10 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a75e1d055c3e6977f230fc84cdd928a.jpg d1c728e9cc356fb80d0a18b7b5414c87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; niematerialne dziedzictwo kulturowe ; karnawał ; rok obrzędowy ; zapusty ; "chodzenie z kozą" ; Description An account of the resource TYTUŁ: „Chodzenie z kozą" na Kujawach OPIS: Fotografia przedstawia grupę zapustną w we wsi Kamieniec (gm. Topólka, powiat radziejowski, woj. kujawsko-pomorskie), której "harce" dokumentuje Michał Kwiatkowski, etnolog z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Zdjęcia zostało wykonane w 28.02.2017 r., we wtorek przed Środą Popielcową. Na Kujawach zwyczaj „chodzenia z kozą" jest nadal praktykowany. To kontynuacja dawnych ludowych praktyk o charakterze magicznym, których celem było zapewnienie urodzaju. W 2022 r. zwyczaj został wpisany na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. AUTOR ZDJĘCIA: J. Czerwiński (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Kwiatkowski, Michał Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de54bd5eff6ba8e2cfe108bc6edaf97c.pdf 32a812536c106ed106d41056154dabbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4413 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text istotne: co czynić, żeby po tych, którzy p r a c u j ą obecnie, przyszli nowi. Jeżeli o t y m nie b ę d z i e m y myśleli, to za 20 lat będziemy mogli stwierdzić, że nie m a już sztuki ludowej, bo nie ma t w ó r c ó w . P r z y c h o d z ą wprawdzie nowi ludzie, ale liczba ich jest niedostateczna po prostu dlatego, że n o w i młodzi ludzie m a j ą tak znaczne m o ż l i ­ wości zarobkowania gdzie indziej, uczenia się w szkołach, awansowania, że nie k w a p i ą się do pracy na wsi, do uprawiania wiejskich rękodzieł artystycznych. Co więc należy robić? Z a s t a n a w i a l i ś m y się nad t y m i w i d z i m y tutaj pewne wyjście. Jeżeli do szkoły, nawet ś r e d n i e j , na terenie wsi idą ludzie młodzi, to sądzę, że byłoby wskazane, ażeby uczyli się tam r ó w n i e ż rękodzieł w i e j ­ skich. Mają oni doskonałe dodatkowe tło, o b s e r w u j ą c pracę swoich matek i babek. Jeżeli zdobędą pewne umiejętności, a przede wszystkim jeżeli n a b ę d ą pewnego zamiłowania, w i d z ą c to, co w ich wsi było kiedyś robio­ ne, to nawet jeżeli opuszczą tę wieś m o ż n a założyć, że pewna ich liczba z czasem, kiedy nie b ę d ą już mogli p r a c o w a ć w fabrykach czy innych z a k ł a d a c h , bo b ę d ą za starzy, p o w r ó c i i osiedli się w swojej wsi z powro­ tem. Potrzebne jest więc rozbudzenie zawczasu t w ó r ­ czych z a m i ł o w a ń , w d r o ż e n i e w m ł o d y m jeszcze w i e k u właściwych umiejętności, potrzebne jest też wytworze­ nie przekonania o randze tych umiejętności, przekona­ nia, że jest to z a w ó d ceniony, a wyroby poszukiwane. Czy artystyczne wyroby ludowe m a j ą przyszłość w świecie, k t ó r y w tak kolosalnym tempie w tej c h w i l i prze do tego, żeby były rzeczy coraz nowsze, coraz ciekawsze, coraz piękniejsze na r y n k u ? W m o i m g ł ę b o k i m przeko­ naniu tak — dlatego, że ludowe wyroby artystyczne na­ leżą do grupy rzeczy p i ę k n y c h , a rzeczy p i ę k n e zawsze b ę d ą poszukiwane. Rozwijający się p r z e m y s ł , k t ó r y k i e ­ dyś w p ł y w a ł na niszczenie rękodzieła, dzisiaj stwarza podstawy dla zainteresowania się lmdzi w y r o b a m i p i ę k ­ nymi, wyrobami rękodzielniczymi. MARCIN CZERWIŃSKI Jestem socjologiem z zawodu — jeżeli socjologia jest zawodem — i n t e r e s u j ę się problemami w s p ó ł c z e s n e j kultury i od tej strony c h c i a ł b y m spojrzeć na poruszone tu zagadnienia. Chcę prosić o k i l k a w y j a ś n i e ń i uściśleń, p o n i e w a ż — być może na skutek n i e p o r o z u m i e ń czysto słownych — wiele s f o r m u ł o w a ń , k t ó r e tutaj usłyszeliśmy, wydaje m i się nie do przyjęcia. Wyłączę z góry specy­ ficzne problemy Cepelii, k t ó r e ile są m i znane, z w y ­ j ą t k i e m w s z a k ż e jednego: czym m i a ł a b y Cepelia się zaj­ m o w a ć . To bowiem zagadnienie, k t ó r e dotyczy zresztą meritum, wiąże się r ó w n i e ż z problemem czy istnieje jeszcze, czy będzie istnieć nadal sztuka ludowa. P a d ł y tutaj zdania, k t ó r e s t w i e r d z a ł y , że sztuka l u ­ dowa ma przyszłość. W znaczeniu, w j a k i m p o j m u j ę ten termin, jest dla mnie rzeczą oczywistą, że sztuka ludowa jest zjawiskiem z a m i e r a j ą c y m , bez ż a d n y c h per­ spektyw dalszego istnienia. A l e teraz porozumiejmy się co do słów. Sztuka ludowa istniała przez w i e k i jako pro­ dukt artystyczny dość z a m k n i ę t y c h , chociaż nie izolo­ wanych ś r o d o w i s k wiejskich. Sztuka l u d o w a m i a ł a swo­ j ą filozofię i swój szeroki horyzont, szeroki dlatego, że w niej w y r a ż a ł a się m ą d r o ś ć społeczeństw lokalnych, k t ó r e k o m u n i k o w a ł y się wprawdzie z r ó ż n y m i grupa­ m i stanowymi, ale k o m u n i k u j ą c się z n i m i były r ó w ­ nocześnie społecznościami niemal samowystarczalnymi. P a d ł o tutaj określenie, k t ó r e wydaje m i się bardzo trafne, że sztukę tę t w o r z y ł lud dla ludu. Wszystko co robi nowoczesne społeczeństwo dla w y ­ r ó w n a n i a poziomu życia, dla upodobnienia typu pracy, 156 dla nasycenia pracy nawet 'manualnej problemami orga­ nizacji, nowej techniki, wszystkie przemiany polegające na urbanizacji, co oznacza nie tylko tworzenie miast, ale r ó w n i e ż z m i a n ę stylu życia na wsi poprzez upodab­ nianie go do życia miejskiego — wszystko to powoduje zanik autentycznych wiejskich ś r o d o w i s k typu lokalnego. Działa w t y m k i e r u n k u system ś r o d k ó w masowego prze­ kazu, k t ó r y niewiele ma w s p ó l n e g o z p l a s t y k ą , ale k t ó ­ ry rzutuje na całość życia kulturalnego. Takich t w ó r ­ ców, którzy w o b r ę b i e społeczności lokalnej t w o r z y l i t y l ­ ko dla niej, dzisiaj już w ł a ś c i w i e nie ma. Twórcy, k t ó ­ rych p r z e c i ę t n a w i e k u wynosi lat 60 — to są relikty przeszłości. W ą t p i ę czy działaliby jeszcze, gdyby nie za­ interesowanie n i m i okazywane przez ludzi z z e w n ą t r z , z miast. Nie będzie naboru t w ó r c ó w nowych, k t ó r z y by pra­ cowali tak, j a k pracowali starzy t w ó r c y ludowi, ci co jeszcze gdzieś w y p a l a j ą w starych piecach garnki czy p r z e c h o w u j ą tradycje koronkarstwa. Myślę, że to jest jasne. Cóż więc z tego zostaje? Zostaje możliwość, dla k t ó ­ rej zrobiono bardzo wiele — wcielenia tradycji, wciele­ nia p u ś c i z n y sztuki ludowej do p u ś c i z n y o g ó l n o n a r o d o ­ wej. To się chyba stało w krajach socjalistycznych w stopniu o wiele pełniejszym, niż gdzie indziej. Dzieła, choć to jest rzadszym wypadkiem, ale przede wszystkim style, wzory, inspiracje — to wszystko znalazło się w puściźnie narodowej obok i n n y c h dzieł czy w z o r ó w . W j a ­ kiej mierze owe wzory i inspiracje m o g ą żyć dalej? W takiej mierze, j a k wzory dawne w ogólności. T r u d ­ no t u o d g a d n ą ć , co konkretnie z tej p u ś c i z n y będzie adaptowane, co i kiedy z a p ł o d n i p r z y s z ł ą sztukę. Wzory przeszłości ożywają w z u p e ł n i e innych, nowych u w i k ł a ­ niach, dla innych celów praktycznych, przeniesione w inny m a t e r i a ł . W i d a ć j a k coraz to o ż y w a coś z prze­ szłości na p r z y k ł a d we w n ę t r z a r s t w i e , czy w tkaninie. Ogólnie m ó w i ą c , n a s t ę p u j e dezintegracja k u l t u r y l u ­ dowej, zanim jeszcze przychodzi w y g a ś n i ę c i e c a ł k o w i t e . Większość jej t w o r ó w u ż y t k o w y c h z d e f u n k c j o n a l i z o w a ł a się dziś. Nie zachodzi j u ż np. b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k po­ m i ę d z y aspiracjami do stylu życia a t y m , czego dostar­ cza w zakresie u r z ą d z e n i a domu tradycja ludowa. U ż y ­ tek z tego co dostarcza nam Cepelia jest podobny do u ż y t k u ze starych lamp naftowych. Są to cytaty we współczesnych w n ę t r z a c h . Drewniana łyżka, skrzynia, zydel. T r a f i a j ą się one najczęściej w mieszkaniach l u ­ dzi wysoko w y k s z t a ł c o n y c h , ludzi o charakterystycznym relatywizmie estetycznym, k t ó r y znamionuje współ­ czesnego „ o b l a t a n e g o " odbiorcę. Rzadkie są u ludzi, k t ó ­ rych zaliczylibyśmy do warstw ludowych we współczes­ n y m sensie tego słowa. Wiemy, że moda na l u d o w o ś ć m i a ł a swoje wzloty, dzisiaj jest chyba zła koniunktura. Modniejsze stało się rękodzieło miejskie, produkty wczesnego p r z e m y s ł u . Ma­ j ą one też dobre racje za sobą. M ó w i ą o m a ł y m polskim miasteczku. I one m o g ą b u d z i ć rzewne uczucia, nostal­ g i ę za ojczyzną d z i e c i ń s t w a . Tyle o ludowości. Wydaje m i się natomiast, że istnieje zjawisko, k t ó r e jest p o r ó w n y w a l n e z d a w n y m folklorem, ale o t y m m ó ­ w i ę dość n i e ś m i a ł o . Twórczość folklorystyczna b y ł a t w ó r c z o ś c i ą słabo s p r o f e s j o n a l i z o w a n ą . Wiemy, że b y l i garncarze, były koronkarki, a w i ę c nie k a ż d a kobieta u m i a ł a robić k o r o n k i i nie k a ż d y chłop u m i a ł lepić garn­ k i . Z w i ą z e k jednak t y c h t w ó r c ó w z ich b e z p o ś r e d n i m otoczeniem był silny, a b a z ą r e k r u t a c y j n ą b y ł a cała spo­ łeczność lokalna. Przyuczanie o d b y w a ł o się w warszta- �cié, a nie w szkole, więc jeśli nawet w y s t ę p o w a ł a pew­ na profesjonalizacja, to towarzyszyło jej głębokie zako­ rzenienie całego procesu uczenia w tejże społeczności. Otóż w obrębie nowoczesnej, dość już zintegrowanej k u l ­ tury, która ma piętno miejskie, r o d z ą się tendencje do tego, ażeby — wprawdzie nie ś r o d o w i s k a lokalne — ale pewne grupy bardzo szerokiej w a r s t w y szukały w ł a s ­ nego wyrazu estetycznego, w ł a s n e j ekspresji w t w ó r c z o ­ ści. Muzykowanie współczesnej młodzieży byłoby m o ż e najbliższe tego, o co m i t u chodzi. Oczywiście profesjonalizuje się ono w swoich szczytach, ale poprzez muzy­ kujących w różnych klubach, w y s t ę p u j ą c y c h ha amator­ skich estradach, zjawisko to utrzymuje swój charakter nieprofesjonalnego ruchu, w k t ó r y m impulsy idą od dołu, „publiczność" jest aktywna, rekrutacja dokonuje się z szerokiej bazy. Są jeszcze inne zjawiska kulturalne, k t ó r e przedsta­ wiają z wyżej cytowanym p e w n ą analogię. Jest to np. lala p a m i ą t k a r s t w a , k t ó r a zalewa miasta. L u d , k t ó r y przestał być ludem w znaczeniu t y m , że stracił wszel­ kie cechy plebejskie i wyłonił swoją inteligencję — ta masa ludzi ma skłonność do refleksji nad w ł a s n y m ży­ ciem i do spisywania owych refleksji. Jest to bardzo interesujący fakt k u l t u r a l n y . Telewizja p r ó b u j e d a w a ć miejsce twórczości nieprofesjonalistów. Wydaje m i się, że tutaj rodzi się j a k a ś nowa sprawa. Być może, pewne tereny twórczości, przynajmniej w części, zdeprofesjonalizują się trwale i w b r e w oczekiwaniom w i e l u pe­ symistów środki masowego przekazu d o p o m o g ą w ujaw­ nieniu tego przed opinią społeczeństwa, zintegrowanego w dużej mierze w ł a ś n i e przez owe środki. Czy sprawy te m a j ą a n a l o g i ę w plastyce? Wydaje m i się, że p. Wanda Telakowska m i a ł a z dawna ś w i a d o m o ś ć tego. Mówiła ona, że m o ż n a z dobrym skutkiem zasa­ dzić do malowania g a r n k ó w najbardziej nie podejrzanych o to ludzi, Przecież coś podobnego jednak się dzieje. Istnieje twórczość „ n a i w n a " , k t ó r a jest zjawiskiem sze­ rokim i bardzo i n t e r e s u j ą c y m . C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na to, że w Cepelii, tak j a k j ą znam, a znam w y ł ą c z n i e z jej salonów, nie z a ś z p o s i e d z e ń Rad Artystycznych — otóż w Cepelii jest coraz w i ę c e j takich w ł a ś n i e o b i e k t ó w , natomiast coraz mniej p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej sen­ su stricto. Więcej twórczości „ n a i w n e j " , czasem n i e s ł y ­ chanie i n t e r e s u j ą c e j , mniej ludowej. Czym więc w dal­ szej swej działalności ma się zająć Cepelia? Trudno na to odpowiedzieć postronnemu, ale wydaje m i się, że sa­ ma weszła ona na drogę, k t ó r ą t u sugeruję. Jeśli chodzi zaś o ż y w e muzeum sztuki ludowej, o ostatnich jej t w ó r c ó w , to trzeba ich p i e l ę g n o w a ć i pro­ pagować, póki jest co p i e l ę g n o w a ć i p r o p a g o w a ć . A L E K S A N D E R MAŁACHOWSKI Nie zajmuję się specjalnie uważnie poruszanymi w dyskusji sprawami, ale jako dziennikarz p r a c u j ą c y w radiu, w redakcji poświęcającej wiele czasu na ante­ nie popularyzacji sylwetek t w ó r c ó w ludowych, m u s z ę czasem stykać się z t ą p r o b l e m a t y k ą . Zgadzam się z opinią Marcina C z e r w i ń s k i e g o . Sztuka ludowa jest m a r t w a , ta sztuka o k t ó r e j dyskutujemy. Ale istnieje inna, nie dostrzegana przez specjalistów, czy też nie u w a ż a n a za sztukę. Sądzę, że j e d y n ą ż y w ą s z t u k ą ludową jest sztuka jarmarczna, ta z t a r g ó w i o d p u s t ó w , owe słynne paskudy, jelenie na r y k o w i s k u . Powtarzam: jedyną a u t e n t y c z n ą , polską s z t u k ą l u d o w ą jest sztuka straganiarska, sztuka brzydoty — masowo produkowana nie wiadomo bliżej przez kogo, nabywana zaś r ó w n i e ż masowo przez -środowiska wiejskie i proletariackie. Na dodatek sprzedawana po cenach absurdalnie wysokich. M a k a t k i , na pluszu malowane, idą w setki, a czasem i w tysiące złotych. P o d o b a j ą się bowiem z w y k ł y m l u ­ dziom, z a s p o k a j a j ą skutecznie potrzeby estetyczne środo­ wisk plastycznie niewyrobionych, jak je w uproszcze­ niu nazywamy. Nie zawsze zresztą są to ludzie nie wykształceni ogól­ nie. M a k a t k i i jelenie m o ż n a spotkać w mieszkaniach ludzi ze ś r e d n i m , a bywa, że i z wyższym wykształce­ niem. P a m i ę t a m t a k ż e o p u b l i k o w a n ą w prasie przed k i l ­ k u laty fotografię Jurija Gagarina, siedzącego z rodziną w domu na • tle takiej makatki. Trudno więc o w y r a ź ­ niejszą sprzeczność p o m i ę d z y naszymi wyobrażeniami 0 t y m co l u b i nowoczesny c z ł o w i e k a t y m co on na­ p r a w d ę lubi. Natomiast to co sprzedaje Cepelia niczyjej potrzeby na wsi nie zaspokaja. Potrzeba posiadania takich przed­ m i o t ó w z a c h o w a ł a się w k i l k u zaledwie malutkich regio­ nach, kto zresztą wie, czy nie jako odbicie miejskiej mody na te przedmioty. Cepeliowska sztuka ludowa jest przede wszystkim produkowana dla miejskich środowisk inteligenckich. Warto jednak rozważyć, czy to jest sztu­ ka p o w s t a j ą c a w naturalnym spontanicznym procesie tworzenia, czy też mamy do czynienia raczej z rzemio­ słem, p o s ł u g u j ą c y m się gotowymi wzorami i znajdującym popyt na swe wyroby. Znam p e w n ą liczbę w a r s z t a t ó w p r o d u k u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą dla Cepelii. Często pro­ dukcja wykonywana jest m e t o d ą n a k ł a d c z ą . Producent, a nie artysta, zleca wykonywanie różnych f r a g m e n t ó w dzieła i n n y m ludziom, sam zaś tylko w y k a ń c z a przedmiot 1 sprzedaje Cepelii. Proceder ten jest skrzętnie ukrywany przez Cepelię. Znam dużą w y t w ó r n i ę ś w i ą t k ó w , dobrze z m e c h a n i z o w a n ą , p r o d u k u j ą c ą seryjnie. P r z y k ł a d y moż­ na m n o ż y ć . Tak zwani t w ó r c y ludowi, masowo dostarczający swe dzieła na rynek, nie t w o r z ą już dzisiaj autentycznej sztu­ k i . Oni po prostu w y r a b i a j ą przedmioty, k t ó r e p a ń s t w o , etnografowie, muzealnicy, członkowie rady artystycznej Cepelii zgodzili się u z n a ć za sztukę l u d o w ą , gdyż odpo­ wiada to j a k i m ś schematycznie p r z y j ę t y m w y o b r a ż e n i o m . Była t u m o w a o bardzo złej wystawie sztuki ludowej w Wejherowie. Obawiam się, że brzydactwa tam wysta­ wione b y ł y w ł a ś n i e p r o d u k c j ą a u t e n t y c z n ą . Może gust tych ludzi został spaczony, ale czy aby nie stworzyli oni tych p o t ę p i o n y c h p r z e d m i o t ó w spontanicznie? Nie chcę oczywiście powiedzieć, że w sklepach Cepelii nie spotyka się już zupełnie p r z e d m i o t ó w artystycznych. Skądże, nadal jest tam wiele prześlicznych rzeczy, w y ­ konanych przez zdolnych r z e m i e ś l n i k ó w i sprzedawanych po w z g l ę d n i e niskich cenach. Nie widzę tu powodu do zmartwień. Sądzę natomiast, że warto się z a i n t e r e s o w a ć innym zjawiskiem. Mówiło się tu, że t w ó r c y ludowi to ludzie starzy i w y c i ą g a n o z tego opaczne i smutne wnioski. Ja b y m w t y m w ł a ś n i e u p a t r y w a ł powód do optymizmu. Zdolności artystyczne są dosyć powszechne. Nie zawsze jednak m o ż n a w życiu znaleźć okazję do ujawnienia tych zdolności. Wiek emerytalny daje t a k ą okazję. L u ­ dzie wychowani pod w p ł y w e m żywej jeszcze kilkadzie­ siąt lat temu sztuki ludowej zaczynają na starość, ma­ j ą c wolny czas, tworzyć, o d n a j d u j ą w sobie te umiejęt­ ności w sposób naturalny. M a m y tu chyba do czynienia ze zjawiskiem sztuki p r y m i t y w n e j w umownym znacze­ n i u tego słowa. I , jak sądzę, to będzie przyszłość tego ruchu przez najbliższych k i l k a n a ś c i e lat. Na tych ludzi warto stawiać. Warto i m d o p o m a g a ć , jeżeli chcemy m ó ­ wić o sztuce ludowej, p o p i e r a ć ją i dbać o jej r o z w ó j . 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cdcd204e045d9953890eddb56e88e757.jpg e2835733fa873183bd89b35e8c7e3705 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; twórcy ludowi ; Markowski Jan (1917- ???); Ciechanowiec Description An account of the resource Wywiad przy płocie. Fotografia wykonana w 1985 roku w okolicach Ciechanowca (Winna Chroły ?) podczas badań terenowych do pracy magisterskiej na temat twórczości rzeźbiarza Jana Markowskiego z Ciechanowca. Fot. Zbigniew Czerwiński, wówczas student historii UW. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Mironiuk Nikolska, Alicja Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d139014440fa766c0c5ea29dd10d4bc4.pdf bec79645e9f2ae7928a57bf6079f539e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource plotka - aspekt antropologiczny mit współczesny Mongolia - stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1937 Title A name given to the resource Współczesne opowieści o obcych / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 010 IZJUSZ CZUBALA Instytut Wiedzy o Kullurze Uniwersytet Śląski Katowice WSPÓŁCZESNE OPOWIEŚCI O OBCYCH. Z BADAŃ W MONGOLII Badania nad plotką, pogłoską, sensacją rozpoczęli psycholodzy. W krótkim czasie włączyli się do nich socjolodzy a także folkloryści. Wkroczenie przez nich w te nie penetrowane dotąd obszary twórczości prozaicznej oznaczało odejście od tradycyjnej folklorystyki. Powolny zrazu postęp tych badań uzyskał wyraźne przyspieszenie w latach 60. i wczesnych latach 70. Najważniejsze w dziejach tych badań są jednak lata 80. Najlepszy ich przegląd do roku 1980 - jak dotąd - dali Paul Smith i Gillian Bennett l. Jak większość folklorystów na pierwszym miejscu wymieniają oni w swej bibliografii Aleksandra Woollcotta, który opublikował pięć legend o znikającej damie ("the vanishing lady") dziś bardziej znanych folklorystom pod nazwą znikający pokój ("the vanishing room")2. W 1941 roku Marie Bonaparte opublikowała pierwszy esej na temat współczesnej legendy3. R. K. Beardsley i Rosalie Hankey ogłosili dwa studia o znikającym autostopowiczu 4. W 1944 roku L. C. Jones opublikował raport o nowojorskim autostopowiczu. Jest on równocześnie autorem ogłoszonego dużo później studium o "rzeczach szalejących nocą" 5. Po wojnie legendy współczesne jako przedmiot refleksji naukowej pojawiają się coraz częściej. "Hoosier Folklore Bulletin" z 1945 roku zamieszcza na przykład raport o "zatrutej sukni"6. W 1946 Samuel Gallant oraz Irwin Shapiro drukują w "New York Folklore Quarterly" "dwie miejskie opowieści"? W tym samym czasie H. D. Hartikka zbiera opowieści tego typu na Uniwersytecie Indiana 8. l G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend. Notes and select bibliography, .,Reading Folklore" 1989, No.3, s. 39-57; Zob. także: B. Ellis, Introduction, "Western Folklore", (January 1990), Vol. 49. No. I, s. 1-7. 2 A. Woalcott, While Rome burns. New York, Viking Press, 1934. 3 M. Bonaparte, The myth ofthe corpse in the car, "American Imago" 1941, No.2, s. 105-126. 4 R. K. Beardsley and R. Hankey, The vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1942, Vol. I, s. 303-35; Ciż: A History of the vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1943, Vol. 2, s. 13-25. 5 L. C. Jones, Hitchhiking ghosts ill New York, "California Folklore Quarterly" 1944, Vol. 3, s. 284-92; tenże: Things that go hump in the night, New York, Hill and Wang, 1959, s. 162-197. 6 Podaję za: G. Bennett and P. Smith, Imroduction to contemporary legend ... s. 40. 7 S. Gallantand, I. Shapiro, Two urban folk tales, "New York Folklore Quarterly" 1946, Vol. 2, s. 276-278. 8 H. D. Hartikka, Tales collected from Indiana University students, "Hoosier Folklore" 1946, No.5, s. 71-82. �134 Paul Smith i Gillian Bennett słusznie zwracają uwagę, że szereg motywów, które traktujemy dziś jako "urban legend", da się zidentyfikować w zestawianych w latach 30. indeksach tradycyjnych motywów S. Thompsona (Motif index offolk literature) i w latach 60. E. Baughmana 9. Za początek angielskich, nieco późniejszych niż amerykańskie, badań współczesnej legendy uważają autorzy omawianej bibliografii dyskusję na temat ustnej tradycji w ośrodkach przemysłowych Anglii. Rozpoczyna ją Donald McKelvie z Uniwersytetu w Leeds pracą z 1963 roku, w której podaje sześć tematów legend krążących w latach 50. w szkołach średnich w Bradford, Manchester, Nottingham i w Newcastle 10. Dla owych nietradycyjnych opowiadań szuka autor nazwy i określa je jako "modern folk tales" II. Sandy Hobbs z kolei publikuje artykuł The folk tale as news 12 a Stewart Sanderson The folklore of the motor car. Zaprezentował w nim kilka wątków. Są to mianowicie: "The philanderer's porsche", "The death car", "The severed fingers", "The vanishing hitchhiker", "The stolen corpse" i inne 13. We wczesnych latach 70. podobne opowieści kolekcjonują Paul i Georgina Smith dla "Lore and Language". Według Paula Smitha i Gillian Bennett ważnym wydarzeniem w dziejach badań nad legendą współczesną było sympozjum folklorystów amerykańskich z udziałem m.in. Alana Dandisa, Lindy Degh i Jana H. Brunvanda oraz publikacja posesyjna 14. Dziesięć lat później pierwszą brytyjską konferencję organizuje Paul Smith w Centre for Culture and Language przy Uniwersytecie w Sheffield. Odtąd odbywają się tam już systematycznie konferencje pod hasłem: "Perspectives contemporary legend". Z początku brali w nich udział angielscy i amerykańscy folkloryści, później krąg uczestników znacznie się poszerzył. Można bez 9 S. Thompson, The motif-index a/folk literature, Bloomimgton/London, Indiana University Press, 1955-1958; E. Baughman, The type and motit:index of the fólktales of England and NortlJ America, "Indiana University Folklore Series" vol. 20. The Hague, Mouton 1966. 10 D. McKelvie, Aspects oforal tradition and helief"in an industrial region, "Folk Life" 1963, No. l, s. 77-94. 11 Artykuł ten Gillian Bennett i Paul Smith określają jako pozycjIt ważną. 12 PodajIt za: G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend ... , s. 41. 13 S. Sanderson, The folklore of the motor-car, "Folklore" 1969, No.8, s. 241-252. 14 R. A. Georeges, The general concept of legend: some a.~sumption to he reexamilled alld reassessed, w: Americall folk legend: a symposium, (ed.) W. D. Hand, Berkeley, University of California Press 1971, s. 1-19. Z lat 70. warto jeszcze wymienić nastItPujące prace: P. B. George, The ghost of Cline Avenue: La L/orona in the Calumet Region, "Indiana Folklore" 1972, No.5, s. 56-91; L. Degh and A. Vazsonyi, Legend and helief, "Genre" 1971, No.4, s. 281-304; Ciż: The dialectics o( the legend, "Folklore Preprint Series" 1973, vol. 6, nr I; Ciż: The memorate and Ihe proto-memorate, "Journal of American Folklore" 1974, No. 87, s. 225-239; Ciż: The crack all the red gohlel or truth and modern legend, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 253-72; D. Ben Amos and K. Goldstein (cds.), Folklore: performance an communication, The Hague, Mouton, 1975; D. Ben Amos (cd.) FolklOl'e genres, Austin, University of Texas Press, 1976; R. M. Dorson, Defilling the Americanfolk legend, "Bealoideas" No. 39-41, 1971-73, s. 112-116; R. M. Dorson (cd.), Folklore alld fólk life, Chicago-London, University of Chicago Press, 1972; tenże: American life-styles and legends, "The Review" (Indiana University) 1974, No. 16, s. 23-33; tenże: Folklore in the modern world, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 11-51. �135 przesady powiedzieć, iż spotkania w Sheffield skupiają czołówkę światowych badaczy legendy miejskiej. Ktokolwiek zatem chce się dziś zajmować tym gatunkiem prozy ludowej musi śledzić wyniki owych konferencji. Materiały z nich systematycznie ukazują się drukiem. Dotychczas wydano już pięć tomów I s. Stali edytorzy tych zeszytów Paul Smith i Gillian Bennett wydali w 1990 roku nadzwyczaj cenną i potrzebną książkę Contemporary legend. The first jive years. Jest to wykaz referatów (i ich streszczenia) wygłaszanych w latach 1982-1986, a następnie drukowanych w wymienionej serii. Książka ta zawiera jeszcze selektywną wprawdzie ale bardzo obszerną bibliografię prac naukowych poświęconych "contemporary legend" (ponad 300 autorów), wykaz czasopism specjalizujących się w publikacji materiałów, listę cytowanych prac a także wykaz filmów, w których wyzyskano tematy i motywy legendowe 16. Okresem przełomowym w dziejach badań nad legendą były lata 80. Wówczas to - jak powiada Veronique Campion-Vincent - studia rozpoczęte przez psychologów "zostały zrewolucjonizowane przez nową orientację folklorystyczną" 17. Podobną ocenę daje pracom tego okresu Bill Ellis: "W latach 80. studia nad legendą przeszły dramatyczną zmianę" 18. Pojawia się wiele mniejszych i większych artykułów z materiałami zbieranymi przez folklorystów, czasem z pomocą studentów poszczególnych uniwersytetów. W publikacji legend miejskich w Stanach Zjednoczonych wyróżniają się "Journal of American Folklore" i "Indiana Folklore". Wychodzą wreszcie pierwsze bardzo głośne zbiory "urban legend". Angielski zbieracz Rodney Dale wydaje dwie książki 19. Szeroko znana w świecie naukowym staje się wielka kolekcja Jana Harolda Brunvanda z 1981 roku; w następnych latach wyszły trzy dalsze jego zbiory 20. W roku 1983 w Londynie ukazuje się pierwszy zbiór Paula Smitha, w trzy lata później drugi 21. 15 P. Smith (cd.), Pl!rspectives on contemporary legend. Proceedings of the Conference on conl.l!lnporary leyend, She/ield. July 191:12, Sheffield, Sheffield Academic Press CECTAL, 1984; G. Bennet, P. Smith and 1. D. A. Widdowson (cds.), w: Perspectives on contemporary legend II IShefTicld, ShefTield Academic Press CECTAL, 1987; G. Bennett and P. Smith (eds.), Monsters with iron teelh, w: Perspl!ctivl!s on contemporary legend /I l, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1988; G. Benett and Paul Smith (cds.): The questing beast, w: Perspectives on contemporary legend IV, (Sheffield, ShefTield Academic Press, 1989; G. Benett and P. Smith (eds.), A nest of vipers, w: Perspectives 0/\ COlllelllporary leqend V (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. II> G. Benett and P. Smith, contl!mporary leyend. The first five years. AbstraCl..~ and biblioqraphiesji"olllthe Shef1ie/d ConFerences on contelllporary /eyend 1982-1986, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. 17 V. Campion-Vincent, 1. B. Renard, Presentation, w: Rumeurs et leqendes contemporaines, ..Communications" 1990, No. 52, s. 5-6. 1~ B. Ellis, Introduction, "Western Folklore" ... , s. 5. 19 A. M. R. Dalc, TIl(' tumour ill the w/wie, London, Duckworth, 1978; Tenże: It's true. It happened to a friend. A collection ol' urban leyends, London, Duckworth, 1984. 20 J. H. Brunvand, The vanishinq hitchhiker. American urban leyends and their meanings, Ncw York - London, Norton, 1981; tenże: The chokin{) doberman and other "new" I/rban legends, "'ew York-London, Norton, 1984; lenże: The Mexican Pet: more "new" urban legends and some old favol/rites, New York - London, Norton, 1986; tenże: Curses' broi/ed again. The hottest urban ieqellds, GoingNew York, Norlon, 1989. 21 P. Smilh, The hook orllasty ieyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1983; tenże: The book or naslier leyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986. �136 Polska folklorystyka włączyła się także w nurt tych badań. Poza kilkoma artykułami Doroty Simonides, opublikowanymi w polskich i zagranicznych czasopismach, badania takie prowadzi również piszący te słowa. W 1993 roku ukazała się jego książka Wspólczesne legendy miejskie. W "Ludzie" materiał taki w postaci kilku wątków (trupi jad, ojciec zarażony AIDS) pojawił się w sprawozdaniu z penetracji terenowych Wojciecha Łysiaka 22. * * * Operuję w tej pracy szeregiem pojęć, określających to samo zjawisko. Mówię: plotka, pogłoska, sensacja, nowina, wieść, legenda miejska, mit współczesny. Wcześniej Dorota Simonides użyła terminów: opowieść z życia, opowieść nieprawdopodobna, opowieść makabryczna, wampirowa a Czesław Hernas - legenda faktu. Ten nazewniczy pluralizm zdradza pewną naszą bezradność terminologiczną i definicyjną, a równocześnie sygnalizuje pilną potrzebę dalszych uściśleń i precyzacji pojęć. To kłopot nie tylko polski. Także folkloryści zachodni nie uporali się dotąd z problemami terminologicznymi. Angielscy i amerykańscy folkloryści współczesne teksty o niezwykłych wydarzeniach nazywają "urban legend" ale stosują też wymiennie terminy: "modern legend", "contemporary legend", "rumor legend", "modern myth" a także "rumor" i "gossip". Nie wyczerpuje to modyfikacji czy pomysłów indywidualnych, jakie pojawiły się na angielskojęzycznym gruncie, Mark Glazer np. w artykule The traditio/1alizatio/1 of the contemporal'y legend: The Mexica/1 American example23 prócz: "contemporary legend", "modern legend", "rumor legend" używa także "urban belief legend", "urban belief tale" czy "nontraditional folktale". l2 Zob. D. Simonides, M odeme Sagenbildung im polnischen Grosstadtmilieu, "Fabula" 1987 No. 28, s. 269-278; taż: Contemporary urban legends in Poland, w: Storytelling in ('(}ntempor(lr.l' societies. Eds. L. Rohrich, S. Wienker-Piepho, Tiibingen, Gunter Narr Verlag, 1991, s. 45-50; taż wespół z J. Hajduk-Nijakowską: Opowiadania ludowe, w: Folklor Górneyo Śląska, red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 335-416 i inne; D. Czubata, Opowie.fci z życia. Z badań nadJólklorem wspólczesnym, Katowicel985, s. 80-87; tenże: Ze .fwiata legend wspólczesnyclr. Sensacje o A/DS, w: Kultura Polska. Współczesno,f(' wobec tradycji, red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże: Earliest accounts oj contemporary legends in Russia, "Folktale News" June 1990, No. 18, s. 6-7; teni.e: The "black volga": child abduction urban leyends in Poland and Russia, "Foaftale News". March 1991, No. 21, s. 1-2; tenże: AIDS and aygression: Polish leyends about HIV-in{ected people, "Folktale News" September 1991, No. 23, s. 1-5, toż w wersji polskiej: Ze .I'wiata legend współczesnych ... ; tenże: The death car. Polish and Russian examples, "Foaftale News" March 1992. No. 21, s. 2-4; tenże: Życie po życiu, czyli o tych, którym legenda nie pozwala !IłllrZee', w: Kulrura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicznych, red. E. Kosowska, Katowice 1993. s. 75-92; tenże: Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993. Materiał mongolski (w tym i prezentowany w niniejszym opracowaniu) został opublikowany w USA. Zob. D. Czubaja, Monfiolian contemporary legends, "Folktale News", December 1992, No. 28, s. 1-5; tenże: Monfiolian contemporary leflends. Political humors and sensations, "Folktale News", March 1993, No. 29, s. 1-7; W. Łysiak, Między Wartą i Notecią. Ejemeryczno.fe' Jólkloru, "Lud" 1989/1990, t. 73, s. 182. 23 M. Glazer, The traditionalization ąf the col1lemporary lefiend: The Mexican-American example, "Fabuła" 1985, No. 26, s. 288-297. �137 Najbardziej charakterystyczne jest wymienne stosowanie terminów "legenda współczesna" i "plotka". Mam tu na myśli szerokie rozumienie plotki, a więc takie, kiedy "gossip-plotka" i "rumor-pogłoska" są traktowane jako pojęcia synonimiczne. Wielu bowiem socjologów czy psychologów społecznych potrafi je dość precyzyjnie rozdzielić, biorąc pod uwagę stopień zgodności z prawdą 24. Można je też rozdzielać ze względu na rangę czy ważkość spraw, jakie wyrażają (drobniejsze w plotce, ogólniejsze w pogłosce) i zasięg ich oddziaływania (mniejszy dla plotki, większy dla pogłoski). G. W. Alport i L. Postman traktują plotkę jako propozycję wiarygodną, przekazywaną za pomocą słowa mówionego bez wystarczających jednak dowodów prawdziwości. Także R. Knapp widzi w niej taką samą propozycję do akceptacji "bez oficjalnej weryfikacji". W pracy W. Petersona i N. Gista plotka jest niesprawdzonym raportem albo wyjaśnieniem wydarzeń podawanych od osoby do osoby25. Wedle tych trzech, prawie identycznych propozycji, plotka jest przede wszystkim informacją o ważnej osobie albo wydarzeniu i lokuje się w środku akcji. Przekazywana jest po to, by jej wierzyć26. Ciekawą postawę w badaniach plotki zaprezentował współczesny badacz francuski J. Kapferer. Zarzuca on swoim poprzednikom, że zajmowali się tylko plotkami fałszywymi, a eksperymenty prowadzone przez nich zmierzały do wykazywania ich bezpodstawności. Wprawdzie zdawali sobie sprawę i z innych, przeciwnych tamtym w swej wymowie plotek, ale je ignorowali. Alport i Postman - mówi Kapferer - pokazują, w jaki sposób plotki, rozprzestrzeniając się, odchodzą coraz bardziej od prawdy i coraz bardziej zniekształcają rzeczywistość. Kapferer uważa, że ich symulacje eksperymentalne, określające taki kierunek coraz większego odchodzenia od prawdy, nie pokrywają się z funkcjonowaniem plotki w życiu codziennym. Są wypadki kiedy, idąc od osoby do osoby, nie tylko nie odchodzą plotki od prawdy, ale - co ważniejsze szukają tej prawdy. Celem plotki jest tłumaczenie tych faktów, a więc są kolektywnym wyjaśnianiem rzeczywistości 27. ~4 Ralph Rosnow tak je określa: "Pogłoska to rzecz zasłyszana, to co "ludzie mówią". To wieści, których nie zrodziły fakty; termin ten ma też konotację pejoratywną implikując niegodziwość bądź skandal (... j. Na użytek naszych rozważań zdefiniujemy pogłoskę jako proces komunikacyjny lub jego wytwór, który bazuje na nieautentycznej informacji .... Plotka ("gossip") często występuje jako synonim pogłoski ("rumor") i rzeczywiście oba te terminy są znaczeniowo bliskie. Plotka jednak może oznaczać coś innego; nie musi, ale może opierać się na faktach, w przeciwieństwie do calkowicie nieprawdziwej pogłoski". R. L. Rosnow: O pog/osce, "Literatura Ludowa" 1976, nr 2, s. 33-34. 25 G. W. Allport and L. Postman, The psycholoyy of rumor, New York, Henry Holt 1947, s. IX: R. Knapp, A psychology o( nmwr, "Public Opinion Quarterly", ł 944, Vol. 8, No.1, s. 22; W. Peterson, N. Gist, Rumor and public opinion, "American Journal of Sociology" 1951, No. 57, s. 159. 26 Jean-Noel Kapferer twierdzi, iż plotka różni się od legendy tym, że jest zawsze w środku wydarzcI1 i jest przekazywana by jej wierzyć - a nie jak legenda - by bawić. J. N. Kapferer, Rum~~s. U.les, interpretation and images. New Brunswick - London 1990, s. 2. -, Tam:-e, s. l �138 Jak mają się do siebie plotki i legendy miejskie? Uczony wnosi tu bardzo istotne spostrzeżenia. Plotki - jego zdaniem - odnoszą się do ogniskującego obiektu w grupie, w społeczności. I choć ciągle zmieniają obiekty realizują się stale poprzez te same tematy. Jeśli jednak przedmiotem wypowiedzi jest mniejszej rangi persona (dyrektor szkoły) mamy do czynienia z mikroplotką ("micro-gossip"), jeśli z większej rangi (prezydent Bush) jest to makroplotka ("macro-gossip "). Pomiędzy tradycyjną legendą a plotką nie zachodził żaden zwiclzek. Dawna legenda opowiadała o głębokiej przeszłości i ponadnaturalnych zjawiskach. Dopiero kiedy folkloryści wyszli z konceptem "urban legend" i zajęli się narracjami, którym ma się dawać wiarę, stali się badaczami części wielkiej "rodziny plotek". Dopowiedzmy za Kapferera, że tą częścią są przede wszystkim makroplotki. Zobaczmy, jak ten sam problem widzą folkloryści. Brunvand przez plotkę ("rumor") rozumie "krótki anonimowy i niezweryfikowany przekaz o prawdopodobnym zdarzeniu, który krąży zarówno z ust do ust jak i w środkach masowego przekazu. Plotki mają raczej krótką żywotność i stoją w opozycji do legend, chociaż mogą być ich częścią składową i w ten sposób krążyć żyjąc jako legenda" 28. W innych miejscach precyzuje to tak: komunikaty o skróconej i nierozwiniętej postaci są plotkami, natomiast te same treści ale rozbudowane są legendami. Istnieje - jego zdaniem - stała tendencja do poszerzania plotki w pełną opowieść legendową. Podobnie traktuje te dwa pojęcia Klintberg. Tytuł jego artykułu Legendy i plotki o pająkach i wężach sugeruje takie podejście. Powołując się na poprzedników (Mullena) zgadza się, że "legenda to gatunek narracyjny z ustalonym wzorcem epickim, podczas gdy plotka może się pojawiać jako zwykłe zdanie, czasami z dodatkową informacją"29. Legenda - jego zdaniem - ogniskuje się na treści, podczas gdy plotka na procesie rozpowszechniania (ważnej wiadomości). Dlatego też teksty o wężu w bananie i jadowitym pająku w juce mogą być analizowane - zależnie od tego, jaki aspekt wybierzemy - legendy albo plotki, bowiem istnieją w obu formach 30. W sumie konkurs terminów i określeń na trudne do zdefiniowania zjawisko, jakim są "plotki-legendy" trwa i u nas, i na Zachodzie. W 1985 roku opowiedziałem się za terminem sensacja, traktując ją "jako odmianę opowieści z życia". Pisałem wówczas: "Z terminów oznaczających takie właśnie relacje najlepszym wydaje mi się sensacja, choć i ten wyraz z powodu swoich obciążeń semantycznych także nie jest idealny. Lepszy jednak niż nowina czy wieść, które stanowczo w słabszym stopniu artykułują niepospolitość, niezwykłość zdarzeń będących punktem zainteresowania narratora"3'. Terminu "opowieści J. H. Brunvand, The vanishiny hilchhiker ... , s. 190. B. ar Klintberg, Legends and rumours abouI spindel's und snakes. "fabula" 1985, No. 26. s. 285; P. B. Mullen, Modern legend and rumour l!leory, "Journal of the Folklore Institute" 1972. No.9, s. 95-109. 30 B. ar Klintberg, Legends and rumours ... , s. 286. 31 D. Czubaja, Opowidci z :':ycia ... , s. 83. 28 29 �139 ,ensacyjne" używają także od 1989 roku D. Simonides i J. Hajduk-Nijakowska. :::0 do mnie, to dziś opowiadałbym się raczej za terminem legenda miejska czy egenda współczesna, ale póki nie staną się one u nas popularne, uważam za .lprawnione stosowanie kilku współrzędnych terminów. Jeśli idzie o definiowanie legendy miejskiej, propozycji jest co najmniej eilka. Często cytowaną jest np. definicja Buchana. Pisze on: "Współczesne egendy to opowiadania traktowane jako wydarzenia prawdziwe, które krążą N tradycji ustnej nowoczesnych społeczności i wykazują się wariantywnoś:ią"32. Definicje te jednak ciągle nie zadowalają uczonych, bo nadal nie są na :yle precyzyjne, by można się było nimi posłużyć do wykrojenia odpowiedniego obszaru badań. Jak trudno jest odpowiedzieć, czym jest legenda miejska, ~wiadczy i to, że najczęściej folkloryści zaczynają od przykładów. Tak rozpoczyna się wiele artykułów i książek. Podobne trudności pojawiają się wówczas, gdy przystępujemy do porządkowania zbiorów tekstów. Nie posiadamy dotąd liczącej się klasyfikacji wątków, choć wszyscy sobie zdają sprawę, że jest ona konieczna z wielu względów. Nie zrobili tego ani Aarne ani Thompson, gdyż nie było wówczas świadomości istnienia takiego gatunku a więc i takiej potrzeby. Dziś, kiedy pojawiają się apele o identyczne, jak tamte, katalogi motywów i wątków, nikt się tego nie podjął. * * * Mongolskimi współczesnymi sensacjami-legendami zainteresowałem się jesienią 1990 roku. Do Uniwersytetu w Katowicach przybył wówczas na staż naukowy Mongoł, pan Monhjargał, filozof z Uniwersytetu Pedagogicznego w Ułan Bator. Jego pobyt w Polsce trwał do kwietnia 1991 roku. Bywał w moim domu, uczestniczył w posiedzeniach koła naukowego folkloroznawców, którym kieruję. W czasie tych spotkat'l zapisywałem pierwsze mongolskie ..contemporary legend!.. U pana Monhjargał, w jego hotelowym pokoju, spotykałem innych Mongołów. Wykorzystywałem takie okazje do prowadzenia wywiadów. Z panem Monhjargał rozmawiałem najczęściej po rosyjsku, ale mówi on także po polsku. Tylko od niego zależało, w którym z języków prowadziliśmy rozmowy. Z innymi Mongołami prowadziłem rozmowy po rosyjsku. Prawie cała mongolska inteligencja posługuje się tym językiem. Znaczny procent wykształconych Mongołów skończył studia w uczelniach byłego Związku Radzieckiego i ci mówią po rosyjsku najlepiej. Od Mongołów, z którymi kontaktowałem się w Polsce, zapisałem kilka legend współczesnych (Iicząc'z wariantami było to 25 tekstów). O tyle one mnie zainteresowały, że korzystając z uprzejmości pana Monhjargał nawiązałem kontakt z Uniwersytetem Pedagogicznym w Ułan Bator i w sierpniu 1991 roku odbyłem miesięczną wyprawę naukową do Mongolii (wyprawę moją w całości sponsorował biznesmen z Gdat'lska, Jan Czubala, za co niniejszym składam 32 Cyt. za: M. Glazer, The traditionalization ... , s. 288; Zob. też: D. Buchan, The modem leqend, w: A. E. Green, J. D. A. Widowson (cds.), Language, culture and tradition (CESTAL Confercnce Paper Serics 2). Shcfficld 1981, S, \-15. �140 mu serdeczne podziękowanie). Przejazd do tego kraju koleją przez Syberię i parodniowy pobyt W Moskwie wykorzystałem do kolekcjonowania rosyjskich "urban legend". Jechałem do Mongolii z zamiarem gromadzenia plotek, sensacji i legend współczesnych, ostatecznie jednak zapisywałem - gdy była ku temu okazja także i inne opowieści. Praca moja nie była łatwa. Trafiłem tam w okresie kryzysu gospodarczego i zmian politycznych. Brak towarów w sklepach, rosnące z dnia na dzień ceny, bezrobocie, pojawienie się partii opozycyjnych tworzyły atmosferę, która sprzyjała twórczości folklorystycznej, ale folkloryście - szczególnie obcemu - utrudniała pracę. Innego rodzaju trudnością była dla mnie bariera kulturowa, z jaką spotkałem się na miejscu. Mongołowie niełatwo otwierają się wobec obcych. Są nieufni i podejrzliwi. Wolniej niż na przykład Polacy i Rosjanie przełamują opory wewnętrzne. Zapewne lepiej radziłby sobie, z takimi jak moje badaniami, rodowity Mongoł, ale nie miałem okazji tego sprawdzić. Większość folklorystów mongolskich w czasie, gdy byłem w Ułan Bator, przebywała w terenie lub na urlopie. Kiedy zorientowałem się, że moje rozmowy z przygodnymi ludźmi na ulicy nie dają spodziewanych rezultatów, zamieszkałem w gościnnym domu pana Monhjargał i zacząłem eksploatować kolejno członków jego bliższej i dalszej rodziny, sąsiadów i znajomych. Oprócz pracy w samej stolicy Mongolii odbywałem parodniowe podróże po ajmaku centralnym i po ajmaku Moron. W podróżach tych towarzyszył mi pan Monhjargał. Był moim tłumaczem, gdy wywiady prowadziłem w jurtach, z nieznającymi języka rosyjskiego pasterzami. Za nieocenioną i życzliwą pomoc składam mu w tym miejscu wyrazy wdzięczności. W wywiadach, jakie prowadziłem w Ułan Bator, uczestniczyli też moi studenci. Ich samodzielne próby badań nie przynosiły, niestety, żadnych efektów. Sprawozdanie piszę więc we własnym tylko imieniu, bo charakteryzuję materiał pozyskany osobiście. Indagowałem ponad 50 osób, od których zapisałem kilkadziesiąt wątków (niektóre w licznych wariantach). Mniej więcej połowę z tego zarejestrowałem na taśmie magnetofonowej, resztę utrwaliłem w notesie. * * * Przedstawiam tu grupę opowieści zwróconych sWOIm ostrzem głównie przeciw Rosjanom i Chińczykom. Atakują Rosjan i będący u władzy komuniści, i nabierająca znaczenia opozycja. Obie te siły ryzykują zerwaniem wszelkich więzi gospodarczych z Rosją, co przy braku innych partnerów, grozi jeszcze większą niż obecnie dezorganizacją ekonomiczną Mongolii. Psychiczny uraz, będący rezultatem długotrwałej w tym kraju dominacji Rosjan, znalazł w nowej sytuacji ujście w nastrojach antyrosyjskich. Widzieliśmy w Ułan Bator domy zamieszkałe przez Rosjan (oficerowie, specjaliści), w których do wysokości drugiego piętra powybijano szyby w oknach. Wracaliśmy ze stolicy Mongolii pociągiem rosyjskim, w którym wybito szyby w kilku wagonach. Nasi przewodnicy �141 lakazywali nam mowlc na ulicy po rosyjsku, aby nie wzięto nas za Rosjan. W Ułan Bator lęk przed agresją czuliśmy niemal na każdym kroku. W terenie wiejskim rzecz wyglądała nieco inaczej. Antyrosyjskie nastroje ujawniały liczne plotki czy sensacje. Pierwsza ich grupa lo opowieści o gwałtach i morderstwach, jakich dopuszczają się rosyjscy żołnierze: "Jechali raz żołnierze ruscy i mijali dziewczynę. Wyskoczyli, wciągnęli ją do samochodu, zgwałcili i uciekli. To był zbiorowy gwałt. Nikogo nie udało się złapać" (Podał B.). Inny narrator, kierowca z Ułan Bator, który słyszał o kilku takich gwałtach, opowiadał na przykład: "Matka z córką jechały do samonu. Dogonił je "łazik" z żołnierzami rosyjskimi. Zaczęli je gonić po stepie. Dogonili córkę i ściągnęli ją z konia, a matka uciekła. Pojechała po pomoc do najbliższej jurty. Znajomi koczownicy ruszyli na koniach z pomocą, ale jak dojechali, to tamtych już nie było. Dziewczynę zostawili do połowy rozebraną na stepie" (Podał U.). Kilkakrotnie notowałem opowieści o napadach na mongolskich koczowników, których Rosjanie mordowali bez żadnej przyczyny: "Podjechali Rosjanie do jurty. Byli chyba pijani, bo wystrzelali z karabinu maszynowego wszystkich. Przeżyła tylko dziewczynka, ale była postrzelona. Nie mogli jej tu wyłeczyć, więc Rosjanie zabrali ją do Leningradu. Dość długo tam była, ale nie było poprawy. Pojechała po nią lekarka, zobaczyła, że ona tam leży chuda jak szczapa, że nie ma opieki i Mongołowie ją zabrali. Leżała jakiś czas w Ułan Bator. Zgłosiła się kobieta, że weźmie ją i będzie się nią opiekować, ałe musi dostać mieszkanie. Jak przywozi małą na badania do szpitala, to ją pięknie ubiera, ale jak tam ją lekarze odwiedzają, to żyje w brudzie, ma stare ubranka. I tak ta kobieta postępuje. Wszyscy są na nią oburzeni" (Podał 8.). Plotka oskarża też specjalistów pracujących w mongolskich fabrykach: "Nasza wicemis, czyli srebrny medal, ma siostrę. Ta siostra również jest bardzo piękną dziewczyną. Trzy lata temu przejechał ją samochodem rosyjski specjalista. Jak ją potrącił, straciła nogę. No oczywiście on poszedł do jej rodziców: no nie chciałem, jestem waszym przyjacielem. Sowieci są w przyjaźni z Mongołami, będę wam pomagał, każę zrobić jej protezę. J tak zostało. Trzy lata temu zrobił jej protezę i zaraz wyjechał. I zniknął. Teraz ta dziewczyna wyrosła, tamta proteza jest mała. No, przyszła po drugą, większą protezę. A u nas protez nie ma. My mamy tylko rosyjskie części, ale teraz nie ma nic. No i co? Ona pyta o specjalistę. No wyjechał. Adresu nie ma. Ślad zaginął. I tak ta piękna dziewczyna została oszukana. A ona też by była naszą miss. Ona się bardzo dobrze uczy i nie ma pieniędzy na protezę. To słyszałem w naszym szpitalu" (Podał 8.). O armii radzieckiej krążyły wówczas opowieści, że jest ona rozdarta wewnętrznymi, narodowościowymi konfliktami. Rosjanie mieli ponoć być okrutni wobec innych narodowości, głównie wobec spokrewnionych z Mongołami Kałmuków czy Buriatów: �142 "U nas w Mongolii był taki wypadek: Do jednostki radzieckiej przybyli nowi rekruci. Między nimi był jeden Burial. Ruscy mu okropnie dokuczali. Nie mógł już wytrzymać, tak się nad nim pastwili. To byli chyba jacyś degeneraci. Nawet mu do jedzenia gówno wrzucili. Porwał za pistolet, trzech ruskich zastrzelił i uciekł. Buriaci i Mongołowie są braćmi i długo nasi go ukrywali. Wojsko go ścigało po całej Mongolii, ale jak ma kto pomoc od pasterzy, to nie zginie" (podał M.). Wedle powszechnej opinii armia ta miała być zdemoralizowana i ciągle ktoś z niej uciekał. Wojsko organizowało wówczas pościg za dezerterem. Przeciętny Mongoł solidaryzował się z uciekinierem: "Rekrut uciekł z armii radzieckiej. Nie miał znajomych, nie potrafił się dogadać. I krył się po lasach. Szukały go helikoptery. Na zdjęciach ustalili, że ukrywa się nad rzeką Tołą w krzakach. To było tu niedaleko naszego parku kultury. Wojsko z pistoletami go obstawiło i zacieśniało krąg. On widzi, że są już blisko, zdjął buty i krzyknął do żołnierzy: rzucam granaty! l rzucił tymi butami. Żołnierze się pokładli, a on przerwał obstawę i uciekł" (podał M.). Wiele opowieści powstało też w związku z pośpiesznym opuszczaniem Mongolii przez rodziny rosyjskie. Opowiadało się w Ułan Bator, że Rosjanie niemorainie się tu prowadzili. Przyjeżdżali żonaci, zakładali nowe rodziny. a teraz, kiedy trzeba wyjeżdżać, opuszczają sezonowych partnerów i powracają do swych legalnych żon i mężów w Rosji. Mówiło się, że Rosjanki porzucają tu dzieci. Paru Mongołów twierdziło, że jest to zjawisko nagminne. Na ten temat usłyszałem na przykład taką opowieść: "Kiedy Ruscy zaczęli wyjeżdżać z Mongolii, zaczęli porzucać swoje dzieci. Była taka rodzina - tu niedaleko - mieli dwoje dzieci. Zostawili je u Mongołów na przechowanie i już się po nie nie zgłosili. Z początku nasi myśleli, że przyjadą po nie, ale nikt się nie zgłosił. Słyszałam, że takich wypadków jest więcej. Ludzie nie mogli w to uwierzyć. Jak można zostawić swoją krew? Dopiero w gazecie napisali, że i ojciec. i matka mają swoje inne rodziny w Związku Radzieckim. Tam mają dzieci, a tu mieli drugą rodzinę. No i te dzieci nie są im potrzebne" (podała T.). Inny z rozmówców opowiadał: "Rosjanie wyjeżdżali i Ruski przyszedł do sąsiada Mongoła. Przyniósł mu swoje dziecko i powiedział: weź je sobie. U nas nikt by swojego dziecka nie oddał. Cóż dziecko winne? Mongoł je wziął i wychowuje. Już podobno mówi po mongolsku" (Podał E.). A oto nieco inna historia dziecka rosyjskiego, która pasjonowała Mongołów: "Dwa lata temu, kiedy Ruscy byli jeszcze silni, zdarzyła się taka historia: To było wiosną. Władze nasze zabroniły wyruszać z miasta. Była wielka susza i wszyscy bali się pożarów. Nikogo z Ułan Bator nie wypuszczono w step. Ale Rosjanie poszli do naszej wierchuszki i otrzymali przepustkę. Wyjechał cały autobus Rosjan, a z nimi rodzina z chłopczykiem. Ruscy odpoczywali na otwartej przestrzeni, ale dalej był las. Przyszła pora odjazdu, a dziecka nie ma. Zaczęły się poszukiwania. Długo szukali, ale chłopca nie znaleźli. Jedni mówili, że tam są wilki i go zjadły, inni że niedźwiedź go do barłogu wciągnął, ale ja jako myśliwy w to nie wierzę. Po �143 :hłopcu musiałby pozostać ślad. Przecież ani niedźwiedź, ani wilki głowy nie zjedzą. To było tam (pokazuje na południową stronę widoczną z okna). Do jziś się to nie wyjaśniło. Dużo się o tym pisało, dużo się mówiło i nic. Dziecka nie ma" (podał M.). Inny narrator, pytany o tę historię, potwierdził jej znajomość, a nawet ją uzupełnił. Oświadczył mianowicie, że rodzice dziecka wrócili do Związku Radzieckiego, ale - jak słyszał od znajomych - w ostatnich dniach znów był ich apel w radiu o pomoc w odnalezieniu chłopca: "Matka chłopczyka wróciła do Rosji, ale nie może się pogodzić z utratą dziecka. Poszła do Wangi (słynna wróżbitka i jasnowidz) i zapytała o los swego dziecka: Wanga jej powiedziała, że chłopczyk żyje przy boku żółtego mężczyzny. Matka napisała o tym w liście i mongolskie radio odczytało ten list. Ona pyta, czy ktoś z Mongołów nie widział jasnowłosego, dziesięcioletniego chłopczyka przy boku jakiegoś Mongoła. Słyszałem zaraz potem, że ludzie widzieli radzieckiego żołnierza z takim chłopczykiem. Podobno jest to taki bradiaga, który uciekł z koszar siedem lat temu. Zabrał chłopca dla towarzystwa" (podał C.). Moje badania w Mongolii odbywały się jeszcze przed moskiewskim puczem, a więc w czasie, gdy system komunistyczny, KPZR i KGB jeszcze funkcjonowały. Plotki i sensacje mongolskie kierowane były więc przeciw aktualnie istniejącemu i obwinianemu sprawcy. W Mongolii wprawdzie nastąpiły ogromne zmiany, ale ostatnie wybory wygrała partia komunistyczna i ona sprawowała władzę. Nacisk społeczny na komunistów, agresywna postawa opozycji przeciw nim była tak duża, że chcąc ratować własną twarz, chętnie zrzucali odpowiedzialność za wszystko na bolszewików. Wokół znaczniejszych, historycznych postaci komunistów mongolskich kwitnie bogata mitologia. Oto postać Suche-Batora, bohatera narodowego, współtwórcy odrodzonej Mongolii, który w latach dwudziestych naszego wieku połączył się z bolszewikami przeciw chińskiej przemocy. Państwo komunistyczne wystawiło mu mauzoleum na centralnym płacu w Ułan Bator. Czy zachowa swoje miejsce w narodowym panteonie? W ulicznej interpretacji był to bohater o czystych rękach i reprezentował interes Mongołów. Najpierw chciał wyrzucić z pomocą bolszewików Chińczyków, kiedy mu się to udało, chciał odejścia bolszewików. I wówczas został skrytobójczo zamordowany. Oto przykłady: "Kiedy się Mongolia wyzwalała z rąk Mandżurów, to pomagali bolszewicy. Wówczas, w wolnym już kraju, nasi zażądali, by Ruscy ustąpili, bo była już partia, była już nowa władza. KGB wymordowało wtedy całą elitę. Zgładzili tak po stalinowsku. Zostawili najgłupszych i dopiero nimi kierowali. Wtedy to zgładzili Suche-Batora" (podał M.). "Suche- Bator nie leży w mauzoleum. To mistyfikacja. Przecież go Ruscy otruli. I żeby się nie wydało, zabrali jego ciało, a na to miejsce podstawili inne ciało. Otruli go, bo nie chciał im się poddać" (Podał N.). "Suche-Batora otruli Rosjanie. Przy sekcji zwłok było pięć osób, w tym trzech lekarzy: jeden chiński, jeden ruski, jeden mongolski. Ruscy zabrali �144 żołądek, rzekomo dla lepszego zbadania i wydania ostatecznej opinii, i zawieźli go do Czity. A ciało zostało bez wnętrzności i dziś już nie dałoby się potwierdzić (otrucia). Nasi zwrócili się obecnie do Rosjan a dokumentację w tej sprawie. Do Czity pojechała specjalna delegacja, aby odebrać i żołądek, i ówczesne raporty. Ale Ruscy nie dali, bo się boją prawdy" (Podał M.). Opowiada się też a śmierci innych przywódców: "Zabili Suche-Batora. On był wojskowym. Ale najmądrzejszym Mongołem w nowej władzy był Bogdo. Wykształcony i ideolog. On właściwie kierował nowym rządem. On się nie zgadzał z bolszewikami. Oni to wiedzieli, zabili go bez sądu. Po prostu tak: strzelili i go zabili. A władzę dali najmłodszemu, najgłupszemu, pijakowi. To był Czajbałsan. Jego rękami mordowali innych" (Podał E.). "Kiedy Stalin wystrzelał naszych polityków i wojskowych zostawił samych swoich szpiegów. Zostawił takiego najgłupszego pijaka, to był ruski szpieg Czojbałsan. Co mu powiedzieli, to on robił" (Podał C.). Burzliwa reinterpretacja oficjalnej historii, jaka nastąpiła w ostatnim okresie, zawiera wiele twierdzeń często ze sobą niespójnych, a nawet sprzecznych. W ulotnej wieści jest to zjawisko całkowicie zrozumiałe. Obok cytowanych sensacji a Czajbałsanie są i takie, w których przedstawia się go zu pełnie inaczej: "Jedynie Czojbałsanowi zawdzięczamy, że nie jesteśmy republiką radziecką. Bo Cedenbał już napisał do Stalina prośbę, że naród mongolski pragnie włączenia do ZSRR. Bo on uczył się w Rosji. Był głupi i żonę miał ruską, by nim kierowała" (Podał C.). "Czajbałsan miał czarną książkę i tam napisał: Dopóki będę żył, nie oddam Mongolii. Szofer wiózł tę książkę do jego sekretarza i przeczytał. Potem powiedział komuś z rodziny. Natychmiast się to rozeszło po Ułan Bator. Doszło i do Ruskich. Ruscy go za to zaraz sprzątnęli" (Podał B.). O śmierci Czojbałsana opowiadano: "Stalin chciał włączyć Mongolię do Sowietów, tak jak to zrobił z krajem Kałmuków. Oni przecież też byli wolni. No ale kazano im napisać, że naród kałmucki pragnie zostać republiką radziecką. Stalin prośbę przyjął i zniknął wolny kraj. Nawet nie są oddzielną republiką. Nie pamiętam, jak ten ich szef kałmucki się nazywał, ale przyjechał zaraz po tym fakcie do Czojbałsana. Ledwo wysiadł, a Czojbałsan bodnął go ręką w brzuch i powiedział: Jesteś nażarty, ale ojczyzny nie masz. Kałmuk się obraził i wrócił. Zaraz zameldował Stalinowi i Czojbałsana za to sprzątnęli" (Podał D.). "Czojbałsan był w Moskwie akurat wtedy, jak naciskano na niego, by Mongolia stała się sowiecka. Zaproszono go na rocznicę rewolucji, więc musiał jechać. Jak sobie na przyjęciu wypił, podszedł do Stalina i powiedział: wypijmy zdrowie mojego wolnego kraju. Stalin się z nim nie stuknął. I już było jasne, że to był na niego wyrok" (Podał G.). Być może, niektóre z zapisanych opowieści politycznych od dawna funkcjonują w obiegu folklorystycznym, a dziś nastąpiło ich ożywienie. Takim wątkiem może być owo spotkanie Czojbałsana ze Stalinem na Kremlu, które przesądziło a śmierci Mongoła. Notowałem to opowiadanie w wielu odmianach: �145 "Kiedy Ruscy mieli zgładzić Czojbałsana, to Stalin zaprosił go na święto rewolucji październikowej do Moskwy. Tam na przyjęciu Czojbałsan podszedł do Stalina i wzniósł toast: Za wielki naród rosyjski. Stalin się z nim nie stuknął kieliszkiem. On sobie pomyślał: no ja jestem już traktowany jako wróg i powiedział mu: W tobie biała twarz ale czarna dusza. I to w przytomności wszystkich zebranych. I to już był koniec Czojbałsana" (Podał M.). Lub: "Zaprosili Czojbalsana na święto pierwszomajowe do Moskwy. Ale on nie pojechał. Wtedy poczuł się źle i ruski doktor, współpracownik KGB skierował go do szpitala na K remi w Rosji. Jego tam trzeba leczyć - tak napisał lekarz. Ale Czojbałsan powiedział: Ja chcę umrzeć w swoim kraju. Pewnego razu był jednak pijany i Cedenbał wykorzystał to i napisał: My chcemy, by Czojbałsana leczyć w Związku Radzieckim. Nie było już wyjścia i tam go odesłali siłą. Na Nowy Rok ogłosili, że nie żyje" (Podał K.). Lub: "Czojbałsan zmarł w lecznicy na Kremlu. Tam go otruli. Zadzwonili do Mongolii: Wasz już zmarł. No więc pojechała nasza delegacja, aby przywieźć ciało. Okazało się, że ta część nogi była zdjęta (pokazuje na skórę pięty). U nas się mówi, że jeśli człowiek był otruty, to ta część nogi zawsze pozostaje czarna. Przywieźli go i pochowali" (Podał M.). Wśród plotek o obcych, kto wie czy nie najwięcej jest tematów antychińskich. To efekt zaszłości historycznych. Potężne Chiny budzą lęk w małym, niespełna trzymilionowym narodzie. Charakterystyczne, że wątki antychińskie są zupełnie inne niż. antyrosyjskie. Stosunki mongolsko-chińskie w latach siedemdziesiątych aż po późne lata osiemdziesiąte nie układały się dobrze. Poprawie uległy jakieś trzy, cztery lata temu. Sądzę, że większość plotek o Chińczykach powstała w owych "złych" latach, a informatorzy pod wpływem moich pytań odgrzebywali je z pamięci. Jednym z tematów mongolskich opowieści współczesnych jest porywanie dzieci na części zamienne. Jeśli jednak w polskich opowieściach porywaczami są Turcy, Arabowie i Niemcy, a w rosyjskich przedstawiciele krajów Zachodniej Europy, to w Mongolii zawsze są to Chińczycy: "W ubiegłym roku nasze radio podało, że zaginęło dziecko mongolskie. Poszukiwali go rodzice i oczywiście policja. Długo nie było śladu. Dopiero jacyś ludzie znaleźli je na cmentarzu. Policja zbadała, że to zrobili Chińczycy. Z dziecka wycięli różne części i zabrali do Chin" (podała U.2). Inny z moich informatorów mówił: "Małe dziecko zginęło na ulicy. Rozeszła się między ludźmi wieść, że to dziecko poszło na krew. Bogaci Chińczycy, starcy, w ten sposób się odmladzają. U nas wiele dzieci przepadło bez wieści. Mówiło się, że wzięłi im nerki na wymianę dla tych Chińczyków. Tam jest bieda, ale są też u nich bardzo bogaci ludzie. ł dla tych starców-bogaczy trzeba części zamiennych. I to biorą od naszych dzieci. Krew młodych podobno bardzo odmładza. Ja to słyszę od dwóch trzech lat. To nie jeden fakt, ale wiele razy a tym słyszałem" (Podał E). 10 .- LuJ l. L.XXVII �146 Znajomość wątku potwierdziło kilku moich rozmówców. Dwie kobiety Tuja i Urna podkreślały jednak, że porywanie na krew miało miejsce w latach siedemdziesiątych i były to wypadki - ich zdaniem - bardzo liczne, ale obecnie całkowicie ustały. W Ułan Bator żyje chmara jeleni. Chodz<! swobodnie po ulicach, po centralnym parku, po terenach nad rzeką Tołą. Sprzedający kapustę karmią je liśćmi. Jelenie te traktowane są jak maskotki i wszyscy bardzo je lubią. Codziennie na przykład informowano mnie, gdzie je w danym dniu widziano. Właśnie te jelenie stały się tematem licznych opowieści. Podejrzewa się, iż Chińczycy obcinają im rogi, z których przygotowują lek wzmacniający męską potencję· "Chińczycy obcięli im rogi. Zrobili to w taki straszny sposób, że lała się z tych rogów krew. Po prostu z tych rogów kapała im na głowę. To był widok wstrząsający" (podał E.). Inny rozmówca informował: "Chińczycy złapali nasze jelenie i ucięli im rogi. Bo oni używają tych rogów jako cenny lek. Wszyscy w mieście byli oburzeni" (podał W.). Plotki te wybuchają podobno co roku. Być może, wi,!że się to z naturalnym, a mało znanym przeciętnemu człowiekowi z ulicy, cyklem biologicznym u jeleni. Jelenie-samce co roku zrzucają rogi w marcu, a w sierpniu nowo odrosłe wycierają ze scypułu o krzaki. Wiszące strzępy scypułu i płynąca po rogach krew, mogą robić wstrząsające wrażenie. Chińczycy oskarżani są także o trucicielstwo stad i ludzi: "Nad granicą chińską żyją zwierzątka trochę mniejsze od sarny, ale tego rodzaju. Nie wiem. jak po rosyjsku się nazywają. Otóż te zwierzęta łatwo przechodzą raz na chińską, raz na mongolską stronę. Chińczycy je łapią i zarażaj,!. Te zwierzęta żyją olbrzymimi stadami. Jak zarażą taką chorobą stado, przeganiają je na mongolską stronę. Wtedy bydło pada u nas tysiącami. To nawet przez oficjalne źródła było potwierdzone. Bo my z nimi od połowy lat sześćdziesiątych do połowy osiemdziesiątych, a może do 1988 roku, mieliśmy bardzo niedobre stosunki. I tych opowieści o Chińczykach było bardzo dużo. Teraz ich coraz mniej. Ale oczywiście nie ustały całkowicie" (podał E.). Chińczycy zatruwają swoje towary przeznaczone dla Mongołów: "Słyszałem o takim wypadku: To się zdarzyło w Ułan Bator koło mojego ojca. Jeden Mongol pojechał do Pekinu handlować. Przywiózł towar i zawiózł do Ułan Ude, i sprzedał. Zostawił sobie jedynie kalendarz, bo żonie się spodobał. Za miesiąc zmarło im dziecko, a oni wszyscy byli chorzy. Poprosili lamę. On im powiedział, że mają obcą rzecz w domu i ona szkodzi. Żona pracowała w szpitalu, wzięła ten kalendarz do analizy i okazało się, że był zatruty" (Podał B.). W paru wariantach zapisałem sensację, iż Chińczycy zatruwają jedwab przeznaczony dla Mongołów: "Ze sławnego chińskiego jedwabiu robi się świetną odzież. My to otrzymujemy z Chin. Naraz pojawiła się wiadomość, że ten jedwab chiński jest specjalnie zatruwany, by zatruwać naszych ludzi" (Podał E.). �147 W formie sfabularyzowanej tak a tym opowiadano: "Przyjechał z Maron jeden nasz znajomy i zakupił na targu większą partię chiI1skiego jedwabiu. Teraz nigdzie nic nie kupisz tylko na targu. Pamiętam już się mówiło, że ten jedwab jest zatruty. Kuzyn zażartował: pamiętaj, byś się nie zatruł! On się też z tego roześmiał i poszedł spać, bo rano wyjeżdżał. Ten jedwab leżał przy jego głowie. Rano się budzą, a on nieprzytomny i ledwo go lekarze odratowali. Wszyscy twierdzą, że od chińskiego jedwabiu" (Podał K.). Ruch osobowy między Chinami a Mongolią rozwija się swobodnie. Mongołowie jeżdż,! do Chin sprzedawać skóry zwierzęce, przywożą natomiast lowary chętnie kupowane w Rosji. Wożą je do Ułan Ude, do Irkucka, a naweI do Moskwy, gdzie kupują tanie rosyjskie towary codziennego użytku. W związku z tym małym biznesem krąży wiele opowieści a różnych niebezpieczeI1stwach zagrażających Mongołom handlującym w obydwu krajach. Za niebezpieczną dla zdrowia uważa się chiI1ską wódkę. Nawet mnie a tym uprzedzano: "Bardzo szkodliwa jest chiI1ska wódka. Przestrzegam cię, nie kupuj, ani nie daj się poczęstować. Ich jest miliard, to robią wódkę, aby wytruć ludzi. Będzie mniej - mówią. Dwóch wysoko wykształconych M ongołów pojechało do Pekinu. Jeden był inżynierem, a drugi - nie pamiętam. Wypili butelkę chińskiej wódki. Co to jest pół litra wódki? I ciężko się zatruli. Jeden z nich umarł, a drugi stracił rozum. To jest prawda. To wszyscy u nas mówią. Ten bez rozumu żyje dziś w Ułan Bator" (podał M.). Przy stole biesiadnym gospodarze częstują mnie mleczną wódką mongolską. Wymawiam się tym, że może ona być dla mnie niebezpieczna, tak jak dla Mongołów wódka chiI1ska. Przyjaciel rozumie żart i protestuje przeciw mojemu lekceważeniu niebezpieczeństwa chińskiego: "Ale a chitiskiej wódce to jest prawda! Zdarzyło się to tu, w Ułan Bator. Chłopak wypił chiliskiej wódki. Stracił na dwa dni przytomność. Wzięli go do szpitala i tam był ratowany. Jeśliby nie szpital, to by umarł. To jest prawda. Tak u nas było" (podał M.). Uważa się, że Chiliczycy mogą stanowić zagrożenie dla przyrody mongolskiej: "Przyjechało kilka tysięcy Chińczyków do Ułan Bator. Budowali domy. Mieszkali w barakach, byli zdyscyplinowani jak wojsko. Robili oczywiście mieszkania bardzo dobre. Musieliśmy się jednak z nimi pożegnać. Oni jedzą wszystko, co żyje. Więc ruszyli w nasze stepy i lasy, i łapali, co się dało. Wszystko co żyje łowili i jedli. Niedługo wymarłyby niektóre gatunki. Już niektórych ptaków czy owadów nie spotkasz w wielu rejonach. I musieliśmy ich wyrzucić. Całe miasto było przeciw nim. Zaczęły się draki i odeszli. Zaraz na to miejsce przyszli ruscy budowniczowie" (Podał M.2). O ChiI1czykach opowiada się w Ułan Bator, że łapią psy a także koty i jedzą z nich mięso: "U nas mięso z psa to obrzydliwość straszna. Mongołowie nie jedzą mięsa z byle zwierzęcia. U nas nawet jak jest chore zwierzę, czy padnie, to już nikt tego mięsa nie dotknie. �148 Jak tu przyjechali Chińczycy, to oni robili bardzo smaczne potrawy. Ludziom to smakowało. Kupowali i jedli. Ale pojawiła się plotka, że znikają u nas psy, i że Chińczycy je łapią na te dobre dania. Ludzie przestali kupować od Chińczyków i nikt się nie dał zaprosić na ich poczęstunek. Potem druga opowieść była, że łapią koty. U nas kotów mało w mieście, ale są. Opowiadano, że ani jednego kota już nie ma, bo Chińczycy je łapią i przyrządzają z nich kotleciki. ] to mogło być, bo oni wszystko, co żyje, jedz,!. Chińczykom, jak byli w Mongolii, dobrze się wiodło, bo dla nich jedzenia tu w bród. Co my odrzucamy, dla nich stanowi przysmak" (podał E.). "Żona jednego profesora miała dziesięć kotów. To była kobieta zakochana w kotach. Jej zwierzęta były bardzo wypielęgnowane i eleganckie. Chii1czycy je dostrzegli i przekupili sąsiada. To był młody chłopak i wyłapał jej wszystkie koty. Poszły na przysmaki dla Chińczyków. Ona poszukiwała tych kotów, ale wszyscy jej mówili, że już zjedzone" (podał S.). Mówi się też, że profanują mongolskie cmentarze: "U nas mało kto odważy się ruszyć grób, czy chodzić po cmentarzu nocą. A tymczasem zdarzało się, że człowieka przymuszano do tego. Nasz znajomy wracał póżnym wieczorem do miasta. Nagle doskoczyło do niego dwóch ludzi z nożami i zmusili go, żeby szedł z nimi. Prowadzili go na cmentarz i kazali odgrzebywać grób. Oni wcześniej widzieli. że pochowano tam człowieka z wielkimi bogactwami. Ten musiał trupa obedrzeć. Jeszcze mu kazali wszystko zawinąć, w co mu dali. I odeszli, a jego samcgo zostawili na cmentarzu. U nas, kiedy takie wypadki następowały, mówiło się, że to robi,! Chit'1czycy. Jak oni odeszli z Ułan Bator, tak już a tym od roku nie słyszę. To były straszne opowieści. Sami nie kopią, a innych zmuszaj,!" (podał E.). Uważa się, że stale penetrują teren Mongolii i wszędzie maj,! swoich szpiegów: "Pojawiła się u nas bardzo utalentowana piosenkarka. Zrobiła błyskawiczną karierę. Nagle poszły plotki, że jest kitajskim szpiegiem. I cała jej kariera skończyła się tak szybko, jak się pojawiła. I nikt dziś nie wie, gdzie ona się podziała" (podał E.). Zapisałem też kilka pogłosek a Polakach, a właściwie o sprytnych akcjach policjantów i celników, którzy udaremnili im wywóz cennych pamiątek narodowych w postaci starych posążków Buddy. Plotki te w ostatnim czasie przycichły, bo od dwóch lat niewiełu Polaków jeździ do Mongolii. Przedmiotem plotek są także turyści amerykańscy. Zwiedzając klasztor-muzeum w Ułan Bator zwany "Czojdżin-łamyn-sume", zatrzymałem się przy cennym malowidle. Zaprzyjaźniony ze mną Mongoł powiedział wówczas: "Niedawno dwaj amerykańscy turyści wykradli taki obraz z muzeum i zabrali ze sobą. Na lotnisku celnicy zorientowali się i odebrali obraz. I tak dzięki przypadkowi ten cenny obraz wrócił do muzeum. A gdyby ich nie skontrolowali? Przepadłby" (podał N.). �149 Przy innym eksponacie dodał: ..Widzisz tę maskę? Amerykański turysta zabrał stąd maskę. l wyobraź sobie, że zlamal j::/, bo nie mieściła się w otworze torby i wyrzucil na śmietnik. Tak po prostu: wyrzucił!" (Podał N.). Zwiedzając wspaniałe muzeum paleontologiczne usłyszałem: "Amerykanie zwiedzali muzcum. Jak wyszli brakowało jajka dinozaura. Poszła za nimi policja. Jak się zorientowali, że idzie policja, jeden Amerykanin wyrzucił jajko do śmietniczki na korytarzu. Jajko wróciło do muzeum. Tacy są amerykańscy turyści" (podal M.). W ostatnich tygodniach mego pobytu, obiegaly Ułan Bator pogłoski o obrabowywaniu przez mongolskich złodziei obywateli amerykańskich. Największy ich łup miał wynosić dziesięć tysięcy dolarów. Opowiada się też o Japończykach i Wietnamczykach. Co ostatni mieli rozrzucać po Mongolii wieczne pióra. "I kto znalazl, i wziąl do ręki, wychodziły mu oczy. Kiedy on wziął do ręki i chciał zdjąć nakrętkę, wtedy coś na niego działało i wychodziły mu oczy na wierzch" (podała T. ł l. Mówilo się też o nich w związku z odbudową klasztoru buddyjskiego. Zarzucono im, że zjedli trzy święte węże, które pilnowały ruin klasztoru Amurbajaschułantu hiin. Oficjalne źródła podają, że Japończycy finansują wspólną mongolsko-japońską ekspedycję dla odnalezienia grobu Dzingis-chana. Ekspedycja jest wyposażona w nowoczesny sprzęt, a także samoloty i helikoptery do penetracji terenu z góry. Pojawiały się stale komunikaty o pracy tej ekspedycji. Poszukiwania bulwersowały opinię społeczną. Zakazane przez dziesiątki lat imię Dzingis-chana dziś pojawia się na każdym kroku. Jest to bohater narodowy o trudnej do przecenienia randze społecznej i politycznej. Pojawiła się ta postać w gazetach, książkach, obrazach. Kioski pełne są bibelotów z podobizną bohatera. Odżyly stare podania. Japońskie poszukiwania już obrosły legendą. M iasto coraz to obiegały inne sensacje na temat tych penetracji. Jedne optymistyczne, przepowiadające rychłe odkrycie mogiły i ogromnych bogactw w niej ukrytych, które uratują Mongolię z kryzysu oraz pesymistyczne, że grobu nikt nie znajdzie. Ujawniają się coraz to nowi jasnowidze przepowiadający, gdzie mogiła się znajduje i w jakiej pozycji pochowany jest bohater. S" też pogłoski, że ekspedycja ma naprawdę inne cele, że Japończycy dysponuj,!c aparaturą, która daje im wgląd w głąb ziemi - chcą spenetrować bogactwa naturalne Mongolii, by je wykorzystać dla swoich celów. * * * Społeczności przeżywające okres posttotalitarny l zegnające się z ciężką i wieloletni,! sowiecb/ dominacją wchodzą w etap identycznych prawie sytuacji egzystencjalnych, a te rod Z,! prawie identyczne sensacje polityczne czy opowieści o obcych. W oparciu a materiał polski i mongolski, jaki posiadam, dałoby się już teraz sporo na tcn temat powiedzieć. Chcę dać tylko jeden przyklad. Stwierdziłem, że prawie identyczne pogłoski w Polsce i Mongołii �150 krążyły na temat obecności wojsk sowieckich w tych krajach. W Polsce nasiliły się one, od kiedy władza przeszła w ręce "Solidarności". Wówczas to w wielu polskich miejscowościach zaczęły kontestować grupy zorganizowanej młodzieży (głównie z organizacji WIP i KPN) przy koszarach wojsk radzieckich. Naczelnymi hasłami tych grup było żądanie natychmiastowego opuszczenia Polski przez Rosjan. Młodzież w swoich ulotkach zestawiała katalogi "przewinień" radzieckich. Telewizja i prasa, przeprowadzające wywiady z kontestującą młodzieżą, nagłaśniały je. A były to zarzuty ekologiczne o zatruciach i skażeniach, o napadach rabunkowych (szczególnie na taksówkarzy), o gwałtach na Polkach (których miało być ponad sto), o handlu bronią (automat Kałasznikowa - pięć milionów, pistolet Makarowa - trzy miliony), o demoralizacji i dezercji itd. Zarzucano władzom polskim, że tuszują te fakty, ponieważ ani razu nie odbył się publiczny proces, a winowajcy - jak się przypuszczało chodzą bezkarni. Plotka czy sensacja polityczna jest niesłychanie ulotnym zjawiskiem. Jest po prostu żywą reakcją i momentalną odpowiedzią na określone zagrożenia (obojętne - prawdziwe czy wydumane). Razem z ich przezwyciężaniem, sensacje mogą całkowicie ustępować. I tylko folklorysta trzymajc!cy rękę na pulsie życia społecznego przez dłuższy czas, będzie rejestrował najbardziej "właściwy" materiał. Moje jednorazowe badania przynoszą natomiast materiał dwojakiego rodzaju: a więc i ten najbardziej żywy i aktualny, ale też i komunikaty, które utraciły swą aktualność, a zostały jakby wymuszone moimi pytaniami. Trudno nieraz dla takich wątków ustalić czas ich rozkwitu. Dla kontekstualistów zaś byłaby to sprawa zasadnicza. Dionizjusz Czubala MODERN TALES ABOUT STRANGERS. A FIELD STUDY IN MONGOLIA (Summary) The article discusses research on modern folktales and their terminology. The author claims that such terms as folktale, gossip, rumour and legend are synonymous. Modern Mongolian legends, published in the article, were collected from Mongols residing in Poland and Mongolia. They are mainly anti-Russian and anti-Chinese legends. According to the author, there is a similarity between tales about strangers in post-totalitarian countries, dominated for a long time by the Soviet Union. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3427be968ca024067413af8b5199dde4.pdf 356e8f6dbed3fdf89393be5ed6e79cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource medycyna ludowa leczenie gliną Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1741 Title A name given to the resource O ludowym leczeniu gliną / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.181-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, '1984 DIONIZJUSZ CZUBALA O LUDOWYM LECZENIU GLINĄ W POLSCE (NA PODSTAWIE BADAN PRZEPROWADZONYCH WSROD GARNCARZY) Lektura dawnych zielników, kalendarzy i wszelkiego rodzaju poradników medycznych świadczy, iż przez oałe wieki sojusz medycyny ludQwej z oficjalną był w Polsce, i nie tylko w Polslce, zjawiskiem natura1nym. Kompromitowanie lecznictwa ludowego zaczęło się u nas w Wli.eku XVIII, jako rezultat ;przedoświeceniowego :przeŁomu w :patrzeniu na lud, i ,trw/ali():pnzez :cały wu€:k XIX .a :nawet XX. Jan LeneTlt na !p'r'zy1klad opublikował w roku 1817 Rozprawę o morze 1, wktó·rej opisał chorobę, omówił śr·odki lecznicze i zapobiegawcze, a przy sposobności wyśmiał zabiegi stosowane przeciw morowi przez lud, a także wszelkie, w mniemaniu ludu, zapowiedzi jego nadejścia. W tym samym czasie Augustyn Wolf w Rozprawie o kołtunie 2 zaatakował przesądy związane z tą chorobą. Ilgna.cy Fija-łikowSlkiw roz,p!fawie - :plOdQlbruie j,a:k tamte wyrosłej z li'nspiu'alCjiT'o'wall:,zystwaWar:s:z.awskiego Przyja·ciół Nauk - "l'antie'ścił rozdział O zwyczajach i przesądach zdrowiu szkoizących 3, w którym przestrzegał przed znachorami, wędrowlnymi olejkarzami i oszustami oferującymi swoje lekarskie usługi. Do rozpra wiani'a się z ludowymi praktykami i teoriami medycznymi walnie przyczyniali się obok lekarzy także nauczyciele, działacze oświabwi i społeczni. Wiele zdziałały też w tym zakresie wojskowe służby S3nitarne. Mimo osiągnięcia znacznego postępu sanitarno-higienicznego, mimo stałego wzrostu świadomości medycznej społeczeństwa, nie udało siC; 'Zlikwidować ludowych uzdrawiaczy (babek wiejskich, składaczy kości, owczarzy, zielarzy i znachorów). Działali oni, a w wielu miejscach dzia1 J. Lencrt, Rozprawa o morze.... .,Roczniki Towarzystwa Warszawsi<icg"5 Przyjaciół Nauk" 1817, t. 11, s. 1 - 272. 2 A. Wolf, Rozprawa o kołtunie... "Ro!Czniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" 1817, t. 10, s. 488 - 506. 3 L Fijałk{)ws-ki, Hozprawa !czytana dnia 3D kwietnia 1814 roku. "Roczn.uki Towarzystwa Wa·rszawskiego Przyjaciół Nauk" 1820. �182 DIONIZJUSZ CZUBALA łają d::>dziś, nie ty1k,0 i nie tyle z braku leJkarzy, nie tylko "siłą ciemnej tradycji", ale - jak się zdaje - przede wszystkim ze względu na pewną skuteczność niektórych łudowych ;praktyk me'dycznych. W pracach etnograficznych pojęcie medycyny ludowej jest w zasadzie utożsamiane z pojęciem medycyny wiejskiej, ui;Jrawianej w środowisku rolników. PI1aktyk medycznych innych zawodów po prostu nie badan.::> i dliatego też, także i 'o zJ3hieg aiC'hlecz.ni:c:zych st'::Js1owanych ,przez garncaTZY, jest w literaturze lud'oZJ1lCł!woz,ej zu,pełllli'e ,glucho4. Sq wzanial1'1'kilO lecze>niu glirną takich sch::>:r:z!eńjaik poparzenie 'czy użądlen~'e,;de nic nie wskazuj.e na to, że chodzi tu o zabiegi wykonywClne przez garncarzy. Oskar Kolberg pis.ał na przykład, że w Sieradzkiem "Miejsce oparzone okl'Cldają gliną mokrą albo karto£lami świeżo skrobanymi. Glimą także przykładaną zalpo:biegają puchnięciu ciała od pszczoły ukąszonego" 5. Jan Świętek notował, iż w Krakowskiem glinę wolno rozrorbi::Jną przykładają na poparzenia 6, a Aleksander Saloni w Ludzie Łańcuckim podawał, że "ol;Jarzone miej<sca u małych dzieci posypują gJi.ną uskrobaną ze starejchału:py" 7. Sporo danych o s'tJsowaniu gliny w c,elClch leczniczych z,ebrał z różnych żródeł Henryk Biegeleisen 8, CI ostCltnio pisała o tym Barbara Szychoiwska-Boebel 9. Podane przez wymienionych badaczy informacje dotyczą jednak lecznictwa gli.ną na wsi. Tymczasem właśnie garncarze są prawdz'iwymi "specjalistami" w lecz€niu gliną. Znają olni b::>wiem jak :nikt inny właś,ciwości glin tłustych li dmdych, gli:n sur()\vych i lal1'1!S'JIW,anyeh, glin gaT1l1Jc'a'T's:kich i iP,iecówek. Większość cindagowanych garncarzy .pamięta, j.akie chor8by zwicrzqt i ludzi leczono gliną z dobrym skutkiem, a mniej więcej joedna trzecia spośl'ód nich do dziś stosuje glinę jako lek dla ludzi i zwierz'lt. Na medyczne praktyki garncarzy natkn'łłcm się właściwie przypadi 4 \V żadnej z naj poważniejszych pols'kich prac etnograficznych o ganlCarzach nie trafiliśmy na taki materiał - zobacz np. T. Seweryn, Pokllcka majolika lu(iowa, Kraków 1929; W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie :::achoclnich terenów JJial.oru.si, Toruń 1950; R. Reinfuss, GarncClrstwo lu.dowe, Wa'rszawa 1955; E. FJ"YśP;etraszkowa, O.~rodek garncarski w Łążku. Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrodaw 1973. Jedyną wzmiankc; o nasic;pującej treści: "szligieru używały też matki zamiast zasypki dla niemowl;!i" znalazłem w pracy wydanej w języku polskim w Cz,echoslowacji zob. K. Piegza, Ceramiko cieszyńska, Czeski Cieszyn 1971, s. 9. 5 O. Kolberg, Dziela wszystkie, Wroelaw--Poznai1 1967. t. 46, ,. 468. B J. Świętek, Lu.d Nadrabski, Kraków 1893, s. 620. 7 A. Saloni, Lu.d Łańcu.cki, "Materiały A:ntwpolo,gicwo-Archeologiczne j Etnograficzne, t. 4, S, 268. B H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1928, s. 111, 335, 336, 337. 9 B. Szychows'ka-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach, Toruń 1972, s. 22. 57, 59, 77. �O ludowym leczeniu gliną w Polsce 183 kawo. W 1966 roku podjąłem mianowicie badania nad folklorem sŁownym garncarzy. Wciągu kilku lat spenetwwalem prawie wszystkie czynne w kraju ośrodki garncarskie. Przeprowadziłem wywiady z 258 g'1Tncarzami. Już w początkowej fazie mok h badań zetknąłem się z zupełni-e mi nieznanymi praktykami medy'cznymi garncarzy i wprowa·· c1ziłem w związku z tym do wcześniej -o!p~acowanego kwestionariusza dl)da tkowe pytania o ten rodzaj działalności. Zmierzały te pytania do ustalenia, jakie choroby i dolegl,iwoŚCi leczyli ga,rncarz'e, w jaki sposób to robili, kto siG poddawał ich kuracji, jakie były jej s.kutki, do kiedy OWe praktyki uprawiali. Z odpowiedzi na te pytania poclchodz;i prez-entowany materiał 10 Garncarze leczyli więc: 1. gliną, 2. tlenkami metali, 3. wygrzewa'niem w piecu garncarskim, 4. stawianiem glinianych baniek. Gliną leczono stosując: 1. okłady z gliny moJ<:l"ej(rozrzedz-onej wodą, wodą z denaturatem, spirytusem rektyfikowanym, octem, kwśnym mleb~Em, białkiem z kurwgo jaja, czasem 'z d'O'datJ:.ciempajęczyny); 2. zasypki z gliny zuszonej lub ze zmielonych skoru:p wypalonych :naczyń; 3. kąpiele w glinie rozrzedzonej wodą; 4. picie płynu wytrąconego z wodno-glinianej zawiesiny. IN jednych ośrodkach używano do zabiegów glinę surową, w innych (tych jest większość) gli-nę, która przeszła skomplikowany proces "upra\\'y". CzęS!to st<xs·o·walno"ma.czk.ę", "śl1k" 'c:zy "ślikie,r". W glinę zaopatrują się garncarze jesienią na cały następny sezon. Kopią ją z własnego gruntu, kopią w lasach, biorą z dostępnychpubli· cznych glinianek, dołów pocegielnianych, okazyjnie z wykopów budowlanych, drogowych, melioracyjnych. W niektórych okolicach dobywają glinę z dna rzek. W jednych ośrJdkach glina jest łatwo dostępna, w innych do właściwego pokladu gliny docierają garncarze kopiąc głębokie s::yby. Glinę złożonel jesienią na podwórzu lub w dole obok warsztatu, aby przez zimę dojrzewała (lasowała się lub, jak ni.ektórzy mówią, gniła), wi.)sn:l prz-l'nOSZOllOdo sieni, aby, gdy się odpowiednio nagrzała, przystąpić do jej wbściwej uprawy. Uprawiano ją w izbie, która często gęsto bywała dawniej warsztatem i mieszkaniem jednocześnie. w kil.ku pracach: D. Czuba'la. "Lud" t. 53: 1974, s. 196; Tenże, Folklor garncarzy polskich, Katowice 1978, s. 37; Tenże (wespół z M. Czubaliną), . \ nerfeloly, bajki, opowiC'Ści garncarz!}, Warszawa 1980, s. 39, 156. Paroslronico-wy komunikat z moich badal) ukazał się w Ni'emczech Zachodnkh zob. D. C2Jub<llla, I.ehm ein [-lei/mittel der Ti5pjerzunjt, "Curare" Vol. 3: 1980, s. 107 - 112. 10 O wynikach ;<U)yc~aje, obr~ędy moich badail i wierzenia sygnalizowałem garncarzy polskich, �184 DIONIZJUSZ CZUBALA Najpierw kruszono, czyli raZowar1JQsur,owiec łopatą. Rozdrobnioną glitnę ubijclIno drewnianym młotem (szLagq) w tak zwany pniak (stupek, ba.oę, kopę). Ważący okola dwieśoie kilogramów iplniak strug,al garncarz ośnikliie,mna eienkJie wióry, usuwając jednocześln'ie zlani'eezyS'zez.e'nia(korzenie, kamyki, g'rudki marglu), a potem ponownie ubijał i znów strugał. Od przeznaczenia g_iny i jej rodzaju zależało, ile razy struganie trzeba było powtÓtrzyć. Na doniczki na przykład strugan;) glinę raz, ale na naczynia a cienkkh ściankach nal€żało ją przestrugać kilkakrotnie. Po dokładnym zestruganiu pniaka przystępowano do deptania ghny. Deptano ją b;),so. Dz'ięki temu wyczuwano wszelkie zani'eczyszczenia, których wcz'eśniej nie udało się usunąć, wybierano je i odrzucano. Mężczyzna silny deptał cały pniak na raz. Słabsi dzielili go na dwie części. R::Jzdepta1ny na płaski :placek pniak zwijano i deptano ponownie. Wszystkie te czynności, a więc razowanie, ubijanie gliny szlagą, struganie jej i deptanie, były niezwykle mowlne, toteż już iprzed pierwszą wojną światową postulowano zmecha'niz<owanie owych prac. Szkoły garncarrslbe i :nieco późni,ej:sze !międzywojenne ,kursy pOI.:mlaTyz'Jw'::ll zas>iąl?:ien:ieich odmulani'em, pr,zecedzainiem, szla1llowan1i'em, a daipiera potem walcowaniem lub samym tYlko wakowaniem. Metody te nie weszły do powszechnej praktyki. Właściwie dopiero dzisiaj, gdy wieś jest zelektryfikowana, młodZi mistrzowie wprowadzają walce a napędzie elektrycznym. W nie'których ośrodkach stosuJe się mechaniczne mieszarki do gliny. Klusowanie, czyli ostatni etap upmwy gl1ny, po dawnemu wykonuje się ręcznie, wygniatając glinę jak ciasto' na stolnicy. POtcję gliny na około sto średnich garnków klusuje się około dwu godzin. Tak wyrobioną glinę, dostatec~nie plastyczną, UZllJ.ją garnC'arze za uprawioną. I takiej głównie używają do praktyk medycznych. Jeden z garncarzy tak to uzasadniał: "Glina na rany musi być wyrobiona, bez lldrgla, b;) margiel ma gaz" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Ci, którzy używali do celów leczniczych także glim: surow~l dobywa~ ną bezpośrednio z dołów i szybików, podkreślali, iż glina nie z każdego miejsca i nie każdej jakości nadaje się do tego. Wielu g3rncarzy zastrzegało: "Do leczenia nie nadaje się inna glina tylko garncarska. Ił jest kwaśny i dlatego pomaga" (Andrzej Rozko,cha z Rudy Kameralnej); Jan ReezC~!JIW'Slki z N::>wego Targu, który wslkazywał na możlriwo,ść leczenia wielu chorób, gdy chodziło a leczenie ran wspominał: "Na zadraśnięcia ty"!ko gbnra garrIHcar'Sika,bo ,ainJaIczysta". Inny garnc'af'z, polec:ljclcy giint; na odmrożenia, olparzenia, rany kłute, opuchnięcia, również zwraca uwagę, iż to "mU!si być blina garncalrska. G~,inę piec6wką możrna z3.ziębić, glina garncarska nie zaziębi. Piecówka podobna jest bardziej do ziemi i dlatego może przeziębić, a garncarska ma wiecej tłuszczu i wyciąga go- �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 185 rączkę" (Jan Nagrodkiewicz zJedIanki); "to musi być - informowała inna rozmówczyni - glina żółta" (Antonina Gaździakowa z Maniowych). Wielu garncarzy byloo zdania, że glina do c-elów leczniczych musi pochodzić z głęboikich pokładów -"bo ma rbż.ne składniki i ni,e m:! powietrza" (Geno1wefa Malziarka z W,olj Brwlsteokiej); "GliiJna ,golić goi, tylko musu być ni'e wierzchÓiw1n.a,eo, ludzlie tar,a:są, tylk!o z głęboka .gdzie nrie ma zarazków" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). W przestrzeganiu przed używanioem "wierz,chówki" cha-dzi o to, by glina była maksymalnie \vyjałowiona, a taką mogła być ta "Z głębJka". Le'cznicz,e właś,ciwości glimy upatrują garnoarze w tym, że jest kwaśna, że zawiera bJrową wodę, że jest bogata w so:e mil"erane i inne bliżej nieokreślone ale skuteczne przeciw chorobom składniki. Niezbędne w :p.r'J'C'e6i'e ,plt"JJJdU!~'cji InJa:Czyń.glim:i3nych były też rtloenki metali. SpJrządz,ali z nioch ga1rncarze szkliwo czy inaczej glejtę do polewania (szkliwienia) naczyń. Najcześdej stosowali szkliwo oparte ,na tlenku ołowiu. Dawniej prażono ołów w piecu, a potem go mielano. Jeśli garncarz mógł zaopatrzyć się w skl€lpie w łuski ołowioewe, albo zd{}był rudę srebw-ołowiową, to od razu przystEi1.:wwałdo ich mielenia. Prz,emielenie rudy czy łusiekołowiowych na poglazurowanie garnków wibści wystarczającej do jednorazowego napełnienia pieca wymagało oałodziennej pracy dwu osób. Tym spo'S1obemgarncarz otrzymywał pył ołowiowy. TE:insam pył ołowiowy mógł kupić jako tak zwaną minię. Dziś garncarze rza·dko ,prażą glejtę dawnym spJsobem. Częśei'ej ku.pują spwszkowaną minię. PToszek ten mo'że być jeszcz'e przyprawiany i to wielioma sposob.1mi do szkliwienia na mokr,o lub na sucho. W celu uzyskania kolory.stycznych efektów do ołowi.owego szkliwa dodaje się inne tlenki metali, na przykład tlenek ż.elaza, miedz,i czy manganu. W praktykach medycznych korzystal,i g.arnorze z tych tlenków metali, których używali w procesie produkcji garów i ,dzbanów. Leczyli nimi liszaje, egzemy, a więc chof<Olbyskórne, a garncarze z Pokucia na 'Ckrainie, którzy ,pmcujądziś w Ota'WIie 'i KlulCZbJifku, taJkże Tlatny i opuchnięcia, Trzeci ~nosób leczenia, to jest wygrzewanie w piecu garncarskim, praktykowa],i,i do d~iś go zalemją, garncarze kilku .znatnych mi o3f'odków. Ten rodzaj zab:egów wykonywano w tych piecach, do których m6głczŁowiek sw,obodnie wejść. Był-o to więc możliwe tam, gdziioeistni'ały dostatecznie obszerne piece. Wypalanie naczyń w piecu trwa od kilkunastu godzin do jednej doby a nawet dłużej . W tradycyjnych piecach wypał odbywa się w trzech eta,pa'ch. Etlnoppierwszy, vZ!w. "ffi3ły 'ogień", trwał 3 - 1 O ,godzin, et:a,p drugi, tzw. "kurzanka", wczasie Ittón~j ogień wzma'cniano, 3 - 5 g,odzin, wreszci'e etap ostat'ni, tzw. "silny ogień", trwał również 3 - 5 godzin. �186 DIONIZJUSZ CZUBALA J,eśli ll1aczJ'lruia ro,zgrz.ały się do !bi,abści, zn3Jczyło,ż,e są już wYlpaJOO€, wtedy garncarz piec wygaszał, pal,enisko zamykał i następowało - trwająceod iki':kuTI'3Jstu godzin :do dwu dni - s,tudzenie Irua'C'zyń. Zbyt gwałtowne studzenie mogla ,powodować szkody w garnkach. Po wybraniu naczyń w piecu długo jeszcze było cief:Jło. Wtedy właśnie był odpowiedni moment do wygrzewania się w nim. Chorzy wchodzili do ,pieca, kładli się ,na piasku lub siadaIi na podstawce i pocili się· Garncc:'rze wSlpominają: "Jak si-e wybrało gorki, to ludzie przychodzili się grzać. Nie ta..~ dawno jeden z MrocZ'kowa przychodził i sie grzoł na reumatyzm" (Stefan KW3lpisz z Rędocina); "Jak jest reumatyzm, tD sie ciJ Ipieca wiOhodzi. Ludzie <tak się leczyli u g:anncarzy. T,o mnie _pomogło" (Władysław Jagielski z Gostycyna); "Reumatycy przychodzili do mnie. Dawałem mu kawalek gnotka, siadał w piecu i to suche po,wietrze i gorąco pomagalo. Ból ustępował" (Jan Reczkowski z Nowego Targu). W lO-'ciu ,ośrodkach inf.ormowano a leczeniu reumatyzmu, ale leczono też w piecu zapalenie płuc i przeziębieni-e. Garncarze z Mławy stosowali wygrzewanie w piecu "na mokro". Po wyjęciu garów napełniali pi·ec nl::lkrym drzewem (najczęściej olchowym lub innym liściastym), aby wyschło do następnego wypału. Chory wchodził do pieca i przez jakiś czas -pOz'J'stawał w oparach schnącego drzewa, które miały posiadać lecznicze dzia l'anie 11. Zapisałem wreszcie, że garncarze produkawali gliniane bańki, które sta,wialno 1p'r'Ze.Z'iębionym. Specjalne 'z_aś, dużych Tazmi-a,rów bańki produkowano do leczenia ślep-ej kiszki. Stawiano je pojedynczo na brzuchu Nie łatwo jest uporządkować i poklasyfikować choroby, jaki·e leczyli i leczą garncarze. Przy .pewnych bJwi'em schorzeniach spotykamy się z dużą 'i:ością -określeń, ni,e jesteśmy jednalk ;pewni, C!zy są to t2Tminy syn)nimiczne. W innym wypadku mamy odwnotną tendencj~ pod jedną nazwę pod'ciąga się chyba zbyt dużo schorzeń. Wyodrębnienie ch-Jrób przez nas jest więc z koni·eczności tymczasowe. Wyrażna jest p8trz'2bJ pogłębienia b:tdań w tym kierunku i uporz<idkowanie owej termin810gii. R a n y lecz'J,no w 42 ośrodkach. Do dziś leczy się je w 18. Na rane, przyldada 'S;ę m:;lkrą glinę ga:rncarsiką hezp'J'średni'oalbo przez szmatkę. W kilku miejscowościach dodaje się do gliny pajęczynę, białko z jaja lub ocet. Józef Woś z Zalesia podaje: "Zamiast środków dezynfekcyjnych na okaleczenie używano gliny piecówki roz1"obionej na białku z jaja kurzego". W Rawie Maz.owieckiej, w Iłży ,j Podegradziu d,olewano do głiny II InfO'rmowa! o tym garncarz Stefan ITą1Ykiewicz. �o ludowym leczeniu ]87 glinq w Polsce nctu. W1incenty K,ibwS1ki :z Iłży :mówi: "Br'ało się slz,lii,ku zodem mla nJżvk i nakładało Ina ranę. Na to ceratke, ż,eby powietrze n~e dochodziło. To ładnie zmiękio, materie wyciągneło i koniec"; Eugen~usz Bargieł z Tarnowa m6wił: "Ludzie mówią, że z gliny dostaje się tężca lub zakażenie. Nie! Garncarzowi nawet po skaleczeniu nie zawsze krew idzi.e"; Sergiusz Chiniewicz z Sianowa in:6ormował: "Zauważyłem, że jak odbiję ciało alb;) sit; zranię, glina szybko wygoi. Zeby nie wiadomo jaka raina, glina wygoi"; Edward Stępień z Opoczna podk1reślał: "Nie raz i nie dzies:ęć, robiąc w glini'e, zaorał rękę szkłe~ czy drut'em. Mima rany robiło się dalej, bo nic tak nie pomagało j'ak glina. Szybko wyleczyła. Ktoś zranił nJgę, spuchło. Przyszedł, t·o brało ..się glinę w szmatę i okTęcarD. Glina z.n;)si gOi'zączkt; i łagodzi ból. Ni·eje-dlTI'emu Ip;rzy~z.edłem Itym SipOS'Obem z pomoc.l". Jan NagrodJciewicz Jed13lnki zapewniał: "Zona przebiła sobie nogę gwużdziem. Zaczerwieniło się tak zdradliwie, więc przykla::łalem jej 'p]351.ry gEny ganncarSlkiej, m:iuej. I tlikśbcz:n~e wyciągnylo, że aż dzli:w"; "Gairne-11rze wierzyJi,ż'e ,gJina .1'0 daibry lek, bo j.aik ja siam' miałem .ranę, to zawsze :się wygoiła od gliny" (Kazimierz Ais z Sulej'awa); ,.Rana 'najszybcoiej się goi w glinie pr:zy robocie" :(Rudo1f L'im'Jll'lt z Lxłzi); "W głinie do dwóch, trzech dni i mam wygojone" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). TylkJ w dwóch ośrodkach w Polsce informowa.no, że rany leczy się suchq gLnr;. Ap'o:'oni:l Stankiewicz z Zywca pod'ala, że na 1' 3Iny sYipalo się suszon'1 mqcz,kę z gliny i to ranę wysuszalo. Ryszard Nee-el z Chmielna wymieniał obydwa spo:soby: "Na skaleczenia dawali okłady albo skrzybali na proch skOlrupy z gara jeszcz'e nie wypalonego i tym posypywali ranG, która szybko się goiła". Op a r z e ,n i a leczono w 39 ośrodkach. W 25 ośrodkachprzykhdan'J gl':lnc; mokr'L mi(;kkq, dobrzewyr'OibiJ1ną luibma,czlkę. Nat'OlmiJast w Krasneob:o::lzie mi:~:.s'Zali glinę zsiadłym m1ek'iem, w BelchaVOWlie 'z 'octem, a w Zywcu gline; suszy:i, tłukli na mączkę i tą PosY.Jywali pOI;JarZJną skórc;. Garncarze z Oławy (pochodzący z Pokucia) stosowali wodę odciqgan,! z glazury, polewali ni,-! bandaż i przykładali na oparzelinę. Jedni podawaloi, iż ghnę rzadką alho mączJkę l'a,1i 'WprIJst .na op:a1'Zoll1e miejsce, albo je w niej moczyli. "Jak się oparzyłam - mówiła Aniela Wasiota z Brzeziny - to rękę kładłam w śli:kier i pomagało"; Kazimierz Plichtowicz z Kowala p·owiadał: "Oparzenie ubrudzi się ślikiem i to jest najlepsze"; Kazimierz Ais z SuleJowa wspominał: "Jak byłem oparzony wodą, Lo mnue 'całeg'oob:;oży::i gliną"; Andrz'ej Kas'p;e:rek :z Cholin ill'lfOTmował: "Wyrabio,ną na mokro glinę kładzie się na oparzone miejsce"; zaś Władysław Jagielski z Gostycyna zalecał glinę, "bo .gJrączkę ściąga". Twi€l'dził, że "od razu na oparz.one kładzie się miękką ghnę i szybko się 1 �188 DIONIZJUSZ CZUBALA goi, ale do teg.o trzeba glinyC€ramicznej, tłustej". Tak więc w wię.kszości <03rl()!dlków przykład:a się m'Jikrą glinę, polewa :macZlką lub mJiCzy. W paru j'ednak mi'ejscach podano, iż glinę należy przykładać na oparzone miejsce przez szm3.tkę lub papier. Jan Reczkowski z Nowego Targu. informował, że "najpierw się kładłokawalek materiału a na ,nig'o da.::Jiero kładziono g.linę", ten sam .sposób pod.aje Józef Flajszer z Tuszyna: "Glinę przykłada się przez szmatkę, jak wyschnie, bo się namoczy albo przykł,adla Inową glinę". Wojciech Blalszczyk z Podegrodz:i:a stwii'erd:ził: "Najpierw papier na dało, a na "to glinę". Z ł a m a n i a i z wi c h n i ęc i a Dkładali garncarze gliną w 16 ośr'odkach. Do dziś praktykuje się to jeszcze w sześciu. W sie:Jmiu ośrodkach stosował,o się okłady z gliny wyrobionej z wodą, w pozostałych do gliny dolewano octu. Tak stosowama glina według garncarzy "odciąga", "odczyszcza", "w,chłania", "goi", "leczy". Oto wypowiedzi: "Kiedy się obłożyłoo gliną, wszystko weszło do tej gliny" (Józef Gacek ze Skomielnej); "Zł.amanie, panie, ręki, nogi, nie ma lekarza, to przykłada się ghnę. GHna odciąga i oczyszcza ciało człowieka. Jak dodatnio nie, to uJemnie absolutnie nie działa" (Aillitoni Sudakiewicz z Sulechowa); "Na zwichnięcl€ dawać glinę z octem, z octem goi" (Rudolf Limont z Łodzi). Józef Woś z Zalesia wskazuje jeszcze na inną funkcjG gliny. W2dług niego mianowicie zastępował,a ona gips ("glina - mówił - służyła za gips"). O p u c hn i ę c i a i o b r z ę ki lecZOrnow 44 ośrodkach. Do dz'iś leczy .się w 210środka,ch. Okłady z gliny dobrze wyrohionej z wodą sto:nwanJ w 17 ośrodkach, okłady z mączki w 7 ośrodkach, okłady gliny zoctern w 19 ośr'Jdkach (w jednym z ośrodków ocet m':Jgł być zastąpi::my denaturatem lub czystym spirytusem). W jednym ośrodku leczono wad,! z minii. Spuchnięcia iabrzęki rozumie się tu szeroko, a wit;c nic tylkJ na kończynach. Wojciech Blaszczyk mówił oopuchn.ięciu dzi<'lseł: "Ząb jak s'puch, to sioe okładaŁo gliną z octem, mnie ,p()1TIJgło";Wł:1dyslaw Sarac?Jew.Slkti. ;z Łomży rrnóWiił: "J'Cł!k:aby nie była 'Opuchbna, z,ejdzie, gdy 2 ły~ki :OCltU 'z ;gliną 'zmieSlZJ'lći pl'zylożyć"; Najbardziej wyez'er.:::'uj<'lcą jnstrukcję zabiegu podał Tomasz Stasiersrki z OS'trzcS'zowa: "G linG przykh-da 'się Ina ,obrzęki nóg 'i rąk Nieuni,eC!ki1e :siostry w sZiplita!u teżstn'5Jwały glinę. Na 'Gibrzęiknóg sarrn dużo sto/Elował,2Il'll u :siebie ,albo l'Obil,em to innym. Kładle-m -g.i:nę 'J temperaiturze 1;J'JkJjJ'wej 'Z dmni'esz.ką ::'l2~11uratu, albJ octu, a jeśli kogoś bylo stać, to spirytusu czystego. Obrzęki mogq być na Slzyi i 'pl'eca1ch.Na obI'zęki :na S'zy'ii p'!eoCłJchnlie należy ,9rzykladać ,glLiny beZJp'o'3Ife<inio na oia,h, aLe trzeba polożyć gl~nę na płótno i przez płótno przykładać, bo glina to minerał". Większość majstrów st'Jsowal'a ,gl'inę bezpośrednio na ciało, bandażu- �o Ludowym Leczeniu gLinq w Polsce 189 jąc je 'z wierzchu, w pojedynczych wypadkach glinę owijano najpierw w szmatkę, a następnie ją dopiero przykładano. W jednym ośrodku jak już wsp::>minaliśmy w Oławie garncarz Michał N app podał, iż na opu,chnięte ciał·o stJsuje się nie glinę, ale wodę ,z mirri'i: P'o.aaj.eon n'J.stępują'cy lprz'epis j'ej oirzymywall1':a: "Pół kil<agrama m:nji tf(llzmie:szać w 'wodzi,e. Z,alać Ipó,ł li tora WJdy. PJIS;j;'J~ trzy, czt2ry dni, minia ,olsią;dzi'e, a wodę się 'ZJlewa :i bandaże mxzy i tY'ffi (pTzykł'2.da jak noga spuchnie, na aparzenia, na reumatyzm czy co". W 18 ośrodka'ch leczon::> gliną 'z a o g n ,i e n i e, ,o g n i k, a g i e ń, g or ą c z k ę (w 8 do dziś). Nazwy te są prawie synonimami opuchlizny, od której jednak nazywany tymi terminami stanchorobJ1wy odróżnia się podwyższ::>ną tem?eratura 'Spuchniętego ciała. Jest to więc j'akby ,,Q'puchjznJ. z gorączką". Owo zaognienie leczono okładami z mokrej ghny, któr,a zdaniem garncarzy wpływa na ,obniżenie temperatury. I truk; Ryszard Janczar z Firleja mówił: "Glina ściąga gorączkę"; Jerzy Witek 'z Urzędowa informJwał: "Ghlna, IIn:'lwio, ż'e to og:iń wyciąga"; Mar<i'arun1 Selrwe>CIiń!S.1mz W'i,er:lSZJwa podała: "Na gorączkę płótno, na to grubo gliny i szybko się g,oiło" . Wszę:lzie stosowano glinę zimną, jedynie Andrzej Rozkocha z Rudy Kam2ra.il1,ej r3ldzH .na Ibo.ąoe, opudmięte ,galrdło okłady .z gEny p'O:lgrzanej. W l" Z ó d, 'O d b i ó r, z b i ó r, b 'O' l IQ k, c z Y 'l" a:k, <O pór, r o p ie ń lecnn:J w 10 ol.iTI.:Jdlkach. Do d:ziś leczą l1;ę dt::>,l.elgliwJ'ść w 6. W 8 'O~lf1odkach przykładanJ mokrą glinę lub mączkę, a w dwóch glinę z octem. Franciszek KwiatkJwski zŁaskarzewa mJwił: "Jak palec czh)wiekowi odbira, to do.eję do gliny winnego octu. Włożę do szmatki i taki woreczek się przykła:ia na palec"; Bronisław Grajew~ki ze Szczucina p::>dał, że u nich "do dziś używa się g~inę na wrzód, z octem alb::> ty1k::> czystą wodą r,ozrobioną"; Franciszek Ł:::banowicz z Trzebiatowa, leoezący do dziś szlikiem, podkreślał, że "szlyK się przykłada ,parę razy na dzień, b::> wysycha". Paweł Witek z Urzędowa inL.lrmJwał: "Glina jest dobra na różne rzeczy. Jak się m1 oOlpór,to gjne przykładać i wyciągnie". BJ l e kończyn, s t l" Z Y k 'a n ie, l" wan i e czy inne bJle wewnętrzne leczono w 10 ośr::>dkach okładami z ,gliny. Do dziś praktyka ta utrzymuje się w 6 ośrodkach. Na 10 ośr::>dków w trzech lecz<:m::> maczką, a w jednym gliną z octem. Kończyny zanurzanJ na kilkanaście minut w maczce, albo też glinę owijano w !szmatę i przykładano na bo:ące miejsce. W jednym tylko wYPldku stosowano gUmę ciepłą. Józef Woś z Zales:a m:'lwi: "W razie bJlu wewnętrzne?::> pO'dgrzewano tłustą giinę, zwaną ,piecówką, r'ozmieszano z octem i obkładano ludzi". �190 DIONIZJUSZ CZUBA LA O d b i ,c i a, u d e r z e n ia, s t ł u ,c z ,en i a leczono w 27 ośrodkach, w tym do dziś w 15, W 20 przykładano glinę rozrobi'oną wodą, w 6 zaprawioną Qoctem,a w 1 wymieszaną z kwaśnym mleki,em. Kilku garncarzy pochodzących z Południowej Polski podawab, że glina bardzo skutecznie leczyła ś wi e r z b. Jan R,eczkowski pochodzący z RzeSlzowskiego, a zamies,zkały w Nowym Targu, mówił: "Glin" to jejedyne lekarstwo iDla,świerzb. Ludzi,e przychodz,ili do mnie. Ro,z.mącilem motyką glinę z wodą i tym się polewało. I to p<)maga18 u ludzi i u zwierząt, świń, krów, koni"; Henryk Stadnic.ki z Pułanek pod8bnie z przekonaniem mJwiło lecz,eniu świerzbu: "Między palcami kładli glinę, a na rano już nie było świerzbu". W 8 ośrodkach garncarskich inf.ormowalno o przykładaniu mokrej gliny na miejsce użądLone ,przez psz-czołę lub osę. Miało to łagodzić bó! i likwidować obrzęk. W Ostrzesz·owie zetknąłem :się ze stosowaniem kąpieli z gliny na doleghwo~ci 'sercowe i ogólną niedyspozycję -organizmu. Tomasz Stasierski, kaflarz, posiadający odpowiednie do kąpieli wanny, tak opisuje swoje praktyki: "Brałem też osobiście dużo kąpie_i glinianych. W mojej sLarej kaflarni są trzy ha.seny, płytkie .na jedną łopatę. W tych basenach kop.ało się bruzdę, odp;)wiednio do figury człowieka na półtora sztych'l głęboko ... Kładł'em się w tą bruzdę, a ktoś, kto mni-e obsługiwał, zasypywał mni-e całego. Tylko ,oczy, nos i ręce były na wierzchu. Kiadli mi de6'kę ,przed oczy i czytałem :sobie. Dwie do trzech godzin trwała kąpiel. Najpierw zaczęło mi się robić gorąco, mimo że nie było słońca. Nie odraczalem kąpieli wczas nielpogody. Wychodząc z gliny ciało bylo czerwone. Długo się przedtem leczyłem i nic nie pomagało. Zd'2cydowałem się na te kąipie11oe, ho już n:i,e było 'irnnego wyj'śrClia.ChorQlwałem dużo. Do~egało mi s,erce, przewód pokarmowy i ociężałość. Zdecydowalem się na te !kąlpiele z r'0lZip3.rCZY. Chciałem 'rat'ować 'zdrowie. Nie :sądz,iłem, że tak pJmoże, ,a jednalk ,pomogło i to w ,niedługim czasie". Także w Jednym tYlko ośrodku zanJ't.)wałem swoisty sposób leczenia płuc, dol-egliw03ci nerek i ż,ołądka. Infol"mację ·0 tym podał Kazimierz Ais z SU.€j'owa: "A te wade z gliny to używali też na ból-e żołądtka, ner'ek ezy na wewnętrzmą g,olI'ąezkę, b) to b:':>leu.'ag'odni13ło 'i miało ściągać gorącZkę. A ta woda to była wyrabiana tak: glinę wyrobil.i z wodąna rzadko. Później ta glina u'Sia'dł.ana spodzie, a wodel z gliny pozostała ,na wierzchu. Brali te wode z glinki i dolewali do herbaty, albo zażywali jak zwykłe kraple. To mi.ało goić wewnętrzne choroby: nerek, żołądka, płuca - dawniej mówili suchJ>ty". W 3 osy'odkach 12lcz!Jlnod1!o'roby skórne - l i s 'z ,a j e i -egz -emy. Używa,no do.:>teg'o :tlenków me ta.i , \Suchej g~,iny alho g,iny m:ł~{fej. lIie- �() Ludowym Leczeniu gLiną w PoLsce 191 rG':l.im Muszyński z Sierad'zia mówiło leczeniu W ich ośr'odlkJU c'hOlfólb skórnych dwoma sp:Jsobalmi - suchą g,ltimą lub tlenkami meb:l'.i używanymi ciop<l,lewy. "Jeina pani WI.'tolomi:nał dosrtała e§:,zemy, dość długo jej lekarze wyleczyć lnie mogLi. Przysz:ł!a do rmn.i,e. Po glinie jej szyb;{<) zginGlo. Od Serwaleińskiego z Lasika wiem, że @O!ść,m:al Ili21zaji drugo go leczyli. Przyszedł d,o garncarzy i garncarz go wyleczył. Dał mu tlenek ołowiu i chyba ten tlenek mieszał z,e siarką. Ten gość chciał go całJw:lć :pio rękach. Kuzyn Ser1waoińslkli,e,g'oteż u miaiSsobie wyl'eezył hS'z,aj glejtą"· Nao d p a r ze n i a u dzieei stosowano w 3 ośrodkach z,asypkę z suchej gliny, okład z mokreej gliny przykładano na miejsca uikąsz'ome przez żmije w 4.ośrodkach, przez wściekłego psa w 2 ośrodkach, na odmrożenie w 1 o.śroJku, takiż okł,ad robioilio na różę w 2 ośrodkach oraz na ślepą kiszkę w 2 ośrodkach i zakażenie krwi w 1 ośrodku; wygrzewalniem w .pi'ecu lecz:::mo z ap a l eni e ,płuc w 1 ośro:1ku. Slpecjalll112 dionice do prz'emywania oczu ucho,rych na j a g l ic ę stosowano w 1 ośrodku, o ugniataniu brzucha wypalonym garnkiem chorym na obniżenie ż·ołądka mówiOIno w 2 ,ośrodkach. Wielu garncarzy informowało bardz.o ogólnie o skuteczności gliny na bóle wewnętrzne, rwanie i g:orączJkę. Ja,be jednak k;Qlnkretme droleghwośd pod tymi określeniami mieh na myśli, trudno wyrazić. Inni jeszcze glosili przekonall1ie, iż glina jest dobra na każdą chorobę. "Garncarze i owcarze to by li jak czarowniki; ludzie do ni'ch szli. G line używali do wszystkiego, znaczy do każdej choroby, bo glina długo schnie. Jak by pan sam wypraktykował, to by pan wiedział, że glina to też lek" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Niektórzy m:Jwią po prostu: "Glina to pierwsze lekarstwo" (Danuta Faratowska z Płocka). Jak wynika z wywiadów, leczenia gliną podejmowali się prawie wszyscy garncarze. Rozwój kultury i o3wiaty spowodował, iż na ,przestrzeni kilku ostatnich dziesięcioleci medycyna naukowa w znacznym stopniu wy.oarła praktyki garncarzy, wyraźnie wpływając na zmniejszenie się lich khentek W wąskim kręgu - 'T'Odnina, znajromi - glina jest nadal często stosowanym środkiem lecz:niczym. Spoza t'ego kręgu trafiaj,,} do garncarzy ludzie obcy, dla których medycyna oficjalna nie ma już leków i którzy w lecznicbwie ludowym szukają swojej oSitatni'2j de,sl~i r;altun~ku. Kilku garncarzy zap'ewnialo o skutecznY'm 'wyl'eezeniu "wiecznego ropienia", egzemy, reumatyzmu. W zwiąnku z tym, że te współczesne praktyki i sukcesy garncarzy nie są zjawiskami odosobn1onymi - ~notowaliśmy je wielokwrtnie i w wielu regionach kraju - zjawisko leczenia gliną trzeba trakb:>wać jako iJ1!adalżywe,ale teź wymagając·e da~szych gruntowni,ejszych badań, któ- �192 DIONIZJUSZ CZUBALA rym nie sprosta fol'klorysta. Na'zewnictwo chorób, receptury, technika zu'hiegów, :SI~lad.ehemi,czny gtlin ,i j,nm.e j-es!ZJczez;agadilllieruialoczekują na 'z.ł-1n1Je'reSlJ'w:ailll:,e się nimi Sipocjalistów. ZnaikJIIDi1ty'autlQlfKuLtury luiowej Słowian ,pIUsa'łk:i'edyś, iż pIfZ-eZwielki całe trwał -ciągle dobór l-eków, a zwyciężały te, które szczególnie silni,e dz:iabały na wyclb;aźnię, t'e, kt61re najlsi_ui,ej k'ojar'zyły s:ę z daną chor'Obł i wreszC'ie leki "istotnie skuteczne" 12. Do tych ostatnich należy z ;pewnolśóą ipoczoiwa .glina, której wal'my l'eczniez'e sprawdz9,ły w codztier.nym ,d,o,śwli':l!dez'eII1łDu cał·e pJłkol'ooiJa. Tenempiryczlny chaTakter le.cz-e:n:agliną pTzelZ galflIlJcarzy j,e;st uderzający. Nie spotykamy w tych p.raktykach - charaktery.styeznego dla medycyny ludowej W ogóle - splotu -elementów racj,onalnych z irracJonalnymi Nie ma mowy Q -ehor'obach "z.a.di9;nych" prz.ez czarowln:ioe-Eczy demony, nie 'ma 'm~wy 'O WSPQIIDIClIg'a1niu ,gl'iny ,zaJklęc:a:mi ozy ZlalID'ClWll.lniarrrui choroby. L2 CZYSI:ę to, 00 ,p'awsta~o 'Z pOlWodu udef'2l2'l1lia,'Zlfanien:a, przeziębi2lniJa, użądh~II1Ji.a;przez PSlZc.z-cołę, ug'ryziEmi,a przez wśdelk12lgo pt3a czy żmiję. T'aJk j'3.!kmcj<lln:a1nesą eho.:oby, baJk t'eż i rra,cj'Olnalnajest ea'ła kuracja, ograniczająca się do technicznych zabiegów medycznych, nie korzystaj~cych z żadnych praktyk magicznych 13. 1 WYKAZ CYTOWANYCH INFORMA TOROW 1. Ai,s Kazimierz ur. (oik{)ło) 1902 Sulejów woj. Piotrków Trybunals'ki, artysta I].udowy, rzeźbia.rz, były garncarz. Wywiad przeprowadził Dionizjusz Czub-ala w 1967 roiku - w dal:szej części wykazu nazwi's'ko zbieracza pomijam, gdyż jest nim w kaildy'111przypad1ku autor nieniej.szej pracy. 2. Bar""ieł Eugeniusz Uf. 1935 Tarnów, były garncarz. Wywiad J 966 rook. 3. Blaszczyk W·ojciech ur 1913 Podegrodz:·e woj. Nowy Sącz, garncarz. Wywiad 1970 rok. 4. Chiniewicz Sergiusz ur. 1920 StollIpce ZSRR, zamieszkały Sialnów woj. Koszalin. Wywiad 1970 rok . .5. Dą'Jkiew,icz Stefan ur. 1917 Mława, garncarz. Wywia,d 1969 rok 6. Farato'Wska Danuta UT. 1937 Płock, córka garncarza. Wywiad 1968 T·ok 7. Flaiszer Józef ur. 1909 TUlSzyn. woj. Łódź, garncarz. Wywia,d 1968 rok. 8. Gacek Józef ur. 1920 Skomielna Biala wuj. Nowy Sącz, garno~z. Wywiad 1970 rok. !l. Gaźdoziakowa Antonina ur. 1902 Ma;niowy woj. Nowy Sącz, córka garncarza. Wywiad 1970 rok. lll. Graj·ewski Bronisław UT. 1913 Budki Zelecho'Wskie woj. Warszawskie, garncaTz. Wywiad 1969 rok 11. Iwanu:szk() Stanisław ur. 1910 Potylicz ZSRR, zamiesz'kały Brzeg, garnca'fz. Wywiad 1970 Tok. 12 K. Moszyńs1ki, Kultura ludowa ¥ Słowian, ,t. 1, cz. 1, Warszawa 1967, s. 2! 7. IS Pominą'em całka-wide w niniejszym artykule leczenie zwie'f7ąl prz-ez garrcarzy. Jes1 to dość 'Q>bszerne za,gadnienie i odikładam je do oddzielnego omówienia. �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 193 12. Jagielski Władysław nr 1912 Gostycyn woj. Bydgoszcz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Janczar Ryszaif,d ur. 1919 Firlej woj. Lubli'n, gaT!nCaTz.Wywiad 1971 rok. 14. Kasperek Andrzej ur. 1900 Chojny woj. Sieradz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Kitows'ki Wincenty ur. 1893 Ilża woj. Radom, garncarz. Wywiad 1970 rOik. 16. Klimkiew.icz Wła·dysław ur. 1921 Chrzanów, garncarz. Wywiad 1970 :rok. 17. Kwaopi:;·z Stef.am ur. 1926 Rędcc:in woj. Kieke, g,a:r<llca:rz.Wywia,d 19>69!folk. 18. Kwiatk'Ows'ki Fra'llciszek 'Ur. 1920 Łas'ka'rzew woj. Warszawskie, garncarz. Wywiad 1972 rok. 1& Limont Rudolf ur. 1916 Irkuck ZSRR, zamieszkały Łódź, garncarz. Wywiad 1971 rok. 20. Łabanowicz Franciszek ur. 1897 KQlPyczyce ZSRR, zamiesZlkały Trzebiatów W()j. Szczecin, g.arncaJrz. Wywiad 1970 rok. ~l. Maziarka Genowefa u'!". 1924 WoJa Brzostecka woj. Tarnów, żona garncarza. Wywiad 1970 !fok. 22. Mwziak Jan ur. 1919 Sieradz, .garncarz. Wywiad 1969 rok. 23. Muszynski Hieronim ur. 1917 Sieradz., ga.rncarz. Wywiad 19,69rok. 24. Na,g'rodkiewicz Jan ur. 1903 Jed1anka woj, Radom, galmcarz. Wywiad 1971 rok. 25. Naopp Mi,chał u'!'. 1918 KUlty ZSRR, zamrieszlkały Oława woj. W'wc1a.w, 'gaU'ncalf,z. Wyw.iad 1970 rok. 26. Necel Ryszard UT. 1940 Chmielno wO'j. Gdańsk, 'g.arncarz. Wywiad 1970 Tak. ~7. Phchtowicz Kazimiren ur. 1923 Korwa,l woj. Włocławek, gamcarz. Wywi.a,d 1970 rok. 2B. Reczkowski Jan UT. 1909 Go:goł6w, zamieszkały Nowy Tar.g, 'garnca'rz Wywiad 1970 rok. 2ft. Rozkocha Andrzej ur. 1895 R'Uda Kameralna ·WOIj.Taorn6w, garncarz. Wywia,d 1970 TOk. :30. Saraczcwski Władyslaw ur. 1924 Lamia, garncarz. Wywiad 1972 roik. 31. Sokoło'wslki Roman. ll['. 1'902 Mrzy.głów :wad. Krosno. g·alflnca.rz. Wy,wia'd 19-70 rok. 32. Stadnicki Henryk Uf. 1898 Puła'llki woj. Rzeszów, garncarz. Wywiad '1970 rok 33. Stanki·cwicz J.a'dwiga ur. 1920 Zywiec, cór'ka 'garnc<llrza. Wywiad 1970 rok. :ł4. Stasierski Tomasz ur. 1399 Ostrzeszów wOIj. Kalisz, kaflarz, Wywiad 1972 rl)·k. 35. Stępień Edwa'r·d ur. 1919 Opoczno, kaflarz. Wywiad 1967 rok. :36. Sudakiewicz Antoni ur. 1906 Iwien1ec ZSRR, zamieszkały Su1echów woj. Zielona Góra, ·garncarz. Wywiad 1970 rok. ·n. Szostak Franciszek :ur. 1911 Wołomin wo<j. W.arszaws:ki;e, Iga'l"ncarz. Wywiald 1971 roik. 38 Wana'r's'ki Hieronim ur. '1903 Pawłów, zamieszkały Grzybno woj. Gdańs'k, ga'rncarz. Wywiad 1970 rok. 3S. Wa,siota Aniela ur. 1910 Brzeziny woj. Skierniewice, córlka garncarza. Wywia'd 1971 rak. -to. Witc:k Jerzy Uf. 1899 Urzędów woj. Lublin, garncarz. Wywiad 1970 rok. 41 Witek Paweł ll['. 1901, Urzędów woj. Luib}j:n, garnca·rz. Wywiad 1966 rok. ,12 Wo;;' Józef ur. 1922 Zalesie woj. Rz·eszów. ga,rncarz. Wywiad 1970 rok. 43. W)"rębek Z,Ylgmunt ur. 19·19 Chodów woj. Siedlce, garncarz. Wywiad rok. 13 I.ud, t. LXVIII 1969 �194 DIONIZJ USZ SŁOWNIK CZ UBALA WYRAZOW ZAWODOWYCH I GWAROWYCH ---- baba - zobacz pniak - glazurowanie - pokrywanie naczyń roztworem wody, glinki i tlenków metali dla nadania im połysku -. 'glejta (niem. Gliitte - gładlko'ść, połysk) związek chemic:nny,tlenek ołowiany koloru żółto-czerwonego lub żótego stosowany do produkcji szkła, farb, glazurowania naczyń - - ił - skała OIsa,dowa drobnoz.iarnista, 'składająca się głównie z minerałów ilastych, u garncarzy: gHna o szaroniebieskiej barwie -- Ikl'Us·O'walnie- ręczne wygniatani·e z gliny ,pęcherzyków powietrza -- maczka - woda w naczyniu s'tawia.nym obo'k kręgu, slużąca do zw,ilżania rąk przy toczeniu naczyń - odraczać - tu odkładać, zaniechać -. minia - (lac. minium - CYlJ1o·oor)tlenek ołowiawo-olowi{)wy -- macka - zob. maczka - pniak - ,glina po zra'zowaniu ui,oTmowa.na w bryłę - !polewa - denika wa'I"stwa deli'ka tnej glinki, którą pokrywa i;ię naczynie z ,~li:ny w 'gO'l'szym -ga't<Uinkui maluje na niej l'ub żłobi wzór - razowa.nie - siekanie, .r{)z·dra.bnianie gliny, czyli ws'tq.pna faza jej O'br6bki - sfupe'k - z·ob. !pniak -- ISzkl.iwieni·e - zob. glarorowanie - szlaga - rodzaj drewnianego młotka do ubijania gliny - szlik {niem. Schlick) ił; u g.arncarzy: rzadka glina powstająca podcza.<; loczeni'! naczyll, któ-rej nadmiar odrzuca garncarz do macz:ki - śłi,kier - ;zob. sz,li'k ._- tarasić - deptać ...- 'uprawa gliny - uz,da'inianie gliny IPTz'eznaczonej d{) produ1kcji nac·zyń (.raz0wani'e. struganie, deptanie, klus·owanie) DIONIZJUSZ CZUBALA ON A CLAY FOLK TREATMENT I;\l POLAND (Summary) InveSit.iJgaitin'go'raa foUdore of PoUish !potters, ·the author came acrosls 3!n interesting phenOlll1enon ,of folk medicine, i.e.a clay and pI"o-t{)xide treatment performed by ·poitJters. Thus, he hald ~nC'luded a·dditiona.J qoues'1'ions to hilS ą.ucs.tion.na:re, w-h'ich helped him to find out what kinds ()If desea.s'e and i'nd~s\posi-tion were coli'red by potters aJnd wh{), undertook s'UJCh treatment and also how .lon.g it ha,d been practi-oed. r't turned oUl! that poHers had treated dozens of desea'se applying clay, protoxide and cupping; they had treated, among -o-thers, cut wou:nds, abra'sion.s. 'ulcers. fractures, sprains, sca·Ids and burns, frol'5t-bi:tes, lichens .and so on. The foBowiJ1lg trea>tment had been perf'O!'med; catalPlasms oit wet clay mixed �o ludowym leczeniu glinq w Polsce 195 wi:th methylated or -rectified •.•• pi·rit. vini'ger. sour milk, e.gg whites or cowebs. gUild clay powder and bath in clay. In the past almos1t all potters periOlrmed some s.ort of medical treatment. SO'fie time ago potter's practices have been replaced by sdentific medical services, but w.ithin a family or among close friends potters :still perfo'I"m their clay treatment. which is of an empirical character; lit lacks. so typical for folk medie:i:ne, mixed 'rational and magical elements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a12bb448e27ab10b07dd5c86a4ac8601.pdf 8e2197b5a687660729b2790117c51568 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource garncarstwo - zwyczaje i obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1360 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.181-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. ~B, 1974 orONIZJUSZ CZUBALA ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA GARNCARZY POLSKICH Garncarstwo odegrało w historii człowieka niepoślednią rolę. Jeszcze do dziś wykopaliska ceramiczne stanowią jedno z głównych źródeł wiedzy o człowieku z przeszłości. One też w znacznym stopniu pozwalają rekonstruować poziom życia materialnego i obyczajowego z najdalszej nawet przeszłości, poznawać upodobania estetyczne oraz stopień rozwoju kultury społecznej i umysłowej pierwotnego człowieka. Że zaś ten archaiczny zawód wyodrębnił się w osobną gałąź rzemiosła dość wcześnie, a przy tym przekazywany był zwykle z ojca na syna -co niewątpliwie łączyło się z powstaniem określonej tradycji - można sądzić, iż od najdawniejszych czasów istniały związane z tym rzemiosłem zwyczaje zawodowe, obrzędy i praktyki magiczne. Potwierdzają to zresztą wykopaliska archeologiczne, dostarczające pokaźną ilość ceramicznych przedmiotów i figurek związanych z magicznymi praktykami pierwotnego człowieka. O reliktach tych praktyk, łączących się (przez produkcję owych przed~ miotów) z zawodem garncarskim, pisze Tadeusz Seweryn: "Włodyński i Kern, ostatni ludowi garncarze w Krakowie w końcu XIX wieku, byli ostatnimi wytwórcami wielce osobliwych, starodawnych krakowskich pamiątek emausowo-rękawkowych, a mianowicie glinianych, terrakotowych dzwonków [...] Ważny był jednak w nich nie kształt, ale dźwięk ~ tępy, głuchy. Dzięki niemu utrzymywał się przez długie lata zwyczaj obdarowywania dzieci dzwonkami. Zarówno bowiem w miastach, jak i we wsiach wierzono, że dzwonek sprowadza na wiosnę wesele i zdrowie [...] Dzwonki gliniane były znane także w innych stronach Polski, różniły się od siebie tylko kształtem, techniką wyrobu i zdobnictwem" 1. T. Seweryn, Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obrzędów, magii i leSztuka Ludowa" 1957, nr 2, -s. 3; tenże, [w:] Polskie zabawki ludowe, Wan,zawa 1960, s. 34. 1 gend. "Polska �182 DIONIZJUSZ CZUBALA Podobną funkcję magiczną spełniały grzechotki gliniane wykonywane w XIX wieku w Starej Soli. "Otrzymywać je miały dzieci od swych babek na Wielkanoc i obowiązywane były »zatykać do uszu baranom i krowom w oborze«. Grzechotki te pełniły tę samą funkcję magiczną, co krakowskie dzwonki emausowe - grzechotaniem miały odpędzać "złe" od zwierząt domowych, domu i ludzi" 2. wierzeniach związanych bezpośrednio z rzemiosłem garncarskim skąpo informuje Włodzimierz Hołubowicz 3. Nigdzie więcej, a ile mi wiadomo, nie zarejestrowano ani zwyczajów, ani też żadnych magicznych praktyk garncarzy. Tymczasem, jak wynika z kilkuletnich badań w terenie, w pamięci garncarzy przetrwało do dziś wiele ciekawego materiału z zakresu kultury duchowej tej grupy zawodowej. pieśniach i bajkach pisalem już na innym miejscu 4. W niniejszym artykule chciałbym przedstawić garść zwyczajów, obrzędów i wierzeń przekazanych w drodze wywiadu przez - w wielu ośrodkach często ostatnich - przedstawicieli tego zamierzchłego zawodu. Badaniami objęte zostało blisko 80 procent ośrodków garncarskich w Polsce. Jest to wystarczająco dużo, aby traktować zebrany materiał jako sumę tej gałęzi folkloru garncarzy, o której zamierzamy pisać. ° ° ZWYCZAJE Zwyczaje garncarskie, z grubsza rzecz biorąc, dotyczą trzech zasadniczych spraw. Są to: nauka zawodu, wędrówki czeladnicze i praca w warsztacie. Podstawowe zasady terminowania określały statuty cechowe. W wielu jednak drobiazgowych sprawach opierano się często na niepisanej, lokalnej tradycji. W rezultacie stwierdzamy dużą rozmaitość w sposobach przyjmowania ucznia do nauki zawodu, określania jego obowiązków, rodzaju i wysokości odpłatności, wreszcie czasu trwania nauki od początku aż po wyzwoliny. Ibidem, s. 4. W. Holubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich te~enólt' Białorusi. Toruń 1950, s. 2032. Zdaniem autora garncarze wierzą, iż garnki mogą być urzeczone przez ,;złe oko". Przeciw urokom stosują następujące praktyki: naczynia skrapiają słoną wodą, oprowadzają wokół nich ·nadpaloną "koczergę", to jest drewnianą laskę do wyciągania garnków, przerzucają przez da'ch świński gnój lub oddają do gliny mocz. Gdy naczynia pękają w piecu, mówią, że w nie piorun bije. 4 D. Czubala, Ludowa bajka garncarzy polskich, [w:] Między dawnymi a nowymi laty ... Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. Krzyżanowski. WI'ocla\\'Warszawa-Kraków 1970, s. 271-298; tenże, Ludowe piosenki garncarzy, [w:] Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. K1'Zyżanowski. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 139-215. 2 3 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich 183 W Iłży majster przyjmował do nauki chłopców w wieku od 18 do 20 lat 5. Przez pierwsze dwa tygodnie uczeń był poddawany próbie cierpliwości i sprawności. Nosił wodę ze studni, dźwigał na plecach różne ciężary, słowem był "sprawdzany". Jeśli nie wytrwał i uciekł z warsztatu, ojciec wzywany do cechu płacił karę ("musiał postawić garniec czy kwartę wódki" 6), syn przyrzekał poprawę i wracał do majstra. W początkowej fazie nauki świeży adept garncarskiego rzemiosła często bywał wystawiany na pośmiewisko. Wykorzystując jego naiwność i niewiedzę, czyniono zeń dbiekt czasem przykrych dla delikwenta żartów. Najbardziej powszechną zabawą było posyłanie ucznia do innego warsztatu po coś, co nie istnieje. Tam z punktu orientowano się w czym rzecz i albo na miejscu dawano przybyszowi nauczkę, albo posyłano go dalej w beznadziejną wędrówkę za niczym. W Mławie na przykład wyprawiano ucznia po "rękawice do wyjmowania garnków z pieca" 7. Przybyłego smarowano wówczas gliną i dotkliwie bito we wstydliwą część ciała. W Łomży posyłano ucznia po "wydrę" i "wypich", co znaczyło, iż miano go wydrzeć za uszy i wypchnąć za drzwi B. Nauka trwała zwykle trzy lata. Faktycznie znacznie krócej, bo w pierwszych latach używano ucznia do posług domowych. "Uczeń przez okres jednego roku - wspomina jeden z informatorów - to tylko śmieci wynosił dla majstrowy. W drugim roku od uprawy gliny zaczynał, a dopiero w trzecim dopuszczany był za koło" 9. Majster, zainteresowany posiadaniem niekosztownego pomocnika, wcale się nie spieszył z edukacją powierzonych mu uczniów 10. Co bardziej przedsiębiorczy z nich sami próbowali posiąść umiejętność toczenia. Jeden z garncarzy wspomina: "Downi była tako zazdroś ." uni chcieli zeby robić, zeby skorzystać. Nieraz tom płakoł, a som sie broł do roboty. Ja ino chciał, niech uni pokozą, jak ciągnąć, a późni tom sie som naucył" H. Ucznia obowiązywały pewne zakazy. W Mławie podano, że nie wolno mu było nosić długich spodni i krawatu 12. W Łowiczu mistrzowie i czeladnicy nosili w warsztacie czapki, uczeń musiał chodzić z gołą głową 1~. , PodaŁ Wincenty Kitowski, ur. w ,1893 r. Iłża. (Wszystkie materiały, na których opiera się autor niniejszej pracy, pochodzą z jego własnych zapisów terenowych z lat 1966-1972). Por. Maria Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych. "Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu" 1966 t. 6, s. 84. li Podał Wincenty Kitowski. 7 PodaŁ Stefan Dąbkiewicz, ur. w 1·917,Mława. 3 Podał Paweł Borawski, ur. w 1905 r. Budy Mikołajka, pow. Lomża. " Podał Zygmunt Wyganowski, ur. w 1921, Augustów. lU M. Kwapieniowa, op. cit., s. 90. II Podał Tomasz Knapik, ur. w 1000 r., Zalas, pow. Chrzanów. 12 Podał Stefan Dąbkiewicz. 1:1 Podał Franciszek Jezier.ski, ur. w 1901 r., Łowicz. �DIONIZJUSZ CZUBALA W Nowym Sączu i Kołaczycach istniał zakaz palenia przez uczniów tytoniu 14. W Krakowie uczell. nie śmiał wchodzić do gospody, w której siedzieli mistrzowie 15. W Dąbrowie nad Czarną i Jaksonku, do czasu ukończenia nauki, zakazywano uczniowi mieszkać z żoną 16. Wielu informatorów wspomina też o powinnościach kościelnych uczniów takich, jak noszenie chorągwi, palenie świec i innych usługach. Za złe sprawowanie mógł być uczeń karany przez mistrza. W Łowiczu podano, iż krnąbrni uczniowie mogli brać bizuny 17, że batog, przechowywany w skrzynce cechowej, lub wiszący u mistrza na ścianie, pokazywano uczniowi, a nawet podsuwano do wąchania. Przejście progu edukacji, jaką dla ucznia byly wyzwoliny, połączone było - jak świadczą księgi cechowe - ze składaniem do kasy cechowej opłaty i urządzeniem "wyszynku". Nowo kreowany czeladnik otrzymywał zaświadczenie potwierdzające odbycie terminu i uprawniające do podejmowania pracy zarobkowej i wędrówki po innych warsztatach. Grono "młodszych braci cechowych" nadawało mu tak zwany "przemianek" 18. W pamięci informatorów nie dochował się zwyczaj "przemianku". Jedyne, co jeszcze pamiętają starzy garncarze, to wnoszenie opłaty i wędrówki czeladnicze. Ostatni z wymienionych zwyczajów znany jest na terenie całego kraju, szczególnie wśród garncarzy miejskich. Ta kiedyś obowiązująca praktyka znana była jeszcze w latach międzywojennych. Wśród żyjących garncarzy wielu ma za sobą czeladnicze "rajzy", "cajtowanie" lub "chodzenie za giszyngiem", jak nazywa się owe wędrówki. Wedle informacji ustnej wędrówka trwala tyleż co nauka zawodu, to jest trzy lata 19. Czeladnik zwany "wędrusem" lub "rajzerem" stawał przed garncarnią i stukając kijem podróżnym dawał znać majstrowi czy też czeladnikowi o swoim przybyciu. Kiedy majster ukazał się w drzwiach "wędrus" przekazywał mu pozdrowienie, zwane z niemiecka "gruzem garncarskim" od majstrów, u których ostatnio przebywał, a następnie prosił a pracę lub zapomogę na dalszą drogę 20. Wedle innej relacji przybysz wchodził do garncarni, brał od mistrza lub czeladnika fartuch, zasiadał za kręgiem i wykonywał naczynie, dając tym dowód, iż należy do garncarskiej pro14 Podał Paweł Płaziak, UL w 1928 r., Kolaczyce, puw. Jasto, zamieszkały w Starym Sqczu. ,; Podal Włady.sław Główka, UL w 19'27 1'., Kraków. 16 J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncal'stwa w OpoczYliskiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7, Lublin 1'948/49, s. 3:33. 17 Podal Franciszek Jezierski. Por. też IVI. Kwapieniowa, op. cit., s. 87-11B. ,e. M. Kwapieniowa, op. cit., s. 99-101. '9 Podał Franciszek Jezienski. ~o Podał Antoni Badowski, ur. w 1919 r., lV[ogielnica, pow. Grójec. �ZWljC'.:I1}CJ o[JI·,:f;ri.l} ; l1J1el',zcnia garncar:z1./ polskich fesji. Majster raczył go wówczas posiłkiem albo wódką, po czym wręczał datek pieniężny na dalszą drogę lub zatrzymywał w swoim warsztacie 21. Garncarz Franciszek Jezierski pamięta, iż w Łowiczu obowiązywała uchwała cechowa określająca wysokość wsparcia pieniężnego, nakazująca przenocowanie przez majstra lub opłacenie przybyszowi noclegu gdzie indziej. Z relacji wynika, że zwyczaj przyjmowania czeladników wędrownych w tym mieście był następujący: "Przybyły otrzymywał od starszego cechu glejtę czyli cechę i z tą cechą obchodził warsztaty, a jak była praca to zostawał. Od mistrza dostawał dwa złote, od czeladnika jeden złoty jak nie zostawał. Kiedy odchodził z miasta, zwracał cechę. Miał prócz tego papiery, taką książeczkę, że nie mógł się podszyć za czeladnika garncarskiego" 22. Niektórzy z garncarzy twierdzą, iż wielu wędrujących żerowało na tym zwyczaju, toteż określenie "rajzer" miało znaczenie pejoratywne i często oznaczało wydrwigrosza, lenia i pijaka 23. Prawdopodobnie też, aby się ustrzec przed oszustami, mieli garncarze z pewnych ośrodków umówione hasło i tylko ci, co je znali, byli przyjmowani i wspomagani przez mistrza 24. Wędrówki czeladników są stałym tematem pieśni, bajek, anegdot i wspomnień garncarskich. Równie częstym motywem utworów garncarskich jest praca w warsztacie. Urozmaicano ją sobie śpiewami, żartami i kawałami. Do moczki wrzucano sobie wzajemnie żaby, do pniaka lano wodę, do świstawek sypano sadze, do gliny len, a do zalewajki wrzucano kulki z gliny. Był zwyczaj, iż za pozostawienie niedokończonej pracy na kręgu obowiązy·wało okupienie się wódką 25. Często też starano się odwołać za wszelką cenę toczącego naczynie od warsztatu, aby postawił kieliszek wódki 26. '1 Podał Miecl.ys!aw Byks, UL w W2!J l'., Mława. " Poda! Franciszek Jel.ierski. 'J "Przed pierwszą wojną, kiedy było dużo garncarzy, spotykało się wielu czeladników, co chodzili za pracą. Chodzili od jednego do drugiego majstra. U drugiego mógł się więcej nauczyć. Nieraz chodzili bardzo daleko. Byli i tacy, co chodzili tylko za giszyngiem, bo nie dlciało im się robić i własnej roboty zakładać. to korzY6tali z majstrów. Jak majstel' go nie chciał, to musiał mu dać jeść i parę groszy". Podał Władysław Jakrzewski, ur. w 1894 r., Gostynin. ~4 "Niektórzy wędrowni czeladnicy mieli papier, drudzy nie, ale znali haslo" podał Stanisław Piotrowski, ur. w 19'02 r., Mszczonów. "Było hasło, ale pod jaką nazwą, to nie wiem; ojciec mówił o tym haśle" - podał Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskie k/Mszczonowa. Istnienie ha,sła potwierdza także garncarz Wincenty Naglewski z Tuliszkowa, ur. w 1900 1'. Nie pamięta go jednak, podaje natomiast hasło młynarskie: "Przyszed czeladnik do młyna, położył laske koło dyszla i wchodzi do góry: - Limsic - mówi czeladnik. - Kusic - odpowIada majster. - Klapersic - mówią razem i się witają". 25 Podali Franciszek Jezierski i Henryk Bombot, ur., w 1905 r., Ciemne k/Radzymina; Jan Lenarcik, ur. w 1895 r., Siewierz. "i Podał Antoni Badowski. �DIONIZJUSZ CZUBALA Jeden z informatorów potwierdził, w oparciu o wspomnienia nieżyjącego już ojca, stosowanie - jeszcze na początku naszego wieku kary za przewinienia, jaką było wypędzenie czeladnika z miasta 27. Ciekawym zwyczajem było tak zwane zastawianie. Kiedy ktoś obcy wszedł do warsztatu i wiedziony ciekawością zbliżył się do toczącego na kole garncarza, inni odcinali mu drogę powrotu deską, ławą czy drągiem. Na desce ustawiano naczynie, do którego "odcięty" musiał złożyć okup pieniężny przeznaczony na zakup wódki 2B. Wreszcie na Mazowszu zarejestrowałem zwyczaj zwany "lizganem". W garncarniach starego typu przerywano pracę z nadejściem mrozów i wracano do niej dopiero wiosną. Były jednak warsztaty, w których pracowano także zimą. W tych pracowniach przejście z sezonu letniego w zimowy obchodzono uroczyście. "Lizgan - podaje informator z Przasnysza - zimowy sezon, zaczynał się 29 września. Przychodził wtedy majster i musiał zapalić lampę i przy niej robili już do Wielkanocy. Lizgan,wypadał na św. Michała. Kiedy zapalił światło, stawiał litr wódki, gęś i pohulali sobie, jak to we zwyczaju. Wszędzie to było na Mazowszu" 29. OBRZĘDY SŁownik folkloru polskiego okreśła obrzędy jako "ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycję czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych" 30. Jan Stanisław Bystroń - prócz własnego określenia - dzieli je na doroczne i rodzinne 31. I definicja Slownika i podział Bystronia mogą mieć pełne zastosowanie przy rozpatrywaniu obrzędów garncarskich. Nie są one bowiem na tle obyczajowości ludowej zjawiskami osobliwymi, lecz stanowią jej część składową, a wyróżniają się wśród nich jedynie szczegółami wynikającymi z odrębności zawodowej garncarzy. Jednym z elementów obrzędowości garncarzy jest uroczyste obchodzenie dnia cechowego patrona. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż nie we wszystTenże. Podal Franciszek Jeziel,ski. Zwyczaj ten praktykowano i w innych zawodach. Wśród rybaków oplatano gościa siecią, a w hutach szkla stosowano tzw. "sznurowanie", które polegało na tym, iż "obcą w hucie osobę hutnicy zamykali w pierścieniu z masy szklanej, albo wyeiągali z niej przed tą osobą rurkę czasami kilkudziesięciu metrów długości, którą dzielono potem na kawałki i wręczano w darze, co było aluzją do poczęstunku". Zob. Adolf Dygacz, Z badalI, nad pieśnią ludową hutników polskich. "Opolski Rocznik Muzealny" (Kraków) 1:966,t. 2, s. 287. 29 Podał Bronisław Prymais, ur. w 1907 r., Nowe Miasto n/PiUcą; zamieszkały w Przasnyszu. 30 Słownik folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski. Warszawa 1965, s. 2'75. ;l} J. S. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 170. 27 26 �Zwyczaje, olJr"ętly ; wierzenia garncarzy polsktch 187 kich ośrodka<:h był to ten sam patron. Najczęściej, być może za przykładem garncarzy krakowskich. przybierano za opiekunów cechu Adama i Ewę. Aż w 16 ośrodkach Polski południowej świętowano więc w dniu 24 grudnia, tj. w wigilię Bożego Narodzenia 32. Poza tym tylko garncarz z Pożarowa wymienił Adama i Ewę jako patronów cechu 33, a garncarz z Wilna informował, że prawdopodobnie tamtejsi garncarze świętowali 24 grudnia 34. Uroczystość zaczynała się od wysłuchania w kościele mszy (często byla to msza żałobna za zmarłych mistrzów tego rzemiosła), po czym garncarze udawali się do cechmistrza, gdzie po naradach podejmowano ważne decyzje na cały przyszły rok. W pamięci Marii Korusiewiczowej z Siewierza przetrwał następujący obraz obrządku: "W święto garcarze szli do kościoła. Mieli swoje sukno, brali swoje świece przez siebie lane. Stawali ze świecami w kwadracie kolo sukna. Sukno było białe i czarne. Na nim na środku stal krzyż. Ksiądz na początku mówił, że to msza za dusze zmarłych garcarzy ... To było zawsze na roratach i tylko oni mieli prawo do mszy, no bo Adam też był gal'carzem" 35. Inny informator uzupełnia tę relację. Święto garncarskie nazywa "świętem ziemi Ewy" lub "świętem ziemi garncarskiej" i dodaje: "Potem z kościola wyszli, przychodzili stale do starszego cechu, było wybrane dwóch - jeden starszy, drugi podstarszy cechu. A więc przychodzili do starszego cechu, tam sobie przynosili wódki, wypili sobie po jednemu czy po dwa, zjedli śledzia ... kiełbasy nie było wolno wtenczas, bo to był post ... w tą wigilię uradzili sobie aż na cały rok - będziemy tak robić, będziemy to robić, damy na msze i tak sobie żyli wspólnie. Później jeden do drugiego chodzili" 36. Rzadziej wymienia się jako patronkę garncarzy św. Barbarę 37. W powszechnej świadomości jest to patronka górników. A wiadomo, iż patronowała ona także zawodom wodnym, a czym wspominali Rej 38 i Klo- 32 Kraków. Chrzanów, Zalas pow. Chrzanów, Sławków pow. Olkusz, Radłów, Tarnów. Andrychów. Wadowice, Milówka pow. Żywiec, Maniowy pow. Nowy Targ, Stary SqCZ, Szczekociny. Siewierz, Stnlmień pow. Cieszyn, Bidaczów pow. Biłgoraj. :13 Podał Mieczysław .Jankowiak, Pożarowo pow. Szamotuły. :l~ Podali Aleksander Iwaszkiewicz, ur. w 1908 r., Piotrogród, wychowany w Wilnie. zamieszkały w Giżycku. oraz Helena IwO':>zkiewicz, ur. w 1900 r., Wilno, zamieszkala \"l GiŻ~'ckLl. :I, Podała Maria Korusiewicz, LII'.w 1917 r., Siewierz. :If; Podal Stanislaw Koru:S'iewicz, ur. w 1900 L, Siewierz. Opis uroczystości kościelnych związanych z" świętem garncarskim, które odbywały .się kiedyś w dniu Adama i Ewy w Kl'alwwie, podają też Adam Chmiel, Garncarze krakowscy, [w:] Józef Czech, Kalendarz lcrakowski, I·9011.s. 43 oraz Juliusz Kostysz, Z dziejów krakowskiego garncarstwa .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1951, R. V: 1951, ·nr 1-2, 'S. 6--11. :11 Iłża, Lagów, Dąbrowa nad Czarną pow. Opoczno, Płock, Brodła pow. Chrzanów, Kromolów pow. Zawiercie. :l8 M. Rej, Zwierciadlo. Wyd. J. Czubek i J. Łoś, t. 1, Kraków 1914, s. 193. �DIUN IZ,JUSZ CZ U BA LA nowicz 39 i że jeszcze w XIX wieku czczona byla przez rybaków wiślańskich w Warszawie 40. Garncarze z Iłży, którym patronowała św. Bal'bara, tłumaczą jej wybór na opiekunkę swego rzemiosła tym, że glinę do toczenia naczyń dobywano tutaj z głębokich studzien przypominających szyby górnicze 41. "Barbara to patronka garcarzy i na Barbare było święto garcarskie - mówiła jedna z informatorek. - Jak kto siedział przy warsztacie, wstawali ubrudzeni i szli do kościoła. W to święto szli i nikt sie nie śmioł" 42. W pamiętniku nieżyjącego już Stanisława Pastuszkiewicza 43 i w relacji Wincentego Kitowskiego z Iłży mamy wiadomość o "świetle" cechowym (świecach) i garncarskiej chorągwi w kościele, o zbieraniu po mszy datków na wdowy po garncarzach i o uroczystym zebraniu, jakie w tym dniu miało miejsce. W dawno wymarłym ośrodku garncarskim w Ćmielowie święto garncarskie - wedle informacji naj starszych pracowników tamtejszych Zakładów Porcelany - obchodzono 5 sierpnia. Nazywano je "świętem Snieżnej". "Na ten dzień zamawiano w kościele mszę, specjalnie dla garncarzy. Mężczyźni przez całą mszę świecili świece. Po mszy szli z całymi rodzinami nad rzekę lub do lasu. Brali z sobą jedzenie, piwo i wódkę. Do samego wieczoru bawili się na wolnym powietrzu" H. Cechowe święto patrona miało więc wszędzie podobny przebieg. Część pierwsza, mniej lub bardziej uroczysta, odbywała się w kościele. Uczestniczyli w niej nie tylko mistrzowie, ale i czeladź oraz rodziny garncarskie. Po złożeniu datków na wdowy, czy będących w potrzebie podupadłych na zdrowiu braci, zaczynała się poza kościołem część druga, świecka - najczęściej w domu cechmistrza, gdzie po obradach następował poczęstunek i braterski toast. W ośrodkach, w których garncarze nie mieli osobnego cechu, ale wchodzili do cechu "wspólniackiego", czy inaczej "wielkiego", świętowali razem z innymi rzemieślnikami, najczęściej w dzień św. Józefa. Po wsiach, gdzie organizacja cechowa nie istniała, nie obchodzono święta garncarskiego. Wyjątkowo zdarzało się przestrzeganie w wiejskich ośrodkach tej tradycji. Działo się to, jak się zdaje, pod wpływem sąsiedztwa silnie oddziałującego ośrodka miejskiego 45. Fakt, źe garncarze obchodzili swe święto zawodowe, nie jest sam w so:<9 eLa niej S. F. Klonowicz, przypadającymi, FUli, to jelit spuszczani.( Chełmno 1862, s. 87. <I' Ł. GołębiO'.'!ski, Lud Ii/atków Wisłą i inszemirzekami polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 18:10, ,5. 275. Podali Wincenty Kitowski oraz Stefania Ciepielewska, ur. w 1893 r., Iłża. 42 Podala Stefania Ciepielewska. 43 Stanisław Pastuszkiewkz, Garncarstwo w Hży w piel'wszej polowie XX wieku. Pamiętnik napisany w roku 1960, złożony w maszynQpisie w Muzeum Swiętokrzyskim w Kielcach. 44 Podała Zdzisława Fiolik, ur. w 19,28 r., Ćmielów pow. Opatów. 4J W Budkach Zelechowskkh obchodzono świQto garncarskie na św. Antoniego, 41 �Z1.l.'yc:::aje, obrzędy 1, wierzenia garncar:zy polskich 189 bie niczym szczególnym. Świętowali przecież i inni rzemieślnicy. Ciekawe jest w tym obrzędzie zjawisko nasycenia go związanymi z zawodem akcesoriami. Znamiennym przykładem mogą być tutaj uroczystości świętojańskie. W Ćmielowie miały one formę osobliwą: do ogniska rzucali garncarze bryły mokrej gliny i z kształtów, jakie przybrały one w ogniu, wróżyli, jakie naczynia znajdą w danym sezonie najliczniejszych nabywców, a więc z czego będzie największy dochód 46. W dzień Matki Boskiej Gromnicznej odbywało się w cechu uroczyste lanie świec. Cech dysponował własnym woskiem, ściąganym z braci czy to za karę, czy też jako datki z okazji wyzwolin itd. Praktyka lania świec przetrwała bardzo długo. Wielu żyjących garncarzy nie tylko pamięta tę uroczystość, ale posiada umiejętność lania wosku i potrafi opisać jej przebieg. Odbywała się ona u cechmistrza, a towarzyszyły jej pieśni kościelne 47. Czasem uczestniczyły w niej kobiety, a w kilku miejscowościach jak ze wspomnień wynika - one właśnie nadawały jej główny ton 48. Innym świętem kościelnym, z którym łączył się kolejny obrzęd garncarski, był Popielec. W ten dzień obnoszono po wsi żur oraz rozbijano w wesołej kompanii gliniane naczynia. Tłuczenie garnków w wielu okolicach powtarza się w okresie półpościa. Znacznie większy, niż inni mieszkańcy wsi i miasteczek, udział w tym obrzędzie mieli garncarze. Na tę okoliczność przez cały rak odkładano wybrakowane garnki i dzbany. W odpowiedniej chwili napełniano je popiołem i rzucano za przechodniami, rozbijano a drzwi, a nawet ciskano do sieni czy izb 49. Na temat tych zabaw krąży wśród garncarzy wiele anegdot i opowieści. Obrzęd ten zwą niektórzy świętem garkotłuka i wiążą z zawodem garncarskim. Władysław Królikowski z Radzymina tak je wspomina: "Garki rzucali na półpoście - to było święto garkotłuka, święto tłuczenia garków. Najpierw to poszło od garcarzy, bo od półpostu, jak się krowy zaczęły cielić, robił się sezon garncarski. Garncarze, z uciechy że będą mieli zbyt na garki, tym biciem garków zadawalali się i cieszyli" 50. O rozbijaniu naczyń przez garncarzy w celach magicznych mówimy w innym miejscu tej pracy. Rezurekcjom wielkanocnym towarzyszyły w niektórych miejscowościach prawdziwe koncerty na rozmaitych świstawkach glinianych. W Malogoszczy jeszcze w okresie międzywojennym "gwizdali i kukali" na rezupodobnie jak w rx>bliskim M~czonowie. Podali Bronisław Gajewski, ur. w 1913 r., Budki Żelechowskie oraz Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskiie. 4fj Podała Zdzisława Fiolik. 47 Podali Wincenty Kitowski oraz Stanisław N.iedbał, ur. w 1894 r., Siewierz. 4:1 Podał Stanisław KOI'l1Siewicz. 49 Podali: Piotr Dziuba, ur. w 1896 r., Rudno pow. Chrzanów; Tadeusz Wyszomirnki, ur. w 1'919 r., Budy Grudzie pow. Ostrów Maz.; Wincenty Naglewski, ur. w 1900 r., Tuliszków. 50 Podał Władysław Królikowski, ur. w 1887 r., Radzymin. �190 DIONIZ.JUSZ CZUBALA rekcjach i pasterce. Praktyki te ustały wówczas, gdy rzemiosło garncarskie w tym mieście zupełnie zamarło 51. Podobne praktyki zarejestrował kronikarz żywiecki, który odnotował, że ,.... z piszczałkami [...] zarówno kupnymi jak i wykonanymi przez siebie, wypadało każdemu chłopcu iść na pasterkę, tj. pierwszą mszę w dzień Bożego Narodzenia. by wziąć udział w osobliwym ptasim koncercie" 52. W okresie wiosny obchodzono uroczyście wiele świąt wywodzących się z pradawnych praktyk. Owe maiki, gaiki czy kurczarze, którymi witano wiosnę i starano się o zapewnienie urodzajów, mają swoją wersję garncarską. W Burzeninie kolo Sieradza, dużym kiedyś ośrodku garncarskim, obchodzono kurczarza z krzakiem czy galęzią z drzewa ustrojoną wyrobami z gliny. "Inni tego nie robili, tylko garcarze [...J Ojciec chodził tylko do siostry" 53 - podała Jadwiga Grala. W żadnym z ośrodków poza Burzeninem nie natknąlem się na podobny obrzęd. Warto wspomnieć jeszcze o wróżbach wigilijnych. W całym kraju znane jest wśród ludu przekonanie, iż jeśli dzień ten jest zamglony - rok będzie mleczny, jeśli wieczór gwiezdny - rok będzie obfity w jajka. Garncarze przykładali do tych wróżb dużą wagę. Rok mleczny oznaczał dla nich większy popyt na garnki, a więc i większy zysk 54. W badaniach terenowych zarejestrowaliśmy kilka interesujących obrzędów a charakterze rodzinnym. Łączą się one z praktykami magicznymi -dawniej dopelnianymi przez babki odbierające poród, a później rodziców chrzestnych, jak obnoszenie noworod'ka po izbie czy kładzenie go na progu. Trzeba tu wymienić znane w środowiskach garncarzy podkładanie gliny pod chłopca - aby został garncarzem, a pod dziewczynkę - aby dostała za męża garncarza. Glinę kładło się pod niecki, w których przed chrztem kąpano dziecko, lub pod poduszkę niesionego do chrztu niemowlęcia 55. W kilku ośrodkach zachowała się pamięć o darach, jakie składali garncarze żeniącemu się synowi lub wydającej się za mąż córce garncarskiej. "Jeśli żenił garcarz syna - wspomina informatorka z Iłży - to prosił SI Podali: Franciszek NieznanowSl'ki, ur. w 1909 r., Małogoszcz pow. Jędrzejów: Teofil Nowakowski, ur. w 1903 r., Małogoszcz; Michał Zborowski, ur. w 19'05 r., Małogosz,cz. 02 Dziejopis żywiecki. Wyd. S. Szczotka, t. 1, Zywie<: 1;937. s. 31; w podobny sposób myśliwi .na Kurpiach, używając broni palnej. dawali .swoiste koncerty na rezurekcjach wielkanoc·nych. Zob. Adam Chętnik, Zycie puszczańskie Kurpiów, Wal'Szawa 1'971, s. 1-58. Por. też Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki. Oprac. R. Pollak. Warszawa 19171, s. 37. • 5,3 Podała Jadwiga Grala, ur. w 1lH2 r., Burzenin pow. Sieradz. 54 Podali: Albin Korwacki, ur. 1925 r., Poniechówek pow. Nowy Dwór Mazowiecki, zamieszkały w Owczarkach pow. Grudziądz: Eugeniusz Cuban. ur. w 1917 r .. Szczekociny pow. Włoszezowa. 55 Podali: Janina Bojda, ur. w 1951 r., Aksmanice pow. Przemyśl oraz Jan Bojda, ur. w 1,910 r., Aksmanice pow. Przemyśl. �Zwyczaje, ob1'zędy i wie"zenia garncarzy polskich 191 innych na wesele. Każdy garcarz dawał młodemu piec garków [...] a jak sie córka żeniła, to żony sie zbierały i kupowały jej całą wyprawę" 56. Inny informator zapewnia, że i dziewczętom wstępującym w związek małżeński dawano w prezencie piec garnków 57. Uroczyście obchodzono też pogrzeby. Inna rzecz, że udział w pochówku majstra lub członków jego rodziny nakazywały statuty, nakładające na opieszałych dość znaczne kary. Na pogrzeb zwoływano się puszczając w obieg znak cechowy ~8. W kościele uczestnicy obrzędu palili cechOWe świece, a po pogrzebie radzili mistrzowie nad sposobami pomocy dla wdowy i dzieci po zmarłym. WIERZENIA Ważnym czynnikiem życia obyczajowego garncarzy są także wierzenia. .folkloru polskiego określa je jako " ...poglądy i przekonania o występowaniu w przyrodzie i życiu ludzkim zjawisk nadprzyrodzonych. Gdy poglądy te zgodne są z zasadami wyznawanej na danym terytorium religii, mówimy o wierzeniach religijnych; w razie niezgodności stosuje się nazwę wierzeń magicznych, przesądów lub zabobonów [...] Cechą znamienną wierzenia jest jego strona praktyczna; wierzeniu towarzyszy zazwyczaj jakaś wskazówka, co należy zrobić, by osiągnąć jakiś wynik realny ..." 59 Tak sformułowaną definicję należy uzupełnić klasyfikacją wierzeń. Próby ich systematyki są dość liczne. Propozy·cje Oskara Kolberga i innych dawniejszych badaczy nie wytrzymały próby czasu, przeto i w tej materii odwołujemy się do Slownika. Uwzględnia on następujące grupy wierzeń: kosmogoniczne, demonologiczne, przyrodnicze, medycynę ludową, wierzenia zawodowe, wierzenia związane z przyjmowaniem niezwykłych uzdolnień psychicznych (czarownicy, wiedźmy) i wreszcie wierzenia dotyczące przewidywań przyszłości 60. Wśród wierzeń zawodowych - bo te nas w pracy będą interesować wymienia Slownik: rolnicze i hodowlane, myśliwskie, rybacko-żeglarskie, górnicze, wojskowe i złodziejskie 61. Pominięte zostały - jak się okazuje - wierzenia rzemieślnicze, a przecież które jak które, ale te właśnie Slownik i6 Podala Stefania Ciepielewska. Warto dodać, że "piec garnków", tj. wszystkie naczynia wypalone jednorazowo w piecu, wart był w poł<Jwie XIX w. około 20-30 rubli. a więc stanowił stosunkowo dużą sumę pieniędzy. ;7 Podal Wincenty Kitowski. ", "Jak umaI' kro, to jeździeł jeden na koniu z cechą i wolał przed oknem: Cechu prosi na cmentarz". Podała Stefania Ciepiełewska. ;9 Slownik folkloTU polskiego ... s. 436. tiu Tamże, s. 437. 61 Tamże. �192 DIONIZJUSZ CZUBALA winny się były znaleźć w klasie wierzeń zawodowych. Fakt ten nie wyklucza przecież przydatności przedstawionego schematu przy analizie wierzeń związanych z garncarstwem, bowiem wiele spośród nich stanowi odmianę wierzeń chłopskich, dla ktorych (głównie) klasyfikację tę stworzono. Garncarz, kiedy siadał za kręgiem, zaczynał pracę od przeżegnania koła. W niektórych ośrodkach (w Iłży na przykład) - jak wspomina Wincenty Kitowski - "garncarz jak zaczynał pracę, to ... siadał za kołem, kopnął je trzy razy nogą, po czym wołał: Pal! Pal! Pal cię diable! I razem z kopaniem zaczynał" 62. Bajki, anegdoty, a nade wszystko przysłowia garncarzy świadczą, iż złe moce traktowano jako realną siłę, od której zależało, czy wynik pracy będzie pomyślny, czy też nie. Toteż tak żegnanie kola, jak i przytoczone zaklęcie mialy odpędzać diabła od warsztatu. Szczególną troskę a przepędzenie złego wykazywano wówczas, kiedy uczeń przystępowal do pierwszych prób toczenia. Obowiązany byl on nie tylko wykonać znak 'krzyża, ale także przeprosić majstra i majstrową oraz pocalować ich w rękę. Majstrowa kropiła wtedy święconą wodą kolo, "żeby diabel poszed" 63, a uczeń, ubezpieczony przeciw złym mocom kropidłem, mógł zaczynać robotę. W niektórych garncarniach zarówno mistrzowie jak i czeladnicy nikomu nie pozwalali siadać za swoim kołem, obawiając się, iż po takim fakcie będzie im "diabel robotę psul" 64. Nie pozwalano też bawić się kręgiem, ani obracać nim bez potrzeby. Dzieci i uczniów straszono: "Tylko nie ruszać kółka, bo was diabeł pokręci!" 65 Wiele z tych zakazów mogla wynikać z obawy przed zepsuciem, czy rozregulowaniem kręgu przez niewtajemniczonych, ale na pewno nie tylko a to chodziło. Józef Bański, wspominając swe lata terminowania, tak mówił: "Kiedy ukończyli robotę, to kolo znaczyli i coś pod nosem mruczeli tak, że jak by my ruszyli, to by sie coś stalo". "Jak sie nie udawało i psuło przy toczeniu, to mówili: Chyba ci diabel wsiad na kolo" 66. Kończąc swój dzień pracy garncarz czynił znak krzyża, żegnal kolo lub rysowal na nim krzyż. Powszechnie stosowaną praktyką bylo wyciskanie kantem dloni krzyża na kawałku gliny rzuconej na kolo, aby diabeł nie 'kręcił nim w nocy lub by w inny sposób nie szkodził garncarzowi. Sporo praktyk i wierzeń magicznych towarzyszyło momentowi ładowaPodal Wincenty Kitowski. Podał Józef Bański, ur. 19110 r., Mstów pow. Częstochowa. G4 Podal Józef Bański. 65 Podała Marianna Bańska, ur. w 1'922 r., Mstów pow. Częstochowa. 66 Podal Jan Reczkowsiki, ur. w 1009 L, Gogol6w pow. Strzyżów, zamieszkały w Nowym Targu. 62 63 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskf.ch 193 nia garnków do pieca i rozpalaniu ognia. Podstawową czynnosclą było i tym razem przeżegnanie się przed wejściem do pieca znakiem krzyża. Wedle jednych miałO' to zapewnić pomoc i opiekę boską, wedle innych odegnać i zabezpieczyć piec przed urokami. Wiara w uroki, lub inaczej w "niedobre oczy", które wszystko potrafią zepsuć, jest wśród garncarzy powszechna. Jeśli złymi oczyma spojrzy ktoś na toczenie, na garnki przygotowane do pieca, czy też na załadowany do wypału piec, cała praca idzie na marne - garnki pokrzywią się lub popękają, zlezie z nich polewa, albo się stopią 67. Byli i tacy, co wierzyli, że złe spojrzenie powoduje u garncarza ból głowy, 'ból ręki albo omdlenie 68. Urok mógł rzucić człowiek obcy (najczęściej kobieta) zwykle nieświadom mocy swych oczu, a więc nieświadom tego, że powoduje szkodę. Inny rodzaj uroków pochodzi natomiast od czarowników, owczarzy czy sowizdrzałów. Ci - w przekonaniu wielu starych garncarzy - mogli spowodować zawalenie się pieca 69, zmniejszenie mocy ognia, przedłużenie procesu wypału itd. Przed urokami i czarami broniono się rozmaicie. W Chałupkach na przykład brał garncarz garść gliny, wchodził z nią do pieca i rzucał na trzy strony 711. Informator z Przyrawa pamięta, że pierwszy garnek wnosił garncarz do pieca tyłem, starając się zasłonić 'Sobą wejście tak, aby nikt nie sięgnął w głąb wzrokiem 71. W Białobłotach żegnał garncarz piec, a następnie obchodził go wokoło 72, w Szczekocinach żegnano znakiem krzyża pierwszy wstawiony do pieca garnek 73, w Kleszczelach, przed układaniem garnków sypano do pieca sól na krzyż 74, w Baranowie sól sypano tylko do pierwszego garnka 7". Układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia, ani m Podali: Jadwiga Grabowska, Płock; Władysław Krystkiewicz, Myszyniec; Mieczysław Byks, Mława; Andrzej Ancutko, Luka ,pow. Hajnówka; Franciszek Kwiatkowski, Laskarzew; Józef MatY'siak, Glinne pow. Luków; Helena Szymanek, Baranów n/Wieprzem pow. Puławy; Władysław Luterek, Przyrów pow. Częstochowa; Władysław Kozakiewicz, Lódź; StanilSław Nowakowiski, Małogoszcz pow. Jędrzejów. ~g Podała Janina Romanowska, ur. w 1923 r., Pistyń, ZSRR, zamieszkała w Bolesławcu. GO Podali: Henryk Bombot i Wojciech Piwońsk~, ur. w 1882 r., Sobków pow. Jędrzejów; Stanisław Seweryński, ur. w 1902 r., Odrowąż pow. Końskie . • n Podał Józef Głuszek, Ul". w 1905 r., Chatupki 'pow. Kielce . • 1 Podał Józef Bański . •" Podał Czesław Popławski, ur. w 19,:W r., Dziewiń pow. Pleszew. 73 Podał FeIiks Fabiański, ur. w 1009 1"., Szczekociny . • 4 Podała Anna Sołościukiewicz, ur .• v 1925 r., Kleszczele pow. Hajnówka . • 5 Podali: Janina Dąbrosz, ur. 1915 1'., i Bolesław Dąbrosz, ur. w 1912 r., Baranów n/Wieprzem. 13 - Lud. tom LVIII �DIONIZJUSZ CZUBALA nawet dotykać miotły 76. Garncarz odkładał ładowanie, jeśli przeszła mu drogę kdbieta lub kot 77. I przy ładowaniu, i przy paleniu niechętnie widziano niewczesnych gości, którzy spojrzeniami mogli spowodować nieszczęście. Jeśli się zdarzyło, że zjawiła się w nieodpowieclniej chwili kobieta lub ktoś obcy, który patrząc na pracę garncarza zadziwił się - piec z góry uważano za stracony 78. Wielu garncarzy wypraszało obecnych z sąsiedztwa pieca, zasłaniało piec, a nawet paliło nocą, aby uchronić się od niepożądanych świadków. "Niektórzy to tak się bali niepowodzenia, że kładli świńskie łajno na piec, i to miało uroki odegnać" 79, inni wokoło mazali piec łajnem, a jeszcze inni wiązali sobie u koszuli czerwone wstążki 80. Nawet gdy ktoś obcy przechodził w dużej odległości, garncarz na wszelki wypadek spluwał, aby odsunąć uroki. "Jak ktoś przyszed do domu, gdy palili piec i chciał co pożyczyć - nie pożyczyli; natomiast jak przyszed kupić, to za byle cenę sprzedali, bo to przynosiło szczęście" 81. Ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciwnym wypadku czekało garncarza niepowodzenie. W ogień rzucano na krzyż święcone palmy wielkanocne lub wianki. Niektórzy garncarze okadzali piec dymem z wianków, aby palenie miało pomyślny przebieg. Modlono się też przy rozpalaniu o szczęśliwy wypał lub (dotyczy garncarzy posiadających piece polowe), by deszcz nie padał, bo woda mogłaby zniszczyć garnki. Tak oto zabobony przeplatały się z wierzeniami religijnymi. Właściwie w procesie produkowania naczyń nie było czynności, której by nie towarzyszyły mające zapewnić powodzenie przesądy. Bowiem nawet polewę przygotowywano nie byle gdzie i nie byle jak, lecz zgodnie z pewnym rytuałem. Garncarz siadał z niecką na progu izby i - jak wspominają dziś - "... mieszało się tak w tej niecce [...] ze cztery godziny i choćby kto umierał w środku, nie puszczało się, bo jakby przepuścił, to sie mogło polić i sie nie wypaliło. Trzeba było zaczynać wszystko od początku" 82. Także w momencie wyjazdu na targ i w chwili rozpoczynania handlu nie zapominano a praktykach, które miały zapewnić szczęśliwą drogę i dobry utarg. "Jak my na jarmak jechali, to obszed naokoło wóz i sie 76 Podała Cecylia Chmiel, ur. w 1'92:6 r., Andrychów, zamieszkała w Wadowicach. 77 Podał Kazimierz Ais, Sulejów. 7B Podali: Jan Nagrodkiewic:z, Jedlanka klIlży; Helena Szymańska, Baranów n!Wieprzem; Joanna Bizoń, Andrychów; Maciej Tracz, Dębina pow. Bochnia; Jan Reczkowski, Nowy Targ. 79 Podała Stefania Ciepielewska . •eI' Podał Roman Sokołowski, ur. w 19(}2r., Mrzygłód pow. Sanok. Bl Podała Cecylia Chmiel. .~~Podał Wincenty Kitowski. �Zwyczaje, ohrręd-y i 'wieJ'z·enia. garncarzy polskich 195 przeżegnoł" - podano w Jedlance 8~. "Przed wyjazdem na jarmak kadziło sie wóz dookoła, brało sie jałowiec i wosk, żeby ino dymiło" - informowano w Kołaczycach 84, a w Rudzie Kameralnej mówiono, iż wóz okadzało się paląc banię wybraną z gniazda os. Jeżeli w drodze ktoś przeszedł przed wozem, przeleciał zając lub czarny kot, zwykle zawracano z towarem, mniemając iż targ i tak by się nie powiódł. W Małogoszczy po takim fakcie garncarz rozbijał garnek i dopiero jechał dalej 85. Bano się zwłaszcza kobiet, toteż przyspieszano końmi, aby ich nie przepuścić przez drogę lub silą je zatrzymywano. "Jak przechodziła baba, jak my jechali z garkami - mówił Teofil Nowakowski z Małogoszczy - to my z ojcem nie dali przejść. Wróć sie! - My wołali. To ona na to, że to nie prawda, ale musiała sie wrócić" 86. Inny garncarz z głębokim przekonaniem ("toć sie jeździ tyle lat, to sie wie") wywodził: "Jak kobieta idzie po wade czy z wodą, to trzeba jechać, aby jej nie przepuścić, bo jak ona przejdzie drogę koniowi, to dobrze nie dojedzie [...] Niektóra wie, to stanie aż przejadę. Jak tylko diabeł przeniósł babę przed koniem, to musi być nieszczęście. A miałem już takie trafunki - to potem koło mi pęknie, na południe zajadę ..." 87 Niektórzy garncal'ze obawiają się tylko kobiety z pustymi wiadrami: "Jak kobieta przejdzie z pustym wiadrem, to już się nie utarguje, a jak . z pełnym, to będę miał utarg" --- mówił na przykład Michał Napp z Oławy 88. Zapewniano sobie powodzenie w sprzedaży naczyń pamiętając, aby pierwszego garnka nie podarować, ani nie oddać na kredyt, ale choćby za niższą cenę sprzedać. Jeśli się zdarzyło, iż pierwszy kupujący miał szczęśliwą rękę, targ szedł jak z płatka; gorzej gdy trafiła się osoba "niezręczna". Garcarz Wyganowski z Augustowa opowiadał: "Jest taka kobieta, daje dużo utargować, ale był czas, że jak przyjdzie pierwsza, nic się nie sprzeda. To ja jej wolałem na końcu darmo dać wazon, jak ona ma u mnie kupić. Wolę - jak ona podchodzi - nie sprzedać. Kiedyś miałem 500-600 sztuk wazonów i ona przyszła do mnie pierwsza. Kupiła wtedy dwie doniczki i dzieżkę do mleka .., i to był cały mój targ. A oJciec w tym czasie utargował na stare pieniądze ponad dwadzieścia tysięcy złotych. Kilkakrotnie zbadałem rękę tej kobiety ...". 89 Niektórzy wierzą "3 Podała Agnieszka Bednarczy.kowa, ur. w 1911 r., Jedlanka k/Il:ży. ."~Podał Stefan Gajda, ur. w 1905 r., Kolaczyce pow. Jasio. r..i "Jak kto na rynek wióz garki, a kto mu przeszed, to już nie będzie targu; garcarz wtedy potluk garnek i to pomogło" -- podał Teofil Nowakow.ski. ."6 Podał Teofil Nowakowski. ", Podal Tadeusz Wyszomil'ski. Po" Podal Michał Napp, m. w 1908 1' •• Kuty, ZSRR, zamieszkały w Oławie. Si Podał Zygmunt Wyganowski. to �196 DIONIZJUSZ CZUBALA też, że targ skończy się na niczym, jeśli pierwszy kupujący długo tatguje, a w końcu rozmyśli się 90. W rozmaity sposób walczono z konkurentami. Aby przyciągnąć ludzi do siebie, gwizdano i grano na fujarkach i okarynach, chodzono po naczyniach i podrzucano je w górę, uderzano batem, albo też wołano, że zostały utoczone z "gliny wybranej spod śliwki" 91, a nawet posuwano się do straszenia klientów perspektywą niepowodzenia, jakie ich czeka w wyniku zakupienia naczyń u konkurenta. Mówiono na przykład: "Jak będziesz od niego garki brał, to ci będzie krowa krwią doić" 92. O ciekawym zabiegu, mającym ustrzec garncarza przed kradzieżą garnków, mówił informator z Rumii. Przyjechawszy na targ garncarz "wyjął braczny garnek, rozbił na bruku i zapowiedział: która mi skradnie garnek, to będzie siedem lat po swojej wsi bez koszuli biegać" 93. Widocznie kradzież garnków była częstym zjawiskiem, skoro także informator z Przyrowa 94 opowiadał, że baby pod kieckami miewały specjalne haczyki. Przykucając między rozstawionymi naczyniami, sprytnie nadziewały na nie garnki i uchodziły nie płacąc za towar. Kobiety w wielu okolicach wierzyły, że więcej śmietany będzie w garnkach utoczonych z resztek gliny, tzw. obrywecek. Garncarze wykorzystywali to przekonanie żądając za takie garnki znacznie większej niż za inne zapłaty 95. Osobna sprawa to leczenie gliną. Po wsiach do dziś stosuje się leczenie zwierząt okładami z gliny. Garncarze uchodzili w tej dziedzinie za specjalistów, lepiej niż inni znali walory glin tłustych i chudych, glin kopanych w głębokich szyba~h, czy glin lasowanych. Wyrobioną glinę garncarską zmieszaną z octem, spirytusem, kwaśnym mlekiem czy moczem, przykładano na opuchliznę, zwichnięcia, złamania, a nawet na rany. Szczególnie skutecznym miał być ślik czy ślikier. W leczeniu ludzi ślik bywał stosowany na złamania i opuchnięcia, na rany, oparzenia i wrzody, a nawet jako środek przeciw zakażeniu, jadowi żmii i wściekliźnie. Prócz gliny przyrządzanej "na mokro", w garncarskim lecznictwie stosowano też glinę suchą oraz tlenki metali używane do polewy. Miało to być skuteczne przeciw liszajom, egzemom i innym chorobom skórnym. Na choroby żołądka i nerek zalecano picie płynu, który otrzymywano po wytrąceniu się osadu z wody rozmieszanej ze specjalną gliną, na choroby przeziębieniowe stosowano gliniane bańki, a reumatyzm leczono wygrze90 "Jak przydzie kto, targuje 'Si e, targuje, i nie kupi, i odchodzi, to nieroz nic sie juz nie sprzeda" - podał Teofil Nowakowski. 91 POdal Bolesław Dąbrosz. n Podal Wacław Serweciński, Ulr. w 1914 r., Wola Będkowska, zamieszkaly w Wieruszowie. 93 Podal Włodzimierz Jełak, ur. w Mirze, ZSRR, zamieszkały w Rumii k/Gdyni. 94 Podał Władysław Luterek, ur. w 1897 r., Przyrów pow. Częstochowa. 95 Podał Jan Stefański, ur. w 19'12r., Radłów pow. Tarnów. �Zwyczaje, obrzęcly i. wierzenia garncarzy polskich 1!l7 wając chorego w piecu garncarskim po wybraniu zeń wypalonych naczyń. Garncarskim lecznictwem nie zajmowano się dotąd, trudno więc orzec, ile w nim magii, a ile ludowej terapii wynikającej z wielowiekowych doświadczeń. ZAKOŃCZENIE Szczupłe ramy artykułu nie dozwalają na wyczerpujące omówienie zagadnienia. Poprzestajemy na tym, co w chwili obecnej wydaje się najważniejsze, to jest na opisie materiału obyczajowego, który - jak cała zresztą kultura duchowa garncarzy - był badaczom prawie zupełnie nieznany. W rezultacie ogólnych przemian kulturowych oraz ideowych, a także \'1 wyniku upadku tradycyjnego garncarstwa zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z tym zawodem idą szybko w zapomnienie i każdy następny rok oznacza zmniejszoną szansę ich zapisu .. Starzy garncarze wymierają, młodzi patrzą na dawne praktyki z właściwym naszemu wiekowi racjonalizmem i sceptycyzmem, toteż pośpiech w dalszym zbieraniu i publikowaniu materiałów jest sprawą oczywistą. Do odległych dziś czasów należą te okresy, kiedy istniały sprzyjające kultywowaniu folkloru garncarskiego czynniki takie, jak zwarte zasiedlanie przez rzemieślników tej specjalności całych prawie wsi czy ulic w miastach (za czym szła pewna utrwalająca się izolacja obyczajowa środowiska), czy przekazywanie zawodu z ojca na syna, które gwarantowało ciągłość tradycji. Już bowiem na przełomie XIX i XX wieku, w wielu rejonach nawet wcześniej, rzemiosło garncarskie przestało być popłatne, młodzi niechętnie je podejmowali i w rezultacie duże skupiska garncarzy poczęły zanikać. Razem z ich upadkiem nastąpił zmierzch organizacji cechowej, która powagą swą przyczyniała się kiedyś do utrwalania obowiązujących w środowisku norm obyczajowych. W kąt poszły statuty cechowe, zanika także ustna tradycja regulująca życie cechowe, i to tak dalece, że to, co dziś jesteśmy w stanie zapisać stanowi ledwie fragmenty obrazu czy okruchy życia obyczajowego garncarzy. To jedna refleksja. Druga dotyczy funkcji elementów tego życia. W odróżnieniu od pl'zysłów, piosenek i anegdot, które zachowały swoją funkcję językową czy rozrywkową - wierzenia, obrzędy i zwyczaje w praktyce życiowej zdecydowanej większości informatorów żadnej określonej funkcji dziś nie spełniają, i to jest dalszy powód, że odchodzą one w zapomnienie. Dziś, wobec niewielkiej liczby starych garncarzy-informatorów, niepodobna już mówić o zasięgu oddziaływania któregoś z dawnych obrzędów, zwyczajów czy wierzeń. Można natomiast, i to wydaje się celowe, podjąć próbę porównania zachowanego materiału z odpowiednimi dzia- �198 DIONIZJUSZ CZUBALA lam i folkloru chłopskiego czy l'zemieślniczego dla ustalenia, w jakim stopniu obyczajowość garncarska jest oryginalna, a w jakim stanowi przetworzenie elementów obyczajowych innych grup zawodowych czy środowiskowych. Bo że zjawisko to ma w folklorze garncarskim miejsce nietrudno dostrzec. DIONIZJUSZ CZUBALA THE CUSTOMS, RITES AND BELIEFS (S um ITI a r OF POLISH POTTEHS y) In the materials gathered by the author in o'ler a hundred po\.ters· centers in Poland the customs, rites and beliefs of the potters occupy an important place. Heretofore not recol'ded by investigators except for W. Holubowicz' insignificant remarks, there is a very interesting folklore material wOlthy of further, more thorough study. In the article a series of customs connected with learning the trade and the wanderings of apprentices is presented. The regional pecularitieo; such as lizgan, i.e., the winter work season in M<:1zoviaand the practices that go along with it, are al'5o described. The rites recorded by the author are connected with the potters' holiday with the patron -saint·s of the profession and with church holidays. In cit'des where a larger number of potters wereconcentrated, they were celebrated with pomp similar to such family rituals as the birth of a child, a wedding or the funeral of a member of the guild. The religious beliefs were numel'OUS, Old potlel\o; recall a ~eries or magic practices that went along with the tUI'ning and the baking of a pot fOl' the purpose of assuring good results, Many measures were taken before leaving for the market, on the road and at the bazaar to assure a good trade turnovel'. The more interesting phenomena indude curing diseases \\'ith cIa:,' or metJ[ oxides used in making the enamel. The material described in the article is only partially the original material of professional potters, We are dealing to a large extent with the customs. rites and beliefs adapted to their own needs whLch were taken from the cu,toms of the peasants or other craftsmen, The definition of the ,range ol' these borrowing, and a study of the methods of adapting them Cclll produce many interesting conclusions in the future, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89af5d8ebf742ed8b40368f52293168f.pdf 7861cca909a9801dba6dee48db61eff1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2309 Title A name given to the resource W swiecie współczesnych mitów Mongolii i Syberii. Opowieść o człowieku śniegu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.53-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W świecie współczesnych mitów. Mongolskie i syberyjskie opowieści o człowieku śniegu Dionizjusz Czubala „Dzikiego człowieka", „człowieka śniegu" nazywają w Mongolii a ł m a s e m . M i t o ałmasie jest w tym kraju powszechny. Większość moich rozmówców z całym prze­ konaniem informowała, że żyje on w niedostępnych okoli­ cach Mongolii. O spotkaniu z ałmasem słyszeli wszyscy indagowani. Wszyscy też mieli podobne wyobrażenie tej postaci. Ma to więc być stwór ponad dwumetrowej wysokości, podobny do człowieka, ale obficie owłosiony. Chodzi na dwóch nogach, pozostawia na śniegu ślady wielkich, prawie półmetrowych stóp. Ma nieprzeciętną siłę i bardzo intensywną woń. Boi się wody. Żyje samotnie w górach i na ogół unika kontaktów z ludźmi. Mit o istnieniu ałmasów jest stary i mocno ugruntowany w świadomości społecznej mieszkańców Mongolii. Obecnie nastąpiło pewne jego ożywienie, być może pod wpływem ogólnoświatowej fascynacji tajemniczą postacią górskiego samotnika. Indagowani przeze mnie Mongołowie często mówili o zagranicznych ekspedycjach „naukowych" po­ szukujących w ich kraju ałmasa (lub śladów jego istnienia), które składały obietnicę wysokich nagród za jego ujęcie. Zdaniem pewnej grupy moich rozmówców temat ałmasa jest w Mongolii zakazany. Zdaniem innych administracja krajowa sprzyja poszukiwaniom, a koczownicy, czy też myśliwi, którzy opowiadają o swoich spotkaniach z ałmasem trafiają na łamy gazet, są kandydatami do wysokich, nie wiadomo jednak przez kogo fundowanych, nagród. Aktualizacji i uwiarygadniania starego podaniowego wąt­ ku dokonuje się wprowadzając go w świat współczesnych realiów i określając czas zdarzeń. Mówi się więc o spotkaniu z ałmasem „za komunistów", że zawiadomiono o nim „władze w Ułan Bator", że przepowiedział je dziewczynie lama, w czasie prześladowań ukrywający swą profesję i żyją­ cy jak zwykły koczownik pasąc stada. Dokładniej określa się czas zdarzeń informując: „to było w 1965 roku", „to było parę lat temu", to było „nie tak dawno temu", albo określając w sposób pośredni: w Mongolii „są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli", „żyje taki człowiek, który go widział", „widziałem zdjęcia tego chłopca (rzekomy syn ałmasa - DC), on jest teraz dorosły" lub (o innych potom­ kach ałmasa) „uczy się na lamę", „w naszym teatrze jest artystą", „jest największym zapaśnikiem w naszym ajmaku", albo po prostu: „ten człowiek żyje". Próbą uwiarygod­ nienia wątku jest przywołanie naukowego autorytetu mon­ golskiego akademika, który potwierdzał istnienie ałmasów, odwołanie się do książki na temat ałmasów, wzmianka o skórze ałmasa znajdującej się w starym monastyrze na pustyni Gobi. Współczesne mity o ałmasie to relacje o uprowadzeniu (w celu prokreacji) „kobiety" lub „dziewczyny" albo - gdy „dziki człowiek był płci żeńskiej" - „Mongoła", „ucznia ze szkoły łamów" lub „lamy". Dla przykładu: „Ałmasy często żenią się z prostymi Mongołkami. Był taki jeden wypadek - ja to słyszałam parę lat temu. Ałmas nie mógł sobie znaleźć partnerki. Żeby mieć potomstwo, upat­ rzył sobie pewną Mongołkę. On podkradł się pod jurtę 1 i porwał dziewczynę. Potem było śledztwo. Ona powiedziała, jak to było, ale ona już była z dzieckiem. - Pół yeti i pół człowiek? - Tak, tak" (Podała Tuja). Towarzyszący rozmowie i tłumaczący opowieść z języka mongolskiego Monhjargal komentował w tym miejscu: „To nie jest mit. W Mongolii są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli. Na pewno znacie mongolskiego akade­ mika Raiczina? Biaben Raiczin? On obserwował ałmasa i dopóki żył, głosił, że na świecie są ałmasy. Mongolia jest ogromna, ale ludzi mało. Jest dużo wolnych terenów i miejs­ ca dla ałmasów. Tak może być. Tak właśnie. Najczęściej mówi się, że występuje w górach. W Nepalu mówią na ałmasa „człowiek śniegu", u was yeti, a u nas ałmas, to znaczy „dziki człowiek". (Podał Monhjargal). Prawie identyczny wariant zanotowałem w Ułan Bator: „Jeden ałmas porwał kobietę i miał z nią dziecko. Kobieta była bez włosów na ciele, więc on ją tak długo lizał, aż cała okryła się włosem, bo jego ślina powoduje porost włosów. Kobieta wiele razy próbowała uciec, ale ałmas jej nie pozwalał. W końcu wskoczyła do wody. A on się wody boi. Biegł za nią z dzieckiem w rękach. Gdy zobaczył, że ona już nie wróci złapał dziecko za nogi i rozerwał na dwoje. Straszne. Tak to słyszałam". (Podała Nima). Nieco odmienną wersję zapisałem od innej mojej rozmów­ czyni: „Był taki wypadek: Dziewczyna pasła owce i przejeżdżał obok niej lama. Za komunistów lama był zwykłym koczow­ nikiem i miał swoje stado. No ale ludzie wiedzieli, kto jest lamą i zapraszali go do siebie. On nieraz daleko wędrował. Ten wędrował z bardzo daleka i ona go nie znała. Stanął przy niej i powiedział jej: - Będziesz miała w swoim życiu takie zdarzenie, jakiego nikt z nas nie przeżył. Tylko zachowaj odwagę. Nigdy jej nie trać! Lama pojechał, a ona nad tym myślała. Kiedy miała szesnaście lat - u nas w takich latach dziewczyny wychodzą zamąż - porwał ją ałmas. Zabrał ją w góry i bardzo pilnował. Musiała z nim żyć. Zaszła z nim w ciążę. Urodziła dziecko. Ale bez przerwy tęskniła za bliskimi. Ałmas był okropnie silny, ale ani jej, ani dziecka nie krzywdził, tylko im nie pozwalał uciec. Ona dwa razy była już tak blisko ludzi, że widziała jurty, ale za każdym razem ich doganiał i zabierał ponownie w góry. Kiedyś wyszła z dzieckiem i - nie wiadomo dlaczego - nie poszedł za nimi. Tak więc doszli do ludzi. Wróciła do domu. A jej syn wyrósł na największego zapaś­ nika w ajmaku. Tylko - po ałmasie - jest dość mocno owłosiony" (Podała kobieta około 40 lat). Obok licznych wariantów opowieści o porwaniu kobiety, liczne są też relacje o porwaniu mężczyzn: „Jest taka opowieść o dzikim człowieku, ale ona też jest prawdziwa: Był ałmas-kobieta. Nie wiadomo, z jakiego powodu porwała jednego Mongoła. Może też nie miała partnera? Uprowadziła go w góry. Chciała mieć z nim dziecko. Jakiś czas żyli razem. Dziecko się urodziło i on chciał wrócić do ludzi, ale go nie puściła. 2 53 \ �Ałmasy nie lubią wody. Kiedy on to zauważył, uciekł od niej. Wskoczył do rzeki i uciekał przez wodę. Ona szła obok wody, ale bała się do niej wejść. Biegła tak za nim z dziec­ kiem. Kiedy w końcu przeszedł wodę, tak się wściekła, że urwała temu dziecku głowę. Widać taki dziki człowiek też może kochać! To prawda. Tak się zdarzyło. Ten człowiek żyje. On tam żył dziko, nawet mu włosy urosły na plecach. Opowiadali, że miał już taką (pokazuje) grzywę" (Podała Tuja). 0 uprowadzeniu ucznia ze szkoły łamów tak opowiadano: „Żyła pewna rodzina w górach. Mieli syna, który uczył się w szkole łamów. Kiedy raz jechał odwiedzić rodziców, spotkał ałmasa. Była to ałmas-kobieta. No ale ogromna. On przy niej był bardzo mały. Ałmaska porwała go w góry. Poszła z nim bardzo, bardzo daleko i tam żyli razem. Po czterech miesiącach ona zaszła w ciążę. Urodziła chłopczyka. Jakiś czas żyli razem. Potem lama wrócił ze swoim synem do ludzi. Widziałem zdjęcia tego chłopca. On jest już teraz dorosły. Jest silny, zdrowy, no i obaj żyją normalnie" (Podał Bilega). 1 opowieść o porwaniu starego lamy: „Nie tak dawno temu było takie zdarzenie. Stary lama - miał sześćdziesiąt lat - przez czterdzieści dni widywał dużego ałmasa. Ałmas go obserwował, ale nic mu nie mówił. Lama opowiadał ludziom, że widuje codziennie tego samego ałmasa. Potem lama zniknął. Ludzie byli pewni, że go ten ałmas zabił i gdzieś zawlókł. Wybuchła tam panika. Czas płynął, ale już ani ałmasa, ani lamy nie spotkano więcej. Okazało się, że ów ałmas był kobietą. Ona upatrzyła sobie tego starego lamę i zabrała go w góry. Pewnie nie mogła spotkać prawdziwego ałmasa, a przyszedł u niej czas na dziecko, więc zabrała go ze sobą w bezpieczne miejsce i stała się brzemienna. Stary lama wychowywał dziecko razem z matką. Uczył je mówić. Opowiadał mu o Buddzie. Chło­ piec szybko rósł. Jak był już samodzielny, ałmaska poszła w góry, a oni obaj zeszli do ludzi i chłopak uczy się na lamę" (Podała Nima). Żartobliwy stosunek do opowieści o ałmie zdradzała grupa studentów przysłuchujących się mojej rozmowie z ich kolegą: „Jeden Mongoł poszedł w góry i trafił na ałmasa-kobietę. Ona go wzięła ze sobą i żyli razem. - Po prostu pożenili się - dorzuca ktoś ze studentów, grupa wybucha śmiechem. - Kiedy wychodziła z pieczary, przywalała wyjście wiel­ kim kamieniem tak, że on go nie mógł ruszyć. - Żeby nie uciekł - ponownie śmieją się słuchacze. - Tak, żeby nie uciekł! Oni chodzili zawsze razem. Urodziło im się dziecko. Ale on w pewnym momencie uciekł jednak ałmasce. U nas w górach są bardzo bystre rzeki. Wskoczył w taką wodę i uciekł. Przecież on w każdy dzień myślał o swojej żonie. Ona tam sama została w jurcie! Co tam się u niej dzieje? Co ona myśli? Kiedy wrócił, to opowiadał, jak tam żył. On tą ałmaskę chciał nauczyć mówić. Chciał mięso piec na ogniu, ale ona ognia okropnie się bała i nie pozwalała palić. Jak jej nie słuchał, to go biła. Wiele razy mocno od niej oberwał" (Podał student). Kilku współcześnie żyjącym Mongołom przypisuje się pochodzenie od ałmasa. Mają to być lamowie, zapaśnicy a także artyści, a więc - w jakimś sensie - ludzie wyjątkowi to jest drugi motyw opowieści o ałmasach. I znów dla przy­ kładu: „W naszym teatrze - opowiadano mi w Ułan Bator - jest wspaniały artysta. Od dziecka go podziwiam. On jest bardzo sławny. On jest synem ahnaski. Jest wspaniale zbudowany, zdrowy, silny. My dzieci zawsze chcieliśmy być tacy jak on. Tyle jego ról pamiętam! Zawsze jest silnym bohaterem i zawsze zwycięża. Ale o tym, że on jest synem ałmaski, 54 dopiero teraz wiemy, bo sam o tym napisał. Dotąd nie wolno było takich rzeczy pisać. Rząd nie pozwalał o ałmasach pisać. Komuniści mówili: takiego szumu nie wolno robić, to nie jest potrzebne, to głupota" (Podał mężczyzna około 30 lat). Trzeci rodzaj relacji to krótkie informacje niekiedy z ko­ mentarzem, o spotkaniach ludzi z ałmasem. Na przykład: „Jeden koczownik jechał przez góry ałtajskie - bo to było na Ałtaju - nagle koń mu stanął i nie chciał dalej iść. U nas są takie miejsca, gdzie zwierzęta stają i koń może trzy dni stać, tak jakby spał. Sam się nie ruszy. Trzeba go wziąć i wyciąg­ nąć z tego miejsca. Zszedł z konia i go pociągnął. Koń postąpił naprzód, ale dalej nie chciał iść. Wtedy koczownik spojrzał w bok i zobaczył, że leży tam coś wielkiego i ciemnego. Pomyślał: może to czarna krowa? Podeszedł i zobaczył, że to ałmas leży. Szybko uciekł od niego. Wsiadł na konia i jak szalony jechał do domu. Tam zsiadł i stracił przytomność. Dopiero za parę dni ludzie się dowiedzieli, że spotkał ałmasa. Jak się to doniosło do władzy, to natych­ miast zameldowano do Ułan Bator i władza przysłała swoich przedstawicieli. Zaraz pytali, gdzie to było i kazali tam jechać. On ich zaprowadził. Okazało się, że został tylko ślad. Wilki zjadły całego ałmasa, nawet kości pogryzły. Nic nie zostało. Bo on leżał martwy. Koczownik o tym nie wiedział i uciekł. Bał się, aby go do pieczary nie powlókł. Potem przyszły wilki i go zjadły" (Podał Czuka). Lub: „Na pustyni Gobi polowali zagraniczni myśliwi na kozły. Prowadził ich świetny myśliwy. On zobaczył ałmasa i poka­ zał go także tym ludziom. Razem widziało go kilka osób. To było w 1965 roku. Takie było ostatnie, udowodnione spotkanie z ałmasem. To wiem z książki. Jest książka mongolska o ałmasach i tam to chyba wyczytałem. Teraz one nie występują, ale nie ma wątpliwości, że te ałmasy u nas żyły. Ludzie je spotykali. Bo przecież na Gobi w jednym starym monastyrze jest do dziś skóra ałmasa. Jeszcze przed rewolu­ cją go ubili. A może sam padł i lamowie go przechowywali" (Podał intelektualista). Zdarzali się rozmówcy, od których nie udało mi się wyegzekwować wyrazistych legend o ałmasie. Ich informacje świadczą jedynie, że temat jest im serdecznie bliski: „Ludzie ciągle wątpią, czy są ałmasy, a przecież jest tyle spotkań z ałmasami. Tylko że państwo nie chce posłać ekspedycji w Ałtaj. Jak się o tym mówi, to odpowiadają: to są głupstwa, to są mity i są ważniejsze rzeczy w Mongolii niż ałmasy. Ałmasy żyją wysoko w górach, tam ani koczownicy, ani myśliwi nie docierają. Tam trzeba by specjalnej ekspedycji, no ale rząd nie rozumie tego. Czasem tylko ktoś zobaczy go z daleka, jak idzie po zboczu góry, albo jak ucieka. Bo on raczej omija człowieka. Można go przez lornetkę oglądać" (Podał technik medyczny). Opowieści o ałmasie, takie jakich garść tu przytoczyłem, stanowią wdzięczną podstawę do konfrontacji dwu rodza­ jów mitologizacji: autentycznej ludowej, silnie osadzonej w konkretnej kulturze narodowej z mitologizacją typową dla masowych środków przekazu, dla których „człowiek śnie­ gu" bywa zaledwie ciekawostką sezonową. Wymagałoby to jednak większej bazy materiałowej. * * * W Polsce mit „człowieka śniegu" nigdy nie był zbyt popularny. Pojawiały się wprawdzie doniesienia o tym, jakoby widzianym tu i tam, stworze, ale sami nie mieliśmy i nie mamy terytoriów, gdzie by się on osiedlił lub bywał. Nie mamy też rozpraw etnologów czy folklorystów o tym micie. Inaczej przedstawia się sytuacja w Stanach Zjednoczonych czy w Rosji. Mój tekst drukowany w „Foaftale News" wywołał dwie �wypowiedzi amerykańskiego folklorysty Billa Ellisa o „dzi­ kim człowieku". Pierwsza to nota od edytora, który infor­ muje o tym, co na temat ałmasa zawierają angielskojęzyczne publikacje. Zainteresowania małpoludami w Stanach Zjednoczonych i w Rosji - zdaniem Ellisa - zaczynają się w latach sześćdziesiątych. O mongolskich ałmasach pisał kryptozoolog Ivan Т. Sanderson w książce: Abominable Snowmen: Legend Come to Life (Śnieżny człowiek. Legenda która odżyła). Autor podsumował kilka raportów z Mongolii. Były wśród nich także opowieści o dziecku ałmaski, które zostało l a m ą . T o s t a ć ta pojawi się też w następnej pracy z 1984 roku Janet i Colin Bord The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts (Dowody istnienia człowieka o wielkich stopach i innych małpoludów) a także w Jerome Clarka: Encyk­ lopedia of Strange and Unexplained Physical Phenomena (Encyklopedia dziwnych i niewytłumaczalnych zjawisk fizycz­ nych). Antonio Huneeus tłumaczy trzy popularne artykuły na temat ałmasa w swoim podręczniku A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenomena in the U.S.S.R.. Te ar­ tykuły zostały streszczone także przez dra Maksa Oppen­ heimera juniora w The Siberian Snowman. Druga wypowiedź Billa Ellisa to The Ape-Mate Abduc­ tion: A Survey. Autor twierdzi, że „Rosyjscy kryptozoolodzy przedkładają termin „almas" nad termin małpolud i dlatego używają go w raportach, które pochodzą z gór Kaukazu, Syberii i M o n g o l i i " . Wydaje mi się, że termin „ałmas" to tylko jeden z terminów, jakie przewijają się w rosyjskich publikacjach. Nie jest też chyba najpopularniej­ szym spośród nich. W mojej wyprawie terenowej przez Syberię (Ekaterinburg-Irkuck) latem 1993 roku oraz w pub­ likacjach rosyjskich poznanych podczas tej podróży i póź­ niej, zetknąłem się co najmniej z kilkunastoma różnymi terminami na określenie tego stwora. Są to nazwy głównie etniczne takie jak: „mieczenyj", „leszij", „jagmorti", „tungu", „zemlemer", „czuczunaa", „mirygdy", „kiltania", „arysa", „arynk", „teryk", „girkyczawylin", „rekkem", „dżulin", „łołgłyj" i inne. 3 5 6 1 & 9 10 Wątek porwania człowieka na partnera seksualnego przez małpoluda, który zanotowałem w Mongolii, jest - twierdzi Ellis - legendą migracyjną, której najstarsze egzemplarze, jakie udało mu się wyśledzić, pochodzą z Europy Środkowej. Wykazuje je w swej pracy Sleuthing in the Stacks Rudolph Altrocchi. Twierdzi on również, że legenda ta wpłynęła na powieść Edgara Rice Burroughsa Tarzan of the Apes napisa­ ną w 1914 roku, w której Jane spotyka dzikiego Tarzana, ratującego ją z rąk strasznego małpoluda Terkoza. W liście do Altrocchiego autor powieści przyznał, że inspiracje czerpał z przeczytanej historii żeglarza, którego okręt rozbił się u wybrzeży Afryki. „W czasie przymusowego pobytu w dżungli, małpa, która została oswojona, tak się w nim zakochała, że, kiedy został uratowany przyszła za nim aż do zatoki i tam rzuciła mu dziecko" . Altrocchi próbuje iść tropami opowiadania Burroughsa. Wprawdzie nie dociera do tej historii, ale znajduje inne wersje owego wątku. Jedną poznał od pani E.R. Burnett z North Adams w Mas­ sachusetts, której rodzina przechowuje ją od co najmniej stu lat, a drugą - pochodzącą z manuskryptu perskiego z 1830 roku - opublikował Augustę Bricteux w Contes Persons . Prócz Altrocchiego na podobne warianty natrafił w Maine Richard Dorson (drukował je w American Folklore i Folk­ tales Told around the World), a także Leonard Roberts we Wschodnim Kentucky. 11 12 13 Zdaniem Ellisa najwcześniejsza wersja tego wątku mogła się pojawić w książce Francesco M . Guazzo Compendium Maleficarum z 1608 roku. Opowieść Guazzo, którą przypi­ suje kronikom, ma następującą postać: 14 Pewna kobieta za zbrodnie została deportowana na bezludną wyspę. Tam została otoczona przez małpy. Najwększy małpiszon wziął ją delikatnie za rękę i zaprowadził do jaskini, gdzie małpy przyniosły jej owoców, orzechów, korzonków i zachęcił ją do jadła. Potem została przez niego zniewolona. Urodziła dwoje dzieci i żyła tak parę lat. Bóg się zlitował i przysłał statek. Żeglarze z niego przyjechali do źródła po wodę w pobliżu jaskini. Małpiszona nie było. Kobieta wybiegła rzuciła im się do stóp z prośbą, aby ją wyrwali z tego zniewolenia. Żeglarze zgodzili się na to i zabrali ją na statek. Wtedy małpiszon pojawił się na brzegu i gestami wskazywał, że ona jest jego żoną. Kiedy zobaczył, że szykują się do odpłynięcia, chwycił jedno z dzieci i groził, że je utopi. Następnie uczynił to i pobiegł po drugie dziecko. Utopił i to, a potem w ataku furii popłynął za statkiem, aż został pokonany przez fale. Król Lizbony skazał ją na całopalenie. Na prośbę pew­ nych ludzi wyrok zamieniono jej na dożywocie. Fabio Picasso publikuje wersję zanotowaną w Wenezueli w 1735 roku przez opata Salvadora Gilija. Dziki człowiek El Salvaje pokryty włosami od stóp do głów porywał kobiety w dolinie Orinoko. Porwał jedną kobietę i uniósł ją w sawannę. Wbrew woli, musiała dzielić życie z dzikusem. Żyła z dwojgiem dzieci w domu, który jej zrobił na szczycie drzewa. Zobaczyła stamtąd łowców i przywołała ich, żeby ją uratowali. On był bardzo agresywny i nie pozwalał jej schodzić na ziemię. Łowcy wrócili do wsi, zebrali ochotników i członków jej rodziny i kiedy go nie było przy niej, zabrali ją. Dzikus, wracając z dziećmi, spotkał grupę. Prosił, by wróciła do niego. Kiedy jednak Hiszpanie wycelowali w niego strzelby, rozdarł dzieci na kawałki i uciekł do lasu. Historia ta była zapisywana kilka razy w centralnej Ameryce. Sanderson przedrukowuje wersję z Gwatemali (pojawiła się najpierw w 1915 ,Mark Sanborne usłyszał ją od M a j ó w a ostatnio opublikował ją Meg Craig. Bill Ellis pisze, że jeśli słuszny jest mój pogląd, iż legenda 0 ałmasie jest rzeczywiście długowiecznym dorobkiem Mon­ gołów, to mogła ona przywędrować do Europy stamtąd: 1 „być może weszła do tradycji europejskiej wówczas, gdy Hiszpania i Portugalia otwarły się na kontakty z Dalekim Wschodem" . Amerykański folklorysta apeluje, aby zająć się tym wątkiem aktywniej, bo wymaga on pilnie dalszych badań. 15 16 17 18 17 * * * Rosyjskie fascynacje hominidami zaczęły się w końcu lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych. Najpierw prasa zasypała czytelników falą sensacyjnych komunikatów 0 odkryciu człowieka śniegu, o spotkaniach z nim, o jego wyglądzie i działaniach. Jest to dla badacza legend i mitów współczesnych nieco zaskakujące, bo działo się to w państwie totalitarnym, w którym cenzorzy pilnie baczyli, jakie tematy idą między ludzi i wiele artykułów światła druku nie mogło ujrzeć. Motyw człowieka śniegu uznano widać za niegroźny zarówno dla władzy, jak i dla „mas", bo był publikowany bez przeszkód. Być może zadecydowała o tym nadzieja, że oto pojawia się okazja, by uzupełnić brakujące ogniwo w ciągu ewolucyjnym od zwierzęcia do człowieka myślącego 1 potwierdzić w ten sposób marksistowską koncepcję roz­ woju człowieka, co miałoby dla ówczesnych decydentów niebagatelne znaczenie ideologiczne i polityczne. Nadzieja ta wprawdzie się nie ziściła, ale w swoim czasie temat coraz bardziej wciągał uczonych radzieckich. Zaczęły się pojawiać publikacje w czasopismach popularnonauko­ wych i naukowych takich jak „Sowietskaja etnografia", 5 5 �„Woprosy filozofii" czy „Doklady A N SSSR". Siergiej Kłymow kandydat nauk biologicznych w ar­ tykule: Sostoitsia li wstrecza? da.je przegląd tych wczesnych, rosyjskich fascynacji mitem yeti i poszukiwaniem go przez uczonych. Jego zdaniem wszystko zaczęło się w p o ­ c z ą t k a c h lat pięćdziesiątych od informacji, iż w Himala­ jach znaleziono ślady „śnieżnego człowieka". Przyciągnęło to uwagę społeczną i od początku wywoływało wielkie spory. Sceptycy odrzucali, entuzjaści podtrzymywali wiarę w ist­ nienie tajemniczej istoty. W 1958 roku w „Izwiestiach wsiesojuznogo geograficzeskogo obszczestwa" została opu­ blikowana pierwsza poważna analiza zebranych świadectw dokonana przez S. Obruczewa, poważnego uczonego geo­ grafa, członka-korespondenta Akademii Nauk SSSR. Wnet aktywnie włączyli się do tej dyskusji (mit czy prawda) profesorowie B. Porszniew, A . Maszkowcew, N . Ładygina-Kots, M . Niestruch. Z grupy tej na lidera badań wysunął się B. Porszniew. 20 W styczniu 1958 roku po wysłuchaniu jego wykładu Prezydium Akademii Nauk SSSR powołuje komisję do badania „śnieżnego człowieka". Na jej czele staje S. Obruczew, zaś jego zastępcą zostaje B. Porszniew. Komisja zaczęła gromadzić materiały, relacje, publikacje, jakie napływały do gazet, instytutów i Akademii. W 1958 roku, ukazały się pierwsze książki zagraniczne tłumaczone na rosyjski (C. Stojor, R. Izzard). W 1959 roku - po rezygnacji S. Obruczewa z przewodnictwa Komisji oraz po nieudanej ekspedycji w góry Pamiru - Komisja zakończyła działalność. Zdążyła jednak opublikować cztery „Informacjonnyje Materiały". Po rozwiązaniu się Komisji pewna grupa uczonych za­ częła się gromadzić wokół Porszniewa. W końcu 1961 roku ukazała się w USA monografia A . Sendersona, która w następnym roku została przetłumaczona na rosyjski pt. Otwratitielnyj śnieżny] czelowiek. Autor bardzo wysoko ocenił badania rosyjskich uczonych. W 1963 roku ukazała się monografia B. Porszniewa, ale zaledwie w 180 egzemplarzach (autor wykupił cały nakład i rozesłał przyjaciołom, uczonym miejscowym i zagranicz­ nym). Książka opiera się na analizie bogatego materiału zgromadzonego przez Komisję A N SSSR, a jej główna teza sprowadza się do tego, że „śnieżny człowiek" nie jest człowiekiem, a reliktowym hominidem. Na przestrzeni dwudziestu pierwszych lat badań wyrosła nowa grupa uczonych, która nadal pasjonuje się tym zagad­ nieniem. Są to D . Bajanów, I . Burcew i A. Burcewa, W. Puszkariew, A . Kozłów i inni. Władymir Puszkariew jest geologiem. W różnych czaso­ pismach pisze o spotkaniach na swej zawodowej drodze z ludźmi, którzy mu opowiadali o tych dziwnych istotach. W jednym z a r t y k u ł ó w , który tu streszczam, twierdzi, że zapisał około pięćdziesięciu takich relacji. Pierwszą z nich zanotował w roku 1972 pracując nad Peczorą. Było to stare opowiadanie o dzikim, owłosionym olbrzymie zwanym tu „j a g - m o r t e" (leśny człowiek). Jedne przekazy były starodawnymi podaniami, inne zaskakiwały geologa współc z e s n у m i realiami. Iwanowicz Efimow Bułygin, weteran wojny ojczyź­ nianej, mieszkaniec Ust-Cilma, opowiedział mu, że mając 15 lat brał udział w sianokosach nad rzeką Cilmą około 10 kilometrów od wsi. Sześcioro dzieci i dwoje dorosłych kopiło siano 300 metrów od rzeki. Nagle na przeciwnym jej brzegu zobaczyli dwie dziwne postacie. Jedna była mała czarna, druga ogromnego wzrostu i siwawa. Podobne były do ludzi, ale wszyscy wyczuli, że to nie ludzie. Stali i patrzyli nie ruszając się. Postacie zaczęły biegać wokół wierzby. Siwawa uciekała, a czarna ją goniła. Biegały bardzo szybko. Nie miały na sobie żadnej odzieży. Po kilku minutach postacie zniknęły. Ludzie pobiegli do domku leśnego i godzinę 21 56 milczeli. Potem uzbrojeni, w co kto miał, pojechali łódką na drugi brzeg. Zobaczyli ślady małej i dużej postaci. Duża miała stopy wielkości walonek. Palce wyraźnie odstawały. Podobne przygody mieli też mieć inni wymienieni z na­ zwiska i imienia informatorzy Puszkariewa w tych okolicach. Kolejną opowieść usłyszał Puszkariew w roku 1975 nad dolnym Obem w miejscowości Wasiakowo od swego prze­ wodnika Łuki Wasilewicza Tynzianowa. W roku 60. szedł Łuka wieczorem z Jaroskogorta do Wasiakowa z dwoma psami. Psy zaczęły ujadać i pobiegły do przodu, wróciły do niego, powtórzyły jeszcze raz atak, ale spłoszone cisnęły mu się do nóg. Wtedy to z lasu wyłoniły się dwie postacie. Jedna powyżej dwóch metrów, druga poniżej dwóch metrów. Łuka przestraszył się tak jak i jego psy, gdyż oczy tych istot gorzały ciemnoczerwonym blaskiem. Szły naprzeciw. Minęły Łukę patrząc na niego. Były nagie, obrośnięte krótką sierścią, miały długie ręce i specyficzne ruchy. Łuka nazywał je „uten-ehti-agen". W tym rejonie każdy Chant zna takie opowieści i albo sam miał spotkanie z „leśnym człowiekiem", albo ktoś z jego bliskich go spotkał. Inną historyjkę przekazała Puszkariewowi wiejska nau­ czycielka Marfa Efimowna Sienkina, żona wielce zasłużone­ go utrwalacza władzy rad. Będąc przejazdem u zaprzyjaź­ nionego Chan ta słyszała nocne szczekanie psów. Powtórzyło się ono i na drugą noc. Zaciekawionej tym gospodarz szepnął, że to pewnie z e m 1 e m e r. Na jej prośbę, by go zobaczyć, Chant wyprowadził ją o północy z czumy. Czekali z godzinę. Świecił jasny księżyc. Zaczęło się psie ujadanie. Pojawił się wielkich rozmiarów stwór z gorejącymi oczyma, który zaczął obchodzić czumy. Takiego strasznego i wyso­ kiego człowieka nigdy nie widziała. Psy rzuciły się na olbrzyma ośmielone obecnością gospodarza. Schylił się, chwycił jednego z nich i odrzucił na kilkanaście metrów. Pies zaskowyczał tylko i ucichł. Postać szybko się oddaliła. Na pytanie nauczycielki: - Czyżby to był 1 e s z i j? Chant przestraszył się i zapowiedział jej, by nigdy tego słowa nie używała. Niech mówi raczej zemlemer. Jego zdaniem stwór ten pojawia się co roku o tej porze. Następnie Puszkariew prezentuje swoje zapisy o t u n g u (tak bowiem nazywają człowieka śniegu Nency). Opierając się o własne doświadczenia, pokazuje, że zasięg występowa­ nia t u n g u jest szeroki od Obu do Jeniseja tak w tundrze, jak i tajdze. W tym obszarze na dalekiej północy pojawia się zawsze o tej samej porze, tj. gdy nastaje długa polarna noc, a więc od jesieni. Wszystkie występujące tu grupy etniczne wyróżniają tego stwora jako nieczłowieka. Charakteryzują go mniej więcej podobnie. Wysoki, obrośnięty, ma gorejące oczy, szybko biega (szybciej od jelenia), nie mówi, głośno (przeraźliwie) gwiżdże, czasem wrzeszczy. To samotnik. Wiedzie tajemnicze życie na odludziach. Człowieka omija. Czasem jednak zbliża się do czumów, by ukraść dziewczynę, zostawia wtedy na śniegu ślady wielkich stóp. Charakterystyczne, że większość spotkań z dzikim czło­ wiekiem miała miejsce, do lub we wczesnych latach sześć­ dziesiątych. Potem się urwały i starzy Neńcy np. infor­ mowali, że gdzieś się w ostatnich dziesiątkach lat podział i nie jest widywany w ich rejonie. Puszkariew pisze, że w Jakucji spotkał się z tymi samymi opowieściami w roku 1974. Tam dzikiego człowieka nazywają „c z u с z u n a a". Ma się on pojawiać w górskich masy­ wach na wschód od Leny. Ewenka, Tatiana Iliniczna Zacharowa opowiadała: W la­ tach 20. ludzie spotkali czuczunaa zbierając jagody. On także rwał jagody i obiema rękami pchał do ust. Kiedy zobaczył ludzi, wstał. Był wysoki (powyżej dwóch metrów), bosy ale odziany w jelenią skórę. Miał długie ręce, kosmate włosy na głowie, małą głowę, pukiel włosów na czole, twarz większą �jak u człowieka. Uciekał bardzo szybko, wysoko pod­ skakując po każdym trzecim kroku. W Sajdy-Wierchojańskim rejonie autor spotkał mnóstwo opowieści u jeleniowodów w górach. Według nich czuczunaa jest bardzo straszny i bardzo groźny dla człowieka. Spot­ kania z nim miały miejsce w minionym stuleciu i na początku wieku. Zdarzały się jeszcze w latach 20-30., ale ustały w latach 50. (tylko dwa spotkania). Jakuckie olbrzymy umiały pływać i często kradły jelniowod om jedzenie. W Wierchojanie i nad rzeką Adycz mają ludzie spotykać często szkielety tych wielkoludów. Puszkariewa zastanawia to, że postać ta we wszystkich rejonach Syberii, które penetrował, jest prawie identycznie opisywana, a przecież ludy te dzieli nie tylko wielka odleg­ łość, wielkie rzeki i pasma gór, ale i etniczne języki i kultura. Dlaczego mimo tych barier wszędzie spotyka się to samo przekonanie o istnieniu i ten sam obraz postaci śnieżnego człowieka. Aleksandra Byrcewa, pracownik muzealny (Państwowe Muzeum Darwina) inżynier, pasjonująca się śnieżnym czło­ wiekiem, opisuje w artykule Zolotoj śled na Сzukotkie inny niż Puszkariew rejon. Pisze ona, że w 1971 roku udała się na Daleki Wschód na Czukotkę, gdzie prowadziła wywiady z Czukczami i Łamutami. Łamuty nazywają go m i г у g d у lub к i 11 a n j a. Kiedy myśliwy upoluje jelenia, część musi zostawić, by przyjść po nią na drugi dzień - opowiadał Byrcewej Diaczkow Semen Gerasimowicz - ale na następny dzień mięsa już nie ma. Widać tylko wielkie ślady i duże kroki. Mirygdy żywi się surowym mięsem. Żre nie tak jak wilk, ale urywa kęsy i podaje sobie ręką do mordy, kości odrzuca. Ludzie na niego nie polują. Zimą nie występuje. Ludzi nie atakuje, żyje w górach. Milicjant miejscowy P. Morozów, Łamut, opowiadał jej, że przed wybuchem drugiej wojny światowej w dolinie rzeki Majny żył starzec ze swoją staruchą. Nocą, w grudniu ktoś podchodził pod ich dom. Psy wściekle ujadały. Potem stwierdzili, że ktoś zabrał im mnóstwo ryb. Zostały tylko wielkie na łokieć ślady stóp na śniegu. Na całej Czukotce stwór o nazwie mirygdy i kiltanja jest znany. Nazywają go także: g i r k y c z a w y l i n , t e r y k , arynk, arysa, rekkem, d ż u l i n . W obydwu artykułach i u Puszkariewa, i u Byrcewej pojawia się refleksja nad możliwością migracji owych homi­ nidów. Jeśli bowiem we wszystkich szczegółach opowieści różnych ludów Dalekiej Północy na temat yeti są zbieżne, to różnią się czasem występowania. U Jakutów i Czukczów pojawia się wyłącznie latem. Na Peczorze i szczególnie na Zauralu spotyka się go przez cały rok wyłączając najzimniej­ sze dwa miesiące. Jeśli zatem przyjąć - pisze Puszkariew - j a k o prawdziwe opowieści o leśnym człowieku, to możemy mieć do czynienia z jego migracją. Pewną prawidłowość widzi jeszcze Puszkariew i w tym, iż wedle opowieści spisanych między grzbietem gór Ural a rzeką Obem można wykreślić pewną periodyzację jego występowania mianowicie w latach 1951-1953, w 1959-1962, i 1967-1968. Byrcewa natomiast widzi migrację nie cykliczną w jednym rejonie, a idącą w jednym kierunku. Powołuje się przy tym na takie samo zdanie B. Porszniewa i jego pracę Sowremiennoje sostojanije woprosa o reliktowych gominoidach. Zestawiając dużą ilość relacji sądzi on mianowicie, że migracja ta idzie w kierunku północno-wschodnim do Czukotki i cieśniny Beringa. Badacze szukają nowych dowodów na istnienie człowieka gór, nie tylko spisując relacje o nim i fotografując jego ślady, ale też odkrywając stare notatki i zapiski etnograficzno-historyczne. 22 23 24 25 Byrcewa na przykład przywołuje zapisy o tym stworze, jakie zgromadził W. Bogoraz etnograf, folklorysta i historyk na przełomie X I X i X X wieku w książce Czukczy. Pisze w niej tak: „Czukcze opowiadają także o plemieniu wielkoludów, którzy w odróżnieniu od kelet (postacie magiczne - DC) nie napada na ludzi. Oni nazywają się ł o ł g ł у j (podkreślenie DC). Bajki (skazki) o nich w dużej mierze podobne są do takich samych opowieści eskimoskich. Jeden z rysunków ilustrujących te skazki przedstawia wielkoluda o imieniu 'Morżowym miasom odietyj'. Ten wielkolud przyszedł zza morza w rejon Kereków. On był tak ciężki, że wszędzie zostawiał ślady. Jednego razu położył się spać na odkrytej przestrzeni. Trzech ludzi go zobaczyło i ujęło, przywiązując sznurami do kołków wbitych w ziemię. Potem ubili go swoimi kopiami." Drugi czukocki rysunek przedstawia dwóch wielkoludów pożerających ludzkie dziecko. Bogoraz tłumaczy, że na podłużnym rysunku w górze pokazani są rodzice, którzy z przerażeniem przyglądają się tej uczcie. 26 Inny historyk i etnograf G.W. Ksenofontow w Uranhaj Sahalar pisze: „Czuczunaa - człowiek. Zajmuje się polowa­ niem na dzikie renifery. Je surowe mięso. Mówią, że z dzikiego jelenia w całości zdziera skórę, jak my zdzieramy z pieśca. Tą skórę naciąga na siebie. Żyje podobno w norze, podobnej jak niedźwiedzia. Ma głos wstrętny, chrapliwy, ostry (protiwnyj, chripłyj, treskij). Gwizdem straszy ludzi i jelenie. Ludzie widują go rzadko, najczęściej uciekającego... Twarz jego jest czarna. Nie można w niej rozpoznać ani nosa, ani oczu. Czuczunę widuje się tylko letnią porą. Zimą on się nie pojawia." „Jeżegodnik Tobolskogo Gubernskogo Muzeja" z 1907 roku w artykule Bierezowskoe czudo doniósł o niezwyczaj­ nym zdarzeniu, jakie miało miejsce w tajdze w 1845 roku. Informację swą oparł na zgłoszeniu dokonanym przez urzędnika 16 grudnia 1845 roku do sądu ziemskiego w Bieriezowsku. Wynika z niego, że Fałalej Łykysow i Samojed Obył zastrzelili dziwnego stwora: był podobny do człowieka, wysokości trzech arszynów, gęsto obrośnięty czarną sierścią, zamiast palców miał pazury. U nóg nie miał palców. Był żeńskiego rodzaju. Wieść o tym dotarła do gubernatora w Tobolsku, którego urząd tym się zainteresował. Z przesłuchania Obyła wynika, że w lesie natrafili na stwora, którego obskoczyły psy. Bronił się przed nimi gołymi rękami. Fałalej podkradł się i strzelił. Potwór padł na ziemię. Obejrzeli go, następnie rozcięli. Ciało było ciemnawe a krew czarnawa (czernowata). Władzom nie udało się dotrzeć do stwora, bo najpierw miejscowi nie chcieli pokazać drogi, a kiedy w końcu dotarto na polanę, nie było już żadnych śladów. Folklorysta w odróżnieniu od kryptozoologa czy fortyst y traktuje opowieści o śnieżnym człowieku jako mity współczesne. Nie odczuwa więc potrzeby szukania świadków zdarzenia, sprawdzania i weryfikowania faktografii, prowa­ dzenia eksperymentów na prawdomówność narratorów. Wszystko to uznaje za całkowicie zbędne. Opowieści te są bowiem - dla niego - tym samym typem folklorystycznej fantazji, jak relacje o potworze w jeziorze, latających tale­ rzach, kosmitach penetrujących ziemski glob, rybach spada­ jących z nieba, żywej żabie odkrytej w bryle węgla, mamucie żyjącym do dziś w tajdze, wężu w brzuchu, pająku we wrzodzie, robakach w mózgu, skorpionie w yucce, czarnej wołdze porywającej dzieci, prezydencie Kennedym żyjącym w Polsce, Gagarinie nadal żyjącym w domu dla umysłowo chorych, autostopowiczach znikających z samochodu, wzgórzach przyciągających samochody itd. Katalog takich wątków szybko się poszerza. W Stanach Zjednoczonych, gdzie właściwie rozpoczęto nad nimi badania, dopracowano się już ich licznych kolekcji. Największy zbiór, liczący pięć tomów, wydał Jan Harold Brunwand. W Niemczech 27 28 2 9 30 5 7 �trzytomową kolekcję wydał w ostatnim okresie Rolf Wil­ helm Brednich , w Anglii po dwa tomy opublikowali Rodney Dale i Paul Smith, słynny zbiór ogłosił w Szwecji Bengt af Klintberg. Folklorystyka od niedawna traktuje te teksty jako jeden z gatunków prozy ludowej obok takich jak opowieść bio­ graficzna, podanie, legenda, bajka czy mit. Badacze - dla odróżnienia od „tradycyjnych" - bardzo silnie akcentują „współczesność" i „aktualność" tych tekstów. Określa sieje więc w języku angielskim jako „modern folk tale", „contemporary legend", „modern myth" czy „rumor legend". Spora grupa folklorystów jest przekonana, że gatunek ten zrodził się w naszych czasach, że generalnie do jego upo­ wszechniania w świecie przyczyniają się massmedia, że o ich powstawaniu decydują nowe warunki życia, jakich w prze­ szłości nie znano. Z drugiej strony przybywa dowodów na to, że niektóre wątki mają wielowiekową tradycję, ale dziś otrzymały jakby nowe życie. Przykładem takiego wątku jest właśnie śnieżny człowiek. Kiedy w latach pięćdziesiątych świat został zelektryzowany komunikatami, iż w górach Nepalu natrafiono na niezwykłego człekokształtnego stwo­ 31 32 33 ra, powszechnie przyjęto ten fakt za współczesne odkrycie dokonane przez himalaistów. Penetracja starego folkloru ludów centralnej Azji, a następnie Dalekiej Północy pokazu­ ją tymczasem, że mamy do czynienia z tradycyjnym, być może odwiecznym mitem wielu ludów. Dziś już wyraźnie widać, że z tych regionów zaczęła się wtórna światowa kariera wątku. Ma więc rację Bill Ellis, kiedy upomina się 0 większą aktywność w jego badaniu. Prześledzenie pierwot­ nego zasięgu tych opowieści, dostarczy z pewnością ar­ gumentów do dyskusji o naturze „nowego folkloru". To, co tu przedstawiłem, jest rezultatem penetracji tereno­ wych w Mongolii. Osobiście zgromadziłem jeszcze kilkadzie­ siąt rosyjskich opowieści o śnieżnym człowieku przede wszystkim podczas wyprawy folklorystycznej na Syberię latem 1993 roku. Materiały te czekają na publikację. Od­ dzielnym, na pewno trudnym zadaniem będzie ledwo tutaj zasygnalizowana kwerenda po rosyjskich publikacjach i za­ pisach archiwalnych. W sumie jednak cała ta praca - jeśli nawet zostanie wykonana - przyniesie zaledwie geograficzne 1 historyczne uporządkowanie materiału. Na inne pytania w oparciu o tą bazę, trzeba będzie dopiero odpowiadać. PRZYPISY 1 Materiał mongolski pochodzi z mojej wyprawy folklorystycznej do Mongolii zrealizowanej w 1991 roku, a w całości sponsorowanej przez gdańskiego bisnesmana Jana Czubalę, któremu za to składam po­ dziękowania. Zebrane przeze mnie materiały opublikowałem (w trzech częściach) dzięki prof. Billowi Ellisowi z USA w kwartalniku Między­ narodowego Towarzystwa Badania Legendy Współczesnej (Internatio­ nal Society for Contemporary Legend Research) „Foaftale News". Zob. D. Czubala, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Port One, „Foaftale News", December 1992, No 28, s. 1-5; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Part Two. Political Rumors and Sensations, „Foaftale News", March 1993, No 29, s. 1-7; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research, Part There. Legends about Almas, the Abominable Snowman, „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 1-4. Dwie dalsze części w druku. Wątek „człowieka śniegu" wchodzi w zakres szerszego tematu moich badań, a mianowicie ,,plotka-sensacja-legenda-mit współczesny". Piszę o tym szerzej w innym miejscu. Zob. Earliest accounst of Contemporary Legend in Russian: „Foaftale News", June 1990, No 9. s. 7-8; tenże, The ,,Black Volga"; Child Abduction Urban Legends in Poland and Russia w: „Foaftale News", March 1991, No 21, s. 1-3; tenże, AIDS and Aggression. Polish Legends about HIV-infected People, „Foaftale News", September 1991, No 23, s. 1-5, tenże, The Death Car. Polish and Russian Examples, „Foaftale News", March 1992, No 21, s. 2-4; tenże, Ze świata legend współczesnych. Sensacje o AIDS (w.) Kultura polska. Współczes­ ność wobec tradycji. Red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże, W starych książkach. Drukowane i rękopiśmienne sensacje rosyjskie z XIX wieku „Studia Bibliologiczne" red. A. Jarosz, t. 5. Katowice 1992, s. 207-210; tenże, ,,Życie po życiu", czyli o tych, którym legenda nie pozwala umrzeć, (:) Kultura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicz­ nych. Red. E. Kosowska, Katowice 1992, s. 75-92; tenże, Najgłośniejszy zbiór amerykańskich legend miejskich (recenzja), „Literatura Ludowa" 1993, nr 3, s. 88-91; tenże, Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993 1 2 A. Bricteux, Contes Persons, Liege, Vaillant-Carmanne 1910, s. 270. Cyt. za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Dorson, American Folklore, Chicago, U. of Chicago Pr. 1959, s. 130-131; tenże, Folktales Told around the World, Chicago, U. of Chicago Pr. 1975, s. 485-487; L. Roberts, South from Hellfer-Sartin, Lexington, U. of Kentuky Pr. 1955, s. 162. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 F.M. Guazzo, Compendium Maleficarum 1608, Trans. E.A. Ashwin, London, JohnRodker 1929. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mates. 4 F. Picasso, More on the Mono Grande Mystery, „Strange Magazi­ ne" 1992, No 9, s. 41. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 Zob. I.T. Sanderson, Abominable..., s. 160-162 M . Sanborne, On the Train of the Duende and Sisimite of Belize, „Strange Magazine" 1993, No 11, s. 55 M . Craig, Characters Caricatures in Belizean Folklore, Belize, Belize UNESCO Commissin 1991, s. 31-32 B. Ellis, The Ape-Mate... s. 5 S. Kłymow, Sostoitsia li wstrecza?, „Technika Mołodieżi" 1979, Nr 6, s. 55-56 W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa, „Technika Molodiożi" 1978, Nr 6, s. 48-52 Tamże s. 51 A. Byrcewa, Zolotoj sled na Czukotkie, „Technika Mołodieżi" 1978, nr 6, s. 52-53. W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 52 A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 51 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 49-50 O fortystach zob.: D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 126-128 J.H. Brunvand, The Vanishing Hitchhiker, American Urban Legends and Their Meanings, New York-London, Norton 1981; tenże, The Choking Doberman and Other New Urban Legends, New York-London Norton 1984; tenże, The Mexican Pet, More New Urban Legends and Some Old Favorites, New York-London, Norton 1986; tenże, Curses! Broiled Again. The Hottest Urban Legends Going, New York, Norton 1989; tenże, The Baby Train and Other Lusty Urban Legends, New York, Norton 1993 R.W. Brednich, Die Spinne in der Yucca-Palme. Sagenhafte Geschichten von heute Verlag C.H. Beck Munchen 1990; tenże, Die Maus im Jumbo-Jet. Neue sagehafte Geschichten von heute, Verlag C.H. Beck Munchen 1991; tenże, Das Huhn mit dem Gipsbein: Neueste sagenhafte Geschichte von heute, Munhen C.H. Beck 1993, A.M. Dale, It,s True, It Happened to a Friend: A Collection of Urban Legends, London, Duckworth 1984; tenże, The tumour in the Whale, London, Duckworth 1978; P. Smith, The Book of Nasty Legends, London, Routledge and Kegan Paul 1983; tenże, The Book of Natier Legends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986; B.af Klintberg, Rattan i Pizzan: Folkssagner i var tid, Stockholm, Norstedst 1986. Toż w języku niemieckim: Die Ratte in der Pizza und andere modernę Sagen und Grofistadtmythen, Wolfgang Butt Verlag 1990 Zob. D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 32-35 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 2 8 2 9 3 0 2 Wszystkie teksty zapisałem osobiście. Imiona mongolskie podałem tu w skrócie, tak jak się je wymawia w codziennej praktyce. Wywiady prowadziłem w języku rosyjskim, a w przypadku, gdy rozmówca nie znał rosyjskiego, korzystałem z pomocy pracownika naukowego Uniwer­ sytetu Pedagogicznego w Ułan Bator pana Monhjargal. „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 4 I.T. Sanderson, Abominable Snowmen: Legend Come to Life, Philadelphia, Chilton 1961, s. 318-320 J. i B. Bord, The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts, Wellingborough, Aquarian Press 1984, s. 44-59 J. Clark, Encyclopedia of Strange and Unexplained Physical Pheno­ mena, Detroit, Gale 1993, s. 5-6 A. Huneeus, A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenome­ na in the U.S.S.R. New brunswick, NJ, Abelard Publications 1991, s. 85-94 M . Oppenheimer, The Siberian Snowman, „Strange Magazine" 1992, No 9, s. 42-43 B. Ellis, The Ape-Mate Abduction: A Survey, „Foaftale News" November 1993, No 31, s. 4-5 B. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Altrocchi, Sleuthing in the Stacks, Cambridge, MA, Harward U. Pr. 1944, s. 95 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 58 3 1 3 2 3 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04a7e26fe8249bf3d48c7f3986003814.pdf dd099484b12e79a90cb191f6565d0965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5169 Title A name given to the resource Żyd jako symbol obcości, stosunek Polaków do Żydów/ Barbarzyńca 2005 nr10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.42-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuban, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Czuban Z Y D J A K O S Y M B O L OBCOŚCI S T O S U N E K POLAKÓW DO ZAGŁADY ŻYDÓW Antysemityzm w Polsce stał się sposobem wyjaśniania świata, można powiedzieć swego rodzaju „namiętnością" Polaków. Ta zwykle irracjonalna wrogość ma przyczyny reli­ gijne, społeczne, ekonomiczne, polityczne oraz rasowe. Żyd jako symbol obcości stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości Polaków. Wiek XX doprowadził do ostatecznych granic wyobcowanie Żydów, bo do ich ekster­ minacji. W niniejszym tekście zostanie poruszony problem związku między obcością a antysemityzmem, w szczegól­ ności polskim, a także próba przedstawienia stosunku Pola­ ków do Zagłady Żydów podczas II wojny światowej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem tego, jak zachowanie polskiej lud­ ności z czasów pogromów jest obecnie postrzegane. Punk­ tem wyjścia i inspiracją dla rozważań było ujawnienie mordu dokonanego przez Polaków na Żydach w Jedwabnem oraz dyskusja tocząca się wokół antysemityzmu polskiego. 1 OBCY Przyjęliśmy Żydów do naszego mieszkać w piwnicy. domu, ale kazaliśmy im 2 Obcy - to „człowiek nie należący do danego środowiska, niewłaściwy komuś, nieobjęty czyimś zainteresowaniem, ktoś nieznany, niezaangażowany" . Potocznie o b c y m jest dziwak, samotnik, odmieniec, intruz, wróg. Większość tych określeń, które nie opisują, a wyłącznie oceniają tego, którego zacho­ wanie, z konieczności lub z wyboru, przekracza istniejące normy, nacechowana jest negatywnie. Jak zauważa B. Smo­ leń, w języku polskim trudno znaleźć odpowiedniki niemiec­ kiego Ausenseiteń czy francuskiego un marginal. Jej zda­ niem nie świadczy dobrze o kulturze polskiej brak nazwy dla Innego, gdyż nazwanie jest pierwszym etapem rozumienia. Moim zdaniem, równie niepokojący jest sposób używania słowa Żyd, które funkcjonuje w języku polskim jako inwekty­ wa, czy wyrazu żydostwo, które jest pogardliwym synoni­ mem ogółu Żydów, łydek nie oznacza młodego Żyda - jest poniżającym określeniem ludzi narodowości żydowskiej. 3 5 B. Wojdowski uważa, że Żydem jest ten, kto zostanie nazwa ny Żydem, czyli O b c y m . Sprawa języka i nazewnictwa wy daje się być bardzo istotna. Jak żyć ma człowiek, dla które­ go znakiem przynależności i główną więzią z krajem, w któ­ rym się wychował i żył, jest język i który równocześnie przez ten język jest poniżany, napiętnowany i tym samym skazany na obcość? Innego zazwyczaj opisuje się w kategoriach niezwyczajności czy nadzwyczajności. Charakterystyka ta na ogół deformuje fizycznie, moralnie czy intelektualnie. A. Ka­ sperek nazywa to stygmatyzacją, której zadaniem jest po­ rządkowanie rzeczywistości, którą narusza obecność Inne­ g o . Zdaniem R. Scharfa normalny Polak zawsze widział i nadal widzi „chałciarzy, z pejsami, szwargocących w dziw­ n y m języku i pewnie podejrzewał, że Żydzi coś knują". W Polsce Żyd jako symbol obcości, personifikacja zła, ko­ zioł ofiarny, przyczyna wszelkich nieszczęść stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości, postacią nie­ mal bajkową, Innym par excellence. Stosunek Polaków do Żydów od wieków determinuje tradycja chrześcijańska, któ­ ra stworzyła i utrwaliła w potocznej świadomości obraz Żyda jako zabójcy Chrystusa. R. Scharf uważa, że najważniejszym źródłem antysemityzmu bez Żydów, który jest specyficzny dla Polski, był Kościół, który „kultywował w kazaniach, od wiejskich kościółków do kościoła Mariackiego w Krakowie, przeświadczenie mówiące, że Żydzi to naród, który wyrzekł się i zabił Chrystusa" . 6 7 8 9 Najbardziej irracjonalnym zarzutem, a może przez to naj­ częstszą przyczyną pogromów I agresji w stosunku do Ży­ dów, była wiara w zabijanie przez nich chrześcijańskich dzieci oraz legenda o profanowaniu hostii. Antysemityzm świecki utrwalał „archetyp Żyda rewolucjonisty, konspiratora działa­ jącego podstępnie i w ukryciu". Stereotyp wroga - spiskowca, rozpowszechniany i pod­ trzymywany przez etnocentryzm i tradycję chrześcijańską, wypełniali Żydzi. Powszechne stało się przekonanie, że zaj wszystkimi nieszczęściami i złem kryje się semicki spisek. Antysemityzm spiskowy szczególnie jadowitą formę przyjął w XX wieku. Żydzi byli już nie tylko wrogami Polski, działają­ cymi zawsze i wszędzie przeciwko jej interesom, ale właści­ wie wrogami wszystkich narodów europejskich. Szczegól­ nym powodzeniem cieszyło się przekonanie o spisku Żydów i komunistów przeciw niepodległości Polski. Nienawiść do komunistów miała być kojarzona z nienawiścią do Żydów, ponieważ zarówno jedni, jak i drudzy byli elementami obcy­ mi, wrogimi wobec narodu polskiego. Do pogłębienia ura­ zów i nienawiści przyczynił się demoniczny obraz kupiectwa żydowskiego rozpowszechniony przez rozwijające się miesz­ czaństwo w XIX wieku, który przerodził się w mit o bogac­ twie Ż y d ó w . A n t a g o n i z m m i e d z y o b y d w o m a narodami wzmógł tradycjonalizm i hermetyzm narodu żydowskiego, znajdującego się w diasporze. Żydzi byli uważani za naród nigdzie się nieasymilujący, który nie przywiązuje się do kra­ ju, w którym żyje. Uważano ich za wyobcowanych ze środo­ wiska polskiego. Żyd to simmlowski wędrowiec. Jest tym, 10 11 Numer 10/2005 �Katarzyna Czuban niechęci i nienawiści lub zwykła ignorancja. Komentarzem niech będą słowa wypowiedziane przez R. Scharfa: Ja nad tym boleję, ale się temu nie dziwię. 35 1 Określenia tego użył Jean Paul Sartre - głoszeniu antysemityzmu nie może towarzyszyć przywilej korzystania ze swobody głoszenia po­ glądów - to przede wszystkim namiętność. 2 J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, Kraków, s. 20. 3 Słownik języka polskiego, s. 387. red. M. Szymczak, Warszawa 1996, t. 2, 4 Zdaniem Barbary Smoleń niemiecki Auenseiter jest kliszą przejęte go z języka angielskiego autsajdera, jednak w języku polskim oznacza on kogoś, kto dobrowolnie wybrał wyobcowanie (B. Smoleń, Kobieta, Żyd, homoseksualista, „Res Publica Nowa" 1997, nr 6, s. 54). rozbudowany aparat administracyjny masowego morderstwa - na jego usługach mogły być tysiące ludzi, a nawet całe narody. Problem jednak w t y m , że tam gdzie wszyscy są win­ ni, nikogo nie można osądzić. Kara w y m a g a świadomości winy. Czy mają ją ci, którzy tłumaczą popełnione morder­ stwa zwykłym wykonywaniem rozkazów? Jest to najczęst­ szy argument padający w obronie polskich mieszkańców Jedwabnego, którzy spalili żywcem swoich sąsiadów. Czy nie przeraża i nie zastanawia gorliwość wykonywania owych rozkazów? 30 Zdumiewa to tym bardziej, że Polacy również byli prze­ śladowani i czekał ich ten sam los, a jednak nie zawahali się dokonać egzekucji na niewinnych ludziach, swoich sąsia­ dach. Zamienili się z niemych świadków w katów. I chyba nie można usprawiedliwiać zbrodni w Jedwabnem, pogro­ mu w Kielcach i w innych miastach Polski prowokacją NKWD czy zemstą na Żydach za współpracę z okupacyjnymi wła­ dzami, co nawet po pięćdziesięciu latach nadal próbują czy­ nić polscy historycy, ponieważ, jak mówi J.T. Gross, nie ist­ nieją żadne „parametry presji i rozgoryczenia, które sprawi­ łyby, że jedwabiński mord popełniony przez Polaków na Ży­ dach byłby »zrozumiały«". 5 Tamże, s. 54. 6 J. Błoński, dz. cyt., s. 104. 7 A. Kasperek, Obcy współczesnej s. 127. humanistyki, „Opcje" 2003, nr 1,| 8 R. Scharf, O dwóch najsmutniejszych narodach świata, [w:] Roz­ mowy na koniec wieku, rozm. K. Janowska, R Mucharski, Kraków 1997, s. 133. 9 Tamże, 132. 10 E. Jedlińska, Sztuka po Holokauście, Łódź 2001, s. 42. 11 Popularne stało się wówczas hasło Żydokomuna, nuje nadal. 12 G. Simmel, Socjologia, s. 508 - 509. 13 14 które funkcjo przeł. M. Łukasiewicz, Londyn 1975, T. Janos, Oswajanie obcości, „Odra" 1997, nr 4, s. 45. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt, s. 93. 15 Tamże, s. 97. 16 Tamże, s. 90-91. 17 Z. Bauman, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt., s. 27. T. Janos, dz. cyt., s. 47. 18 19 J. Lachte, Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od struk­ tura/izmu do postmodernizmu, przeł. T. Basznik, Warszawa 1999, s. 315-1 31 Dla jednego z bohaterów powieści H. Grynberga najbar­ dziej brzemiennym w skutki doświadczeniem jest „ o d m o w a pamięci, zacieranie śladów wspólnej przeszłości... a zwłasz­ cza manipulacja pamięcią". Dowodem na to są ciągłe pró­ by zatuszowania udziału Polaków w zbrodni w Jedwabnem i przypisania jej Niemcom. Czyni to zarówno prokurator Mon­ kiewicz, jak i wielu autorów artykułów prasowych, dotyczą­ cych z b r o d n i . Oburzenie budzi zarówno sama zbrodnia, jak i usiłowania zrzucenia odpowiedzialności za nią na innych, a także próby jej przemilczenia czy zignorowania. Czytając niektóre z artykułów i wypowiedzi dotyczących Jedwabnego można mieć wrażenie, że perechodnikowski odpowiedni kli­ mat wciąż jest obecny w Polsce, a zbrodnia w Jedwabnem mogłaby się powtórzyć. W takim razie, czy A. Marianowicz ma rację mówiąc, że okupacja wciąż trwa? 32 20 21 22 E. Jedlińska, dz. cyt., s. 93. Tamże, s. 97 i 93. R. Scharf, dz. cyt., s. 135. 2 3 A. Marianowicz, cyt. za J. Wrońska, Strażnik niewygodnej pamię­ ci, „Rzeczpospolita" z dnia 19.08.2000. 24 A. Klugman, Żyd - co to znaczy?, Warszawa 2003, s. 150. 25 J. T. Gross, Upiorna dekada, Trzy eseje o stereotypach na temss. Żydów, Polaków, Niemców i komunistów, Kraków 2001, s. 10. 33 J. Przyboś twierdzi, że „człowieczeństwo zwłaszcza w Pol­ sce, zaczyna się tam, gdzie kończy się antysemityzm . Co można myśleć o Polakach, w których kraju nadal na murach wypisuje się Żydzi do Palestyny oraz Jude rausl, mają miej­ sce spory takie, jak te dotyczące klasztoru sióstr karmelita­ nek czy krzyży w Oświęcimiu, w które zamieszani są przed­ stawiciele polskiego Kościoła i państwa? Przyczyną antyse­ mityzmu w Polsce jest brak elementarnej wiedzy o obiekcie 34 44) 2 6 O Prerechodnik, Czy ja jestem mordercą?, Warszawa 1995, s. 131. 27 28 2 9 S. Krajewski, Żydzi, judaizm, Polska, Warszawa 1997, s. 179. Tamże, s. 179. J. Błoński, dz. cyt., s. 23. 3 0 odpowiedzialność, 31 J.T. Gross, Mord zrozumiały, „Gazeta Wyborcza" 2000, nr 275, H. Arendt, Zorganizowana wina i powszechna „Literatura na świecie" 1985, nr 6, s. 37. s. 14. 32 Cyt. za M. Zalewski, Pomiędzy żywymi a zmarłymi - o prozie Hen­ ryka Grynberga, „Zeszyty Literackie" 1985, nr 11, s. 129. 33 Zob. wymiana poglądów Jana Tomasza Grossa z Tomaszem Sza­ rotą, która miała miejsce na łamach „Gazety Wyborczej" w listopadzie i grudniu 2000 roku. 3 4 Cyt za: M. Zalewski, dz. cyt., s. 129. 35 R. Scharf, dz. cyt., s. 133. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3d3e8f789eaf7262ae9860cf6b74354.pdf b6e6364ea8c5e2fe0790bed45e3415ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6623 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6193 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), IV/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.58 ( mapa nr 11) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), IV Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska. A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano kobietę, krewną lub znajomą, która pełniła swą funkcję na ogół honorowo; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 10); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. X X wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych, 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A.Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym), 4) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30213f67996ca6aa5e8757a4bdff76f1.pdf 210de41f701e3433f22a2cefcab68cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6192 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.56 ( mapa nr 10 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do pot. XX wieku), III Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? - wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę trud­ niącego się swataniem zawodowo, pobierającego za swe usługi wynagrodzenie w pieniądzach i naturaliach; 2 — mężczyznę trudniącego się swataniem zawodowo, brak danych czy otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie; 3 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 11); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. XX wieku, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska i A. Mączyńska mapa 538 „Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od. poł. XIX w. do poł. XX wieku"), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e03aab05496674cedb46f07f4239037.pdf 38992cb960befcec8999e75dba0acd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6621 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6191 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.50 ( mapa nr 8) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), I Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska. A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę — krewnego lub znajomego wykonującego tę czynność zwykle honorowo, który nie pełni żadnych funkcji w dalszych etapach wesela; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 9, 10, 11); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. X I X wieku do poł. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych, 3) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska i A. Mączyńska (mapa 538) „Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od. poł. X I X w. do poł. X X wieku"), 4) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej — na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c54be04f0b3edba7f36f04c67aca18bd.pdf 2e2b00db85343022c3523780a0b1cd02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6615 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje starosta weselny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6185 Title A name given to the resource Rola strarosty podczas zaręczyn ( od poł.XIX w. do poł.XX w.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.156 ( mapa nr 23 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Rola starosty na zaręczynach (od pot. XIX wieku do poł. XX wieku) Oprac. Barbara Czuchnowska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)? „marszałek"?, „sta­ rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst. 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę. 36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? a) młodzi wymieniają między sobą, b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo), c) czy tylko miody daje go dziewczynie. 37. Czy w badanej wsi istnieje względnie istniał zwyczaj: a) wygłaszania oracji do młodej lub młodego na temat wierności małżeńskiej oraz kar za niewierność (np. w czasie zrękowin itp.), �b) c) f) h) I) wygłaszania oracji po zaręczynach, tj. zrękowinach na temat nierozerwalności małżeństwa? czy w czasie zrękowin starosta wiąże młodym ręce na chlebie? lub inaczej? czy starosta zakłada w czasie zrękowin młodym pierścionki? jak się to odbywa? czy prosi weselników o błogosławieństwo dla młodej? w jakim momencie? czy starosta kroi kołacz i obdziela weselników? [...], czy wygłasza wówczas orację? Objaśnienia znaków: Podczas zaręczyn starosta weselny: 1 — zaleca młodym podanie sobie rąk; 2 — złączone i niekiedy złożone na chlebie ręce młodych przewiązuje chustką; 3 — wręcza młodym pierś­ cionki, obrączki lub aranżuje ich wymianę; 4 — wygłasza do młodych orację o obowiązkach stanu małżeńskiego; 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych, 3) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska (mapa 606 — „Rytualne funkcje starosty w tradycyjnym weselu ludowym"). Z mapy 606 wyodrębniono jedynie zagadnienie dotyczące roli starosty podczas zaręczyn, 4) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12a6b8d97d4731d4fa17dd2d825b08ad.pdf 6cbe9f360c96d6894f4d919d87f7a66b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6603 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atllasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6173 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł.XX w.), IV/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.58 ( mapa nr 11 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), IV Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska. A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano kobietę, krewną lub znajomą, która pełniła swą funkcję na ogół honorowo; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 10); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c2d68d265a14878b21dfe1fe8378187.pdf 3a843b394ea33d2b3877b0fd0bea92d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource małżeństwo Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6172 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł.XX w.), III / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego (mapa nr 10) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil marriage Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do pot. XX wieku), III Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? - wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę trud­ niącego się swataniem zawodowo, pobierającego za swe usługi wynagrodzenie w pieniądzach i naturaliach; 2 — mężczyznę trudniącego się swataniem zawodowo, brak danych czy otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie; 3 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 11); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc7c844e5a9cf5f0b3368d59704f355.pdf b09a885f505fba984020c25c90bab4a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5929 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5522 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.52 ( mapa nr 9 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), II Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „Zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę, który zostawał późniejszym starostą weselnym; 2 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 10, 11); 3 — brak trady­ cji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3487089fb3ec0a755f44648260ab5227.pdf b8e28dbaa296a64f975f9bdbdf17cfd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5896 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5489 Title A name given to the resource Formy wynagrodzeń dla swata (wg ADV i materiałów PAE)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 6) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Formy wynagrodzeń dla swata (wg ADV i materiałów PAE) Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat trudnił się swataniem zawodowo, za co otrzymywał, lub mawiano, że otrzymuje, wynagrodzenie w formie: 1 - futra, 2 - butów, z reguły długich, 3 - czerwonych pończoch, 4 - koszuli, 5 - chusteczki, 6 - kapelusza, 7 - pieniędzy, 8 - pieniędzy lub naturaliów (wg PAE), 9 - można jedynie przypuszczać, iż mężczyzna zajmujący się swataniem zawodowo otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie (wg PAE), 10-inne odpowiedzi (zob. komentarz ADV, 1959:139-140). Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie mapy ADV NF 7 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werberlohnes, sporządzonej w 1955/56 przez Luthara Martina. Badania nad tym tematem prowadzono w 1932 roku. Mapę opracowano też na podstawie badań terenowych prowadzonych m. in. w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. Niektóre dane zostały zaczerpnięte z mapy wykonanej przez B. Czuchnowską i A. Mączyńską - mapa 538 Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od pol. XIX wieku do pol. XX wieku), zdeponowanej w archiwum PAE. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od lat 30. XX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Na mapie zaznaczono jedynie informacje pozytywne. Uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE, w których stwierdzono brak tradycji czy brak odpowiedzi na zadane pytania spowodowałoby, że mapa byłaby znacznie mniej czytelna (z racji dużej ilości danych występujących na ziemiach zachodnich i północnych). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat",„swacha",„raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwyt ej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach"? 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd21fc87e9497a81a6659d3b3d260b7.pdf f885c19c421701b1bf32f1637035dac2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3179 Title A name given to the resource Pejzaż z pamięci (referat z sesji) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Czyżewski PEJZAŻ Z PAMIĘCI CZYLI W SPRAWIE N I E D O K O Ń C Z O N E G O PRZYPISU , , I t e m słyszeliście, że Jeruzalom loży w ś r o d k u ś w i a t a . K i e d y więc j a d ą s t a m t ą d n a w s c h ó d tyle dni ile po­ trzeba, aby s t ą d dotrzeć do Jeruzalem osiągają g r a ­ nice tamtego ś w i a t a . . . " (sir J o h n Mandeville) 1 P r z y z n a j ę , że niejasna p r z e w r o t n o ś ć k r y j ą c a się za tym t y t u ł e m jest trochę n i e z r ę c z n y m zaproszeniem do lektury, jeśli jodnak, drogi czytelniku, zaufasz autorowi i dasz w i a r ę , że nie tylko s k ł o n n o ś ć do krygowania się przed T o b ą p o d y k t o w a ł a m u te s ł o w a , to u kresu w ę d r ó w k i , do której Cię teraz namawiam, odnajdziesz b y ć m o ż e w y t ł u m a c z e n i e . Locz zanim skierujemy się na w ł a ś c i w y trop, p o z w ó l , żo w y j a ś n i ę jedno s ł o w o , które w dalszoj części tego szkicu powróci wielokrotnie w r ó ż n y c h kontekstach. Droga (bo o niej tu mowa) symbolizuje p o s z u k u j ą c e d ą ż e n i e Podobne temu zdanie usłysza­ ł e m k i e d y ś n a w y k ł a d z i e prof. W ł a d y s ł a w a S t r ó ż e w s k i e g o , po­ ś w i ę c o n y m filozofii Parmenidesa. U ś w i a d o m i ł e m sobie wtedy, że wszechobecna w dziejach m y ś l i metafora drogi oznacza coś w i ę c e j n i ż tylko p u s t ą figurę retoryczną z d o l n ą p r z e m y c i ć k a ż d ą treść. I jeśli przedmiot tego szkicu zmusza mnie wręcz, bym m ó w i ł o „ d r o d z e " , to to nie znaczy wcale, że „ w ę d r ó w k a " jako swego rodzaju p o s t ę p o w a n i e badawcze, które t u p r o p o n u j ę , wprost w y n i k a z przedmiotu. Przeciwnie, w i ą ż ą c się z nim, jednocześnie zachowuje a u t o n o m i ę i pozostaje m e t a f o r ą . N a l e ż y u t r z y m y w a ć w ł a ś c i w ą m i ę d z y nimi r ó w n o w a g ę ; tzn. nie trak­ t o w a ć metafory n a prawach niewygodnego ś w i a d k a naszej b e z r a d n o ś c i interpretacyjnej, lecz u ś w i a d o m i ć sobie, że dopiero metafora u m o ż l i w i a interpretację. P o r u s z a j ą c się w obszarze metafory, w c z y t u j ą c się w n i ą r ó w n o c z e ś n i e w j a k i m ś stopniu w s p ó ł t w o r z y m y jej sens. Podobnie jest z m e t a f o r ą drogi. Jakie­ kolwiek poszukiwania intelektualne zawsze c z e r p a ł y rozmach z przestrzeni, p o n i e w a ż w niej dynamizuje się j ę z y k . Nie m o ż n a sobie nawet w y o b r a z i ć takiego d ą ż e n i a do „ ł a d u " , k t ó r e m u z a b r a k ł o b y perspoktywy drogi —• „ d r o g a odkrywa, otwiera". Często jednak przechodzimy mimo niej, nie zdając sobie sprawy z jej istnienia. To prawda, że droga „ o d k r y w a " , ałe dopiero pod warunkiem, że się ją z a u w a ż y . I tu tkwi źródło niepokoju, nie tylko filozoficznego, bowiem k a ż d a sztuka interpretacji wymaga takiego zadziwienia, refleksji, a więc zatrzymania się nad c z y m ś . marytaninie ( V wiek): „ W skutek sprzeniewierzenia się A d a m a , l u d z k o ś ć straciła prawo bytu w raju, miejscu wysoko p o ł o ż o n y m , spokojnym, wolnym od cierpień i cudownym, które słusznie nazwano tutaj Jeruzalem, g d y ż nazwa t a oznacza „ p o k ó j B o ż y " . I zstępuje ona do J e r y c h a , krainy pustej i z a p a d ł e j , w której u p a ł jest d u s z ą c y . Jerycho, to g o r ą c z k o w e ż y c i e ś w i a t a , ż y c i e o d r y w a j ą c e od Boga i p o c i ą g a j ą c e w dół. Ogień najbardziej bezwstydnych p r z y j e m n o ś c i powoduje w nim d u s z n o ś ć i wyczer­ panie." 3 T a pesymistyczna wizja d o c z e s n o ś c i zyskuje sobie aspokt 2 W r a c a j ą c do etnologii, najlepiej p r z y b l i ż y nam to zjawisko Złota Gałąź Frazera. Otwiera ją, pozornie nieistotny, antyczny r y t i na dalszych kartach d z i e ł a b ł y s k a w i c z n i e przeradza się w i s t n ą l a w i n ę c y t a t ó w , o d n i e s i e ń , p r z y p o m n i e ń . E t a p po etapie ś c i e ż k a interpretacji wprowadza c z y t a j ą c e g o w rozległy ś w i a t z n a c z e ń . R o z w i j a j ą c y się w ą t e k nie powoduje r o z ł a d o w a n i a n a p i ę c i a lecz p o t ę g u j e je. Nic więc dziwnego, że „ m i m o wszystko" Złota Gałąź z a c h o w a ł a do dzisiaj s w o j ą p i e r w o t n ą ś w i e ż o ś ć i nadal inspiruje. Pobudza z w ł a s z c z a tych, k t ó r z y p o s z u k u j ą odpowiedzi nie tyle na pytanie — „ c z y m jest etnografia?", ile — „ j a k ą w a r t o ś ć m o ż e m i e ć dla etnografa jej uprawianie?". Mam n a d z i e j ę , że w ten s p o s ó b u s p r a w i e d l i w i ł e m tok wywo­ du, k t ó r y z a p r e z e n t u j ę p o n i ż e j . D ° w y j a ś n i e n i a pozostało nam jeszcze drugie znaczenio „ d r o g i " . Odnajdujemy je r ó w n i e c z ę s t o w filozofii greckiej, j a k i w m y ś l i chrześcijańskiej, mimo iż nie odnosi się już do „drogi prawdy". B e z w z g l ę d u n a to jak p o j m o w a ć „ z b a w i e n i e " , „ d r o ­ ga" w wizji chrześcijańskiej t a k ż e stanowi jego o d w r o t n o ś ć , a więc „ u p a d e k " . D l a p r z y k ł a d u o d w o ł a m się do fragmentu homilii Sewera z Antioohii z a t y t u ł o w a n e j O Miłosiernym Sa- pozytywny dopiero w o g ó l n y m planie zbawienia. Tymczasem jednak p i ę t n o grzechu A d a m a sprowadza jego potomnych w chao­ tyczny dół, gdzie „ g o r ą c " i „ d u s z n o ś ć " przepełniają ich ż y c i e cierpieniem. N a podobne skojarzenie „ d r o g i upadku" z pierwiastkiem „ d u s z n o ś c i " i „ g o r ą c z k o w o ś c i " zwrócił u w a g ę W ł a d y m i r Topo­ rów w ciekawej analizie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Poprzez ustalenie etymologii n i e k t ó r y c h s ł ó w , szczególnie prze­ s y c a j ą c y c h j ę z y k powieści, T o p o r ó w doszedł do wniosku, że Zbrod­ nia i kara rozwija archetypiczne przedstawienia chaosu i kos­ mosu, t k w i ą c e korzeniami w opozycji wedyjskich s ł ó w „ a m h a s " i „ u r u loka". Pierwszo oznacza „resztki chaotycznej w ą s k o ś c i , ślepego z a u ł k a , braku dóbr z a r ó w n o w strukturze makrokosmosu, jak i duszy c z ł o w i e k a " , drugie natomiast — „szeroki ś w i a t " . * T a k zrekonstruowana opozycja jest dla Zbrodni i kary o s i ą jej dynamiki. Uczestniczy w w ę d r ó w c e Raskolnikowa po Peters­ burgu i wyznacza kierunek jego ewolucji etycznej. Zapewnia osobowości t ę pełnię c z ł o w i e c z e ń s t w a , której nie m o ż n a o s i ą g n ą ć inaczej, j a k poprzez p e ł n ą jej u t r a t ę . Tyle Dostojewski. Chociaż nie określiłem jeszcze wszystkich a s p e k t ó w „ d r o g i " , k t ó r ą przyjdzie nam p r z e m i e r z y ć , n a d e s z ł a już pora, aby wyzna­ c z y ć jej p o c z ą t e k . W dalszej części wspomnianej analizy T o p o r ó w dorzuca do opisu „ ś r o d k a " jeszcze jedno spostrzeżenie. Otóż nie d o s y ć , że owo „ c e n t r u m c i e m n o ś c i " jest duszne, w ą s k i e , to jeszcze na dodatek — żółte. Czy jest się czemu d z i w i ć ? Czy przejawiająca się m e l a n c h o l i ą „ n a t u r a l n a reakcja" na widok p o ż ó ł k ł y c h tapet, kryje jeszcze coś poza s o b ą ? O c z y w i ś c i e m o ż n a u z a s a d n i ć to c i ą g i e m skojarzeń t y p u : żółte — pożółkłe — u w i ą d — destrukcja — śmierć i pewnie stąd w ł a ś n i e p r z y g n ę b i e n i e . Ale po cóż s t a w i a ć pytania, skoro o d p o w i e d ź jest już gotowa, tzn. „ u z a s a d n i o n a " . M u s i a ł e m je odrzucić, tak j a k to zrobił T o p o r ó w , gdy p o p r z e s t a ł jedynie n a stwierdzeniu z w i ą z k u m i ę d z y „ c h a o t y c z n y m ś r o d k i e m " a s z c z e g ó l n ą k o l o r y s t y k ą . W przypisie do tej uwagi czytamy: „ n a p r z y k ł a d : ż ó ł t y kolor tapet, ż ó ł t e meble, ż ó ł t e ramki u sta­ ruchy, żółte meble u Porfirego, ż ó ł t a woda w kantorze; blada zżółkła cera Raskolnikowa i K a t a r z y n y Iwanowny".* W y d a ć b y się m o g ł o , że ten „ n i e d o k o ń c z o n y przypis" Toporowa prowadzi nas w ś l e p ą uliczkę. P r z y z n a m , że i j a tak m y ś l a ł e m aż do chwili, kiedy w moje ręce trafił inny tekst —• d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y p a m i ę t n i k niemieckiego p o d r ó ż n i k a P a u l a Harro H a r r i n g a . Jogo charakterystyczny rys ponownie o d s y ł a nas do symboliki koloru ż ó ł t e g o . S z c z e g ó ł ten, j a k obraz utajony 6 75 I �w kliszy fotograficznej, pewnie u m k n ą ł b y m i , gdyby nie w c z e ś ­ naszego wozu. T o b y ł o wszystko — poza t y m s t ę s k n i o n y wzrok niejsza lektura a r t y k u ł u Toporowa. d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć. Zatem nie pozostaje nic innego j a k , k o r z y s t a j ą c z usług Gnębiło mnie pragnienie, poleciłom więc pocztylionowi, by nowego przewodnika, ruszyć w dalszą podróż. Zawiedzie nas zatrzymał ona do K r ó l e s t w a Kongresowego, w k t ó r y m ten romantyczny prawdziwie świeżej wody. Milcząc z b o c z y ł nieco w lewo, w po­ peregrynator z a w i t a ł w roku 1828. Pobudki, jakimi się kierował, bliże jednej ze strzech, g ł ę b o k o osuniętej nad r o z p a d a j ą c ą się w y p ł y w a ł y z klimatu epoki. Nie dziwimy się przeto, że p e ł e n lepianką. wziuszającej naiwności „postanowił podjąć zaszczyt służby w wojsku polskim", które j a k głosiła prasa niemiecka g o t o w a ł o w ó z przed szynkiem dla pokrzepienia się łykiem To b y ł a pierwsza, tzn. p i e r w s z o r z ę d n a gospoda. Wysiadłem, zapytałem, co m o g ę d o s t a ć , bo przecież — się w ł a ś n i e do walki z T u r k a m i . I chociaż na miejscu pogłoski stosownie do przywileju o b e r ż y s t y — nio m o g ł e m o k a z a ł y się f a ł s z y w e , fatum, które zaciążyło nad losem Harringa tylko na szklance wody. Kobieta — któroj opisowi sprzeciwiają poprzestać b y ł o n i e u b ł a g a n e . Trafił więc do armii, a ściślej m ó w i ą c zwerbo­ się prawa estetyki — z d a w a ł a się b y ć g ł u c h o n i e m a i wreszcie wano go tam pod przymusem i , co jeszcze bardziej rozmijało o d p o w i e d z i a ł a , że nie posiada nic innego poza w ó d k ą . się z jego planami, b y ł a to armia nie polska a rosyjska. Odsłużył W ó d k ę , a — na wszelki wypadek — t a k ż e t r o c h ę wina m i a ł e m w niej dwa lata, p o d e j m u j ą c w m i ę d z y c z a s i e szereg prób wy­ z sobą, ale m ó j język p r a g n ą ł świeżego p ł y n u , p o p r o s i ł e m przeto, dostania się z Polski. Wszystkie s p a l i ł y na panewce. Został zadowolony, o szklankę czystej wody. po nich ślad w p a m i ę t n i k u , gdzie czytamy: „ P o l s k a wydała D o b r ą r a d ą nie n a l e ż y g a r d z i ć : kobieta z a p r o w a d z i ł a mnie, m i s i ę (...) p e ł n ą słoniny p u ł a p k ą na myszy (świń t a m dosłownie brodząc przez b ł o t o i g n ó j , na oddalone o kilka k r o k ó w po­ i w p r z e n o ś n i nie brak), do której bardzo ł a t w o m o ż n a się wśliz­ dwórze i w s k a z a ł a mi s t u d n i ę — o k r o p n ą j a m ę , o t o c z o n ą poręczą n ą ć , ale c a ł y problem pologa na t y m , by się s t a m t ą d w y d o s t a ć . z trzech desek, o b l a n ą brunatnym sosem. Z głębi studni d o b y w a ł P r z y w y j ś c i u w s z ę d z i e m o ż n a uderzyć nosem o druty, na k t ó r y c h się fetor niejeden u t k n ą ł . " 7 Dopiero po ciężkiej kontuzji, jako nieprzydatny dla celów wojskowych, u z y s k a ł Harring obiekt żółtej posoki, ściekającej po s p l e ś n i a ł y c h grzybach, p o k r y w a j ą c y c h glininą c e m b r o w i n ę . zezwole­ — Czy to wasza studnia, dobra kobieto ? —• z a p y t a ł e m na nie na w y j a z d . Po powrocie do Niemiec, w 1831 г., w y d a ł ksią­ p o ł y z u ś m i e c h e m , na p o ł y wzruszony t ą l u d z k ą n ę d z ą , która tu żeczkę z a t y t u ł o w a n ą n a z y w a ł a się ż y c i e m . rosyjskim. Wspomnienia o Polsce pod panowaniem Zawiera ona wnikliwy, do dziś b u d z ą c y zgrozę, opis stosunków między władzą a społeczeństwem Kongresówki. — T a k , to jest, j a k pan widzi, studnia, ale wiadro znajduje się w głębi, a drąg jest z ł a m a n y . P o w r ó c ę do niego p ó ź n i e j , a tymczasem p o s ł u c h a j m y j a k H a r ­ Z p e ł n y m rezygnacji spojrzeniem, które p a d ł o na g r o m a d k ę ring wspomina przekraczanie granicy tej „ k r a i n y bez powrotu". całkowicie nagich dzieci, t a r z a j ą c y c h się w piachu, w s i a d ł e m „ N i e m i e c k i czytelniku! Gdyby kaprys losu m i a ł cię k i e d y ś do pojazdu. Podczas ślimaczej jazdy m i a ł e m d o s y ć czasu na s p r o w a d z i ć do Polski i k i e r o w a ł b y ś się przypadkiem przez Wro­ ponowne p r z y g l ą d a n i e się okolicy. Bardzo m u s i a ł e m się zasta­ cław do K a l i s z a , przypatrz się d o k ł a d n i e dumnym d ę b o m w oko­ n o w i ć , czy w jakimkolwiek k r a j u poza P o l s k ą w i d z i a ł e m podobny licy Milicza, uciesz się urokiem ich zieleni, lub jeśli to b ę d z i e obraz. J a k daleko wzrok sięgał —- nic tylko p r z e s t r z e ń , w której zima, s k r z ą c y m szronem, otwórz swe serce na ten widok, p o ż e ­ z ł a t w o ś c i ą m o ż n a by w k r ó t c e s t w o r z y ć ś w i a t . gnaj się z Niemcami — ale n a s t ę p n i e zamknij swe serce, a t a k ż e Z rozpaczy p o c i ą g n ą ł e m z flaszki p o t ę ż n y łyk, nabiłem s w ó j kufer, jeśli dotychczas go nie z a b e z p i e c z y ł e ś , i bacz na k a ż d e fajkę i d u m a ł e m nad s z c z ę ś c i e m n a r o d ó w , nad dolą l u d z k ą i nad s ł o w o , j a k i na s w o j ą s a k i e w k ę , bo jedziesz do Polski. s ł o w a m i francuskiego gwardzisty, k t ó r y k i e d y ś , w tej okolicy, Zmiana krajobrazu niemieckiego na polski dokonuje eię stopniowo, jeżeli w ogóle krajobrazem m o ż n a n a z w a ć to, co nas otacza na t y m skrawku ziemi, k t ó r y stanowi z a c z ą t e k właści­ wej Polski. wśród przekleństw wykrzyknął: , , I to nazywają Polacy oj­ c z y z n ą ?" Z a p a d ł w i e c z ó r , przeszła noc. K i e d y z n a d c h o d z ą c y m po­ rankiem z b u d z i ł e m się z mojej ostatniej drzemki, b y ł o mi ciężko Polski ? — cóż m ó w i ę ! Nie m a przecież P o l s k i ! S ą jeszcze na sercu. W y d a w a ł o mi s i ę , j a k gdybym d o t a r ł na koniec ś w i a t a , j a k dotychczas, R o s j a , Prusy i Austria, nie ma jednak Polski. w miejscu, gdzie winien b y ć już zabity deskami. Z i m n y poranek Ale jedziemy, j a k szybko to m o ż l i w e , przez t ę część p a ń s t w a wiosenny ś w i t a ł na horyzoncie, ale t u nie z n a l a z ł wiosny. Cztery pruskiego, która poprzez monotonię szarzyzny doprowadzi pory roku z d a w a ł y się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie nas nad granicę rosyjską. Droga z W r o c ł a w i a do K a l i s z a jest j e d n ą z najgorszych, j a k ą kiedykolwiek przejeżdżałem — powiadam: p r z e j e ż d ż a ł e m ; prowadzi na d u ż y m odcinku przez bagna, które — jak k a ż d e bagno — m o g ł o b y dopiero s t a ć się drogą. w stanie s z c z ą t k o w y m . Powietrze, ziemia, bagniska i tylko tjde ognia, by s ł u ż y ł o na zapalenie fajki. Wreszcie, na lewo od drogi, u k a z a ł się wysoki budynek kamienny — pruski u r z ą d graniczny czy j a k się tam zwał. P o j a z d y b y ł y dostosowano do drogi, tzn. wybitnie się po- Pocztylion doręczył s w ó j papierek i szlaban p o d n i ó s ł się w górę. p o g o r s z y ł y od chwili, kiedy m i n ą ł e m p i e r w s z ą stację, z a Wro­ S k r z y p i ą c z a m k n ą ł się za nami, ten odgłos p r z e s z y ł mi serce. c ł a w i e m , dumnym miastem prowincjonalnym, b ę d ą c y m jeszcze T a k więc z n a l a z ł e m się formalnie r o z ł ą c z o n y •— odzielony w z a s i ę g u dobrodziejstw kultury... u n o s i ł e m się w tej na p o ł y od k r a j u d ę b ó w , k t ó r e w r z e c z y w i s t o ś c i o p u ś c i ł e m j u ż około p ł y n n e j bryi, na przestrzeni trzeciej stacji... Czy zdołasz sobio w y i m a g i n o w a ć , dwudziestu godzin temu. Czułem ucisk serca. Z n a j d o w a ł e m się drogi czytelniku, j a k właściwie w kraju bezpańskim, bo dopiero po przejechaniu d w ó c h , a m o ż e półtorej wiorsty od miejsoa, gdzie w i d n i a ł ostatni m ó g ł ś w i a t w y g l ą d a ć jeszcze przed jego stworzeniem ? odbywałem orzeł z czarnych i b i a ł y c h desek, u k a z a ł się d w u g ł o w y przy podróż przez P o l s k ę pod zaborem pruskim. W ś r ó d t y s i ą c a obra­ czerwonobiałej rogatce. Co za kontrast m i ę d z y granicami p r u s k ą Doskonale mogę sobie to wyobrazić, odkąd z ó w , utrwalonych w mojej p a m i ę c i , n a j w y r a ź n i e j w y ł a n i a się i r o s y j s k ą ! P r z y pierwszej ani szyldwacha, ani żołnierza, ani przede m n ą obraz, k t ó r y m o ż n a by wiernie o d t w o r z y ć za p o m o c ą jeźdźca granicznego; tu rogatka, K o z a c y , inspektorzy, strzelcy piasku, bagna, gliny, s ł o m y i wielu steit gnoju. Przede wszyst­ graniczni, herby, b r o ń . " 8 k i m jednak w mojej w y o b r a ź n i unosi się obraz pewnej wsi — Od czasów, kiedy sir J o h n Mandeville p i s a ł swój przewodnik nazwa ta dla tej najnędzniejszej z osad jest bezsprzecznie obraź- po Ziemi Ś w i ę t e j , dzieli nas wiele stuleci. Z m i e n i ł y się u k ł a d y liwa, niomniej z o w i ą ją wsią. polityczne, Niebo i chaos — oto główne t ł o tego obrazu. Ziemia nie inaczej przebiegają szlaki komunikacyjne i nikt nie traktuje d o s ł o w n i e zwrotu „ n a k r a ń c a c h ziemi". Wystarczy b y ł a jeszcze, zdajo się, stworzona, t u i ó w d z i e w i d n i a ł y rozpada­ jednak p r z y w o ł a ć taki c h o ć b y opis Harringa, by jące się strzechy, p o p ę k a n e mury gliniane i c u c h n ą c e sobie, ż e do dzisiaj ż y j e m y w świecie o ś r e d n i o w i e c z n y c h zarysach. gnoju na piasku bezdennym, 76 przesypującym s i ę przez kupy koła uświadomić T a sama intuioja geograficzna, istniejąca w m y ś l e n i u stereo- �typowym, wytycza granicę m i ę d z y zachodem a wschodem, p o d n o s z ą c j ą do rangi „ k o ń c a ś w i a t a " . Poza e k u m e n ą nie m a cywilizacji, kultury, dobrych o b y c z a j ó w , poczty z a c h o w u j ą c e j t a j e m n i c ę korespondencji itd. J e ż e l i trafi się w y j ą t e k , to t y m gorzej dla niego, p o n i e w a ż to, co „ u nas" jest normalne, t r w a ł e i dobre, „ t a m " istnieje na zasadzie diabelskiej p r z e w r o t n o ś c i , m a s k u j ą c dewiacje, niestałość i o g ó l n y chaos. W s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m takiej inwersji jest reakcja Harringa n a niespodzie­ wanie dobry stan dróg W Polsce. Twierdzi, że chociaż „wjeż­ d ż a j ą c e m u do Polski wydaje się ten kraj wzorem kultury, zwłasz­ cza gdy wzrok jogo przesuwa się po ś w i e t n e j szosie biegnącej p r o s t o j a k strzelił", to „ n i e d a l e k o z a s z e d ł b y filozof, gdyby w e d ł u g stanu tej drogi w n i o s k o w a ł o stanie kraju... D o s z e d ł b y wtedy do wniosku, że bardzo jest kiepsko z p r a c o w i t o ś c i ą na Ś l ą s k u , natomiast bardzo wysoko s t o j ą w Polsce p r z e m y s ł i sztuka. Tymczasem w s z y s t k o j e s t w ł a ś n i e n a o d ­ w r ó t " . (podkr. A . C . ) Ostatnie zdanie dostarcza nam gotowej formy stereotypowego widzenia zagranicy. Zgodnie z t ą z a s a d ą „ p r o s t a droga" odniesiona do negatywnej całości jest p r z e d ł u ­ ż e n i e m i ekwiwalentem „ b e z d r o ż y " . 9 W ramach t y c h uniwersalnych s c h e m a t ó w m i e ś c i się t a k ż e wizja „ d r o g i upadku", której wiele miejsca p o ś w i ę c i ł e m na p o c z ą t k u szkicu. W e d ł u g Harringa naród polski j a k owa l u d z k o ś ć z s t ę p u j ą c a do dusznego J e r y h a , oddala się od w s p a n i a ł e j s p u ś ­ cizny swoich p r z o d k ó w . Z a jakie grzechy Polacy cierpią, tego Harring nie precyzuje, ale i nie czyni i m ż a d n y c h obietnic, że kiedykolwiek osiągną „ n i e b i e s k i e Jeruzalem". Widocznie prze­ sunięcie granicy tamtego ś w i a t a już na zawsze w y r w a ł o P o l s k ę z „ z a s i ę g u dobrodziejstw kultury". Historia p o k a z a ł a czy s t a ł o się tak r z e c z y w i ś c i e , reszta jest już tylko milczeniem. Mimo, że „ d r o g a u p a d k u " tworzy wraz z p o z o s t a ł y m i stereotypami jeden syndrom, w y r ó ż n i a s i ę zdecydowanie swoim chrześcijań­ skim rodowodem i zasługuje n a potraktowanie jako przedmiot odrębnych badań. T a sama p o d r ó ż Harringa u k a ż e się w nieco odmiennym ś w i e t l e , gdy z a u w a ż y m y , że jej przebieg jest wiernym odwzoro­ waniem mitycznej p o d r ó ż y w z a ś w i a t y . M a m n a m y ś l i typowe dla niej o d k s z t a ł c e n i e czasu i przestrzeni, szczególnie narzucające się w zdaniu k o ń c z ą c y m cytowany fragment p a m i ę t n i k a . J a k sobie przypominamy Harring zatrzymuje się przed r o s y j s k ą strażnicą i ze zdumieniem stwierdza, że od czasu kiedy opuścił „ k r a i n ę d ę b ó w " m i n ę ł o przeszło d w a d z i e ś c i a godzin. „Czas przejścia" jest plaski, a przestrzeń — amorficzna. D w a d z i e ś c i a godzin stanowi w przeszłości l u k ę , k t ó r e j Harringowi nie udaje się tak ł a t w o zapołnić. T e n p o b i e ż n y p r z e g l ą d r ó ż n y c h a s p e k t ó w drogi w z a ś w i a t y jest zarazem wykazem r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. I stale p a m i ę t a j ą c o nich s p r ó b u j ę p r z y j ą ć nieco odmienny k ą t widzenia. Otóż wydaje m i się zasadnym potraktowanie tej relacji jako swego rodzaju ś w i a d e c t w a p r z e ż y c i a estetycznego. Jego przed­ miotem intencjonalnym b y ł b y t u krajobraz w y w o ł a n y z pa­ m i ę c i , a w i ę c już pewien obraz, w c i e l a j ą c y ustalony p o r z ą d o k w a r t o ś c i . I chociaż trudno m ó w i ć o p o r z ą d k u w a r t o ś c i w przy­ padku obrazu, z k t ó r e g o wyziera powszechny chaos, postaram się w y k a z a ć w jaki s p o s ó b antyostetyka m o ż e b y ć produktem określonej estetyki i z w i ą z a n e g o z n i ą p o r z ą d k u w a r t o ś c i . P r z e j d ź m y teraz do tekstu i wynotujmy z niego te fragmen­ ty, które o d p o w i a d a j ą interesującej nas kolorystyce. J u ż pobież­ n a analiza w y k a ż e , że najczęściej pojawia się piasek, strzechy, gliniano m u r y , kupy gnoju, bagna i w jednej sytuacji (w fabule p a m i ę t n i k a znajduje ona p o z y c j ę w y r a ź n i e k u l m i n a c y j n ą ) — ż ó ł t a posoka. Z w y j ą t k i e m ostatniego, wszystkie poprzednie elementy krajobrazu d o p u s z c z a j ą bardzo rozległą t o n a c j ę , jednak zawsze b ę d ą to pochodne koloru ż ó ł t e g o . Ogólnie rzecz biorąc, po dołączeniu „ b r u n a t n e g o sosu", kolorystyka taka oddaje „ m o n o t o n n ą s z a r z y z n ę " . D l a przeciętnego Europejczyka nie stanowi ona zaskoczenia, z w ł a s z c z a po u w z g l ę d n i e n i u całego kontekstu, ale w ł a ś n i e ten kontekst p o m i n ą ł e m celowo, po to aby go odnaleźć w innych tekstach i dopiero później powrócić do w s p o m n i e ń Harringa. Inaczej m ó w i ą c , da się z a a r a n ż o w a ć s y t u a c j ę , w której w y p o w i e d ź będzie się t ł u m a c z y ć przez wy­ powiedź. Wspomnienia Harringa są typowym wytworem romantyzmu i nie sprzeczając się już o zasięg tego pojęcia, prowadzi nas ono do k i l k u , różnej rangi postaci epoki: Goethego, Delacroix, Rungego czy nieco wcześniejszego Price'a. Wszyscy oni zajmowali się rolą, znaczeniem koloru w p r z e ż y c i a c h estetycznych, niekiedy czyniąc to z prawdziwie naukowym zacięciem, j a k w p r z y p a d k u Goethego czy Rungego. Goethe w Nauce o barwach pisze o barwie ż ó ł t e j : „ J e ż e l i barwa t a w swej c z y s t o ś c i i jasnej postaci działa przyjemnie i r a d o ś n i e , w p e ł n y m nasyceniu m a coś z pogody i s z l a c h e t n o ś c i , to gdy zostanie zabrudzona lub w pewnym stopniu p r z e c i ą g n i ę t a na stronę m i n u s o w ą , okazuje się na to niezmiernie w r a ż l i w a i działa bardzo nieprzyjemnie. I tak kolor siarki, p o s i a d a j ą c y lekki odcień zieloni sprawia nieprzyjemne wrażenie. Takie w ł a ś n i e wrażenie powstaje, jeśli kolorem ż ó ł t y m za­ barwimy powierzchnie nieczyste i nieszlachetne, np. z w y k ł e sukno, filo itp. na k t ó r y c h nie ukazuje się on z c a ł ą s w ą siłą. Przez nieznaczne i niedostrzegalne przesunięcie odczuwamy teraz to, co robi w s p a n i a ł e wrażenie ogni i z ł o t a , jako plugawe: barwa c h w a ł y i rozkoszy zostaje zamieniona w barwę h a ń b y , w s t r ę t u i niesmaku. S t ą d t e ż prawdopodobnie w z i ę ł y się żółte kapelusze b a n k r u t ó w , żółte pierścienie na p ł a s z c z a c h Ż y d ó w . T a k ż e tak zwany kolor rogaczy nie jest niczym i n n y m j a k brud­ n y m kolorem ż ó ł t y m . " 1 0 Od siebie dorzucę tylko ż ó ł t e ł a t k i dla Ż y d ó w za c z a s ó w I I I Rzeszy, ż ó ł t e kwiaty oznaczające zazdrość, żółte worki pokut u j ą o y c h przed Ś w i ę t ą I n k w i z y c j ą , czy żółte habity t y c h , k t ó r y c h oddawano w ł a d z y ś w i e c k i e j n a stracenie. Odwróoenie dokonane przez Goethego polega n a t y m , ż e kolor siarki sprawia nieprzy­ jemne wrażenie, nie tylko ze w z g l ę d u n a lekki o d c i e ń zieleni, ile z powodu nieprzyjemnego zapachu kojarzącego się z p i e k ł e m , a oo do Ż y d ó w to znany jest antysemityzm Goethego. P o s z u k u j ą c p o r z ą d k u aksjomatycznego dla antyestetyki obrazu Harringa, docieramy do jeszcze jednego aspektu nobili­ tacji koloru w X I X w. Jest to jego aspekt kosmiczny. R o m a n ­ t y z m u p r a w i a ł m i s t y k ę barw, czerpiąc obficie ze średniowiecznej alchemii k t ó r ą Schelling n a z w a ł „ s z t u k ą destylowania substancji boskiej z substancji ziemskiej". Znana b y ł a t e ż k s i ą ż k a J a k o b a Boehme z 1620 roku, gdzie p o s z o z e g ó l n y m barwom o d p o w i a d a j ą określone Osoby T r ó j c y Ś w i ę t e j . P r z y t o c z ę cytaty z d w ó c h g ł ó w n y c h d z i e ł teorii koloru, t y m ciekawszych, że p o w s t a ł y c h w t y m s a m y m czasie i do pewnego stopnia niezależnie od siebie. Pierwszy pochodzi z d z i e ł a Philippa Otto Rungego Farbenkugel: „ K o l o r jest o s t a t n i ą s z t u k ą , która zawsze pozostanie t a j e m n i c ą . Zawiera s y m b o l i k ę T r ó j c y : ś w i a t ł o , czyli biel i c i e m n o ś ć , czyli czerń, które nie są kolorami. Ś w i a t ł o ś ć jest dobrem, c i e m n o ś ć — z ł e m . . . Nie m o ż e m y p o j ą ć ś w i a t ł a i nie m o ż e m y p o j ą ć ciemności. Dlatego ludziom dane z o s t a ł o obja­ wienie i barwy p r z y s z ł y n a ś w i a t , a oto: błękit, c z e r w i e ń i żółcień. B ł ę k i t jest Ojcem, c z e r w i e ń jest w i ę z i ą m i ę d z y niebem a z i e m i ą . G d y obie z n i k n ą , ukazuje się w nocy o g i e ń , k t ó r y jest ż ó ł t y ; jest to zesłanie Parakleta, dlatego księżyc jest ż ó ł t y . " 1 1 Drugi cytat pochodzi od Goethego: „ J e ż e l i zdamy sobie s p r a w ę z k r a ń c o w y c h opozycji barwy ż ó ł t e j i niebieskiej i jeśli dostatecznie długo p r z y g l ą d a ć się b ę d z i e m y ich intensyfikacji k u czerwieni, co sprawia, iż p r z e c i w i e ń s t w a z a c z y n a j ą się s k ł a n i a ć k u sobie i łączą się w c z y m ś trzecim, w ó w c z a s n a pewno powsta­ nie pewne, s z c z e g ó l n e , tajemnicze w y o b r a ż e n i e , że t y m oddzielo­ n y m od siebie, przeciwstawnym sobie dwom istnieniom m o ż n a by p r z y p i s a ć znaczenie w sferze ducha. W i d z ą c j a k k u d o ł o w i w y t w a r z a j ą one z i e l e ń , a k u górze c z e r w i e ń , z trudom powstrzy­ mamy s i ę od p o m y ś l e n i a tam o ziemskich, a tu o niebieskich bytaoh, które E l o h i m s t w o r z y ł y . " 1 2 Ż e b y określić p o z y c j ę ozerwieni w koncepcjach, trzeba naj­ pierw p r z y p o m n i e ć zasadę trójkąta barw podstawowych, na 77 I �której obie się wspierają. Oto g ó r n y w i e r z c h o ł e k trójkąta zajmuje serce na ten widok, p o ż e g n a j się z Niemcami, ale n a s t ę p n i e zam­ c z e r w i e ń , a u jego podstawy s y t u u j ą się kolory niebieski i ż ó ł t y . knij swe serce"; „ b y ł o mi ciężko n a sercu"; „ t e n odgłos p r z e s z y ł Te dwa ostatnie, j a k pisze Goethe, mimo że opozycyjne, znajdu­ mi serce"; „ c z u ł e m ucisk serca". ją jedność w czerwieni, natomiast w dole, mieszając się w akcie G d y uważniej p r z y j r z y m y się inwokacji, to z a u w a ż y m y , że kreacji, emanacji, t w o r z ą zieleń, kolor bliski materii, symbol jeden szozegół zdecydowanie w y r ó ż n i a ją z całego p a m i ę t n i k a . ziemi. Nie trudno teraz dopatrzeć się w czerwieni trzeciej, bra­ Przeczytajmy jeszcze raz „ p r z y p a t r z kującej Osoby Trójcy — D u c h a Ś w i ę t e g o , k t ó r y będąc z a s a d ą d ę b o m w okolicy Milicza, uciesz oko urokiem ich zieleni, lub T r ó j c y jest zarazem, j a k czytamy u Bungego „więzią między jeśli b ę d z i e to zima, s k r z ą c y m szronem..." i r z e c z y w i ś c i e , poza niebem a ziemią". N a tej w i ę z i wspiera się c a ł y porządek kos­ t y m jednym, s z c z e g ó l n y m przypadkiem, w c a ł y m tekście ani miczny, krótko m ó w i ą c kosmos. się dokładnie dumnym razu nie pada słowo „ z i e l e ń " , z a s t ę p u j e ją za to monotonio, barw, Sakralny charakter t r ó j k ą t a uwypukla ambiwalenoję two­ p o c h o d z ą c y c h od „żółci". Ż e b y wyjaśnić na czym polega r z ą c y c h go barw podstawowych. Np. c z e r w i e ń , która jest gwa­ wymiana, musimy ponownie o d w o ł a ć się do kosmicznego rantem harmonii kolorystycznej, posiada również c i e m n ą i groźną k ą t a barw. s t r o n ę : „ P u r p u r o w e s z k ł o ukazuje dobrze o ś w i e t l o n y krajobraz w ś w i e t l e p r z e r a ż a j ą c y m . W barwy tej tonacji spowite m u s i a ł y by b y ć niebo i ziemia w D n i u S ą d u Ostatecznego". 13 Kolor ta trój­ zielony symbolizuje w nim ziemię. Opisana przez Goethego coincidentia oppositorum d w ó c h barw —. żółtej i nie­ bieskiej — z a k ł a d a trzeci czynnik — czerwień. J e j brak lub B ł ę k i t wg Goethego jest jeszcze bardziej u w i k ł a n y w sprzecz­ o b e c n o ś ć kieruje rocznym cyklem wegetacji. W niej spełnia się n o ś c i : ,,(...) o błękicie m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż posiada właściwości odwieczny dramat przyrody. Wiosna przynosi zieleń, jesień —• c z e g o ś ciemnego. B a r w a ta na oko oddziałuje szczególnie, czego s k r z ą c y się szron. Tymczasem kraina, do której dotarł Harring, nie da się n i e m a l ż e bliżej określić. Jako barwa jest energią, nie zna n a s t ę p s t w a pór roku — „ Z i m o w y poranek ś w i t a ł na ho­ j e d n a k o w o ż n a l e ż y do strony negatywnej i w swej najczystszej ryzoncie, ale t u nie znalazł wiosny. Cztery pory roku w y d a w a ł y postaci jest niejako nicością, k t ó r a pobudza. Spoglądając na się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet nią dostrzegamy sprzeczność m i ę d z y p o d n i e t ą a spokojem (...) jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie w stanie s z c z ą t k o w y m " . T a k j a k chętnie gonimy za u m y k a j ą c y m przed nami m i ł y m R o z p a d a j ą się wszystkie w i ę z i łączące do tej pory niebo i z i e m i ę . przedmiotem, tak s p o g l ą d a m y c h ę t n i e na błękit nie dlatego, że Chaos p o c h ł a n i a resztki zieleni i w postaci zdegradowanej żółci nam się narzuca, lecz dlatego, że nas za s o b ą p o c i ą g a . " 1 4 unosi je na swojej powierzchni. „ N i e b o i chaos — to g ł ó w n e J e d y n y m kolorem pozbawionym tej ambiw.ilencji (pomijając tło tego obrazu. Ziemia nie b y ł a jeszcze, zdaje się, stworzona..." d w o i s t o ś ć żółtej barwy, o czym p i s a ł e m wcześniej) jest z i e l e ń : czas nieba i chaosu jest czasem kosmicznej katastrofy, k t ó r ą „ O k o nasze znajduje w niej realne zaspokojenie. Jeżeli obie dopełnia rozpad trójkąta barw. I chociaż ó w D z i e ń S ą d u Osta­ podstawowe tecznego powinien o b j a w i ć się grozą płonącej purpury, w obrazie barwy mieszając się p o z o s t a n ą w idealnej r ó w n o ­ wadze, tak że jedna nie dominuje nad drugą, to oko i dusza spo­ Harringa nie znajdujemy czerwieni, ognia, w s z ę d z i e „ p o w i e t r z e , c z y w a j ą n a p o w s t a ł e j barwie jako na c z y m ś prostym. Człowiek ziemia, bagniska i tylko tyle ognia, by służyło na zapalenie nie chce p ó j ś ć dalej i nie m o ż e . Dlatego też na t a p e t ę w pokoju, fajki". w k t ó r y m się stale przebywa, wybiera się najczęściej kolor zie­ lony." 13 Zdziwimy się bardzo, gdy ta sama żółć w koncepcji Rungego o k a ż e się Parakletem — pocieszycielem. Jestem g ł ę b o k o przeko­ Skoro j e s t e ś m y teraz bogatsi o symboliczny kontekst, oto­ nany, że jedno nie przeczy drugiemu, a p o w y ż s z a interpretacja czenie, z którego p r z e m a w i a j ą do nas „ b a r w y ziemi", s p r ó b u j m y poddaje się tej ambiwalencji. N a l e ż y bowiem do natury zjawisk z o r g a n i z o w a ć w o k ó ł nich poszczególne elementy obrazu H a r r i n - symbolicznych to, że są ono wieloznaczne. W i e l o z n a c z n o ś ć nie ga. Inwokacja do „ n i e m i e c k i e g o czytelnika", otwierająca pa­ oznacza sprzeczności. Istotna różnica m i ę d z y pozytywnym a ne­ m i ę t n i k , wprowadza nas w k o s m o l o g i ę c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla gatywnym odniesieniem barwy ż ó ł t e j , m o ż e tracić na swej istot­ czasu przejścia. P o d r ó ż n i k powinien p o ż e g n a ć się z Niemcami ności podobnie, jak pozorne wykluczanie się „ d r o g i p r a w d y " i p r z y g o t o w a ć swe serce na spotkanie z c z y m ś „ i n n y m " , bowiem i „drogi upadku" w chrześcijańskim planie zbawienia. Widocznie „ d u m n e d ę b y w okolicy Milicza" są już ostatnim znamieniem nie wystarczy o d w o ł a ć się do archetypu tak, jak to zrobił Topo­ swojskiego rów. Niech to ostatnie krajobrazu i solidnej, trwałej „niemieckości". Z a zdanie b ę d z i e konkluzją tego szkicu, nimi rozpościera się p l ą t a n i n a b e z d r o ż y , b ł o t n i s t e koleiny pro­ a p o n i e w a ż droga, k t ó r ą p r z e b y l i ś m y , nie jest ś l e p ą w a d z ą c e do nikąd. Nie m o ż n a m ó w i ć o drodze, p o n i e w a ż ta „jak z a c h ę c a m do g ł ę b s z e g o wczytania się w Zbrodnię k a ż d e bagno -—• m o g ł a b y dopiero s t a ć się d r o g ą . " I nie tylko kolorystykę, za k t ó r ą kryje się n i e m a ł e uliczką, i karę, bogactwo jej znaczeń. wzrok, k t ó r y „ d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć", ale A m o ż e r o z w i ą z a n i e przyniesie fragment tajemniczej księgi, i s ł o w a nie p r z y l e g a j ą do swoich d e s y g n a t ó w . „ D r o g a " właściwie którą niodawno odnaleziono w j a k i m ś starym dworku n a kresach nie jest drogą, „pierwszorzędna gospoda" p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ? Przeczytajmy go na z a k o ń c z e n i e : k a ż e się d o m y ś l a ć n ę d z n e j lepianki, a „ c z y s t a woda" okazuje się żółtą posoką. „ A czy Sędzia, rzekł Major, Żółtą K s i ę g ę c z y t a ł ? Ó w stan zawieszenia, w k t ó r y m „ o b r a z " jest co prawda „ u t r w a ­ Co to za Żółta K s i ę g a ? P a n Sędzia z a p y t a ł . lony w p a m i ę c i " , lecz zarazem „ w y ł a n i a s i ę " „unosi s i ę " , kiorujo K s i ę g a , rzekł Major, lepsza niż wasze statuty t a k ż e p r z e m i a n ą emocji. G w a ł t o w n e skoki w rytmie uczuć to­ A w niej pisze co s ł o w o : stryczek, Sybir, k n u t y : w a r z y s z ą pokonywaniu kolejnych barier. Chciałoby się p o w i e d z i e ć , K s i ę g a ustaw wojennych, teraz w Litwie całej że ta magia Alkmeny wciela się w i s t o t n ą m a g i ę serca — „ o t w ó r z O g ł o s z o n y c h , już pod stół wasze t r y b u n a ł y " . PR 1 2 J o h n Mandeville Stróżowski W ł a d y s ł a w , Istnienie K r a k ó w 1981 Harring, op. cit., s. 333 t a m ż e , s. 326—329 t a m ż e , g. 333 J a n W . Goethe, Nmtka o barwach (w:) Wybór pism este­ tycznych, Warszawa 1981, ss. 296—297 Maria R z e p i ń s k a , Historia, kołom w dziejach małarstwa europejskiego, t. 2, K r a k ó w 1979, s. 90 Goethe, op. cit., s. 324 t a m ż e , s. 303 t a m ż e , s, 299 t a m ż e , s. 304 A d a m Mickiewicz, Pan Tadeusz, w. 165—170 8 9 s. 5 3 Sewer z Antiochii Miłosierny Samarytanin (w:) Henri de L u b a c , Katolicyzm, K r a k ó w 1961 s. 183 W ł a d y m i r N . T o p o r ó w , Poetyka Dostojcwskiego a archaiczne schematy myśłenia mitologicznego, ,,Literatura na świecie", 1981, nr 118, s 305—331 t a m ż e , s. 318 P a u l Harro Harring, Wspomnienia z Połski Kongresowej (w:) Cudzoziemcy o Polsce. Bełacje i opinie, K r a k ó w 1971, s. 325—354 4 5 6 78 Y P I S Y 7 i wartość, 1 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e314fb55b1f07c3f0adeb25a6da0207.pdf 0d7fa2e15cdada47d5db4613bfbd4e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2488 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2311 Title A name given to the resource Ochrona ptaków i budowniczowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.71-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ochrona ptaków i budowniczowie Adam Czyżewski Prolegomena do współczesnych dziejów urbanistyki w Polsce. 1 Współczesna urbanistyka, jej świadectwa, projekty i wizje zrodzone w ciągu ostatniego stulecia, są częścią wszechobec­ nego, totalitarnego dziedzictwa odchodzącej epoki. To oczy­ wiste. Powinowactwo architektury z ekologią, czy też raczej - ekologiczną strategią zaklinania rzeczywistości, jest rza­ dziej rozpoznawane, aczkolwiek wywodzi się z tej samej rodziny utopii społecznych. To zastanawiające, że pisząc o rozwiązaniach formalnych przyjętych w praktyce projek­ towania architektoniczngo historycy architektury i urbanis­ tyki nie dostrzegają ich ekologicznego (wśród innych - pozaestetycznych) rodowodu. Do tej pory wszystkie te formy wizualizacji jak i słowne inkantacje - gotowe formuły o magicznej mocy sprawczej, które język teorii i krytyki architektonicznej zapożyczył z ekologicznego tezaurusa, pozostawały w szarej strefie interpretacji, czekając być może na „inne spojrzenie". Jakie to formuły, jaki świat integrują? - pytania tak ogólne i z dużym ryzykiem błędu stawiane wymagają naszym zdaniem ingerencji antropologa kultury. Ab ovo. Termin ekologia wprowadzony w 1886 roku, początkowo na określenie jednej, a następnie kilku spokrew­ nionych dziedzin, z których każda obecnie dzieli się na szereg subdyscyplin, pochodzi od greckiego oikos - dom, siedlisko i logos - słowo, nauka. Związek etymologii tego słowa z przedmiotem dyscypliny miał charakter metaforyczny aż do połowy lat siedemdziesiątych, kiedy pojawił się termin ekologia miasta i wiele terminów obocznych lub pochodnych jak np. ekosystem miejski, ekologia urbanistyczna, urbiekologia, arkoekologia, ekologia środowiska miejsca zamieszka­ nia . Jako nauka zajmująca się ekosystemem miasta, skom­ plikowanym układem przepływu energii i materii, który utrzymuje w stanie dynamicznej równowagi biotyczne i abio1 : •»• 'Xi • i>~X 11. 1. E. Howard, Garden City of To-morrow, London 1967; il. 2. R. Unwine, Mury miejskie w Hampstead Garden Suburb 71 �Projekt ogrodzenia frontów działek w M. - O. Ząbki Rrchitekt Romuald Gutt. C o 2 ' / m e t r a s ł u p e k b e t o n o w y ; na n i c h r o z p i ę t a s i a t k a d r u c i a n a o o t w o r a c h 5 0 j r n m . z ~ d r u t u " 4 j r u b . | 2 , 8 £ m m . W y s o k o ś ć o g r o d z e n i a 1.40—1.50 m.; g ó r ą drut k o l c z a s t y . O d s t r o n y o g r o d u ż y w o p ł o t , k t ó r e g o z i e l e ń , p r z e ­ c h o d z ą c p r z e z s i a t k ę , tworzy w u l i c y p r a w i e j e d n o l i t y z i e l o n y s z p a l e r . O g r o d z e n i e to u z n a n o za e s t e t y c z n e , t r w a l e i tanie (za 1 m. b. 78 k o p . — s ł u p k i po rb. 2.50). W i d o k i furtek p o d a n e są n i ż e j . 2 tyczne elementy środowiska miejskiego, ekologia miasta miała swoją wielką poprzedniczkę w dziewiętnastowiecznej higienie miasta. Wówczas, kiedy w całej Europie nie było jeszcze urbanistów, w dzisiejszym rozumieniu tej profesji, wielkie międzynarodowe kongresy i wystawy higieny zalicza­ ły problemy stricte urbanistyczne do najważniejszych, które wymagały pilnego rozwiązania, a powstające na początku wieku pierwsze stowarzyszenia urbanistów często były afilio­ wane przy zawodowych stowarzyszeniach higienicznych. Udział higieny w formowaniu się współczesnej urbanistyki przesądził o odrębności tej dyscypliny w stosunku do sztuki projektowania miast minionych stuleci. Nigdy też wcześniej nie obciążano urbanistyki tak wielką odpowiedzialnością za proces fizycznego i duchowego doskonalenia człowieka i całych społeczeństw. Nie będzie więc błędem, jeśli w tym samym obszarze eugeniki społecznej, w tym samym ciągu sukcesji, umieścimy ekologię miasta bezpośrednio po higie­ nie miasta. Józef Polak, higienista, autor pierwszego pol­ skiego podręcznika urbanistyki, był jednym z wybitniejszych prekursorów proekologicznego stylu myślenia, którego pró­ bkę tu przedstawiamy: ,,Najogólniejsze zadanie higieny miasta polega na zabez­ pieczeniu żywiołów: powietrza, wody i gruntów od zanieczysz­ czeń (...) ... zanieczyszczenia, czyli domieszki ciał obcych, zmieniających prawidłowy skład żywiołów, a w tej liczbie głównie domieszki stanowiące wytwory życia osobniczego i społecznego ludności, wytwarzają się w miastach w tak wielkiej ilości, że, bez zastosowania sztuki, przezwyciężają szybko i stanowczo zdolność samooczyszczania się żywiołów, i to stanowi główną różnicę między miastami a mało ludnymi wsiami, na wielkich obszarach rozrzuconymi wśród nieskażo­ nych dokoła żywiołów; wytwory życia ludzkiego, nieczystości i odpadki z pojedynczych gospodarstw, dym z pojedynczego komina gubią się w obszarach żywiołów: w gruncie, w wartkim i obfitującym w wodę potoku, w powietrzu ciągle krążącym, bez przerwy ulegają przemianom i zupełnemu rozkładowi." Pomijając archaiczny już nieco styl i terminologię tego wykładu, definiuje on w zasadzie poprawnie zadania dzisiej­ szej ekologii miasta: zachowanie równowagi ekosystemu, a w przypadku zniszczenia biocenozy i utraty przez system zdolności do samodzielnej regeneracji - tworzenie odpowie­ dnich mechanizmów kompensacyjnych. Wspólny rodowód ekologii i urbanistyki to jednak nie tylko dzieje kontaktów instytucjonalnych, świadectwa wspól­ noty interesów i biogramy wpisane jednocześnie w historię obu dyscyplin. Dwudziestowieczna urbanistyka związana 3 72 jest z refleksją ekologiczną w sposób wręcz organiczny, co oznacza, że niemożliwe jest zbudowanie w jej obszarze jakiegokolwiek dyskursu, który nie czerpałby ze wspólnego obu dyscyplinom zasobu tekstów. Tę kruchą tezę postaramy się udowodnić osadzając w intertekstualnym układzie od­ niesień pewien niepozorny przekaz z epoki, wprost nawiązu­ jący do interesującego nas tematu. Tekst, o którym mowa - Ochrona ptaków i budowniczowie, ukazał się w 1912 roku w dziale architektonicznym warszawskiego „Przeglądu Te­ chnicznego", a jego tytuł zamyka w sobie całą treść przekazu nie pozostawiając żadnych ukrytych sensów, podtekstów i dwuznaczności. Jest prosty, jednoznaczny, naiwny. Posiada wszelkie cechy komunikatu, który trudno interpretować nie narażając się na zarzut nieuzasadnionej ekstrapolacji sensu. W trakcie lektury zwrócimy uwagę na podkreślone i opat­ rzone numeracją zdania. To miejsca szczególne - jeśli dokonać w nich analitycznych cięć, ukaże nam się cała głębia wirtualnej rzeczywistości, o ile tak w ogóle można nazwać rzeczywistość kulturową. ..Wielkie znaczenie dla zmniejszenia się ptactwa ma bez wątpienia wzrastający w danym kraju dobrobyt i wywołane przezeń ulepszenie stosunków mieszkaniowych w mieście i na wsi. Stare budowle i ogrody, dawne dziko rosnące zarośla i krzaki oraz gęste żywopłoty ustępują nowoczesnym założeniom miast i siedliskom wiejskim. Kanalizacje i wodo­ ciągi przeprowadzane są pod ziemią [3]. W starych miastach dostarczały ptactwu wystające piętra i okapy dachowe oraz źle utrzymane budowle znakomitych warunków zagnież­ dżania. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na otwarte przestrzenie dawało im pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd [За]. Wszystko to w nowożytnych siedliskach ludz­ kich odpadło i skutkiem tego utrudniły się znacznie warunki życia dla ptaków. Aby zatem utrzymać ptactwo w pobliżu naszych mieszkań, niezbędnym jest dać im coś wzamian zaniklych i ograniczonych warunków życia. Do tego zaś najbardziej są powołani budowniczowie. W miastach bardzo trudno jest utrzymać ptactwo na ulicach i płacach. Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochro­ ny ptactwa [1]. Niektóre gminy będą zapewne wprost do tego zmuszone wskutek rozplenienia się owadów, dla braku owadożerczych ptaków. [...] Przy projektowaniu nowych sieci ulic do niedawna kła­ dziono główny nacisk na zakładanie parków i zielonych przestrzeni; zwróćmy na to uwagę, że w tych okolicznoś- �ciach ptactwo nie zatrzyma się zbyt długo; stwórzmy im coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w daw­ nych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko [2]. Obok kosztownych do założenia i utrzymania kwiet­ ników, zasadzajmy tuż przy dróżkach i płacach do zabaw dziecięcych gęste zarośla, krzaki cierniowe, różane krzewy itp. i dajmy im rosnąć dziko. Jeżeli nadto postarać się jeszcze o odpowiednie płaszczyzny wodne i w zimie o zabezpieczone miejsce pokarmu, to można się spodziewać, że ptactwo prędzej znów pozostanie na miejscu, niż na pojedynczych, na wysokich drzewach uwitych gniazdach, które są głównie brane w posiadanie przez zuchwałych szpaków. Również i przy projektowaniu planu domu i ogrodu należy brać ptactwo więcej pod uwagę i postarać się o naturalną możliwość zagnieżdżania domów, podwórz i ogrodów. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywop­ łoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń [2a]. Jeżeli zatem architekt przy budowie nowego domu więcej weźmie pod uwagę ptactwo..., to wówczas nie będą się tak skarżyli mieszkańcy na owady w ogrodzie i na komary, lecz będą się znów mogli cieszyć wesołym i pożytecznym światkiem ptaków. " Na marginesie tego tekstu warto podkreślić jego przenik­ liwą zdolność antycypowania pewnych faktów przyrod­ niczych, które niedawno dopiero doczekały się precyzyjnego, naukowego opisu. Regres biologiczny zurbanizowanej bio­ sfery wyraża się bowiem i w tym, że bogaty, zróżnicowany pejzaż gatunkowy ustępuje ubogim, pustynnym konfigurac­ jom, z silnie zredukowaną liczbą gatunków (zuchwali szpасу) i krótkim łańcuchem pokarmowym (koty -ptaki - komary). To jednak jest tylko margines. Poza tematem, który bez trudu, własnymi słowami możemy streścić, rysują się związki wymagające od uważnego czytelnika poszerzenia kompeten­ cji tekstowej. Odnotujmy w semiologicznym żargonie, że autor felietonu, architekt, tworzył ten dyskurs w 1912 roku, bezwiednie posługując się „prefabrykatami sensu", które w jego epoce krążyły we wspólnym dla jego środowiska obiegu informacji. Przeto każde z wyróżnionych zadań może się stać wirtualnym tekstem, każde istnieć może także w obrębie własnego uniwersum dyskursu i każde może funk­ cjonować, chociaż - nie musi, niezależnie, poza granicami kompetencji tekstowej autora cytowanego felietonu. Po­ wtórzmy za starymi mistrzami figury „nieskończonego re­ gresu", że tekst zawsze odsyła do innego tekstu, a jeśli już jego wymiar mimetyczny (funkcja reprezentacji) przecina się z wymiarem intertekstualnym, to tylko po to, by poświad­ czyć mirakularny charakter „rzeczywistości w ogóle". W ten oto prosty i wygodny sposób moglibyśmy uwolnić nasze rozważania od zarzutu nieuzasadnionej ekstrapolacji, gdyby nie fakt, że przedstawienie własnej wersji dziejów współczes­ nej urbanistyki będzie wymagało od nas wskazania powią­ zań między trzema wyróżnionymi zdaniami, a zarazem wirtualnymi tekstami. Dokonać tego można wyłącznie przez arbitralne poszerzenie kompetencji tekstowej i odwołanie się do t.zw. rzeczywistości kulturowej, tej „mirakularnej", tak podejrzanej ontologicznie, że trudno znaleźć dla niej niepejoratywne określenie. Lecz z drugiej strony, jeśli już oddawać się temu nudnemu zajęciu, jakim jest syntetyzowanie dzie­ jów, to niech to przynajmniej będą dzieje cudowne. 4 PASSUS 1 Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochrony ptactwa. Komentarz: Rok 1912. Symboliczna data narodzin współczesnej urba­ nistyki na ziemiach polskich. Symboliczna, ponieważ główne wydarzenia tego roku - Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym w Krakowie , rozstrzygnięcie konkursu na projekt parcelacji wzorcowego miasta-ogrodu 5 II. 3. R. Gutt. Projekt ogrodzenia, 1913; il. Ф-7. St. D. Landau, Projekty ogrodzeń, 1912 73 �6 Ząbki pod Warszawą , inauguracja prac nad projektem ,,Nowej Warszawy" pod Młocinami , Zjazd Higieniczny we Włocławku - poprzedzone były kilkuletnią ożywioną dzia­ łalnością warszawskich i krakowskich zwolenników idei zawartych w słynnej książce Ebenezera Howarda Garden Cities of Tomorrow (1898) . Wszystkie te wydarzenia wska­ zywały jednocześnie na istotne przesunięcie, które dokonało się w obszarze zainteresowań architektów. Nigdy wcześniej przedmieście, ten niestabilny przedział przestrzeni miasta i kategoria kulturowa obciążona ambiwalentną (w najlep­ szym wypadku) charakterystyką, nie skupiało na sobie tak wielkiej uwagi. Właściwa historia ruchu na rzecz miast-ogrodów w Polsce rozpoczęła się w 1907, kiedy przyszły „polski Howard", lekarz-higienista Władysław Dobrzyński wrócił do War­ szawy z Międzynarodowego Kongresu Higieny i Demografii w Berlinie z mocnym postanowieniem doprowadzenia do budowy pierwszego miasta-ogrodu w Polsce. W roku 1909 założył przy Warszawskim Towarzystwie Higienicznym „Delegację do sprawy m i a s t - o g r o d ó w " ^ w roku następ­ nym zorganizował Wystawę Miast-Ogrodów .Był również jednym z tych, którzy w 1911 doprowadzili do głośnego „Wiecu Budowlanego" poświęconego zagospodarowaniu terenów podwarszawskich . W Krakowie w tym czasie, po rozstrzygnięciu konkursu na zabudowę terenów podmiejs­ kich za Salwatorem w 1908 , przeprowadzono konkurs na plan regulacyjny „Wielkiego Krakowa" (1910) i rozpoczę­ to przygotowania do Wystawy Architektury i Wnętrz w Oto­ czeniu Ogrodowym, która doszła do skutku w 1912. Rok 1912 zasługuje na symboliczne wyróżnienie z innego jeszcze powodu. W sierpniu tego roku odwiedził Kraków sam Howard, uczestnik odbywającego się tam V I I I Świato­ wego Kongresu Esperantystów. Wizyta wywołała porusze­ nie w miejscowym środowisku architektów, które od paru lat żyło sprawami związanymi ze zniesieniem fortyfikacji i udos­ tępnieniem terenów podmiejskich pod zabudowę. Wywołała również konsternację. Kraków w dotychczasowym kształcie (powszechnie i ostro krytykowanym przez zwolenników idei miasta-ogrodu) bardzo spodobał się Howardowi, który uznał, że jedynym skutecznym lekarstwem na różne bolączki tego miasta może być uporządkowanie i zurbanizowanie terenów pofortecznych. Nazwał przy tym Kraków miastem-ogrodem z naturalnego rozwoju oraz utrzymywał, że miasto powinno się jak najdalej rozlewać przecząc, według świadków wizyty ,podstawowym założeniom swojej teorii. Dzisiaj po wielu latach można to ówczesne nieporozumienie wyjaśnić . Howard wcale nie zamierzał odebrać miejskiego 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 74 r charakteru ani istniejącym już miastom, ani nowo zakłada­ nym miastom-ogrodom. To Raymond Unwin, właściwy twórca współczesnej urbanistyki w Wielkiej Brytanii, określił jako pożądany niski wskaźnik gęstości zaludnienia (właś­ ciwy dzisiejszym suburbiom) oraz niewielki domek w ogród­ ku jako idealny model zamieszkiwania (Town Planning in Practice: An Introduction to the Art of Designing Cities and Suburbs, London 1909). Założenia te zrealizował w praktyce w pierwszym mieście-ogrodzie w Letchwarth (1903) i przed­ mieściu ogrodowym Hampstead pod Londynem (1907). Howard wyobrażał sobie idealne miasto inaczej [il. 1]. Określił wskaźnik gęstości zaludnienia na poziomie właś­ ciwym zabudowie o charakterze miejskim (70-100 osób na 1 akr; podobną gęstość zaludnienia przewidywał plan Nowe­ go Jorku z 1811 roku z dominującą zabudową dwu- i trzy­ piętrową) . Szerokie ulice miasta-ogrodu ozdabiać miały wielkomiejskie squares i crescents typowe dla londyńskiego pejzażu. Green belt - wolny od zabudowy mieszkaniowej pas terenów otaczających miasto - był w koncepcji Howarda obszarem na wpół zurbanizowanym. Mieścić się tam miało szereg instytucji publicznych, zagospodarowane tereny wy­ poczynkowe, intensywne podmiejskie farmy, cmentarz itd. Zatem bliższy idealnym założeniom miasta-ogrodu, przynaj­ mniej w ogólnym zarysie i proporcjach planu „Wielkiego Krakowa", który przedstawiono Howardowi, był z pewnoś­ cią galicyjski Kraków, a nie pierwsza, wzorcowa realizacja brytyjska w Letchworth .Przybysz z ogromnego Londynu, spoglądający z krakowskich Plant w stronę wylotu ulicy Wolskiej, z rozległymi Błoniami i dalekim Kopcem Kościu­ szki, musiał dostrzec w tym. niewielkim mieście wzór ideal­ nych proporcji, ideał bliski angielskim reformatorom i kooperatywistom: Williamowi Morrisowi i Johnowi Ruskinowi. Ten ostatni (cytuje go Howard w swoim dziele) twierdził, że należy ...otoczyć miasto murami prawa tak, by nigdzie nie mogły więcej powstawać zaniedbane i niezdrowe przedmieścia. W mieście powinny być piękne, ożywione ulice, zewnątrz miasta - swobodne przestrzennie, pas ozdobnych i owoco­ wych ogrodów. Każdy mieszkaniec z każdego punktu miasta niechaj ma możność w parę minut być na świeżym powietrzu, używać rozkoszy wsi i wzrokiem ogarniać szerokie horyzon­ ty. Na początku X X wieku, u zarania współczesności w sztuce planowania miast, zaczęto postrzegać miasto w całym skom­ plikowanym układzie stosunków łączących je z otoczeniem - jako swego rodzaju ekosystem. Uważano, że tylko wyraź­ nie określone granice miasta i kres nadmiernego wzrostu 18 19 20 �aglomeracji, może przywrócić ten ekosystem do stanu przedindustrialnej równowagi. Według Howarda, który od Ruskina i wielu innych przejął wizerunek idealnego miasta, należało ograniczyć stan zaludnienia miasta-ogrodu do liczby 32 tysięcy mieszkańców, a tereny podmiejskie, które zazwyczaj są terenem łatwej i chaotycznej ekspansji budow­ nictwa, wyłączyć spod zabudowy i oddać gminie na wyłączne użytkowanie. Granice wzrostu, realnie zaznaczające się dzięki temu w przestrzeni miasta i jego systemie prawno-finansowym, miały być rodzajem mechanizmu kompen­ sującego brak naturalnej równowagi ekosystemu. W prak­ tyce projektowania urbanistycznego funkcję tej bariery pełniło przedmieście, zagospodarowane według wskazówek Howarda. Czasem granicę traktowano bardzo dosłownie. Raymond Unwin, na przykład, zaprojektował dla Hampstead Garden Suburb potężny mur z basztami oddzielający to przedmieście od rozległego wrzosowiska [il. 2]. Czy był to tylko pomysł formalny, fascynacja średniowieczną architek­ turą miasta Rothenburg, przywieziona z podróży do Nie­ miec, czy też, jak postaramy się udowodnić w kolejnych komentarzach, przemożny wpływ higieny i tego, co w niej oraz w ówczesnym myśleniu proekologicznym było najbar­ dziej archaiczne, a dla całej kultury - rudymentalne. PASSUS 2 i 2a ...stwórzmy im [ptakom] coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w dawnych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywopłoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń... Komentarz: Przedmieścia i miasta-ogrody, z dużą ilością zieleni, gęstymi zaroślami i żywopłotami, stanowiły idealne środowi­ sko dla wielu ptasich populacji. Nie jedyny to jednak dyskurs, w który można tę formację roślinną włączyć. W stylu architektonicznym sztuki ogrodowej, którego głó­ wni teoretycy i praktycy: Baille Scott, Edwin Lutyens byli jednocześnie znanymi architektami miast i przedmieść ogro­ dowych w Anglii, żywopłot pełnił ważną funkcję architek­ toniczną - stanowił ogrodzenie lub pożądane uzupełnienie ogrodzenia. Ogrodzenia przezroczyste: druciane siatki, par­ kany z rzadko ustawionymi sztachetami nigdy nie funkc­ jonowały samodzielnie, często natomiast stawiano pełne, wysokie płoty lub ogrodzenia murowane [il. 8-12]. Nigdy też wcześniej, ani później nie przywiązywano tak wielkiego znaczenia do projektowania ogrodzeń podmiejskich posesji, jak na przełomie wieków. Konkursy na projekty ogrodzeń ogłaszane przez znaczące czasopisma artystyczne [il. 13, 14], wzory ogrodzeń typowych opracowane dla miast-ogrodów przez znakomitych architektów, były przejawem nie tylko mody, lecz także pewnej ideologii, której źródła można odnaleźć bez trudu w pismach teoretyków Arts and Crafts Movement w Anglii. Bezpośrednio stamtąd lub poprzez niemiecki Werkbund i w dużej mierze dzięki krakowskiemu towarzystwu Polska Sztuka Stosowana przenikał do Polski pogląd o konieczności zerwania z tendencjami „estety żujący­ m i " w sztuce projektowania miast. Polscy krytycy byli w pełni świadomi tej proweniencji. Jak już William Marris w swym przykazaniu wymienia - pisano w 1911 roku na łamach Przeglądu Technicznego - oparkanienie wcale nie podrzędną pełni rolę. Cala siedziba powinna być szczelnym a wysokim parkanem ogrodzona od otoczenia, od zgiełku ulicy. Ogród, ta część integralna domu, i, jak ten ostatni, nie powinien mieć również ścian ażurowych, nawet w gęsto zabudowanych przedmieściach. Spotykamy [w Anglii\ oparkanienie ogrodów wysokie i szczelne w przeciwieństwie do naszych krat i siatek, które robią z ogrodu coś tak obojętnego, że nie wiadomo dla kogo jest właściwie przeznaczony. Mówi się nieraz, że od tego ulica nabiera uroku, ale czy mniej zyska od dekoracyjnie zbudowanych płotów, to - wątpliwe. Nam sę wciąż jeszcze zdaje, że tylko przybytek wszelkich momentów estetycznych tworzy piękno. 21 II. 8-12. Z. Kalinowski i Cz. Przybylski, Projekty osady ogrodowej i domów „Garden City" pod Warszawą, 1912 75 �D£31Q Л ' Г О Р ГП'УП D D O O T ' ГСЛСС * П П D * О Л ТС Ząbki nie mieli już wątpliwości, że posesja winna być ogrodzona od drogi jednolitym, zielonym szpalerem żywo­ płotu [il. 3]. Jasne staje się również i to, że istotnym przedmiotem ówczesnych polemik nie były normy estetycz­ ne, lecz sposób artykułowania granicy w obrębie osady ogrodowej i to, czy w ogóle ma być ona widoczna. Archite­ kci, którzy decydowali się na pozytywną w tej sprawie deklarację, ulegali również skłonnościom do pewnych roz­ wiązań formalnych. Na rysunkach osady ogrodowej projek­ tu Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego z 1908 r o k u , dostrzegamy wyraźnie nie tylko przestrzeń pociętą murami i żywopłotami, ale i pewne cechy oryginalne architektury tych niewielkich domostw, których ściany fron­ towe tworzą wraz z murem jednolitą linię zabudowy obrzeżnej ulicy [il. 9-12]. Podobne rozwiązania odnajdziemy w ude­ rzająco jednolitej architekturze ulicy Wieniawskiego [il. 17] na Żoliborzu „urzędniczym". Czy była to li tylko zależność formalna od wzorców stworzonych przez Heinricha Tessenowa [il. 15, 16], słynnego projektanta przedmieścia-ogrodu Hellerau pod Dreznem, czy też przede wszystkim przemożna potrzeba ustrukturowania przestrzeni zgodnie z regułami, które w 1898 roku skodyfikował Ebenezer Howard? Bliższe jest nam to drugie wyjaśnienie. Wizerunek osady ogrodowej, rysujący się wyraziście jak parter barokowego ogrodu, poddawał się twórczej intuicji ówczesnych krytyków sztuki ogrodniczej z łatwością wyni­ kającą z wcześniejszego przyswojenia sobie przez nich reguł stylu architektoniczego. Pisał w 1913 roku na łamach „Ogrodnika" Stanisław Goliński: Tak więc dom, ogród i ogrodzenie stanowią jednolicie skomponowaną całość. Całość ta jednak nie może nie liczyć się z sąsiednimi domami i ogrodami. Wielka linia kom­ pozycji, obejmowanie rozległych przestrzeni, dobre wyzys­ kanie okolicznych widoków, otaczającej natury, własności, które cechowały planowanie ogrodów w dawnym Rzymie, następnie we Włoszech Odrodzenia, później we Francji i Anglii, powinnyby i dzisiaj stać się ideą przewodnią przy projektowaniu współczesnego idealnego miasta, za jakie uważać należy miast o- ogród. Gdy drogi i plantacje publiczne zwiążą prywatne ogródki takiego miasta, każdy z nich wytworzy ,,gi ar din o s e с r e t o", ,,b o s с o" lub „o r t o" stosowanie do upodobania właściciela, wspólnie jednak tworzyć muszą jedną organicznie związaną i skom­ ponowaną grupę. Jak w ogrodzie prywatnym dom byl punktem centralnym, tak i w miastach czy w osadach-ogrodach znaleźć się winno to, co będzie ośrodkiem, osią całości. Wjednym wypadku będzie to rynek [...] Czasem będzie to kasyno, zakład kąpielowy... Tu kościół łub klasz­ tor, tam znów pięknymi starymi drzewami wysadzona droga, ówdzie pamiątkowa góra (kopiec) lub wielka rzeka czy staw, będą takimi naturalnymi centrami, które posłużyć mogą za punkt wyjścia dla kompozycji... Zasada precyzyjnego limitowania przestrzeni, obowiązu­ jąca na wszystkich poziomach struktury miasta-ogrodu, była pochodną jego zewnętrznej granicy. Wnętrza urbanistyczne, które już wkrótce pojawiły się w planach Letchworth Garden City i Hampstead Garden Suburb, powtarzające w pomniej­ szonej skali „zamkniętą" formę całego miasta, były wyni­ kiem teoretycznych poszukiwań Barry Parkera stałego współpracownika Raymonda Unwina [il. 8]. Odpowiadały im w Polsce prace lwowskiego propagatora idei mias­ ta-ogrodu, profesora pierwszej polskiej katedry urbanistyki - Ignacego Drexlera ,a później, jako bezpośredni efekt tych prac, różne wersje „okolnicy", zastosowane przez Oskara Sosnowskiego w projekcie Miasta Ogrodu Czerniaków [il. 19, 20]. W warstwie ideologicznej „okolnica" nawiązywała do znanej formy wczesnohistorycznego osadnictwa Zachod­ niej Słowiańszczyzny. 25 26 Po ogłoszeniu wyników konkursu na projekt parcelacji gruntu pod Salwatorem na krakowskim Zwierzyńcu (1908), problem: grodzić szczelnie, czy - przejrzyście, stał się przed­ miotem gwałtownej polemiki między Tadeuszem Niedziels­ kim, autorem nagrodzonej pracy, a Jerzym Warchałowskim, który formułował zarzuty w duchu antyestetyzującej ideo­ logii, ganiąc projekt Niedzielskiego za... wybitnie sztuczną matowniczość, wystawność i pewną prete­ nsjonalność całego planu . Podważając konwencję „malowniczości", Warchałowski odwrócił perspektywę projektowania urbanistycznego, bio­ rąc za punkt wyjścia już nie drogę, z której roztaczał się malowniczy widok na podmiejską osadę, lecz - podmiejskie domostwo, któremu całe jego urbanistyczne otoczenie winno być podporządkowane zgodnie z ekonomicznymi, higienicz­ nymi, a w końcu i estetycznymi potrzebami mieszkańców ... jednym z najmilszych i najkorzystniejszych rozwiązań sytuacji domu na parceli południowej, mającej drogę od północy, jest zwrócenie frontu domu do południa i za­ mknięcie się od drogi murem, otaczającym podwórko, z wejściem do domu od ulicy przez izolowane od podwórka przejście. W ten sposób dom zwrócony jest frontem do południa, a od północy ma: podwórko, część gospodarczą mieszkania i wejścia. 22 23 Warchałowskiego oburzył również warunek zawarty w umowie między Towarzystwem Urzędników, które nabyło tereny za Salwatorem, a władzami miejskimi Krakowa, warunek nakazujący stawianie przezroczystych [ogrodzeń], ...aby okolicę zdobiły, protestował więc ...przeciwko przymusowi sztachetkowemu, w którym kryje się najfalszywiejpojęty ideal,,zdobienia" okolicy ogrodze­ niem ..przezroczystym" i oburzająca tendencja, zmuszająca ludzi do mieszkania od ulicy, na widoku. * Cztery lata później, projektanci zabudowy Miasta Ogrodu 2 76 21 28 29 30 Jak ongiś konieczność obrony — pisał Sosnowski - tak �dziś potrzeba współdziałania na polu gospodarczym spowo­ duje organizowanie się ludności w związki, kooperatywy i obraz widomy tej solidarności lechickich naszych przodków był dla mnie pobudką do poszukiwania rozwiązań zabudo­ wania grupowego? W istocie chodziło tu o znalezienie klarownej formy rozgraniczenia poszczególnych wnętrz urbanistycznych na niższym niż dzielnica poziomie organizacji przestrzeni mias­ ta. Błahy z pozoru problem „ogrodzenia" stał się w X X wieku szczególnie czułym probierzem „prawości" poglądów w dziedzinie planowania urbanistycznego. Nic więc dziwnego, że kiedy w połowie lat dwudziestych architekci z nowej awangardowej generacji przenieśli punkt ciężkości w projek­ towaniu z „domu" na „mieszkanie", anachronizmem stał się mur ogradzający giardino secreto i przycięty żywopłot, mimo że w języku krytyki używano tych samych słów, którymi posługiwali się o jedną dekadę wcześniej apologeci miast-ogrodów. Im mniejsze ogródki, tym więcej trzeba ogrodzeń, w Sta­ nach Zjednoczonych podobno wcale nie robią ogrodzeń, ale czyż to u nas możliwe?, Ogrodzić, zresztą ażurowo, możnaby całość, nie każdy poszczególny ogródek, (...) nie koniecznie trzeba zakładać wykwintny park i sadzić delikatne rasowe rośliny, można zamiast nich dać wytrzymałe, dzikie drzewa i krzaki, wymagające raczej opieki leśnika niż ogrodnika '' . Spostrzeżenia i rady znanego architekta tych czasów, Barbary Brukalskiej mają dla nas wartość ważnej deklaracji programowej, zwłaszcza że można ją uznać za przejaw troski o równowagę miejskiego ekosystemu i dowód na trwałą obecność myślenia proekologicznego w krytyce architek­ tonicznej tego stulecia. Istniał wszak jeszcze inny sposób oznaczania granic miejskiej ekumeny, pozostający w związ­ ku z ekologiczną retoryką, a korzeniami sięgający X V I I I stulecia i jeszcze głębiej w czas, lub raczej poza czas - o tym w następnym komentarzu. 1 2 1 PASSUS 1 i 1 A Kanalizacje i wodociągi przeprowadzane są pod ziemią. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na owarte przestrzenie dawało im [ptakom] pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd. Komentarz: Ten dosyć szczególny przypadek naruszenia homeostazy ekosystemu, swoiste exemplum wykorzystane przez autora felietonu z 1912 roku, było wyraźną aluzją do prac kanaliza­ cyjnych, które w lewobrzeżnej części Warszawy rozpoczęto po roku 1878, a w prawobrzeżnej części miasta kontynuowa­ no właśnie po roku 1912. Zarówno autor pierwszego projek­ tu William Lindley, jak i jego syn oraz kontynuator dzieła, William Heerlein, odrzucili biologiczne metody oczyszczania ścieków jako nie sprawdzone, nie podejmując nawet dyskusji nad zagadnieniem utylizacji. Toteż zarzut marnotrawienia znakomitego, naturalnego nawozu dla rolnictwa był najcięż­ szym, jaki zwolennicy utylizacji odpadków (często archite­ k c i ) stawiali systemowi tego prymitywnego, zubożającego spłukiwania. Zdania były zresztą podzielone, a ponieważ obszerniejszy zapis toczących się wówczas dyskusji był przedmiotem oddzielnej publikacji, tu ograniczymy się do najważniejszych głosów. Pewien standard mówienia o tych wstydliwych sprawach wyznaczył sam Ebenezer Howard powołując się (w formie motta do jednego z rozdziałów Garden Cities of To-morrow) na znaną publicystyczną dygre­ sję z Nędzników Wiktora Hugo, który wyłożył swoje przewi­ dywania w sposób następujący: 33 34 II. 13, 14. Konkursowe projekty ogrodzeń wg „Studio", 1900; il. 15, 16. H. Tessenow, Projekty domu odźwiernego z Kościoła wiejs­ kiego, 1903; il. 17. Ulica Wieniawskiego na Żoliborzu, Warszawa Kiedy system drenów ze swoją podwójną funkcją zwraca­ nia tego, co bierze, zastąpi ścieki - to prymitywne zubożają­ ce spłukiwanie - wówczas w połączeniu ze zdobyczami nowej 77 �J k_ 18 4Lu 19 II. 18. B. Parker, Przykłady wnętrz urbanistycznych; il. 19. O. Sosnowski, „Okolnica w zastosowaniu do zabudowania półzwartego", plan, „Architekt", 1924 ekonomii społecznej wydajność ziemi zostanie dziesięcio­ krotnie pomnożona, a problem nędzy wydatnie złagodzony. Żeby jednak właściwie oddać temperaturę toczącej się dyskusji i odnieść ją do właściwego przedmiotu, owej wspólnoty życiowej i organizacji żywej przyrody, w obrębie której odbywa się krążenie materii i energii , czyli - bio­ cenozy, przytoczymy następny ustęp z dzieła Hugo Wielkie miasto to olbrzymie szambo. Wykorzystanie miasta do nawożenia pól to czysty interes. Jeżeli nasze złoto jest nieczystością, to odwrotnie - nasze nieczystości są zlotem. Co się robi z tym zlotem-nawozem? Wyrzuca się je w otchłań. Wielkim nakładem kosztów wysyła się całe flotylle okrętów, żeby zbierać na biegunie południowym łajno petrełi i pingwinów, a mając pod ręką nieograniczone źródło bogactwa, odprowadza się je do morza. Cały nawóz ludzki i zwierzęcy, który świat marnotrawi, nie wrzucony do wody, lecz zwrócony ziemi, wystarczyłby, aby wyżywić cały świat. Te stosy śmieci na śmietnikach, wozy z nieczystoś­ ciami trzęsące się nocą po ulicach, te ohydne beczki zarządu miejskiego, cuchnące podziemne kanały biota ukryte pod brukiem, czy wiecie, co to jest? To łąki w kwieciu, to zielona trawa, macierzanka, tymianek i szałwia, to zwierzyna i bydło, to wieczorny ryk sytych, wielkich wołów, to pachnące siano, to złociste zboże, to chleb na waszym stole, 35 36 78 gorąca krew w waszych żyłach, to zdrowie, radość, życie. Tak chce tajemniczy akt tworzenia, który jest przeob­ rażaniem się na ziemi, a przeistoczeniem w niebie. W tym długim łańcuchu pokarmowym, gdzieś pomiędzy niebem a ziemią, powinno znaleźć się miejsce nie tylko dla ptaków, których interesy powierzono w 1912 roku „budow­ niczym", ale i dla mieszkańców nowoczesnych miast. Próby sprostania temu wyzwaniu podejmowano z różnym skut­ kiem w wielu miastach-ogrodach, zakładając kompostownie odpadów organicznych i inne utylizacyjnie zorientowane przedsięwzięcia. Również w publicystyce tego okresu krążo­ no nieustannie w obszarach wyznaczonych przez Wiktora Hugo. Dość stwierdzić, cytując słowa gdzie indziej już wypowiedziane, że Józef Polak, wspomniany autor pierw­ szego polskiego podręcznika urbanistyki, był projektantem i inicjatorem budowy zakładu spalania śmieci w Warszawie (1909) , Władysław Dobn:yński - „polski Howard", nie­ strudzony apologeta angielskiego reformatora, rozpoczynał publicystyczną karierę w 1900 roku od cyklu artykułów na temat oczyszczania ulic Warszawy , natomiast Wojciech Szukiewicz, autor pierwszego polskiego streszczenia i ko­ mentarza do dzieła Howarda , redagujący ponadto w 1909 roku miesięcznik „Zdrowe Życie", poświęcony higienie, którego łamy udostępniono „Delegacji przy Warszawskim 31 38 39 40 �II. 20, 21. O. Sosnowski, „Okolnica dla 15 udziałowców" i plan założenia pałacowego, „Architekt", 1924 41 towarzystwie Higienicznym do sprawy miast-ogrodów" , opublikował w tym samym roku imponującą monografię pod tytułem O kremacji, czyli paleniu cial po śmierci. W wyniku długich i gruntownych rozważań doszedł w niej do wniosku, który pozostaje w ścisłym, acz nieco szokującym związku z problematyką ekologiczną: Jeżeli zrozumiemy, że przy procesie spalania się ciała ludzkiego wywiązuje się amoniak, który za pośrednictwem deszczu dostaje się z atmosfery do ziemi i tutaj służy światu roślinnemu za niezbędny pokarm, którego i dodany do ziemi popiół ludzki w doskonałym stanie dostarcza, to zgodzimy się na to, że kremacja jest faktycznie najwłaściwszym sposobem usuwania nieboszczyków połączonym z możliwie najszybszym wróceniem ich do ogólnego obiegu materii. Pozostaniemy w obszarze empirii, twierdząc, że jedynym celem wszystkich tych utylizacyjnych wynalazków było zamknięcie przemian metabolicznych w granicach ekosys­ temu miasta. Wprawdzie w latach dwudziestych granice te przesunęły się, a nowa awangardowa doktryna zmusiła planistów do zastosowania zsypów na śmieci i specjalnych urządzeń do spalania odpadów, które instalowano w pod­ ziemiach wielkich „jednostek mieszkaniowych", nie wywo­ łało to jednak żadnej szczególnej zmiany w samym trybie ustalania granicy ekosystemu. Zastąpiła ona jedynie granice 42 z początku X X wieku, zdefiniowane w przestrzeni prawno-finansowej miasta-ogrodu, jego strukturze demograficz­ nej, strukturze wewnętrznych podziałów przestrzennych, architektonicznych i wreszcie w systemie relacji miasta do jego rolniczego otoczenia, gdzie granicą było zarządzane wspólnie przez całą gminę przedmieście - green belt. Powtórzmy więc jeszcze raz, że dzieje współczesnej urbani­ styki od początków tego stulecia były zdeterminowane przez ekologiczną strategię wyboru między równowagą opartą na ścisłym rozgraniczeniu naturalnej i cywilizacyjnej sfery ludz­ kiego bytowania, a równowagą wyrażającą się w harmonij­ nym przenikaniu obu tych sfer w obrębie tej samej struktury przestrzennej, starannie limitowanej i graduowanej wewnęt­ rznymi podziałami. Ta strategia wyznaczyła dystans między rozwiązaniami skrajnymi epoki - uniwersalnym wzorem osiedla funkcjonalnego, kolportowanym przez międzynaro­ dowe środowiska awangardy i znanym z wielu regionalnych rozwiązań, idealnym projektem miasta-ogrodu. Podsumowanie Warto wreszcie przypomnieć, że w felietonie, który był pretekstem dla tych rozważań, nie wspomniano słowem o żadnej granicy, mimo, że był to „felieton ekologiczny dla 79 I �architektów", a w końcu kwestia granicy, jak próbowałem udowodnić, aktualizuje się właśnie na przecięciu problema­ tyki urbanistycznej i ekologicznej. Trudno podważyć prawo­ mocność aktualizacji w obrębie każdego z tych wirtualnych tekstów, lecz z drugiej strony, kojarzenie ich ze sobą tylko dlatego, że tu i tam pojawia się kategoria „granicy", jest w najwyższym stopniu podejrzane. Podejrzana jest mianowi­ cie rutyna, z jaką antropolog kultury zwykł łączyć z sytuacją „graniczną" wszystkie obiekty mieszczące się w kategorii „nieczystego". Zapytany o zasadność tego nawyku, od­ powie: Każde dziecko stając się świadome swej osobowości z konieczności staje przed pytaniem ,,Kim jestem?", ,,Gdzie jest granica mnie samego?" Odchody ludzkiego ciała przed­ stawiają szczególną trudność. ,,Czymójkal, mój mocz, moja sperma, mój pot są częścią mnie samego, czy też nie? ... otwory ciała ludzkiego tworzą przejścia i wszystkie odchody są „rzeczami nie na miejscu", tak samo jak usuwane części w okaleczeniu obrzędowym. Zrozumiale, iż mogą się one stać przedmiotem tabu. Tak też się dzieje.* Ten wywód otwiera drogę następnym analogiom. „Za­ 2. tkanie odbytnicy", na przykład, inicjacyjny rytuał plemienia C z a g a , k t ó r y ma udowodnić kobietom, że mężczyźni tego plemienia po przejściu inicjacji nie oddają kału, jest struk­ turalnym odpowiednikiem wcześniej wspomnianych projek­ tów utylizacyjnych. W obu przypadkach chodziłoby więc 0 oczyszczające usunięcie odchodów przez całkowite spożyt­ kowanie ich w granicach organizmu mężczyzny - w pierw­ szym przypadku lub ekosystemu miasta - w przypadku drugim. Jeśli jednak będzie potrzebna dodatkowa analogia, zawsze można przypomnieć hipotezę na temat genezy wpro­ wadzenia techniki użyźniania gleby nawozem naturalnym. W tym wypadku odchody miałyby pełnić funkcję magicz­ nego katalizatora procesów wegetacyjnych na neolitycznym poletku i taką samą funkcję na rolniczym przedmieściu (granicy) miasta-ogrodu. Schematy interpretacyjne, o których tu mowa, mają wady 1 zalety; wady, jeśli interpretacja ogranicza się do samego schematu; zalety zaś wtedy, gdy a priori lub intuicyjnie przyjęty schemat pozwala rozwinąć oderwane i zestawione ze sobą formuły w wirtualną, „cudownie" nieprzypadkową rzeczywistość. 44 PRZYPISY 1 Artykuł jest pracą o charakterze syntezy. Zawiera dużo informacji, których dokładne udkokumentowanie wymagałoby obszernych przepi­ sów i rozbudowanego systemu odsyłaczy. Zrezygnowałem z tego świado­ mie, a zainteresowanych odsyłam do nie opublikowanej rozprawy doktorskiej: A. Czyżewski, Idea miasta-ogrodu w Polsce w latach 1899-1939, maszynopis, Biblioteka Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. 2 Por.: T. Sumień, A. Wagner-Sumień, Ekologiczne miasta, osiedla, 3 J. Polak, Wykład 4 Wawel, Ochrona ptaków higieny miast, Warszawa 1908, s. 79 i budowniczowie, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 7, s. 86 R.P., Wystawa architektury i wnętrz w otoczeniu ogrodowym w Kra­ kowie w R. 1912, „Architekt", 1912, z. 6-7, s. 61-65 6 Objaśnienia ..Ząbki"pod do projektów na parcelację majętności hr. A. Ronikiera Warszawą, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 13, s. 178-184 7 W. Dobrzyński, Krótki zarys prac Delegacji miast-ogrodów, „Zdrowie", 1912, z. 10, s. 737; por. też: Młociny, Warszawa 1914, s. do sprawy Miasto-ogród 14-15 8 Zjazd, poświęcony higienie miasta, odbył się 25-28 maja we Włocławku. Sprawozdania ze zjazdu zamieszczono w 6 i 9 zeszycie „Zdrowia" z 1912 roku. " Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w 1898 roku pod tytułem Tomorrow: a Peaceful Path to Real Reform. Następne wydanie z 1902 roku, nieco zmienione, nosiło już tytuł Garden Cities of To-morrow i, w postaci rozszerzonej o wstęp Frederica J. Osborna oraz obszerny szkic Lewisa Mumforda The Garden City Idea and Modern Planning, było parokrotnie wznawiane (w Anglii) po 1945 roku. 1 0 M . M . Zweigbaum, Władysław Dobrzyński, Polski Słownik Bio­ graficzny, t. 5, 1939, s. 275-276 1 1 W. Dobrzyński, Delegacja do sprawy miast-ogrodów, „Zdrowe Życie", 1909, nr 3/4, s. 33 1 2 1 3 Wystawa miast-ogrodów, „Zdrowie", 1910, z. 7, s. 545-548, 561 Wł. Wr., Sprawozdanie z ..Budowlanego Wieczoru Dyskusyjnego", „Przegląd Techniczny", 1911, nr 51, s. 659-660; por. też: Budowlany Wieczór Dyskusyjny, „Wiadomości Budowlane", 1911, nr 12, 1912, nr 1, 2 1 4 J. Warchałowski, Konkurs na parcelację gruntu pod Krakowem, „Architekt", 1909, z. 1, s. 11 [wyniki konkursu na plan regulacji Wielkiego Krakowa], „Ar­ chitekt", 1910, z. 6, 7, 8 1 5 16 Miasta-Ogrody, „Architekt", 1912, z. 6/7, s. 82-83 1 7 Por. też: W. Ostrowski, Ebenezer Howard - pionier współczesnej urbanistyki, ..Studia i Materiały do Teorii Architektury", t. 9, 197], s. 727-134 E. Howard, Garden Cities of To-morrow, London 1967, s. 67; por. też: L. Mumford, The Garden City Idea and Modern Planning [w:] E. Howard, op. cit., s. 31-32 Już w 1913 roku, krytykując zbyt małą powierzchnię miasta-ogrodu Ząbki, Witold Małkowski zauważył, że powierzchnia Letchworth od­ powiadała mniej więcej powierzchni „Wielkiego Krakowa", lecz jej podział między miasto właściwe i jego country belt był daleki od idealnego i wyrażał się stosunkiem 1 do 2 Cyt. za: Howard, op. cit., s. 50. Tłumaczenie według: W. Dobrzyń­ 1 5 2 0 2 1 80 (Garden Cities), „Zdrowie", 1909, z. 5, s. 338 W. Tomaszewski, О ogrodach nowoczesnych, „Przegląd Technicz­ ny", 1911, nr 20, s. 277 Tenże, W sprawie konkursu na parcelację gruntu pod Salwatorem, „Architekt", 1909, z. 2, s. 74 Tamże, s. 74 2 4 2 5 Konkurs [na domy w Ząbkach], „Wiadomości Budowlane", 1912, nr 10, s. 110. Wyróżnione w konkursie projekty zamieszczano w kolejnych numerach „Wiadomości Budowlanych" z 1912 roku. Być może ten sam projekt Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego, który zamieszczono w 1908 roku w „Przeglądzie Tech­ nicznym", był eksponowany w czasie warszawskiej „Wystawy Miast-Ogrodów" w 1910 roku w postaci modelu, rysunków i planów podmiejskiej kolonii 2 7 2 8 robotniczej. S. Goliński, Estetyka ogrodu, „Ogrodnik", 1913, nr 32, s. 522-523 B. Parker, Economy in Estate Development, „Journal of the Town Planning Instytute", 1928, nr 8, s. 25-29 2 5 I . Drexler, О zakładaniu ulic miejskich, „Przegląd Techniczny", 1913, nr 2, s. 23-24, nr 3, s. 35-36; por. też: Tenże, О oszczędnym projektowaniu sieci komunikacyjnej nowoczesnego miasta, „Dom Osiedle Mieszkaniowe", 1931, nr 1, s. 6-15 3 0 O. Sosnowski, Projekt pod Warszawą, 3 1 rozplanowania miasta-ogrodu Czerniaków „Architektura i Budownictwo", 1926, z. 6, s. 8-11 Tenże, ,,Okolnica" w zastosowaniu do zabudowania półzwartego, „Architekt", 1924, z. 2, s. 21 3 2 B. Brukalska, Na peryferiach Warszawy, „Dom Osiedle Miesz­ kanie", 1929, nr 2, s. 10-11,' 3 3 [S. Adamczewski, J. Swiecianowski], Czy system kanalizacji dla M. Warszawy przez P. Lindleya projektowanej ma rację bytu?, „In­ żynieria i Budownictwo", 1881, nr 54, s. 55: ...najpożądańszem byłoby umiejętne usunięcie odchodów i korzystne ich zużytkowanie. Nad roz­ wiązaniem tej kwestii od pewnego czasu pracuje dwóch znanych architek­ tów naszych, pp. S. Ad. i Jul. S., a próby z ich przyrządem na małą skalę wykonane dowiodły, iż podobne przedsiębiorstwo, oprócz zapewnienia sanitarnych korzyści, wcale dobrze procentować może. Obecnie autorowie powyższej idei mają zamiar skonstruowanie aparatu na większą skalę, a po uzyskaniu na takowy patentu zawiązać spółkę, której celem będzie oczyszczanie miasta i zużytkowanie jego odchodów do gospodarstw rolnych. A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Ekologiczna utopia XIX wieku, 3 4 „Arche", 1991, nr 3, s. 42-46; por. też: Tenże, Odwrotna strona Stanisława i początku życiorysu Adamczewskiego - szkic biograficzny, [w.] Architektura XX wieku, Warszawa 1991, s. 71-84 XIX 3 5 W. Hugo, Nędznicy, tłum. K. Byczewska, t. 4, s. 149; por. też: Howard, op. cit., s. 58 T. Sumień, A. Wagner-Sumień, op. cit., s. 9 Hugo, op. cit., s. 147-148 3 6 3 7 1 8 ski, О miastach przyszłości J. Warchałowski, op. cit., s. 11 2 3 2 6 budynki, Warszawa 1990 5 2 2 3 8 3 9 [zakład miejski do palenia odpadków], „Zdrowie", 1909, z. 4, s. 242 W. Dobrzyński, Co robimy, a co robić należy z odpadkami domo­ wymi?, „Zdrowie", 1900, nr 19, s. 590-591 W. Szukiewicz, Miasto-Ogród, „Tygodnik Polski", 1899, nr 1, s. 4 0 2-3, nr 2, s. 21-22, nr 4, s. 61-62, nr 5, s. 82-83, nr 7, s. 122-123, nr 8, s. 142 4 1 Tenże, Do Czytelników, 4 2 Tenże, О kremacji, czyli paleniu cial po śmierci, Warszawa 1909, s. 7 „Zdrowe Życie", 1909, nr 1, s. 1-2 4 3 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 68-69 4 4 B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuał inicjacji i zazdrość Warszawa 1989, s. 252-256 męska, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8aeb470dc5ec35090f6d933071784549.pdf d66fca78f00d0821a69d6a8bf4f0f94a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3350 Title A name given to the resource Z perspektywy Siedmiogrodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.14-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z perspektywy Siedmiogrodu Drogi Aleksandrze, Na Twoją propozycje rozmowy odpowiadam - tak jak to j u ż kiedyś się zdarzyło - listem. Poprzedni pisałem do Ciebie w okresie kiedy przygotowywałeś świetny numer „ K o n t e k s ­ t ó w " poświęcony antropologii teatru i kulturze alternatywnej. Ja byłem wówczas w „ P o d r ó ż y na W s c h ó d " z zespołem, który w t y m właśnie - 1990 roku stworzył F u n d a c j ę „ P o g r a n i c z e " a później Ośrodek „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " z siedzibą w Sejnach. Dzisiaj przygotowujesz wydanie „ K o n t e k s t ó w " poświęco­ nych Litwie, bywałeś u mnie w domu w drodze do W i l n a i K o w n a , zapisując adresy i trudne do z a p a m i ę t a n i a nazwiska. To, że tutaj przecinają się nasze drogi, że taki jest obecnie kontekst naszej rozmowy, dowodzi najoczywiściej ewolucji jakiej uległy nasze poszukiwania. Dzisiaj z a a n g a ż o w a n i jesteś­ my w rozpoznawanie Litwy, w obecność Litwy. Dzisiaj powtarzamy coraz płynniej nazwiska, uczymy się melodii słów. które są w ustach Polaka nie oswojone zupełnie, jakby przywoływały glos nie z sąsiedztwa trwającego wieki, a z dale­ kiego kontynentu. A przy tym wszystkim proponujesz - co jest jeszcze jednym dowodem Twojej diabelskiej intuicji - nazwać naszą r o z m o w ę „ Z perspektywy Siedmiogrodu", co od razu ustawia przed­ miot naszych dociekań we właściwym, szerszym wymiarze. Tak więc przywołuję w pamięci wszystkie nasze rozmowy w Cimochowiznie. Sejnach. Warszawie wszystkie stawiane przez Ciebie pytania i zabieram się do pisania. Dlaczego perspektywa Siedmiogrodu jest ważna dla naszej rozmowy? C h o ć b y dlatego, że umieszcza Polskę i Litwę w pewnym systemie naczyń połączonych, wzajemnie uwarun­ kowanych i silnie na siebie oddziałujących. Ten system to oczywiście pogranicza Europy Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j ze swo­ im piętnem historycznych p o w i ą z a ń , zmieniających się granic, kulturowych powinowactw. D o l e g o doszło jeszcze piętno wspólnoty obozu socjalistycznego, co do k t ó r e g o łudzimy się, że szybko ulegnie zatarciu, a w rzeczywistości z m a g a ć się będziemy z nim jeszcze przez dziesięciolecia. Samo pojęcie „ p o g r a n i c z e " nie jest w obecnej dobie tutaj popularne. Związane to jest z t y m , że godząc się na rzeczywistość pogranicza godzisz się na rezygnację z wyłączności np. litewskości czy polskości na danym obszarze. W e ź chociażby takie Wilno - L i t w i n i tyle się nawalczyli, aby mieć je za swoje, za swoją stolicę. A tu teraz Białorusini głoszą światu, że ich d u c h o w ą stolicą jest W i l n o i spokojnie p r o p o n u j ą , aby to miasto stało sie stolicą nas wszystkich: Litwinów P o l a k ó w , Białorusinów, Ż y d ó w . . . Tak to j u ż tutaj u nas jest. T u żaden n a r ó d nie ma wszystkiego na własność. W konsekwencji stoją przed nami zawsze dwa możliwe scenariusze p o s t ę p o w a n i a : albo będziemy chcieli mieć wszyst­ ko na własność i wówczas zaczniemy wypisywać na murach hasła w rodzaju „ P o l s k a dla P o l a k ó w " i gorliwie b u d o w a ć wizerunek każdego innego j a k o obcego i wroga, albo dom swój zbudujemy otwarty, trudząc się nad d o b r o s ą s i e d z t w e m i poszanowaniem innego. Istotny problem w tym przypadku nie tkwi w tym, że przyjmujemy pierwszy scenariusz, bo świadomych i aktywnych nacjonalistów jest u nas niewielu, a przypadłość ksenofobii, choć rozpowszechniona, pozostaje jednak w większości środowisk cechą wstydliwą Problem polega na t y m , że ogromna większość z nas u w a ż a , iż wystarczy nie być nacjonalistą, mieć demokratyczne p o g l ą d y i sprawa załatwiona. Tymczasem dom otwarty trzeba b u d o w a ć; tutaj potrzebna jest wielka praca do wykonania, wielkie serce. Podobnie jest z pojęciem tolerancji; samo słowo łacińskie tolerare - znosić, ma w sobie coś z bierności i wówczas rację ma Jan Paweł I I m ó w i ą c „Tolerancja to za m a ł o . . . " . Ale o tolerancji później. 14 Teraz chcę tylko zaznaczyć, że to pole budowania, zawiązy­ wania nici wspólnoty w momencie narastającej fali procesów dezintegracji na pograniczach, uznałbym za jedno z najistot­ niejszych pól działania naszego o ś r o d k a w Sejnach. O t ó ż dla mnie osobiście przełomem w spojrzeniu na po­ granicze j a k o na system scalający całą tę naszą część Europy w jeden oVganizm, były p o d r ó ż e do Siedmiogrodu Wcześniej były tylko intuicje, pojedyncze tropy, lektury książek. Była na przykład dyskusja o Europie Ś r o d k o w e j w latach 80-tych zainicjowana słynnym esejem Kundery Zachód po¬ rwany albo tragedia Europy Środkowej, w której wzięli udział m , : Miłosz, Havel, K o n r a d , Venclova, M i c h n i k i Jancar. Ale wówczas idea Europy Środkowej pojmowana była zbyt w ą s k o i zbyt silme uzależniona od przeszłości Poza tym p o w s t a w a ł a przede wszystkim w opozycji do Rosji do Z w i ą z k u Sowiec­ kiego W momencie gdy słabła g r o ź b a uzależnienia od Moskwy i pojawiła ię szansa^wcieleniai idei w życie dyskusja udchb m K arenę w k r o c z ™ n r p o d r n s a n e ^ ^ ^ S ^ ^ S ^ S - ^ ^ o hcznvch d ą s ó w i o ? ó r ó w - ^ ^ ^ b J T S t ó e t o H Szowane jedymeT^ Jesień 1989 r o k u zakończyła pewien rozdział w podejściu do problemu Europy Środkowej. I choć był to rozdział c ekawa, obfitujący w świetne eseje, błyskotliwe analizy historyce n o - k u t u r o w e . to jednak o b n a ż o n e zostały wszystkie jego słabości: pewen akademizm, brak przebicia i umocowania w realiach bieżącego życia Powoli stawało się jasne że E u r o p ę Środkową zaczyna zastępować Europa Środka wo-Wschodnia i obok Węgier Czech Słowacji i Polski jest także Litwa R u m u n a i inne^ kraje że na n k t u a się z d a d z ą wszelkie k a l k i S ^ ^ ^ ^ y ^ ^ i ^ S T S . wym w y z w a ć Europy D o m S R o i a S B nrzed^ m z v s t k i m na nfewieTeztoffi^ ba nomiedzv ludzi SałanTe ^ ^ S o i ^ z T i ^ ^ ^ rozpocząć W ten s p o s ó b otwiera się obszar pracy organicznej, który stoi przed nami do wykonania. T r u d n o sobie wyobrazić jakikolwiek rodzaj ideologii, choćby najbardziej szlachetnej, który byłby w tej sytuacji p o ż ą d a n y i skuteczny. Potrzebny jest raczej w a r s z a t, który przysposabiałby ludzi do życia na pograniczu w sytuacji otwartości i szansy na godne współist­ nienie. O t ó ż nasze miejsce jest właśnie przy t y m warsztacie. M o ż n a powiedzieć, że to co robimy w Sejnach, to pewnego rodzaju laboratorium, w k t ó r y m poszukujemy nowych form działania, aktywności kulturalnej i edukacyjnej nowych s p o s o b ó w * 5 macji życia w małych ojczyznach które o d p o w i a d a ł o b y wyzwaniom czasu Nie jest to łatwe. O p ó r materii jest ogromny. Przede wszystkim jesteśmy nieprzygotowani do zmierzenia się z rzeczywistością, która nagle się przed nami wyłoniła. Żeby cokolwiek tutaj b u d o w a ć trzeba znać swoich sąsiadów, rozu­ mieć ich punkt widzenia, z d o b y w a ć dystans wobec własnej'. megalomanii. T y m sposobem trzeba też pogłębiać poznanie samego siebie Przecież jednym z najdramatyczniejszych py­ tań jakie się wyłoniły obecnie to jest pytanie o własną tożsamość. Tymczasem, gdyby p r ó b o w a ć określić nasz stopień facho­ wości w tych dziedzmach, to śmiało m o ż n a powiedzieć, że jest dyletancki. I ciągle nie widać jakiejkolw.ek istotnej zmiany w podejściu do tych p r o b l e m ó w w szkołach, parafiach c z j mass mediach. Istnieją oczywiście różne pojedyncze inic­ jatywy, w tym wydawnicze W czasach .podziemnych" poja¬ w i Ę książka B o h d a S S K c z y p i e ™ �- Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nie j e d n ą cegiełkę wniosła w tej budowie. T o jednak ciągle za m a ł o i myślę, że rozumiesz dlaczego tak upieram się przy tym warsztacie. Tak sobie myślę teraz, że ten okres - mityczny j u ż prawie _ niezwykłego współistnienia n a r o d ó w i kultur, opisywany orzez Vincenza i Stempowskiego, to był okres dziecięcy, Ł - r e f l e k s y j n y , pewnej naturalności i przezroczystości ist­ niejącego p o r z ą d k u . D o tej epoki nie ma powrotu tak jak nie Sa powrotu do dzieciństwa. Dzisiaj jesteśmy w okresie dojrzałości, przebudzonej refleksji i bez rozwoju świadomości, Ł g o jej pogłębiania, nie damy sobie tutaj rady. Dotyczy to nie tylko elit ale nas wszystkich. I dlatego jeszcze raz powtarzam - warsztat, bowiem ś w i a d o m o ś ć jest przecież dla nas kwestią życiowego praxis. Powiesz, że tych w a r s z t a t ó w uruchamianych obecnie jest bardzo d u ż o : warsztaty języków obcych (zachodnich oczywiś­ cie), komputerowe, menadżerskie, marketingu i t d . Zgoda. One wszystkie są potrzebne. Ale na tej samej zasadzie potrzeb­ ny jest warsztat ś r o d k o w o e u r o p e j s k i odnoszący nas do naszeco miejsca zamieszkiwania. I tak samo prosty i oczywisty jest fego cel: być w pulsie życia, nie stać się anachronicznym, zasklepionym w p u d e ł k u rodem z X I X wieku jeszcze. M i m o że ta praca powinna być obliczona na długie lata, że powinna być gruntowna i niespieszna, to jednak dokonuje się pod wielkim ciśnieniem czasu i okoliczności. Jest niepokój j pośpiech. P ł o n ą Bałkany, a przecież to u nas się pali! 1 co robić w tej sytuacji: o r g a n i z o w a ć k o n w ó j humanitarny czy brać się za pracę u siebie, za przygotowanie spotkania młodzieży polskiej i litewskiej na przykład? Jedno i drugie jest tym samym Oczywiście aby p r z e k o n a ć się do tej pracy, aby położyć pod nią właściwy fundament, nie m o ż n a kierować się strachem i myśleć jedynie o działaniach prewencyjnych. Nie w y o b r a ż a m sobie tego inaczej jak tylko pracy twórczej, odwołującej się do mocy pozytywnych, ich energii duchowej i trzeźwego budowa­ nia. Cała moja nadzieja opiera się na przekonaniu, j a k ż e często już w życiu sprawdzonym, że te siły na naszych pograniczach są w przewadze. One są m o ż e bardziej ukryte, nieśmiałe i często n i e u ś w i a d a m i a n e . Brakuje impulsów do ich wy­ zwolenia. Wszyscy jeszcze tutaj stoimy na słabych nogach więc nadrabiamy miną, baczymy kto ważniejszy i nie kwapimy się, aby pierwszemu wyciągnąć rękę. Tym ważniejsze jest więc przełamywanie tego stanu rzeczy, odnajdywanie miejsc siły i czerpanie z nich energii do działa­ nia. W tym miejscu pora j u ż p o w r ó c i ć do przywołanego przez Ciebie Siedmiogrodu, który wywołał wszystkie moje dotych­ czasowe refleksje. T o jest niewątpliwie miejsce siły Gdybym miał je p o r ó w n a ć do innego znanego mi miejsca w tej części Europy, to bez wątpienia p o r ó w n a ł b y m je do Wilna. Nie ma miasta w Siedmiogrodzie, k t ó r e m u o d p o w i a d a ł o b y W i l n o , ale stopień kondensacji mocy duchowych związanych z bogact­ wem kultur i tradycji j a k i posiada stolica L i t w y znajduje swój odpowiednik w całej sieci miast i m i k r o r e g i o n ó w Siedmio­ grodu zajmujących powierzchnię ponad stu tysięcy kilomet­ rów kwadratowych I nie jest to banajmniej ż a d n a przy­ graniczna prowincja - region Cstk zamieszkały przez seklerów bardzo przywiązanych do swych tradycji karpackich Węgier to samo centrum współczesnej R u m u n i i I takjest w p r z y p a l ku Wilna czy choćby Rusi Kijowskiej co najmniej dwa współczesne narody upatrują w Siedmiogrodzie kolebki swej kultury i swego narodowego odrodzenia A obok R u m u n ó w i Węgrów sentymemdcTtej ziemi mają Sasi .Szwabi Żydzi Rusint, C y g T m e T Przy pierwszym zetknięciu z tym żywiołem dzisiaj masz wrażenie, że okres panowania „Geniusza K a r p a t " ostatecznie ten ogród zdewastował, co jest pozorne. Wystarczy zajść do mieszkań, w k t ó r y c h na p o r z ą d k u dziennym są bogate biblio­ teki, cenne obrazy, misterne wyroby rzemiosła ludowego, wystarczy p o r o z m a w i a ć z ludźmi, a przekonasz się, że tradycja tutaj zachowała swoją ciągłość. Że nie zamilkły uniwersytety * środowiska inteligencji że żywa pozostaje w dalszym ciągu kultura ludowa, A co z tego wynika na dzisiaj, na jutro? Przede wszystkim pewna postawa ś w i a t o p o g l ą d o w a , pe­ wien format duchowy człowieka, który określiłbym k r ó t k o jako głęboko tolerancyjny. W y d a w a ł o b y się, że to tak niewiele. Przecież każdy z nas jest tolerancyjny. Również tam u Ciebie w Warszawie kogo byś nie spytał to jest oczywiście tolerancyj­ ny. N o tak, tylko że dopiero tam, w Siedmiogrodzie, staje się jasne o czym w rzeczywistości m ó w i m y . Tolerancja to po ecie które do chwili gdy pozostaje w sferze naszych intencji i wyobraźni, jest całkowicie czcze, puste i nic nie znaczJedynie życiowe p r ó b y , nieustannie ponaw.ane, coraz to trudniejsze, powoli wypełniają je znaczeniem. A w Siedmio­ grodzie pod t y m względem jest jak w ulu - trwa nieprzerwana P^aca i to już od wieków. W tym sensie postawa, o której m ó w i ę jest czymś o wiele ważniejszym, czymś co może stać się d o m i n a n t ą życia społecz­ nego, czy wręcz całej cywilizacji. Oczywiście zaledwie m o ż e się stać, bowiem stawiać musi czoła całym z a s t ę p o m złych sił. konfliktów, ksenofobii itd. Docieramy teraz do rzeczy, myślę, niezmiernie istotnej dla naszej rozmowy. Oto mamy bowiem z jednej strony p o s t a w ę tolerancji, obok której ciągle nieśmiało stawiamy potencjalne „ m o ż e " . Ale ta postawa wywołuje i o b n a ż a tu na pograniczach nieubłagalnie swoje przeciwieństwo - p o s t a w ą zamknięcia, wrogości, nietolerancji. O t ó ż ta dychotomia, ten dramat przeciwieństw jest dniem codziennym mieszkańców pograni­ cza, jest koniecznością dokonywania w y b o r ó w , pracy nad samym sobą i w obrębie wspólnoty. T y m dla mnie tak n a p r a w d ę jest Europa Ś r o d k o w o - W s c h o d n i a : dramatem, w k t ó r y m postawa otwarcia, pobratymstwa i szacunku dla inności zmaga się z postawą wąskiego partykularyzmu, egoiz­ mu narodowego i ksenofobi,. X X wiek przyzwyczai) nas do sytuacji, w których ta druga postawa zwyciężała i w związku z tym nie próbujemy nawe* sobie realnie wyobrazić rzeczywis­ tości, w której to postawa jej przeciwna u W ł a b y w pełni do głosu. A przecież będzie musiała dojść do głosu W żaden fposób s,ę od tego nie wykręcimy N e uporamy się ze sobą z życiem wspólnoty bez wypracowania w sobie postawy głębokiej tolerancji A za tym idzie przecież wielka praca światopoglądowa .duchowa I to jest właśnie fascynujące tutaj, stanowiące zapowiedź wielkiego potencjału kulturowego i cywilizacyjnego. M y w Po­ lsce mamy często wyobrażenie o Litwinach j a k o nacjonalis­ tach, zaślepionych na punkcie swojej n a r o d o w o ś c i i nieufnych wobec sąsiadów. Jest to niesprawiedliwe uogólnienie, a głoszą­ cym te opinie Polakom warto by odpowiedzieć w ó w c z a s , że np. w Hiszpanii mówi się o K a t a l o ń c z y k a c h „ P o l a c c o " , mając na myśli ich skłonności do nacjonalizmu. T y m niemniej zapoznając się kilka lat temu z Litwinami obserwowałem u nich pewną egzaltację n a r o d o w ą i n e r w o w ą o b r o n ę przed wszystkim, co s t a n o w i ł o jakiekolwiek zagroże­ nie dla litewskości, co w y d a w a ł o m i się wówczas zrozumiałe biorąc pod uwagę historię. Ale piszę o tym dlatego, że ten stan w przypadku moich znajomych był stanem dynamicznym i podlegał przemianom za sprawę Wilna przede wszystkim. O t ó ż byli ludzie, dla których ksenofobia czy nietolerancja były czymś obrażliwym. A ponieważ życie w Wilnie ciągle z m u s z a ł o ich do konfrontacji postaw, do współistnienia z o d m i e n n o ś c i ą , to w ciągu tych laV obserwowałem ich ewolucję w stronę otwartości i tolerancji. Oto przykład p o d s k ó r n e j pracy jaka ciągle się dokonuje na pograniczach A za tym sto. przecież w istocie nie problem stosunku do n a r o d o w o ś c i czy religii czy obyczaju, ale formatu duchowego j a k i człowiek posiada Na koniec myślę, że nie od rzeczy będzie przypomnieć opowieść Jerzego Stempowskiego o t y m j a k przybył ze swojej doliny Dniestru do Polski centralnej, do Warszawy chyba i jakiego rozczarowania d o z n a ł kiedy s p o t k a ł się tam - sięgam po cytat - „ z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, d o b r y m co najwyżej dla dorobkiewiczów i p r o s t a k ó w " . Trzymaj się w tej Warszawie, Aleksandrze! Krzysztof Czyżewski 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a28a7d6851de8a36bc7f86bc5dc07d8.pdf 7c3fda4b0808455c49258945cc58fea3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2176 Title A name given to the resource List z podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Czyżewski LIST Z PODRÓŻY S z a n o w n y Panie Aleksandrze! Ten list piszę w o d p o w i e d z i na pańską prośbę o refleksję nad r u c h e m a m a t o r s k i m , kulturą a l t e r n a t y w n ą , teatrem — o c z y w i ś c i e w t y m t y l k o obszarze, który stał się d o s t ę p n y m o j e m u d o ś w i a d c z e n i u . T r o c h ę z w l e k a ł e m z o d p o w i e d z i ą . J u ż trzeci miesiąc jesteśmy w Podróży na W s c h ó d — t a k n a z w a l i ś m y nasze o b e c n e przedsięwzięcie, które w jakiś s p o s ó b realizuje marzenie o ciągłej w ę d r ó w c e , łączącej w j e d n o życie i pracę, miłość i o b o w i ą z e k , o g i e ń i n i e b o , marzenie, które ma s w e ź r ó d ł o w czasach, o k t ó r y c h będę pisał. M y ś l ę , że z a r ó w n o t o , jak i fakt, że w tej drodze s p o t k a ł o się w i e l u ludzi, u c z e s t n i k ó w zdarzeń, które będę p r z y z y w a ł — że t o w s z y s t k o p o m o ż e mi t y l k o w r o z m o w i e z przeszłością. U w a g ę s w o j ą s k u p i ę na d o ś w i a d c z e n i u „ G a r d z i e n i c " , w k t ó ­ rym brałem udział w latach 1 9 7 8 — 1 9 8 3 i na c a ł y m kontekście z t y m z w i ą z a n y m . Zacznę j e d n a k o d r o b i n ę w c z e ś n i e j , o d recytacji poezji. W Polsce m ł o d y c z ł o w i e k , p o c z ą w s z y już o d szkoły p o d s t a w o w e j , m o ż e w z i ą ć udział w r u c h u , k t ó r y ma s w o j ą tradycję, ma s w o j e w z l o t y i u p a d k i , ma s w o i c h m i s t r z ó w i w y ­ c h o w a n k ó w , i który w najczystszym s ł o w a t e g o sensie jest r u c h e m a l t e r n a t y w n y m . C h o d z i o u w a g ę s k u p i o n ą na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , a l b o inaczej, o pracę w obrębie w ł a s n e j w r a ż l i w o ś c i , charakteru i ś w i a d o m o ś c i . W ó w c z a s była t o cała sieć s p o t k a ń w r ó ż n y c h miejscach Polski, w ciągu c a ł e g o r o k u , s p o t k a ń ludzi g ł o d n y c h d u c h o w e j p r z y g o d y , p o u c z e n i a , d o s t ę p ­ n y c h j e d n a k w innej f o r m i e niż p r o p o n o w a ł a t o szkoła czy kościół. Poezja, a w i ę c przestrzeń w o b r ę b i e której działali, c h r o n i ł a ich szczelnie, czy chcieli t e g o czy nie, przed kulturą oficjalną, komercyjną, mass m e d i a m i , p r o f e s j o n a l i z m e m i t d . T u t a j alter­ n a t y w n o ś ć nie jest czymś przyjętym czy w y m y ś l o n y m — p o prostu przynależy d o natury rzeczy. I nie p o m o g ą nic różne ingerencje z z e w n ą t r z w ten ś w i a t — różni l o g o p e d z i , aktorzy z a w o d o w i i inni specjaliści, którzy c h ę t n i e by p o w y r y w a l i c h w a s ­ t y w t y m o g r ó d k u , żeby c h o ć t r o c h ę p r z y p o m i n a ł ich w ł a s n y . Istota poezji b r o n i się sama i kontestuje. Otóż ja jestem w y ­ c h o w a n k i e m t e g o r u c h u . Po o d e j ś c i u z „ G a r d z i e n i c " na n o w o się w tę s p r a w ę z a a n g a ż o w a ł e m , bardziej już j a k o w y c h o w a w c a i juror, ale też w e w ł a s n e j praktyce teatralnej, w której recytacja, czyli sztuka u w a g i s k u p i o n e j na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , s p o t y k a się z w y p r a c o w a n ą w „ G a r d z i e n i c a c h " ś w i a d o m o ś c i ą ciała i o d d e c h u . A l e nie o t y m c h c i a ł e m pisać. Faktem jest, że t o m o j e d o ś w i a d c z e n i e recytatorskie w a r s z t a t o w o w pracy w „ G a r ­ d z i e n i c a c h " się nie przydało — w i ę c e j , s t a n o w i ł o przeszkodę, którą trzeba b y ł o przezwyciężyć. Z c z y m ja przyszedłem d o „ G a r d z i e n i c " ? Z poezją M i ł o s z a , ( t o m i k Ocalenie cały przepisany ręcznie w czytelni u n i w e r s y t e c ­ k i e j ) , z i n t e n s y w n i e p r z e ż y w a n y m s p o t k a n i e m ze Stachurą, z j e g o ż y c i e m i książkami, z p o c h ł o n i ę t ą w r ę c z książką Brauna o n o w y m teatrze na świecie... i z całą s w o j ą bezradnością. A t a m , w p o m i e ­ szczeniu przed salą, na p ó ł c e stał M i c k i e w i c z , Rabelais, B a c h t i n , M o s z y ń s k i , Kolberg... Pamiętam też a l b u m z rycinami Blake'a, które nakładają mi się teraz na obraz l u d z k i c h ciał p o d d a n y c h ekspresji i muzyce, obraz jaki u j a w n i a ł się po o t w o r z e n i u d r z w i d o sali, w której p r a c o w a l i ś m y . G ł o w a na dół, brzuch d o góry, ś m i e c h d o t r z e w i , akrobacje, c z u p r y n y jak p ł o m y k i ś w i e c na w i e t r z e , gitary, flety i b ę b e n , r y t m i dotyk... O d t e g o w s z y s t k i e g o aż gęste b y ł o p o w i e t r z e . Ten czas t o była dla m n i e p r a w d z i w a szkoła. Proszę sobie w y o b r a z i ć m ł o d e g o c h ł o p a k a ( k o ń c z y ł e m w t e d y 2 0 lat) z a k o c h a ­ n e g o w sobie, n i e p o r a d n e g o ż y c i o w o , a m b i t n e g o , który już coś t a m m a ł e g o osiągnął, czegoś d o t k n ą ł , i który nagle w r z u c o n y jest w n o w y ś w i a t , gdzie trzeba cały s w ó j bagaż w y r z u c i ć , b o może t y l k o przeszkadzać, z a p o m n i e ć o sobie i p o d d a ć się n i e z n a n e m u . W takiej sytuacji m o ż l i w e są d w i e reakcje: a l b o c z ł o w i e k o k o p u j e 62 się w s w o j e j f o r t e c y i broni z d o b y t y c h p o z y c j i , a l b o c o ś pęka i przez wąską szczelinę w y c h o d z i nagi, by w s ł u c h a ć się i w s p ó ł i s ­ tnieć. Ten d r u g i w a r i a n t jest o c z y w i ś c i e w a r i a n t e m k o c h a n k a i tak też się ze mną stało — serdeczna kropla zaczęła drążyć skałę i p o w o l i zacząłem przystawać d o zespołu. A była t o n i e z w y k ł a konstelacja ludzi, n a p r a w d ę d u ż y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . B y ł e m o d nich młodszy, n a w e t d u ż o młodszy. M i e l i już za sobą d o ś w i a d ­ czenia teatru s t u d e n c k i e g o lat siedemdziesiątych i Teatru „ L a b o ­ r a t o r i u m " . Na p o s z u k i w a n i e n o w e g o n a t u r a l n e g o ś r o d o w i s k a teatru w y r u s z y l i w 1 9 7 7 r o k u . S p o t k a ł e m ich w K r a k o w i e w 1 9 7 8 roku na M i ę d z y n a r o d o w y m Biennale Teatru A m a t o r s k i e g o i w y ­ ruszyłem z n i m i na w y p r a w ę d o C y g a n ó w . N i g d y nie w i d z i a ł e m ich pracy z zewnątrz. J u ż t a m , w Szaflarach, w Spektaklu Wieczornym działałem w e w n ą t r z , w y k o n u j ą c małą etiudę. P o t e m w s z y s t k o p o t o c z y ł o się szybko: w e w n ę t r z n a praca, w y p r a w y , ludzie na w s i , p o d r ó ż e p o Europie... I n t e n s y w n y s t r u m i e ń . N i e b y ł o czasu na w ł a s n e p r o b l e m y , na refleksje t y p u czy m n i e t o realizuje czy nie, na w ą t p l i w o ś c i i roztrząsania decyzji. T o był s t r u m i e ń d o ś w i a d c z e n i a , o c z y w i s t y , s p o n t a n i c z n y , bez­ graniczny. Nie w i e się w t e d y c o t o kalendarz, rachuby, zmęczenie, dystans. I ciągle trzeba s t a w a ć na w y s o k o ś c i zadania, czy t o w o b e c t y c h dziesięciu przyjaciół, którzy stawiają duże w y m a g a ­ nia, czy w o b e c ludzi na w s i , czy w o b e c b i o r ą c y c h udział w w y p r a w i e . Jesteś t a k i , jakie w tej c h w i l i dajesz ś w i a d e c t w o o sobie. I t u nic nie da się zatrzymać, p o w t ó r z y ć , zagadać czy ukryć. Czy stół w „ G a r d z i e n i c a c h " był s u t o czy u b o g o z a s t a w i o n y ? Nie w i e m . Nie m y ś l a ł e m o t y m . Zawsze t y l k o i r y t o w a ł y m n i e u w a g i czy a r t y k u ł y o t y m , jak t a m jest ciężko i biednie. T o ciągnie się d o dziś. B y ł e m syty w „ G a r d z i e n i c a c h " i t o o d rana d o późnej n o c y . Czy ciężko p r a c o w a l i ś m y ? W y d a w a ł o mi się, że tak, zwłaszcza p e w ­ n y m i okresami. A l e , g d y po odejściu z zespołu, kolega z Poznania poprosił m n i e , ż e b y m przez tydzień p o p r o w a d z i ł za n i e g o lekcje języka p o l s k i e g o w t e c h n i k u m , ugryzłem się w język i w i ę c e j 0 ciężkiej pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " nie w s p o m i n a ł e m . A ż n i e w i a ­ r y g o d n e , ile p o d o b n y c h m i t ó w i klisz f u n k c j o n u j e w ś r ó d ludzi. Z z e w n ą t r z t o może w y g l ą d a ć n a w e t atrakcyjnie, ale jest bardzo niebezpieczne dla w e w n ę t r z n e j pracy. Wystarczy taką kliszę przyjąć — a cóż bardziej kuszącego — i ma się garb na całe lata, k t ó r e g o z b i e g i e m czasu coraz t r u d n i e j jest się pozbyć. Porzucam już dygresje i p o w r a c a m d o okresu z przełomu lat 7 0 1 8 0 . N a d c h o d z i ł czas kondensacji d o t y c h c z a s o w y c h d o ś w i a d ­ czeń, nadania im jeszcze i n n e g o w y m i a r u . Rodził się spektakl Gusła. Pamiętam dużą salę na piętrze pałacu w „ G a r d z i e n i c a c h " , która była w ó w c z a s naszym d o m e m : t a m w s z y s c y spaliśmy, t a m jedliśmy, t a m p r z y j m o w a l i ś m y g o ś c i . Kto nas o d w i e d z a ł ? Na przykład H i d e o Kanze, mistrz teatru N ó , k t ó r e g o grę na flecie słyszę d o dziś, Jerzy G r o t o w s k i , o p o w i a d a j ą c y n a m przy stole o „ s y z y g o s " — ś w i e t l i s t y m bliźniaku g n o s t y k ó w ; Paco M a y a n o , ś p i e w a j ą c y f l a m e n c o tak, jak t y l k o Lorca o t y m pisać potrafił: „ Z o l i w e k ciężko zwisają krzyki. T o chmara p t a k ó w u w i ę z i o n y c h rozpościera w c i e m n o ś c i a c h d ł u g i e o g o n y " . Przychodził też pan J a n , stróż, by o p o w i a d a ć s w o j e n i e z w y k ł e s n y o p o d r ó ż a c h d o nieba, r o z m o w a c h z a n i o ł a m i i d u c h a m i , a l b o też p r o r o c t w a z ksiąg M i c h a l d y ( S y b i l l i ) zaczerpnięte. Był t a m piecyk, trociniak, z i m o w ą porą rozgrzany d o czer­ w o n o ś c i i prychający d y m e m , duży stół, szafa, półka z książkami, a za przesłoną w różne s t r o n y p o r o z s t a w i a n e tapczany, w o k ó ł k t ó r y c h p r ó b o w a ł y się z a g o s p o d a r o w a ć i n d y w i d u a l n e ś w i a t y k a ż d e g o z nas: szafki, małe p ó ł k i , plecaki, instrumenty... Z książek p a m i ę t a m o c z y w i ś c i e różne w y d a n i a M i c k i e w i c z a , teksty Pigonia �0 Dziadach, Ev- o d c z u c i e m ó w c z e s n e j pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Nie z d z i w i ł b y m d o k i m o w a . Mój wiek W a t a , Fabuła rasę Stachury, pisma S i m o n e Miłosza poezje i Ziemię się też, g d y b y Pan o d n i ó s ł się d o tej relacji z p o d e j r z l i w o ś c i ą , czy Ulro, Prawosławie Weil. n a w e t z i r o n i c z n y m u ś m i e c h e m . J a sam chętniej u m i e ś c i ł b y m t o Olaf dostał w ó w c z a s c y m b a ł y , Jasiek harmonię, przy p o m o c y w j a k i c h ś bardziej s t a b i l n y c h , teatralnych ramach. T y m c z a s e m tak której r o z p i s y w a ł na głosy ukraińskie pieśni p r z y w i e z i o n e z D u - się nie da. Czy o w o niegranie oznaczało bycie sobą w spektaklu? biażyna. Były też pieśni białoruskie o d n a l e z i o n e przez Piotrka Nie. T o nie p o l e g a ł o na w y t y c z e n i u bezpośredniej linii z życia d o 1 W a n d ę podczas „ W y p r a w y z i m o w e j " , pierwsze pieśni ż y d o w s ­ zdarzenia. Wręcz p r z e c i w n i e , n a s t ę p o w a ł o przeistoczenie, w c i e ­ kie, chasydzkie n i g u n y , a także pieśni i m e l o d i e z Lubelszczyzny, lenie w inną postać egzystencji, d o t k n i ę c i e u k r y t e g o , z u p e ł n i e jak c h o ć b y oberek ze w s i Piłatka, a l b o Hej, dołóż pieśń nieznanego lądu. Jeżeli spektakle Guseł o d b y w a ł y się w k o ń c ó w ­ zapisana na j e d n e j z p i e r w s z y c h w y p r a w nad B u g . Były też kasety ce t y g o d n i a , t o w ó w c z a s w s z y s t k o ku tej s o b o c i e czy niedzieli moja, z mojej pierwszej podróży na Grabarkę, ze spotkania z Babką ciążyło, b y ł o p r z y g o t o w a n i e m i o c z e k i w a n i e m na c h w i l ę w z m o ­ z Otrocza, która leczyła przykładając d o ciała saganek z t o p i o n y m ż o n e g o życia, na bycie i n n y m sobą. A l e t o d o ś w i a d c z e n i e w c a l e woskiem i zaklinając: „ N i e c h a j wszystkie bóle śpią, i teraz i zawsze, i na w i e k i w i e k ó w . A m e n " , a p o t e m odczytywała c h o r o b ę z kształtu zastygłego w o s k u i przepisywała zioła. Oczy­ w i ś c i e są t o j e d y n i e o k r u c h y w y ł o n i o n e z c a ł e g o kontekstu nie musi zakładać k o n w e n c j i i gry. I nie ma t u sprzeczności. A może t o s t a n o w i ukrytą istotę i m o c teatru w ł a ś n i e ? M o j a o p o w i e ś ć d o b i e g a kresu. Z k o ń c e m 1 9 8 3 roku o d s z e d ł e m z zespołu. I w ó w c z a s także nie towarzyszyła t e m u żadna przemyś­ naszych w y p r a w i r e k o n e s a n s ó w , s p o t k a ń ze starcami i z ł o w r o g ą , lana decyzja, żadna rachuba; musiałem zebrać w s z y s t k i e s w e siły, pijaną ciżbą, cisnącą się w d r z w i a c h izby, gdzie o d b y w a ł o się całą o d w a g ę , by być p o s ł u s z n y m w e w n ę t r z n e m u g ł o s o w i , który Zgromadzenie l e d w i e słyszalnie n a k a z y w a ł mi p a k o w a ć m a n a t k i i ruszać w d r o ­ Wieczorne. Na salę gę. T o był ten sam głos, który p r z y p r o w a d z i ł m n i e d o „ G a r ­ c h o d z i l i ś m y czasem p o j e d y n c z o z W ł o d k i e m , czasem w m a ł y c h d z i e n i c " , d l a t e g o nie śmiałem m u się sprzeciwiać. Przede mną g r u p a c h , czasem wszyscy, budząc się na zmianę w c i ą g u całej była c i e m n o ś ć , zupełnie nie w i e d z i a ł e m d o k ą d idę. Na szczęście nocy. nie b y ł e m sam, jeszcze kilka o s ó b o d c h o d z i ł o w ó w c z a s z zespołu T o w s z y s t k o r ó ż n y m i d r o g a m i przenikało d o Guseł. Kończyliśmy często ś w i t e m i wtedy zdarzało się, że w blasku jutrzenki graliśmy mecz w piłkę nożną, a l b o p o prostu i bardzo sobie w t e d y p o m o g l i ś m y . Zacząć trzeba by n o w ą o p o w i e ś ć , ale nie czas na t o . M y ś l ę teraz szło się na mszę poranną d o kościoła w W y g n a n o w i c a c h . O b e c n i e u ś w i a d a m i a m sobie, że tak n a p r a w d ę Gusła n i g d y nie o idei, którą przez te kilka lat p r ó b o w a l i ś m y u r z e c z y w i s t n i ć i która zaistniały dla m n i e w kategoriach teatralnych. N i g d y nie o d ­ ciągle pozostaje ż y w ą , może już nie w s a m y c h „ G a r d z i e n i c a c h " , czułem t e g o zdarzenia j a k o p e w n e j k o n w e n c j i a bardziej w każdym z nas z o s o b n a , w ludziach „ G a r d z i e n i c " . i umowności sytuacji, relacji z w i d z e m , ś w i a d o m o ś c i f o r m y . Nie p r z y p o m i n a m N i g d y sobie w s p ó l n i e takiej idei nie z w e r b a l i z o w a l i ś m y , sobie też, a b y m k i e d y k o l w i e k przejął się t y m , jak t o jest o d b i e r a n e bardziej, że pozostaje ona w c i ą ż ż y w a , a w i ę c ukryta. Pragnę t y l k o przez i n n y c h i jakie ma recenzje. B y ł o i n t e n s y w n e działanie z najbliższymi, o t w a r t e na pracę d u c h o w ą . Nie b y ł o żadnej linii wskazać Panu p e w i e n t r o p , ten mianowicie, który tym poprzez w y p r a w y i rekonesanse p r o w a d z i ł ku l u d z i o m na w s i . P r z y n a j m ­ h o r y z o n t a l n e j , j e d y n i e linia p i o n o w a , b e z i n t e r e s o w n e w o ł a n i e niej dla n i e k t ó r y c h z nas ta podróż już d a w n o przestała być z w n ę t r z a , k o n i e c z n e tak, jak lament u w d o w y , a l b o pieśń u pana podróżą po n o w e ś r o d o w i s k o dla teatru, po w i e d z ę k r a j o z n a w ­ m ł o d e g o . A k t o r — z t y m s ł o w e m n i g d y nie m o g ł e m się o s w o i ć , czą, czy historyczną, p o atrakcyjny materiał, który później można nie d l a t e g o , że ż y w i ę d o n i e g o jakąś urazę, bo nie, ale d l a t e g o , że by na różny s p o s ó b w y k o r z y s t a ć . Niepostrzeżenie g o d z i n y s p ę ­ o n o nie mieściło się w ż a d n y m p o l u odniesienia d o ó w c z e s n e j d z o n e w izbach ze starcami przy w t ó r z e ich pieśni, m o d l i t w y , pracy. J a p o prostu nie grałem. Przez w i e l e w i e c z o r ó w w ciągu skargi i t ę s k n o t y s t a w a ł y się g o d z i n a m i w t a j e m n i c z e n i a na takiej kilku lat k o c h a ł e m , cierpiałem, t ę s k n i ł e m i w o ł a ł e m bez żadnej samej zasadzie na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć c h ł o p a k a d o u m o w n o ś c i , w j e d n y m s t r u m i e n i u u c z e s t n i c t w a p ł y n ą c y m dzięki ś p i e w u w c e r k i e w n y m chórze s t a w i a n o g o p o m i ę d z y ś p i e w a k ó w o b e c n o ś c i najbliższych przyjaciół. Tak w ł a ś c i w i e nic n a d z w y ­ podczas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał t o n u , który o d t ą d c z a j n e g o , powtarzająca się m o d l i t w a w i e c z o r n a z r a c h u n k i e m zestrajał będzie j e g o duszę i p r z y w o ł y w a ł . sumienia i inkantacją. Szczególne może t y l k o t o , że m o ż l i w a w g r u p i e , w ł a ś c i w i e t y l k o dzięki g r u p i e , i w teatrze Otóż podczas w y p r a w . Z g r o m a d z e ń W i e c z o r n y c h , r e k o n e s a n ­ wobec sów... d a w a ł się słyszeć ó w t o n p r z y p o m i n a j ą c y głos d z w o n u w i d z ó w , d o k t ó r y c h nic nie jest s k i e r o w a n e , a j e d n o c z e ś n i e z d a w n o już opuszczonej ś w i ą t y n i . Szukaliśmy ścieżki w y j ś c i a zdarza się, że o d c z u w a j ą silniej w s p ó l n o t ę z t y m i , którzy ich z krainy w y d z i e d z i c z e n i a ? P r z y w o ł u j ę ten t r o p , b o w i e m m n i e goszczą p o d j e d n y m d a c h e m . s a m e g o o n najbardziej n i e p o k o i i inspiruje. T o w s z y s t k o jest o c z y w i ś c i e moim bardzo subiektywnym Łączę w y r a z y s z a c u n k u . DROGI PANIE ALEKSANDRZE (...) O b e c n i e na W i g r a c h r o z p o c z y n a m y pierwszy nasz p o w a ż ­ ny projekt w t y m regionie — „ P a m i ę ć s t a r o w i e k u " . Poza uczest­ i p r a w o s ł a w n i . Szykuje się też w i e l k i e ś w i ę t o pieśni s t a r o w i e k u z udziałem z e s p o ł ó w i ś p i e w a k ó w z całego pogranicza. n i k a m i z Polski i zagranicy, którzy przewinęli się przez „ P o d r ó ż na Myślę o t y m wszystkim jako o pierwszym impulsie do spot­ W s c h ó d " i będą tutaj p r e z e n t o w a ć spektakle, koncerty, w y s t a w y kania, w z a j e m n e g o rozpoznania i przełamania l o d ó w . Następne oraz p r o w a d z i ć warsztaty i seminaria, t o będzie też spora g r u p a s p o t k a n i e z t e g o c y k l u z a p l a n o w a l i ś m y na w i o s n ę . ludzi z S u w a l s z c z y z n y i Białostocczyzny (młodzież, nauczyciele, instruktorzy, e t n o g r a f o w i e , m u z y k a n c i . . . ) . Będą w ś r ó d nich L i t w i n i , Ukraińcy, B i a ł o r u s i n i , będą starowiercy, u n i c i , katolicy W i g r y , 15 listopad 1 9 9 0 r. Z radością dzielę się z Panem n o w i n ą , że otrzymaliśmy p o m i e ­ szczenie w b u d y n k u przy s y n a g o d z i e w S e j n a c h , gdzie o n g i ś mieściła się jesziwa i rabinat. P o z d r o w i e n i a serdeczne Krzysztof Czyżewski 63 �Podróż na Wschód Przystępujemy d o realizacji projektu „ P o d r ó ż na W s c h ó d " . Z a m i a r e m naszym jest przekształcenie d o t y c h c z a s o w e j f o r m u ł y Projekt t e n jest k o n s e k w e n c j ą i k o n t y n u a c j ą działań t e a t r a l n y c h , s p o t k a ń . J u ż nie Wioska Spotkania, które p r o w a d z i m y o d kilku lat na terenie całej Polski. Każdego nieprzerwana, trwająca o d trzech d o czterech miesięcy (czerwiec roku działania te miały s w o j ą k u l m i n a c j ę w o r g a n i z o w a n e j przez — wrzesień 1 9 9 0 г.), z k o ń m i i w o z a m i . Podróż ku l u d z i o m i ku nas Wiosce Spotkania w Czarnej D ą b r ó w c e , kaszubskiej w s i p o ł o ż o n e j na p ó ł n o c y Polski. I n s t y t u c j o n a l n y m w s p a r c i e m S p o t ­ kań był istniejący t a m Ośrodek Kultury. K a ż d o r a z o w o i n i c j o w a l i ś ­ a Podróżna Wschód. Podróż naturze. Przez d n i i noce. Z w ł a s n y m e k w i p u n k i e m zabezpieczają­ c y m b y t i w a r u n k i d o pracy. T r z o n e m Podróży na Wschód b y ł a b y m i ę d z y n a r o d o w a g r u p a m y te S p o t k a n i a podróżą p o rejonie Kaszub, w ę d u j ą c przez lasy ludzi złożona z d o t y c h c z a s o w y c h u c z e s t n i k ó w Wioski i w i o s k i , z k o n i e m i w o z e m , szukając ś l a d ó w k u l t u r y t r a d y c y j n e j , ( 2 0 — 2 5 o s ó b ) , która o p r ó c z c z y n n o ś c i o r g a n i z a c y j n y c h i g o s ­ o b r z ę d ó w , d a w n y c h pieśni i o p o w i e ś c i . Często b y ł o t o b e z p o ­ p o d a r c z y c h , p r o w a d z i ł a b y w y t ę ż o n ą pracę teatralną. Celem tej Spotkania średnią inspiracją dla f o r m y i treści przedstawienia, nad k t ó r y m pracy b y ł o b y p o w o ł a n i e w s p ó l n e g o s p e k t a k l u . P o n a d t o w p o ­ p r a c o w a l i ś m y w podróży. Zdarzało się także, że p o k a z y w a l i ś m y d r ó ż y k o n t y n u o w a n a byłaby praca d o k u m e n t a c y j n a , zbierająca przedstawienia l u d z i o m w e w s i a c h . Po tej p o d r ó ż y p r z y s t ę p o w a ­ ślady k u l t u r y t r a d y c y j n e j ; praca muzyczna nad p i e ś n i a m i , b y ł b y liśmy d o b u d o w a n i a Wioski Spotkania także p r z y g o t o w a n y n i e o p o d a l Czarnej D ą b r ó ­ i p r e z e n t o w a n y spektakl dla dzieci, itp. w k i , w s z c z e g ó l n y m miejscu ze w z g l ę d u na m o c i czystość natury. Spotkania z i n n y m i zaproszonymi l u d ź m i i g r u p a m i o d b y w a ł y b y D o tej W i o s k i przyjeżdżali zaproszeni przez nas ludzie z c a ł e g o się w drodze, na krótszy czy też dłuższy okres czasu, i o b e j ­ ś w i a t a , aby uczestniczyć w e w s p ó l n e j w y m i a n i e d o ś w i a d c z e ń m o w a ł y b y t w ó r c z ą w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . Finałem Podróży teatralnych, muzycznych, n a u k o w y c h . W większości były to Wschód teatry, g r u p y m u z y c z n e , czy n a u k o w c y , k t ó r y c h praca w jakiś drodze. s p o s ó b o d n o s i się d o k u l t u r y t r a d y c y j n e j , d o korzeni czy d o źródeł ojczyzny z której p o c h o d z ą . Tak w i ę c byli Ż y d z i , Rosjanie, W ł o s i , Skandynawowie, Francuzi, N i e m c y , Hindusi, przedstawiciele A m e r y k i p o ł u d n i o w e j p i e l ę g n u j ą c y w ł a s n e tradycje będzie prezentacja Ideą projektu Podróż przedstawienia stworzonego na w na Wschód jest p o w o ł a n i e przestrzeni spotkania d o ś w i a d c z e ń teatralnych, p l a s t y c z n y c h , m u z y c z n y c h , n a u k o w y c h p r o w a d z o n y c h w p o d o b n y m d u c h u na obszarze muzyczne całego ś w i a t a . P o w o ł a n i e przestrzeni s p o t k a n i a , w której m o g ł y ­ i teatralne, e t n o m u z y k o l o d z y i aktorzy, badający i p r a k t y k u j ą c y by się przeciąć ścieżki bliskich sobie d u c h o w o ludzi oraz zebranie kulturę tradycyjną s w e g o kraju. Ta część t w ó r c z e j pracy w Spotkania Wiosce ich d o ś w i a d c z e ń w j e d e n strumień d ł u g i e j , p e r m a n e n t n e j p o ­ t r w a ł a 2 t y g o d n i e . Finałem pracy była M i ę d z y n a r o d o ­ dróży, w której poprzez k o n f r o n t a c j ę i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń w a Sesja każdego roku p o ś w i ę c o n a i n n y m w y b r a n y m z a g a d ­ nieniom. p o w o ł a n y by został spektakl teatralny. Taki spektakl b y ł b y z j e d n e j s t r o n y ś w i a d e c t w e m w s p ó l n o t y I tak t e m a t a m i t y c h sesji były: d u c h o w e j u c z e s t n i k ó w p o d r ó ż y , a z drugiej s t r o n y ś w i a d e c t w e m w 1 9 8 7 г.: Teatr — M i t — Tradycja, i n d y w i d u a l n e g o losu każdego w s p ó ł t w o r z ą c e g o . B y ł a b y t o „ P o ­ w 1 9 8 8 г.: Teatr — Ś w i ę t o d r ó ż " d o d u c h o w e j ojczyzny w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m , ale ze Rytuał, w 1 9 8 9 г.: Teatr — Pieśń — Poezja. Na Sesję przyjechała d o d a t k o w o liczna grupa o s ó b z Polski i ze ś w i a t a . P r e z e n t o w a n e były spektakle, o d b y w a ł y się w y k ł a d y , ś w i a d o m o ś c i ą , że każdy dociera d o niej ścieżką p r o w a d z ą c ą ku ź r ó d ł o m — k o r z e n i o m w ł a s n e j małej ojczyzny, jej t r a d y c j i , historii, jej języka i pieśni. biesiady m u z y c z n e , projekcje f i l m ó w . W y d a w a n e i k o l p o r t o w a n e były materiały związane z t e m a t a m i sesji. Krzysztof Czarna D ą b r ó w k a , 8 . 0 1 . 1 9 9 0 r. Czyżewski Wojciech Szroeder „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" Istnieją na ś w i e c i e obszary, przez które przebiegają granice n a r o d ó w , ojczyzn, kultur, w y z n a ń i ras. Są t o przestrzenie pogranicza. W i e l u ludzi nosi w sobie pamięć o n i c h ; dla w i e l u są treścią t ę s k n o t i marzeń. J a w i ą się o n e j a k o obszary o t w a r t o ś c i ; granice, często w b r e w r ó ż n y m z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m n a c i s k o m i i d e o l o g i o m , nie dzielą i izolują, lecz p r z e c i w n i e — spotykają. W przestrzeniach pogranicza życie d u c h o w e n a c e c h o w a n e jest szczególną tolerancją, szerokością h o r y z o n t ó w . N i e w ą t p l i w i e są t o miejsca, które mają s w o j ą siłę, w ł a s n y klimat i n i e p o w t a r z a l n e b o g a c t w o . O b e c n i e j e d n a k coraz t r u d n i e j natrafić na takie miejsca pozostające w p i e r w o t n e j s w e j m o c y i ocalające wszystkie w y p r a c o w a n e niegdyś w a r t o ś c i . Rosnąca o d p o ł o w y XIX w i e k u n a w a ł n i c a Historii, której g ł ó w n e prądy w z b i e r a ł y p o ś r ó d haseł n a c j o n a l i s t y c z n y c h , r a s i s t o w s k i c h i d e o l o g i i i nietolerancji, niosła przestrzeniom pogranicza spustoszenie. Docierający d o n a j o d ­ leglejszych w i o s e k n a m i e s t n i c y Historii, i d e o l o d z y , misjonarze r ó ż n y c h o p c j i p o l i t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h p r z e c i w s t a w i a l i brata bratu, n a r o d o w i n a r ó d , m o d l i t w i e m o d l i t w ę . Rany p o w s t a ł e po rozpętanej w ó w c z a s n i e n a w i ś c i pozostają nie z a g o j o n e d o d z i ­ siaj, a m ł o d e p o k o l e n i a ciągle w y c h o w y w a n e są w d u c h u , p o d ś w i a d o m e j często, nietolerancji. W i e k XX niósł ze sobą jeszcze j e d n ą siłę, dla przestrzeni pogranicza r ó w n i e z ł o w r o g ą jak p o p r z e d n i a . N o w o c z e s n o ś ć , laicyzacja, kult t e c h n i k i , kultura 64 masowa, pragmatyzm — to wszystko elementy potężnego prądu, n a z y w a n e g o często ś w i a t o p o g l ą d e m n a u k o w y m , k t ó r y kształ­ t o w a ł u m y s ł y f i l o z o f ó w i u c z o n y c h już o d kilku stuleci, ale d o p i e r o teraz z l a b o r a t o r i ó w i p r a c o w n i na poddaszu przeniknął na ulice miast i d o w i o s e k , osiągając w y m i a r m a s o w y . T o , na czym wyrastała kultura pogranicza, a w i ę c tradycja, w i a r a p r z o d ­ k ó w , w s p ó l n a pamięć, folklor, zostało z a k w e s t i o n o w a n e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że często te p o g r a n i c z n e e n k l a w y najdłużej opierały się erozji n o w o c z e s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u i d o dziś, broniąc się przed w y k o r z e n i e n i e m , z a c h o w a ł y ż y w ą łączność z przeszłością. T e n , kto dzisiaj uzna się za c z y n n e g o s p a d k o b i e r c ę d z i e d z i c t w a pogranicza, p o w i n i e n być ś w i a d o m przede w s z y s t k i m d w ó c h w a r t o ś c i , które należy ocalić i p r a k t y k o w a ć . Są t o szeroko rozumiana tolerancja, p o s z a n o w a n i e p r a w każdej mniejszości, c o jest tożsame, zwłaszcza w c h w i l i o b e c n e j , z o d b u d o w y w a n i e m z g o d n e g o sąsiedztwa i przezwyciężaniem w z a j e m n y c h u r a z ó w , oraz c z u w a n i e nad ciągłością t r a d y c j i , d b a ł o ś ć o pamięć, o ż y w ą o b e c n o ś ć mądrości p r z o d k ó w . Staje się t o dzisiaj w i e l k i m w y ­ zwaniem. Ludzie, którzy p o w o ł u j ą d o istnienia Fundację „ P o g r a n i c z e " , pragną podjąć t o w y z w a n i e . C z u j e m y się o c z y w i ś c i e najbardziej związani z naszą rodzimą, polską tradycją, ale przecież d o p i e r o rozpoznanie w ł a s n y c h korzeni jest d o ś w i a d c z e n i e m , które p o - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a656f523942139dbb4fbc3a7720a968a.pdf 2aac87b9d48d7122eb940fbf8bff80a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2702 Title A name given to the resource Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.47-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof; Jagiełło, Michał; Żółtowska, Bożena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 listopada bieżącego roku w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie miała miejsce pro­ mocja nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Poniżej zamieszczamy relację z tego spotkania. Wypowiedzi Bożeny Żółtowskiej, Michała Jagiełły, Krzysztofa Czy­ żewskiego, Aleksandra Jackowskiego, przepla­ tane były fragmentami z książki Jackowskiego, które odczytał Adam Ferency. KRZYSZTOF CZYŻEWSKI MICHAŁ BOŻENA Michał Jagiełło: - M i l i Państwo, jesteśmy na spo­ tkaniu z pisarzem, mistrzem polskiego słowa. Spotyka­ my się okazji wydania książki, która jest dojrzałym owocem co najmniej półwiecznego obcowania z tym, co nazywamy sztuką ludową. Książka ukazała się dzię­ ki łaskawości Wydawnictwa Naukowego P W N i dla­ tego w imieniu Autora i wszystkich zebranych serdecz­ nie witam panią redaktor Bożenę Żółtowską. Bożena Żółtowska: - Proszę Państwa, bardzo prze­ praszam za mój głos, ale właśnie zaczęłam chorować; jednak nie mogłam sobie odmówić tej przyjemności, żeby tu przybyć, zobaczyć Państwa, ale tak naprawdę to przede wszystkim Autora, bo to dla wydawnictwa zaszczyt, kiedy spotyka taką osobowość. W życiu wy­ dawcy jest tak, że są tak zwane chwile rozmów z auto­ rem: jedne są bardzo długie, jedne są takie błyskawicz­ ne. Długie „chwile" to — godziny rozmów, ustaleń, dys­ kusji w bólach, kłótniach..., ale najpiękniejsze są chwile prawdziwe, takie błyski - kiedy wydawca pod­ chodzi do autora, mówi jedno zdanie, autor mówi dru­ gie, i odbywa się coś w rodzaju iluminacji - wydawca wie, że nie trzeba wielu słów, że ta książka będzie świetna, choć ukaże się za rok, półtora, a może dwa. I tak było właśnie w czasie mojego spotkania z prof. Jackowskim. Powiedziałam jedno zdanie, a Profesor powiedział drugie i ja już wiedziałam, że kupuję coś wspaniałego i dzisiaj wobec Państwa bardzo serdecznie Panu Profesorowi dziękuję. - Dziękujemy bardzo. Michał Jagiełło: - Książka ukazała się dzięki finan­ sowej pomocy Ministerstwa Kultury, nie bez osobiste­ go udziału obecnego tu na sali pana wiceministra Ma­ cieja Klimczaka. Dziękujemy bardzo i witamy z należ­ nym szacunkiem. Pomocy finansowej udzieliło też ABB-Centrum I T - dziękujemy. Szczególne podzięko­ wanie należy się panu Michałowi Piekarskiemu za opracowanie graficzne. JAGIEŁŁO ŻÓŁTOWSKA Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa w żaden rodzaj chłopomaństwa, nawet go góralomania nie chwyciła. Wielkim walorem tej księgi jest to, że już w słowie wstępnym odkrytym tekstem Autor mó­ wi: Nie poszukujemy jakiejś mitycznej rdzenności, bo to nie ma sensu. Ale jeszcze mniej sensu ma wytyka­ nie, co w danym stroju, który dany region lub czasem nawet cala Polska, z takich czy innych powodów uwa­ ża za kwintesencję polskości, jest „obcego". Ważna jest harmonijnie złączona czy raczej orga­ nicznie zrośnięta całość, czyli pewien rodzaj „swojskości" powstały z elementów rodzimych i napływowych. Ważne też, że na samym wstępie tej książki mamy i Zyda, i Cygana - Roma. Jest to wręcz symboliczne, bo w ten czytelny sposób Autor mówi nam o fascynu­ jących relacjach rozgrywających się w obszarze dawnej kultury chłopskiej szeroko rozumianej. I na zakończe­ nie zasygnalizujmy związki Pana Aleksandra z periody­ kiem „Polska Sztuka Ludowa". Trzeba podziękować nieprzypadkowemu przypad­ kowi, który spowodował, źe Pan Aleksander podjął się kiedyś redagowania „Polskiej Sztuki Ludowej" i tak głęboko wszedł w zagadnienie, nie od strony liczenia, ile rąbków ma haft w halce czy w innych „wnętrzno­ ściach" damskiego stroju, tylko od strony egzystencjal­ nej i psychologii twórczej. Krzysztof Czyżewski: - Proszę Państwa, ci, którzy znają Aleksandra Jackowskiego, wiedzą o jego prze­ wrotnym, ironicznym charakterze. Uprzytamniam to sobie teraz, rozważając, co też za zamysł mógł się kryć w wyznaczeniu mnie jako tego człowieka, który ma Państwu parę słów powiedzieć o książce Polska Sztuka Ludowa. Pewnie pomyślał sobie, że szykuje się jakaś wielka pompa z udziałem zacnego grona osób i trzeba zrobić coś, żeby nie było tak profesjonalnie i doskona­ le, a zatem przydałby się jakiś amator, który wobec l u ­ dzi o wielkiej kompetencji przybyłych tutaj, odważy się coś o tej książce i o jej autorze powiedzieć. Pociesza Panie Profesorze, Panie Aleksandrze, Aleksandrze Drogi, Świątku nasz najwspanialszy, który sam siebie wyrzezałeś, sam siebie poniekąd stwotzyłeś, mądrą ob­ serwacją tego, co początkowo, jak rozumiem, było dla Ciebie egzotyką, bo nie pochodzisz przecież z przaśnego ludu. Dodajmy, że Pan Aleksander bite pół wieku jest głęboko zanurzony w fenomenie zwanym sztuką ludową, a przecież - na szczęście nigdy nie popadł 47 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A mnie jedynie myśl, że w uszach nas obu słowo „ama­ tor" nie brzmi źle, że kryją się za nim bliskie nam obu treści, stanowiące istotne odniesienie również do tej pasji życiowej, jaką dla Aleksandra Jackowskiego stalą się twórczość ludowa. Przyznam się Państwu, że szukałem takiej ścieżki dojścia do tej książki, która biegnie przez osobę jej au­ tora, jego los. Sam mnie do tego upoważnił, ucząc, że każde dzieło jest nierozerwalnie związane z człowie­ kiem, który je tworzy, i właściwie to, co ciekawe, naj­ bardziej fascynujące, często kryje się w tym, kto za tym dziełem stoi. Ta książka jest, między innymi, znakomi­ tym przewodnikiem ku ludziom, amatorom, których losy i dzieła są tutaj opisane. Na jej kartach wizerunek wyrzeźbionego lub namalowanego Chrystusa domyka się w pełnię dopiero z wizerunkiem twórcy ludowego nakreślonym przez Autora. Otóż zastanawiałem się co sprawiło, że Aleksander Jackowski, arystokrata i z pochodzenia, i z ducha, za­ kochany w kulturze wysokiej, do dzisiaj ceniący wła­ ściwie tylko arcydzieła, zajmował się przez tyle lat swo­ jego życia sztuką ludową, sztuką naiwną, Art Brut, sztuką z pogranicza tego, co zawodowe i amatorskie, sztuką z pogranicza tego, co zdrowe i nienormalne, co przekracza (a tym samym poszerza) normy przyjęte społecznie czy kulturowo, co ma odwagę wyrażać emocję, czasami mocniej reagującą na kołysankę i proste słowo, niż na to, co intelekt podsuwał jako dzieło o doskonałej formie i złożoności. Może takim momentem pierwszym było jego doświadczenie Sybe­ rii, na którą został zesłany w czasie wojny, jego „pierw­ sza męska przygoda". C i z Państwa, którzy znają książ­ kę biograficzną Aleksandra Jackowskiego pt. Na skró­ ty pamiętają niewątpliwie ten rozdział poświęcony Sy­ berii. Myślę, że rzadko kto w polskiej tradycji tak pisał 0 Syberii, to znaczy tak pięknie, z takim zauroczeniem przyrodą, miejscem, ludźmi. Ow zesłaniec był już wte­ dy człowiekiem, jakim go znamy dzisiaj, znajdującym w każdej sytuacji życiowej i w każdym czasie piękno 1 dobro. Odkrył tam dla siebie świat ludzi prostych, ży­ jących w harmonii z naturą, surowych, dających sobie radę z trudnymi warunkami życia i z trudnym losem, jaki ich spotkał. To wtedy ten polski „paniczyk" zdobył inną perspektywę spojrzenia na życie, do której przyj­ dzie mu później powracać. Może warto też wspomnieć jeszcze wcześniejsze wy­ darzenie, a mianowicie wystawę zorganizowaną w 1937 roku przez Polski Instytut Propagandy o pol­ skiej sztuce ludowej, autorstwa Józefa Grabowskiego, tego który był jego poprzednikiem jako redaktor „Pol­ skiej Sztuki Ludowej". Wystawa koncentrowała się głównie na sztuce huculskiej, ale dla niego była od­ krywcza w tym sensie, że ujawniała bliskość ze sztuką nowoczesną, która w swych awangardowych poszuki­ waniach czerpała przecież z żywiołu ludowości. No a potem przyszedł czas powojenny, rok 1952, kiedy - tak jak to już tutaj wspominano - został redak­ 48 torem naczelnym pisma „Polska Sztuka Ludowa". Zresztą stało się tak dlatego, że Józef Grabowski przy­ gotował właśnie znakomity, ważny dla samego Alek­ sandra Jackowskiego, numer poświęcony świątkom, za co go zwolniono, bo nie mieściło się to w restrykcyj­ nych kanonach socrealizmu. Na szczęście nowemu re­ daktorowi udało się wywalczyć miejsce dla tematów religijnych w piśmie i przynajmniej w tym względzie kontynuować linię poprzednika. Wyobrażam sobie, że w tamtym okresie był jeszcze nie do końca przekona­ ny, co ma robić, traktujący tę swoją nową posadę ra­ czej jako coś tymczasowego. Był przecież krytykiem sztuki, pisał o sztuce nowoczesnej, o wystawie „Arse­ nał", pisał o teatrze, i to go chyba bardziej fascynowa­ ło w tamtym okresie. Z wykształcenia nie był etnogra­ fem, lecz socjologiem kultury, uczniem profesora Ossowskiego, co sprawiło, że na zjawisko ludowości patrzył inaczej niż badacze terenowi, pochłonięci jedy­ nie rejestrowaniem śladów ginących tradycji. Był taki epizod w życiu Aleksandra Jackowskiego wspólnej podróży z profesorem Romanem Reinfussem przez Bieszczady, kiedy doświadczył ziemi spalonej wojną na pograniczu polsko-ukraińskim, spustoszonej akcją „Wisła", ziemi spalonych cerkwi i całych osad ludzkich, niszczonych pięknych obiektów sztuki ludo­ wej. I kiedy teraz patrzę na taką fotografię autorstwa Andrzeja Różyckiego zamieszczoną w książce i przed­ stawiającą bieszczadzką kapliczkę, no to nie jest to fo­ tografia, która miałaby pokazywać piękno sztuki ludo­ wej, prawda? To jest fotografia, która pokazuje piętno historii, a więc pewien kontekst, myślę że duchem bli­ ski tego doświadczenia wędrówki przez Bieszczady z wczesnych lat pięćdziesiątych. Zwracam uwagę, że polska sztuka ludowa przedstawiana w tej książce ma swój kontekst, zanurzona jest w pewnej rzeczywistości. Nie bez powodu, myślę, pojawiają się też w niej na przykład cytaty z książki Tadeusza Różewicza pt. Mat­ ka odchodzi, pokazujące bardzo surowe, dramatyczne, tragiczne oblicze wsi, wsi zacofanej, głodnej, biednej. Więc to nie jest książka-album do oglądania, z piękny­ mi ilustracjami sztuki ludowej. Taka jest również, ale na tym nie poprzestaje. O d zawsze starał się poszerzyć granice pojmowania kultury ludowej. Nas, młodszych czytelników „Kontekstów", oswojonych ze spotyka­ niem na ich łamach postaci takich jak Grotowski, Derrida czy Debuffet, zadziwić może fakt, że owo po­ szerzanie zaczęło się od wyprawy świeżo upieczonego redaktora do Gliwic i przygotowania numeru poświę­ conego kulturze artystycznej górników. Rozumiał po­ trzebę dokumentowania kultury, która ginie, ale jed­ nocześnie interesowała go ta, która żyje, zmienia się i rozwija. Jeszcze jedno ważne spotkanie z tamtego okresu warto wspomnieć, a mianowicie z Tadeuszem Sygietyńskim. W latach formowania się Mazowsza podróżo­ wali wspólnie po wioskach, szukając starych pieśni, głównie po ziemi opoczyńskiej i Kurpiach. To spotka- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA nie z tradycyjnym światem wsi było dla Aleksandra Jackowskiego chyba podobnym doświadczeniem do tego, jakie stało się udziałem Kandinskyego, który w okresie po pierwszej wojnie światowej dostał polece­ nie wyjazdu do Guberni Nadwołżańskiej, żeby zdokumentować sztukę ludową. I nagle ten mieszczuch, wy­ chowany w Moskwie i dojrzewający w Monachium, odkrył niezwykłe bogactwo, kunszt, artyzm sztuki l u ­ dowej, co w jakiś sposób też zaważyło na jego dalszej twórczej drodze. Nie bez powodu Jackowski przywołu­ je ten przypadek Kandisky'ego w swojej ostatniej książce, odnajdując w nim korespondencję do własnej linii losu, kierującej go ku odkrywaniu wsi kurpiow­ skich jeszcze w dużej mierze zanurzonych w żywiole kultury tradycyjnej. WDOWA turowe pogranicza, chodzi z zachwytem na wybitne koncerty muzyki poważnej, czyta i ogląda wybitne dzieła kultury wysokiej. I wcale nie ma w tym - jak za­ uważył na początku Michał Jagiełło - sprzeczności. Natomiast coś się wydarzyło na jego drodze życiowej, co kieruje jego ręką pisarza i co każe mu tworzyć ko­ lejne książki o kulturze ludowej z imperatywu, który wyjawił w pierwszym zdaniu umieszczonym na skrzy­ dełku albumu pt. Sztuka zwana naiwną: „Poznałem wielu niezwykłych ludzi. O nich właśnie piszę w tej książce". Oczywiście tę książkę, o której dzisiaj mówimy, można przeczytać jako rzecz o polskiej sztuce ludowej po prostu, napisaną może nie tak profesjonalnie, jak by etnograf napisał (w tej kwestii autor uczciwie odsy­ ła czytelnika do monografii pt. Sztuka ludowa w Polsce autorstwa Pokropka, Fryś-Pietraszkowej i Kunczyńskiej-Irackiej), za to napisaną pięknym, żywym, kolo­ rowym, poetyckim językiem, i ilustrowaną znakomicie dobranymi fotografiami. Zupełnie jednak osobną ja­ kość stanowią wplecione tu i ówdzie wspaniałe portre­ ty ludzi. Ja myślę, proszę Państwa, że jesteśmy w ogóle świadkami narodzenia się jakiejś osobnej, mistrzow­ skiej formy literackiej autorstwa Aleksandra Jackow­ skiego, którą śledzę poprzez kolejne numery „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" (tam jest taki dział „Por­ trety", a osobno także teksty poświęcone tym, którzy odeszli), którą odnajdywałem w książce Sztuka zwana naiwną, no i oczywiście odnalazłem też w książce naj­ nowszej. Forma, o której mówię, to kunsztowny por­ tret osobowy i artystyczny twórcy, szkicowany lekko i celnie, niby reką mistrza Kulisiewicza, zwięzły, kry­ tyczny, bez emfazy, acz czuły, z ironią, acz intymny, władający erudycją tak, że nie przesłania prostoty opo­ wieści, a przede wszystkim ciepły bliskością drugiej osoby. Znak firmowy Jackowskiego jest tu równie roz­ poznawalny jak firmy portretowej Witkacego. Ale w dalszym ciągu to nie to było chyba najważ­ niejszym dotknięciem przez niego materii sztuki ludo­ wej. Te podróże z Sygietyńskim to były jeszcze wypra­ wy estety, który szukał starych pieśni i zachwycał się pięknem tradycyjnych strojów, ujawniającym się naj­ bardziej w kościele, gdy kobiety rozsiadały się na drew­ nianych ławach, rozłożyste jak płatki kwiatów. Decy­ dujący moment, jak się domyślam, nadszedł nieco później. Gdzieś w okolicach roku 1955 Aleksander Jackowski dostaje list od swojej przyjaciółki Jadwigi Jarnuszkiewiczowej z Krynicy, przebywającej tam na urlopie, nawołujący, aby koniecznie tam przyjechał i poznał Nikifora. Jedzie i spotyka wielkiego talentu artystę naiwnego, ale przede wszystkim jest to spotka­ nie z człowiekiem, odkrycie świata sztuki poprzez los człowieka i poznanie jego naturalnego środowiska. I myślę, że ta ścieżka, która tym wyjazdem i spotka­ niem z Nikiforem została zainicjowana, może najbar­ dziej zaważyła na sposobie podejścia przez Aleksandra Jackowskiego do tego, co jest tematem tej książki, czy­ li polskiej sztuki ludowej. Mam bowiem poczucie, że wszystkie następne lata przynosiły coraz bardziej po­ głębiające się przyjaźnie z ludźmi, z twórcami ludowy­ mi, z ich światem, z ich losem wpisanym w pejzaż i h i ­ storię, i z ich dziełem zanurzonym w całości świata, w którym żyli. Wydaje mi się, że poprzez doświadcze­ nie moich własnych wypraw na wieś ku ludziom, tych odbywanych z Gardzienicami i później, potrafię zrozu­ mieć ten rodzaj przygody i zafascynowania, który się wtedy Aleksandrowi Jackowskiemu wydarzył. Wiem, że takie spotkania nie mogą być jednorazowe, jeżeli są prawdziwe, że domagają się kontynuacji, pewnej wier­ ności, pracy włożonej w to, żeby je uwierzytelnić, żeby dać im świadectwo. To nie jest to samo co zobaczenie pięknej rzeźby w muzeum czy spektaklu w teatrze. I tak sobie myślę, że ta jego praca w dziedzinie redago­ wania pisma „Polska Sztuka Ludowa", tworzenie ta­ kich książek jak ta ostatnio napisana, są efektem wła­ śnie tego wydarzenia w jego życiu. Bo ja wcale nie je­ stem przekonany, że sztuka ludowa to jest to, co este­ ta Aleksander Jackowski ceni najbardziej. Do dzisiaj, równocześnie z podróżowaniem na wieś i na różne kul­ Można również tę książkę przeczytać jako głos w de­ bacie o kulturze w ogóle, o kondycji współczesnego człowieka, jego tęsknotach i dążeniach. Aleksander Jackowski dokonał w Polsce rzeczy niezwykłej, a mia­ nowicie wprowadził - był jednym z tych, którzy wpro­ wadzili - sztukę ludową do współczesnej refleksji o kulturze, do współczesnej praktyki poszukiwań arty­ stycznych i kulturowych. Dopisując do tytułu pisma „Polska Sztuka Ludowa" jego drugi człon „Konteksty", niebywale rozszerzył granice obszaru swoich pasji. Znakomicie wykorzystał szansę spojrzenia z innej per­ spektywy na świat współczesny, bo nie tylko świat wsi oglądał przez ten pryzmat, także miasto, historię, awangardowe trendy w sztuce, wielokulturowość, idee filozoficzne i poszukiwania antropologiczne. Myślę, że właśnie na skutek tego od lat podejmowanego wysiłku inaczej dziś brzmi dla nas hasło „książka o polskiej sztuce ludowej", a inaczej hasło „książka o polskiej sztuce ludowej napisana przez Aleksandra Jackow­ skiego", że to już jest jakaś odrębna jakość, swoiście 49 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A zagospodarowany obszar inności. Fakt, że dzisiaj spo­ tykamy się w tak wielodyscyplinarnym, zróżnicowa­ nym gronie, że do dzisiaj „Konteksty" spotykają auto­ rów z tak różnych dziedzin i konfraterni, jest czymś niebywałym, prawdziwym fenomenem, który się nam współcześnie w Polsce wydarzył. Ta książka nie jest opowieścią o kulturze, która nale­ ży do przeszłości, którą należy zdokumentować i za­ mknąć w jakimś skansenie przed wymarciem. Takie zja­ wisko Aleksander Jackowski oczywiście też rejestruje. A jednocześnie wyczuwa pewien nurt podskórny, który jest żywotny, powiązany czułkami z człowiekiem współ­ czesnym, jego tęsknotami i dążeniami. „Fascynowała mnie - pisał w książce Na skróty - już nie sama uroda ludowych rzeźb, błiska sztuce współczesnej, lecz pełnia kultury, jej jednorodność, zdawać by się mogło, niczym nie zakłócona. Pejzaż, w którym wieś czy zagroda stawa­ ły się jego dopełnieniem... Mowa, gwara, sposób ak­ centowania słów. Dopiero na tym tłe w pełni istniała pieśń, muzyka związana z obrzędowością, z czasem świę­ tym i czasem zabawy." Ktoś powie - to muzyka przeszło­ ści; ktoś inny - wyzwanie przyszłości, bo też czeka nas w kulturze proces poszukiwania autentycznego miejsca, nowego, całościowego dla naszego bytowania. O tym wszystkim jest ta książka Aleksandra Jac­ kowskiego, „bogoroba", który życie strawił na poszuki­ waniu imienia Innego, i odnajdywał je nie tyle może w obrazku na szkle zawieszonym nad drzwiami, ile w samej twórczej pasji człowieka. Michał Jagiełło: - Ta znakomita księga to taki bar­ dzo specjałny monolog dialogizowany. Odnoszę wraże­ nie, że Autor cały czas ze sobą rozmawia, czasem ze so­ bą dyskutuje. Z jednej strony mówi: - dawna sztuka łudowa była emanacją chłopskiej kułtury. Ale za chwiłę, dopowiada: dawna chłopska kultura to był kosmos, ale to nieprawda, że ten kosmos był nieprzenikliwy, bo do tego świata z innych światów docierali nie tylko Ży­ dzi i Cyganie, ale czasem także na przykład druciarze, Łemkowie czy Słowacy. I dałej: a to ludzie szli na piel­ grzymki, a to dwór oddziaływał, a to jarmark, a to sztu­ ka czy twórczość plebejska. Słowem dodatkową warto­ ścią tej prozy jest właśnie ten autorski dialog. Jest to książka niesłychanie optymistyczna, że po pierwsze ukazuje jak fantastyczny wymiar ma to, co nazywamy umownie kulturą ludową. To jest książka i historyczna, i współczesna zarazem. Książka formal­ nie rzecz biorąc o sztuce ludowej, ale faktycznie o sprawach głębszych. Jest to książka z jednej strony niezwykle pocieszająca, że oto człowiek ułomny, jak naprzykład Wójciak - Herodek, sypiający gdzieś w obórce, jest tak obdarowany talentem, i zarazem dla człowieka średnio uzdolnionego jest to książka przera­ żająca, bo zadaje sobie pytanie, czy koniecznie trzeba być innym, odmieńcem, schizofrenikiem, żeby być wy­ bitnym artystą? Słowem, można sobie zadawać bardzo wiele bardzo trudnych pytań. Gospodarzu faktyczny, nareszcie oddajemy C i głos. 50 Aleksander Jackowski: - Czy trzeba być schizofre­ nikiem, by stworzyć interesujące dzieła sztuki? Nie, ale faktem jest, że izolacja psychiczna, którą przynosi cho­ roba, pozwala tworzyć inaczej, niż to można zobaczyć dokoła, samodzielnie. Czasem bardzo ciekawie. Tak, osobno, samodzielnie rzeźbią bądź malują ludzie z róż­ nych powodów oderwani od swego środowiska, zaczy­ nający tworzyć w dojrzałych latach, nie znający wzo­ rów lub niezdolni je powtórzyć. Właśnie to zjawisko zainteresowało mnie, gdy zetknąłem się z rzeźbą ludo­ wą, gdy zetknąłem się z obrazami Nikifora, Ociepki. Zauważyłem wówczas z niemałym zdumieniem, że fa­ scynujące dzieła sztuki powstają w dwóch krańcowych sytuacjach - kiedy się nic nie wie i jest nieświadomym narzędziem potrzeb twórczych, a także kiedy się świa­ domie rezygnuje ze swej wiedzy, by znaleźć swoją dro­ gę. Do tego momentu pasjonowała mnie sztuka „wiel­ ka", Rembrandt, Velasquez, Vermeer, Bosch, Manet ale później zaczęła interesować także sztuka zwana nieprofesjonalną, ludową, samorodną. W niej obser­ wowałem wyraźny związek dzieła z biografią twórcy, znacznie bardziej wyrazisty i bezpośredni niż w przy­ padku artystów kształconych.. Dałem temu wyraz w książce Sztuka zwana naiwną, a także w obecnej książce tam, gdzie zajmuję się pograniczem sztuki l u ­ dowej i art brut, а więc w malarstwie i rzeźbie. Zainte­ resowanie tym pograniczem było początkiem moich zainteresowań sztuką ludową - i co istotne kulturą lu­ dową. Zjawisko to zainteresowało mnie już podczas studiów socjologicznych, nieocenionych dla mnie kontaktów z profesorem Stanisławem Ossowskim. Później udało m i się zbliżyć do zagadnień wsi, badać zjawisko kanonu w tak zwanej sztuce ludowej. Czter­ dzieści kilka lat redagowałem pismo „Połska Sztuka Ludowa", jeździłem po wsiach, poznawałem muzea, uczestniczyłem w organizacji konkursów, wystaw. Pisa­ łem o sztuce zwłaszcza ludowej i samorodnej. Dlatego z radością przyjąłem propozycję Państwowego Wydaw­ nictwa Naukowego napisania książki o sztuce ludowej. Ale oni oczekiwali pracy naukowej, ja przyjąłem kon­ wencję bliższą esejowi, i to nie tyłko dlatego, że chcia­ łem, by można ją było względnie przyjemnie czytać, ale i ze świadomości złożoności samej materii, zmityzowanej, niejednorodnej. Już sama nazwa sugeruje różne możliwości jej rozumienia. Fikcja i rzeczywistość. Poję­ cie tworzone przez miłośników swojszczyzny, etnogra­ fów, artystów. Zmienne, zależne także od świadomości obserwatorów. Jak je opisać? Jak wyznaczyć granice pojęcia. W istocie jedyna rozsądna definicja zakłada, że sztuką łudową jest to, co ogół etnografów za nią uważa, oczywiście w danym czasie. Umowne są człony samej nazwy: polska czy w Polsce? A jeśli tak, to jakiej, każdej? Sztuka? Co rozumiemy pod tym pojęciem. Lu­ dowa. Znów określenie niejasne, wieloznaczne. Chciałoby się w tym miejscu powiedzieć: póki nie py­ tasz, wiem. Więc w tej książce starałem się nie zada­ wać zbyt wiełu pytań, choć mogą być bardzo interesu- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA S Z T U K A L U D O W A ło, z tym że wojnę wolałbym z tego rejestru wykreślić. Wszystko kształtowało moją osobowość. Kontakt z kulturą ludową też dał mi bardzo dużo. Dał też po­ czucie skromności i świadomość tego, że ciekawy czło­ wiek to nie tylko taki człowiek, który ma skończony uniwersytet. To tyle, a teraz proszę, jeżeli Państwo ma­ ją jakieś pytanie, to z chęcią odpowiem. jące w książce o micie sztuki ludowej. Micie bardzo ważnym zwłaszcza w pierwszych trzydziestych latach ubiegłego wieku. Warto taką książkę napisać. Chciałbym Państwu jeszcze o jednym powiedzieć, o tym, co mnie niejako fizycznie zbliżyło do sytuacji rolnika uzależnionego od losów natury, zbliżyło do łu­ dzi żyjących w oddali od miast, od cywilizacji. Było to niezawinione przeze mnie spotkanie na dalekiej Sybe­ rii z niezwykłymi starcami - Ostjakami, z wolną jesz­ cze od ludzkiej ingerencji przyrodą. Miałem tam szczę­ ście zobaczyć w czasie 50-stopniowego mrozu jedno­ czesny widok trzech słońc, a także inne niepojęte dla mnie zjawiska optyczne. I wielką zorzę polarną, ogar­ niającą całą kopułę nieba, wielobarwną, poruszającą się jak krąg monstrualnej machiny teatralnej. Las... samotność w przestrzeni groźnej i niezwykłej. Może dziś jeszcze istnieje taka w Kanadzie, bo obawiam się że Rosjanie wytrzebili już najpiękniejsze partie tajgi. A w tej tajdze myśliwi, rybacy. Starzy, jako że młodych wytępiono. I ci starcy, gdy nieumiejętnie zwalone drze­ wo zmiażdżyło mi kostkę u nogi, a gorączka zżerała or­ ganizm sprowadzili mi ukrywającego się w lasach sza­ mana. Jedenaście lat go ukrywali, ale mnie zawierzyli. Uśpił mnie, złożył razem siedem części kostki, owinął sadłem niedźwiedzim, łupkami i pokazał na palcach, sześć tygodni i będziesz zdrów. Byłem. Chodzę normal­ nie. Ale lekarz w wojsku, do którego się później dosta­ łem, nie chciał uwierzyć, że miałem strzaskaną kostkę. Dopiero pod rentgenem przekonał się, zaklął, zapytał, kto mi składał, bo może jest w Europie jeden chirurg, który tak by mógł zrobić. Odpowiedziałem - szaman. No tak, powiedział ten już tysiące kości składał. Ale dlaczego szamana sprowadzili starcy? Dlaczego nie ba­ li się tego zrobić? Chyba dlatego, że miałem do nich szacunek, w odróżnieniu od Rosjan. Kobiety całowa­ łem w ręce. Wzbraniały się. Andrzej Bieńkowski: - Mam może nie tyle pyta­ nie, ale historię, chyba doyczącą Ciebie, Aleksandrze, która się dopiero parę lat temu zamknęła. Mianowi­ cie, nie wiedziałem o tym, że jeździłeś z Sygietyńskim w Opoczyńskie. Dzisiaj się tego dowiedziałem. Otóż w 95 roku pojechałem śladami wiejskich skrzypków, i pojechałem do wsi Stok, gdzie żył słynny skrzypek Bubka, miał pseudonim Sroka. Rozmawiałem z jego rodziną, i opowieść była niezwykła. Mianowicie, że przyjechał tam kiedyś pan Sygietyński z takimi innymi panami, i „te inne pany" miały uroczne oczy. Ten Bub­ ka strasznie się spodobał Sygietyńskiemu, i Sygietyński wziął go do Warszawy. Ale był tam inny pan - to jest autentyczna proszę Państwa historia - który miał te uroczne oczy i w czasie jego przesłuchania w Warsza­ wie, ktoś mu zadał urok. I ten Bubka stracił możliwość gry. Wrócił potem do wsi Stok, cała kariera mu prze­ padła przez zawiść jednego pana, co miał uroczne oczy. Aleksander Jackowski: - Obawiam się, że ten skrzypek przesadził. Jeśli miałem uroczne oczy, to chy­ ba tylko wtedy, gdy mi się jakaś dziewczyna strasznie podobała. Ale i tak nic z tego nie mogło wyniknąć, ja­ ko że moja córka, etnografka (ta, której dedykuję książkę) zajmowała się na studiach urocznymi oczami, ale przede wszystkim odczynianiem uroków. Transkrypcja i opracowanie Danuta Benedyktowicz To byli wspaniali ludzie, którzy mieli własną kultu­ rę, głębokie przemyślenia, bo jak się jest samemu w le­ sie, w przyrodzie, to się inaczej człowiek kształtuje niż wtedy kiedy jest w zgiełku. I to jest to, co mnie w znacznym stopniu stworzyło. Dlatego jestem wdzięczny losowi za wszystko, co mnie w życiu spotka­ 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5baf9f5856ea8934a76959fe51de026c.pdf ce30968d97a2ebd120a71b6777ab5e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1615 Title A name given to the resource Muzyka Oskara Kolberga / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.37-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w MUZYKA OSKARA KOLBERGA I 1 2 W dniach 6 i 14 maja 1881 r. w warszawskiej sali Resursy Obywatelskiej , głównie z inicjatywy Bogumiła Hoffa (Górski 1974, s. 138-139) oraz Zygmunta Glogera , odbyły się dwa koncerty. Zapewne nie jest bez znaczenia fakt, że planowano urządzić tylko jeden - jak to m.in. określił ówczesny dyrektor Opery Warszawskiej, Adam Münchheimer - „koncert historyczny" . Niemniej, jak donosił Ludwik Jenike, koncert z 6 maja 1881 r. „[...] powiódł się świetnie. Sala była pełna i całe zebranie miało charakter jakby jakiejś uroczystości patrio­ tycznej" . W tych okolicznościach, „[...] na ogólne żądanie publiczności i prasy warszawskiej" wydarzenie zostało powtórzone, a „Rezultat jeszcze świetniejszy od pierwszego koncertu. Sala przepełniona" . W programie obu koncertów w sposób przekrojowy zaprezentowano muzykę polską, od Bogurodzicy po dzieła dziewiętnastowiecznych kompozytorów . Wy­ konano następujące utwory: Bogurodzicę, hymn z X wieku, Powszechną spowiedź 3 4 5 6 7 8 9 10 1 D z i e ł a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 65, s. 418. 2 T a m ż e , s. 484. 3 Z y g m u n t Gloger z n a c z ą c o p r z y c z y n i ł s i ę do ostatecznego efektu tego p r z e d s i ę w z i ę c i a po­ przez swoje publikacje w prasie warszawskiej, a p e l u j ą c e p u b l i c z n o ś ć w a r s z a w s k ą do p r z y b y c i a na te imprezy. Taki apel z a m i e ś c i ł m . i n . w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " nr 273 z 19 I I I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 457). 4 L i s t A d a m a M ü n c h h e i m e r a do Oskara Kolberga, Warszawa, 20 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 500); Sprawozdania z koncertu o p u b l i k o w a ł a prawie cała prasa warszawska, np. „ G a z e t a Polska" w nr 93 i 101, „ G a z e t a Warszawska" nr 106, „ E c h o M u z y c z n e " nr 10 w dziale Zamiast „ K ł o s y " nr 828 w Pokłosiu, Kromki, „ T y g o d n i k Ilustrowany" w nr 281 i 282 ( D W O K , t. 65, s. 485). 5 W liście do Oskara Kolberga, Warszawa, 9 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 486). 6 D n i a 6 maja 1881 r. w sali Resursy Obywatelskiej „[...] z g r o m a d z i ł o s i ę w i ę c e j s ł u c h a ­ c z ó w a n i ż e l i m o ż n a b y ł o p r z y p u s z c z a ć " ( G ó r s k i 1974, s. 140, cyt. za: В . , Koncert historyczny, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " 1881, nr 102). 7 Tak w liście - adresowanym z Warszawy, z dnia 9 V 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł L u d w i k Jenike ( D W O K , t. 65, s. 486). 8 9 1 0 L i s t B o g u m i ł a Hoffa do Oskara Kolberga, Warszawa, 15 V 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 496). Tamże. W d u ż e j mierze do artystycznego sukcesu o w y c h imprez p r z y c z y n i ł s i ę autor ostatecznej wersji programu, M ü n c h h e i m e r , j a k i c i e s z ą c y się w o w y m czasie d u ż y m uznaniem p u b l i c z n o ś c i i k r y t y k ó w w y k o n a w c y , k t ó r y c h dyrektor Opery Warszawskiej p o w o ł a ł dla okraszenia „ k o n c e r t u historycznego" ( G ó r s k i 1974, s. 141). �38 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I Wacława z Szamotuł (1529-1672), ze słowami Andrzeja Trzycieskiego, Vpsalm Mikołaja Gomułki, Sanctus z Missa paschalis ks. Grzegorza Gorczyckiego (1650-1734), arię i poloneza z Nędzy uszczęśliwionej Macieja Kamieńskiego, kawatinę z Cudu mniemanego Jana Stefaniego, duet z Leszka Białego Józefa Elsnera, ariettę z Czaromyska i pieśń Wandy z Zamku na Czorsztynie Karola Kurpińskiego. W części I I wykonano Balladę op. 52 Fryderyka Chopina, pierw­ szą i ostatnią część Kwintetu smyczkowego op. 20 Ignacego F. Dobrzyńskiego, dwie pieśni Stanisława Moniuszki: Anioł dziecina do słów Maszewskiego i Kukułka do słów Jana Czeczota. W tym towarzystwie na zakończenie pojawił się polonez z Króla pasterzy Oskara Kolberga (DWOK, t. 65, s. 465). Kompozytor muzyki, która została wykonana w finalnej części obu koncer­ tów, był głównym beneficjantem tych swoistych „uroczystości patriotycznych". Wypada jednak zaznaczyć, że celem koncertów nie było uczczenie twórczości kompozytorskiej Oskara Kolberga - jakkolwiek można spojrzeć na to i z tej perspektywy. Ich przeznaczeniem było przede wszystkim zebranie funduszu na rzecz wydawanych przez Kolberga prac etnograficznych , a przy okazji miało być to także „hołdem" i „symbolem" „podziękowania" dla niego za „mozolną pracę całego żywota na polu narodowym" , „[...] przejawem zbiorowego, społecznego uznania dla wysiłków i badań wysoko już wówczas cenionego ludoznawcy ze strony środowiska, które, jak dotąd , nie przychodziło z realną pomocą w urzeczywistnianiu jego zamierzeń i planów" (Górski 1974, s. 142). W liście do Oskara Kolberga Münchheimer napisał: „«Victoria!» Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 ko­ piejki według obrachunku [ . . . ] " . Według obliczeń Kolberga kwota ta miała pokryć wydanie dwóch tomów Pokucia (Górski 1974, s. 141; zob. też: DWOK, t. 65, s. 488). 11 12 13 14 15 16 II Na początku lat sześćdziesiątych X X w. Julian Krzyżanowski napisał, iż „[...] o Kolbergu-kompozytorze wie tylko zawodowy historyk nauki w Polsce" (Krzyżanowski 1961, s. XXI). Tymczasem, „Oskar Henryk Kolberg rozpoczął swoje studia muzyczne od prywatnych lekcji gry fortepianowej, pobieranych 11 Poloneza w y k o n a n o c h ó r a l n i e . Ż a d n e inne kompozycje Kolberga nie p o j a w i ł y s i ę podczas obu k o n c e r t ó w ( D W O K , t. 65, s. 420). 1 2 W warszawskiej prasie pisano, że d z i e ł o ż y c i a Kolberga stanowi c h l u b ę n a r o d o w ą , „[...] g d y ż r ó w n i e w y c z e r p u j ą c e g o i obszernego nie ma w żadnej m o ż e literaturze europejskiej" ( G ó r s k i 1974, s. 138-139, cyt. za: Koncert 1 3 historyczny muzyki polskiej, „ K u r i e r Warszawski" 1881, nr 99). Tak w liście - adresowanym z J e ż e w a , 22 I 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł Z y g m u n t Gloger ( D W O K , t. 65, s. 457). 1 4 Ten rodzaj publicznej pomocy dla Kolberga m i a ł miejsce dopiero w n i e s p e ł n a d z i e s i ę ć lat przed jego ś m i e r c i ą . 1 5 1 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 20 V 188 l r . ( D W O K , t. 65, s. 500). Tamże. �39 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA w Warszawie u pedagoga [Franciszka - G.D.] Vettera, Łużyczanina z pochodze­ nia. W 1830 r. widzimy go wśród uczniów J. Elsnera , a w latach 1831-1834 nazwisko jego figuruje na liście uczniów I . F. Dobrzyńskiego. Dalsze studia pia­ nistyczne i teoretyczne odbywa w Berlinie , w latach 1834-1836, u renomowa­ nych muzyków-pedagogów, jak [Christian Friedrich Johann - G.D.] Girschner i [Karl Friedrich - G.D.] Rungenhagen. Do Warszawy wraca Kolberg ze stem­ plem studiów zagranicznych jako nauczyciel gry fortepianowej i kompozytor' (Sobieski 1961, s. XLII). Po powrocie z Berlina Kolberg staje do egzaminu przed swoim dawnym nauczycielem, Józefem Elsnerem, który wystawia mu bardzo dobrą opinię „[...] jako fortepianiście, generalbasiście i kompozytorowi muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy" (Górski 1974, s. 27). Jak słusznie zauważył Krzyżanowski, Kolberg jest mało znany jako kompo­ zytor. Przybliżając pokrótce tę postać należałoby przypomnieć, iż Kolberg, „[...] dzięki hartowi ducha, nieustępliwości, benedyktyńskiej pracowitości [...]" (tamże, s. 146) i wielu innym staraniom, za życia opublikował 33 tomy dzieł etnograficz­ nych (tamże).Tuż przed śmiercią miał powiedzieć: „[...] umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo" (Kopernicki 1890, s. 511). Nie pomylił się. Jeszcze w 1889 r. Jan Karłowicz uznał, że „[...] wszystko, co Kolberg zapisywał, jest czystym złotem etnograficznym" (Karłowicz 1889, s. 472). U schyłku XIX stulecia, opinii utrzymanych w podobnym duchu było znacznie więcej . Nie zabrakło też działań, które należałoby potraktować, jako akty uznania dla pracy Kolberga . Od chwili śmierci Kolberga owo „etnograficzne złoto" leżało jednak nie ob­ rabiane jako surowiec przez prawie siedemdziesiąt lat, aż wreszcie znalazło swo­ ich jubilerów. Ponownie wydano te prace, które Kolberg opublikował za życia, 17 18 19 20 21 1 7 Z d a n i e m H e n r y k a Syski, J ó z e f Elsner b y ł ó w c z e s n ą „ z n a k o m i t o ś c i ą p e d a g o g i c z n ą i k o m ­ p o z y t o r s k ą " . D o jego u c z n i ó w n a l e ż a ł m . i n . Fryderyk Chopin (Syska 1985, s. 11). 1 8 R o z p o c z ę c i e tych s t u d i ó w m o ż l i w e było dzięki mecenatowi p r z e m y s ł o w c a Samuela Freankela, k t ó r y z d e c y d o w a ł się na ten krok po z a s i ę g n i ę c i u rad u „ l u d z i m ą d r y c h i u c z y n n y c h " oraz przeprowadzeniu z m ł o d y m K o l b e r g i e m k i l k u „ z a s a d n i c z y c h r o z m ó w " (Syska 1985, s. 12). 1 9 2 0 Cyt. za: Z a w i l i ń s k i 1914. H . Biegeleisen n a p i s a ł o Kolbergu, że „[...] z d o ł a ł z e b r a ć i u p o r z ą d k o w a ć prawdziwe skar­ by ludoznawstwa, k t ó r e m o g ł y b y p r z y n i e ś ć zaszczyt nie jednostce, lecz c a ł y m instytucjom n a u k o w y m : d o k o n a ł d z i e ł a , k t ó r e raczej w y g l ą d a na rezultat pracy instytucji a nie j e d n o s t k i " (Biegeleisen 1890, s. 293). 2 1 W dniu 31 maja 1889 г., w sali Towarzystwa Strzeleckiego w K r a k o w i e , z i n i c j a t y w y grona p r z y j a c i ó ł K o l b e r g a i k r a k o w s k i c h sfer intelektualnych, o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć 50-lecia j e g o pracy. „ U d z i a ł w niej w z i ę l i m . i n . prezes A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i , dr J ó z e f Majer, malarze tej klasy, co Jan Matejko i Juliusz Kossak, literaci, j a k np. M i c h a ł B a ł u c k i i Z y g m u n t Sarnecki. [...] Po c z ę ś c i oficjalnej o d b y ł s i ę koncert, na k t ó r e g o program z ł o ż y ł y s i ę u t w o r y F. Chopina, S. M o n i u s z k i , J. Galla, R M a s z y ń s k i e g o , O. Kolberga, T. Lenartowicza itp. W y k o n a w c a m i b y l i : orkiestra 13 p u ł k u pod k i e r u n k i e m W. Ż e l e ń s k i e g o , R. A n d r z e j e w i c z ó w n a ( ś p i e w ) , W. Siemaszkowa (recytacje), prof. F. B y l i c k i (fortepian) oraz c h ó r - grono w i e ś n i a k ó w i w i e ś n i a c z e k " ( G ó r s k i 1974, s. 147-148). �40 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 22 co ważniejsze, zaczęto opracowywać pozostawione przez niego „teki" , szacu­ jąc, że Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga będą liczyć 66 tomów (Gajek 1961, s. XVI). Jak wiadomo, liczba tych tomów wyniosła 69 (nie licząc suplementów, aneksów, indeksów i biografii Kolberga). Scalenia w odrębne (i równie opasłe, jak te etnograficzne) woluminy doczekały się m.in. pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, fortepianowe kompozycje, jak też utwory sceniczne - muzyka Kolberga, która o ile była publikowana w X I X w. (nie w każdym przypadku), o tyle na ówczesny rynek wydawniczy trafiała w roz­ proszeniu (umieszczano ją w periodykach bądź wychodziła większymi partiami w tzw. „poszytach", albo nie była publikowana wcale). Kim był Kolberg? Kompozytorem, czy etnografem? A może kompozytorem i etnografem? Wracając do warszawskich koncertów z 6 i 14 maja 1881 г., mając przy tym na uwadze fakt, że ich głównym przeznaczeniem było zebranie funduszu na dalsze wydawnictwa Kolberga, warto postawić kolejne pytanie: co bardziej mogło ucieszyć osobę będącą zarazem dyplomowanym kompozytorem i etno­ grafem z zawodu - wykonanie fragmentu kompozycji życia (polonez z Króla pasterzy), czy dofinansowanie kolejnych tomów etnograficznego „dzieła życia"? Czytając korespondencję Kolberga można odnieść wrażenie, iż nie przywiązy­ wał on zbyt wielkiej wagi do tego, aby jego utwory zostały odtworzone podczas wspomnianych koncertów. Ilustracją do tej opinii niech będzie reakcja Kolberga na listownie przesłaną propozycję Bogumiła Hoffa. Jak napisał Hoff: „Gdyby nam się udało urządzić wspomniany koncert na korzyść Twego wydawnictwa (Lud itd.), byłoby bardzo pożądanym, abyśmy mogli wykonać jak najwięcej Twoich kompo­ zycji czy to na solowe głosy lub chóry, czy na fortepian lub na orkiestrę, może i do deklamacji. Chciej zatem wymienić kilka Twoich kompozycji stosownych na ten cel. Również bądź łaskaw wskazać, gdzie je dostać można, a w razie potrzeby przysłać nam w manuskrypcie" . W liście do Jana Kleczyńskiego Kolberg pisze: „Pan Hoff sądzi, że w takim razie najstosowniej by było wykonać jak największą liczbę moich własnych kompozycji. Ja zaś co do tego punktu jestem innego zda­ nia; wyszedłszy bowiem od dawna ze sfery kompozytorskiej, by się w inną prze­ rzucić, nie mam dostatecznego repertuaru na zapełnienie wieczoru czy poranku; zresztą jednostajność znudziłaby słuchaczy Więc proponowałbym, aby program obejmował parę większych utworów Szopena, a obok nich po kawałku Moniuszki, Dobrzyńskiego, Krzyżanowskiego, Kleczyńskiego i Miinchheimera, moich zaś parę tylko kawałków, np. arię z Króla pasterzy i parę Mazurków lub Obertasów" . Samemu Hoffowi tak Kolberg odpowiedział: „Co do kompozycji moich, jakie by się do koncertu użyć dały, to tych stosunkowo jest niewiele. Lepiej będzie zapełnić 23 24 25 2 2 „ O s k a r K o l b e r g , s p o r z ą d z a j ą c swój testament, spisał i o p i s a ł z a w a r t o ś ć w s z y s t k i c h tek, o k r e ś l a j ą c ich ilość na 4 2 " (Gajek 1961, s. X I V ) . 2 3 M a r i a n Sobieski m ó w i п р . o K o l b e r g u - k o m p o z y t o r z e i K o l b e r g u - f o l k l o r y ś c i e , tyle t y l k o , że o k r e ś l e n i e „ k o m p o z y t o r " odnosi do wczesnego okresu t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i K o l b e r g a , z a ś „ f o l k l o r y s t a " - do okresu po 1857 roku (Sobieski 1961). 2 4 B o g u m i ł H o f f do Oskara Kolberga, Warszawa, 10 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 418). 2 5 Oskar K o l b e r g do Jana K l e c z y ń s k i e g o , bm., 25 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 422). �41 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA program kompozycjami innych autorów. Z moich rzeczy przesłałbym na ten cel parę kawałków z Króla pasterzy (jeżeli ich nie masz u siebie) i parę Mazurków i Obertasów - i na tym koniec" . Porównując repertuarowe propozycje Kolberga odnośnie jego kompozycji z tym, co zostało wykonane podczas wspomnianych koncertów, zaryzykowałbym twierdzeniem, że odpowiedzialny za muzyczny program owych uroczystości, Münchheimer, głównie z grzeczności zaplanował chóralne wykonanie poloneza z utworu Kolberga pt. Król pasterzy . Z drugiej strony nie można wykluczyć i tego, że Münchheimer zastosował się do uwag Kolberga, który w liście skie­ rowanym do dyrektora Opery Warszawskiej twierdził, iż jego kompozycje „[...] ani liczbą, ani objętością, ani wybitną cechą, do zapełnienia całego wieczoru czy poranku wcale się nie nadają" . O ile Münchheimer mógł nie dowiedzieć się od Hoffa, czy Kleczyńskiego, o sugestiach Kolberga, o tyle faktem jest, że podczas warszawskich koncertów nie wykonano żadnego Mazura, jak też nie zabrzmiał jakikolwiek Obertas - utwór Kolberga, na którym mogłoby ewentualnie zależeć kompozytorowi (zamiast arii z Króla pasterzy zabrzmiał polonez). Można przypuszczać, że dla Kolberga problem dotyczący wykonania jego utworów nie istniał, gdyż mogło mu przede wszystkim zależeć na efekcie koncertów - funduszu na kolejne wyda­ wane przez niego dzieła etnograficzne. Na podstawie przedstawionych wcześniej listownych wypowiedzi Kolberga można również sądzić, iż ludoznawca dawno zrezygnował z aspiracji kompozytorskich, zaś jego stosunek do własnej muzyki był mniej afektywny niźli względem kontynuowanych przedsięwzięć etnogra­ ficznych. Z jego wypowiedzi przebija wszakże skromność, pokora względem siebie i własnej twórczości muzycznej, nie mówiąc już o pewnej rezygnacji . 26 11 28 29 III Około trzydziestoletni Kolberg - zbieracz melodii ludowych i kompozytor inspirujący się muzyką ludu - nie miał w sobie aż tyle pokory, rezygnacji i dystan­ su wobec własnej muzyki, co Kolberg prawie siedemdziesięcioletni. W pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku lat czterdziestych XIX w. liście do Antoniego Woykowskiego , wydawcy poznańskiego, starając się opublikować własne kompozycje albo opracowane przez siebie „pieśni ludu", Kolberg napisał: „Towa­ rzyszenie fortepianu może czasami znajdziesz przytrudne lub zanadto wyro­ bione; przyznaj jednak sam, czy godziło się dla większej lub mniejszej trudności 30 2 6 Oskar K o l b e r g do B o g u m i ł a Hoffa, M o d l n i c a , 30 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 425). 2 7 W liście do Oskara Kolberga, w y s ł a n y m z Warszawy 2 I I 1 8 8 1 г., przedstawiwszy repertuaro­ we propozycje d o d a ł : „[...] i j a k i u t w ó r Szanownego Pana na z a k o ń c z e n i e " ( D W O K , t. 65, s. 464). 2 8 Oskar K o l b e r g do A d a m a M ü n c h h e i m e r a , M o d l n i c a , 21 I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 456). 2 9 Jak p i s a ł J ó z e f Gajek: „ I d ą c po l i n i i z a w ę ż e ń i p o g ł ę b i e ń , m i e r z ą c « z a m i a r y na siły» Oskar K o l b e r g , j u ż po p i ę ć d z i e s i ą t y m r o k u ż y c i a [stopniowo r e z y g n o w a ł - G.D., zamiast r e z y g n u j ą c - J.G.] z aspiracji k o m p o z y t o r s k i c h [ . . . ] " (Gajek 1961, s. V I I I ) . 3 0 N i e z a c h o w a ł y się informacje o d n o ś n i e daty i miejsca wydania listu ( D W O K , t. 64, s. 5-6). �42 GRZEGORZ DĄBROWSKI w wykonaniu poświęcać własne wrażenie i pochlebiać, że tak powiem, tłumowi; niechaj się grać uczą! Wszakże ja nie dla dzieci piszę!" . Po przestudiowaniu zachowanej po Kolbergu korespondencji pragnę zapew­ nić, że - poza tą jedną - tego typu wypowiedzi próżno szukać w tomach 64-66 Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Co więcej, przełom w postawie Kolberga odnośnie publikowanej przez niego muzyki nastąpił bardzo prędko. Mniej wię­ cej z tego samego okresu, co wcześniej cytowany, pochodzi inny - adresowany do Jana Konstantego Żupańskiego z Poznania - list Kolberga, w którym przyszłemu wydawcy swego pierwszego kompozytorsko-etnograficznego dzieła Kolberg oznajmia: „Powziąłem wiadomość od brata mego, który niedawno wrócił z zagranicy, że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię; a chociaż mam te same pieśni u siebie, [...] w rękopisie, który Pan posiadasz, porobiłem zmiany i niejedną umieściłem nutę, która dla charakterystyki pieśni była potrzebną" . Uwaga ta dotyczy przygotowywanych przez Kolberga materiałów, z jakich powstało jego pierwsze znaczące dzieło, mianowicie Pieśni ludu polskiego. Nie od razu ukazało się ono w jednym woluminie . Pierwszy zeszyt („poszyt") wspomnianego dzieła ukazał się w 1842 roku. Żupański od 1842 do 1845 r. wy­ dał tylko 5 zeszytów Pieśni..., w których łącznie znalazło się 125 utworów (Górski 1974, s. 47). Kontynuacji wydawniczej tego rozproszonego dzieła po­ djęła się redakcja leszczyńskiego czasopisma „Przyjaciel Ludu" (kolejne pieśni wychodziły w latach 1846-1847) (Pawlak 1986, s. V). W ramach anonsu do mających się wkrótce ukazać Pieśni ludu polskiego, tak pisano w „Tygodniku Literackim": „Pan Oskar Kolberg zamierza wkrótce wydać zbiór pieśni ludu polskiego zebranych i rozwiniętych przez niego. Już przed kilku laty podczas pobytu jego w Poznaniu mieliśmy przyjemność słyszenia kilku z nich; już wówczas zaczarowały nasz umysł te pełne świeżości, jędrności, to znów tęsknoty lub smutku pieśni kochanego naszego ludu. Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; towa­ rzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej" (Doniesienia Literackie 1842, s. 112). Sam Kolberg natomiast, pisząc krótki wstęp do swego dzieła, zamieścił m.in. takie uwagi: „Wiernie ją schwycić [melodię, która - jego zdaniem - jest duszą pieśni gminnej - G.D.] i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegiywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni" (Kolberg 1986, s. 1). Nie omieszkał również zazna­ czyć: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, 31 32 33 3 1 D W O K , t. 64, s. 5-6. 3 2 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm. i d. ( D W O K , t. 64, s. 7). 3 3 Z w a r t y tom z a w i e r a j ą c y c a ł o ś ć Pieśni ( D W O K , t. 67, cz. I ) . luciu polskiego u k a z a ł się dopiero w 1986 roku �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 43 silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów" (tamże, s. 2). Recenzenci, na ogół, przyjęli zbiór Kolbergowski z dużym uznaniem. Podkre­ ślano głównie fakt, że wreszcie pokazano polską pieśń ludową w pełnej szacie muzycznej (Sobieski 1961, s. XLVII-XLVIII). Nie zabrakło jednak i słów ostrej krytyki. Próbując oddać nastroje odbiorców, głównie krytyków, odnośnie Pieśni..., warto przedstawić treść niektórych z ocalałych zapisów wypowiedzi współ­ czesnych Kolbergowi osób. Jeden z liczących się w owym czasie krytyków mu­ zycznych, Marcel Antoni Szulc, stwierdził: „Każdy prawie numer jak najlepiej opracowany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie, a nie­ kiedy nawet artystyczne; położenie głosu wygodne; przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone" (Szulc 1842, s. 336). Inny z recenzentów, Józef Sikorski, choć był przychylny Kolbergowi, zaznaczył, że tego rodzaju publikację należy określać miarą amatorskiego zapotrzebowania (Sobieski 1961, s. XLVIII). Innymi słowy - dobre, ale dla amatorów. Zdecydowanie gorzej wypadły Pieśni... Kolberga w ocenie Karola Libelta, który w następujący sposób ocenił jego pracę: „Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu, przegrywki wy­ dają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego [...]" (Górski 1 974, s. 50-51). W podobnym duchu skwitował dzieło Kolberga Fryderyk Chopin. Tak napi­ sał on w liście do swojej rodziny: „[...] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trud­ niejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami i albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lek­ ko na nie spojrzą" (Sydow 1955, s. 193). Chopin ewidentnie krytykuje Kolberga za to, że okrasił melodie ludowe dodatkami, które, po pierwsze, nie są - jego zdaniem - najgenialniejsze, po drugie, zniekształcają tylko istotę pieśni ludo­ wej, utrudniając prawdziwym artystom dotarcie do tejże istoty. Zważywszy na fakt, że Kolberg znał Chopina osobiście (jego brat Wilhelm przyjaźnił się z Chopinem) (Górski 1974, s. 21), jak też uwzględniwszy wielką fascynację Kolberga muzyką tego najwybitniejszego polskiego pianisty z okresu romantyz­ mu, można zakładać, iż tego typu uwaga, jeśli dotarła do Kolberga, mogła go bardzo zaboleć. Piszę tu w trybie przypuszczającym, nie wiadomo bowiem, czy Kolberg dowiedział się kiedykolwiek o krytyce, jaką Chopin wysunął pod adresem jego twórczości (tamże, s. 52). Nie od razu Kolberg wziął do siebie słowa krytyków. Do roku 1849 opublikował jeszcze kilka tytułów, w których zamieścił okraszone przez siebie fortepianową 34 35 Cyt. za: Sikorski 1856. Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �44 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 36 harmonią pieśni ludowe . Przełom nastąpił w roku 1857, kiedy ukazały się wyda­ ne przez Kolberga Pieśni ludu polskiego. W przedmowie do tego dzieła Kolberg napisał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmo­ nijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczem nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła" (Kolberg 1961, s. V - V I ) . Jak wiado­ mo, Pieśni... z 1857 roku Kolberg włączył później do wydawanej przez siebie do końca życia serii Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Co znamienne, poza jednym wyjąt­ kiem , od 1857 r. w seriach Kolbergowskich już nigdy nie pojawił się akompania­ ment fortepianowy (Sobieski 1961, s. LII). Pieśni ludu polskiego z 1857 r. po­ niekąd zamknęły i zarazem otworzyły istotny etap w ewolucji Kolberga jako melografa . Zjednej strony skończyło się ukwiecanie harmonią pieśni ludowych, z drugiej, przed Kolbergiem pojawiły się nowe perspektywy, uznano go bowiem za wybitnego specjalistę i wiele sobie po nim obiecywano (Górski 1974, s. 68-69). Warto na marginesie podkreślić, że etap ten został zainicjowany dziełem, które nosiło ten sam tytuł , co pierwsza większa publikacja Kolberga z lat 1842-1847. Przybliżanie wszystkim zainteresowanym informacji dotyczących, mówiąc krótko, ludu polskiego (choć nie tylko), chociaż uznane za najważniejszą, było tylko jedną z płaszczyzn aktywności twórczej Kolberga. Zaraz po ukazaniu się Pieśni... II, warszawianie mieli okazję zapoznać się z innego rodzaju twór­ czością ludoznawcy. Drugiego marca 1859 r. Teatr Wielki w Warszawie wystąpił z premierą utwo­ ru scenicznego Kolberga pt. Król pasterzy (Górski 1974, s. 66). Libretto do tej opery napisał Teofil Lenartowicz. Inspiracją był pewien kujawski zwyczaj wio­ senny, którego opisu dokonał Łukasz Gołębiowski (Syska 1985, s. 29). Król pasterzy, łącznie z premierą, w 1859 r. pojawił się na stołecznej scenie siedem razy. Niemniej uznanie krytyki nie poszło w parze z sukcesem scenicz­ nym (Górski 1974, s. 66). Osobą, która wysunęła najostrzejsze zarzuty pod adre­ sem Kolberga był biograf Chopina, Maurycy Karasowski. O ile dostrzegł on w Królu... kilka „udanych" i „ładnych melodii", o tyle więcej miał do powiedze­ nia na temat tego, co w kompozycji Kolberga nie było - jego zdaniem - dobre. „Gorzej jeszcze z instrumentacją- pisał Karasowski - instrumenta szczególniej dęte, włącza się bez planu, krzyżują śpiew główny narażając nieraz i zacierając 37 38 39 3 6 Pieśni W r. 1847 w c z a s o p i ś m i e „ D z w o n L i t e r a c k i " , K o l b e r g o p u b l i k o w a ł Pieśni czeskie ludu obrzędowe. i słowackie. litewskie W n a s t ę p n y m r o k u , w „ A l b u m i e L i t e r a c k i m " , u k a z a ł y się W latach 1947-1849 „ B i b l i o t e k a Warszawska" d r u k o w a ł a Pieśni ludu oraz Pieśni weselne (Pawlak 1986, s. V ) . 3 7 Pieśni ludu do śpiewu, k t ó r e w y d a ł A . D z w o n k o w s k i w Warszawie 1862 r. (Pawlak 1986, s. V ) . 3 8 O k r e ś l e n i a tego u ż y ł m . i n . L u d w i k K u b a , n a z y w a j ą c K o l b e r g a „ n a j w i ę k s z y m melografem ś w i a t a " ( G ó r s k i 1974, s. 44). 3 9 Z tego t e ż w z g l ę d u , o ile w dalszej c z ę ś c i tego a r t y k u ł u b ę d ą p o j a w i a ć się odniesienia do tych pozycji, b ę d ę s t o s o w a ł n a s t ę p u j ą c y zapis: Pieśni... 7 ( 1 8 4 2 - 1 8 4 7 ) oraz Pieśni... /7(1857). �45 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA jego deseń melodyjny; widocznie kompozytor nie wiedział stanowczo, co z nimi zrobić. Jako niewprawny kolorysta, zamiast cieni i światła, rozmazał to wszystko razem, nie uwydatniwszy żadnego szczegółu; brak kontrastów, brak rozmaitości, stąd jednostajność rozlana w całym tym obrazku, odejmuje mu urok, jaki nie­ chybnie by posiadł, gdyby wprawniej i artystyczniej był odmalowany. W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melodyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w harmonii, a nawet jej logiczność na szwank narażają" (Górski 1974, s. 67). Jak zapewnia Górski, opinia Karasowskiego nie była odosobniona (tamże, s. 68) . Niepochlebne opinie krytyków na temat Króla pasterzy skłoniły Kolberga ku temu, by już do końca życia niemal bez reszty poświęcić się etnografii. Jest wielce prawdopodobne, że następująca w tym samym czasie powolna rezygnacja Kolber­ ga na polu kompozycji nie była dla niego przyjemnym doświadczeniem. Zyskując uznanie jako ludoznawca, mógł tylko marzyć o podobnej estymie ze strony od­ biorców, jeśli chodzi o jego twórczość kompozytorską (Górski 1974, s. 68-69) . Jakkolwiek Król pasterzy był jedną z ostatnich prób Kolberga, by pokazać się światu jako kompozytor, nie było to jego pierwsze tego typu staranie. Równo­ legle z dokonaniami na polu etnografii (publikacja pieśni ludowych z akom­ paniamentem fortepianu), Kolberg realizował swe zapędy kompozytorskie. O ile jego kompozycje były publikowane od 1836 do 1889 roku, o tyle w latach 1848-1859 nastąpił najbardziej intensywny okres jego twórczości. Wówczas powstało najwięcej jego utworów - zarówno fortepianowych , jak i bardziej roz­ budowanych form (nie wszystkie z nich doczekały się publikacji, Kolberg wyda­ wał je bowiem własnym sumptem). Zdaniem Danuty Idaszak, większość utworów fortepianowych Kolberga należałoby zaliczyć do grupy miniatur salonowych, które są architektonicznie nieskomplikowane i przeznaczone dla szerokiego krę­ gu odbiorców (Idaszak 1995, s. V). Odnośnie większych form, należałoby tu wspomnieć o dziełach dramatycznych, czyli wielokrotnie przypominanym w tym tekście Królu pasterzy, jak też o takich utworach, jak Janko spod Ojcowa Jana Kantego Gregorowicza i Wiesław Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej (Górski 1974, s. 65). Dodać wypada, że Kolberg w swych kompozycjach wzorował się na muzyce ludowej, przy czym rzadko cytował dosłownie melodie zasłyszane od skrzypków, czy od śpiewaków wiejskich. Niektóre z jego kompozycji nawiązują także do utworów Chopina (Idaszak 1995, s. XV). Wiele z kompozycji Kolberga zostało wręcz „sponiewieranych" przez kry­ tykę. Jego twórczość określano niekiedy mianem „tandety", wytykając mu przy 40 41 42 43 4 0 Cyt. za: Karasowski 1859. 4 1 N a marginesie m o ż n a d o d a ć , ż e Kolberg p r z y z n a ł r a c j ę Karasowskiemu: „[...] co do i n - strumentacji ma r a c j ę , i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie" ( G ó r s k i 1974, s. 68, cyt. za: Zawilmski 1914). 4 2 Po roku 1859 K o l b e r g prawie wcale nie k o m p o n o w a ł ( G ó r s k i 1974, s. 6 8 - 6 9 ) . 4 3 „ K o l b e r g k o m p o n o w a ł g ł ó w n i e u t w o r y taneczne, takie j a k : k u j a w i a k i , mazury i m a z u r k i , polonezy, walce, p o l k i , kontredanse. W ś r ó d form nietanecznych m o ż n a w y m i e n i ć etiudy, marsze, fantazja, sonata, w a r i a c j e " (Idaszak 1995, s. X V ) . �46 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 44 tym brak „polotu" . Zdarzało się jednak i tak, że schlebiano Kolbergowi, jako kompozytorowi, acz głosy uznania bardziej pochodziły od odbiorców jego kompozycji , niźli krytyków. Z życzliwością przyjmowano np. niektóre jego Kujawiaki. Współcześni Kolberga najwyżej ocenili liczne jego Mazury i Obertasy, zwłaszcza te, które cechowała prostota (Górski 1974, s. 62-65). Jeśli chodzi o Mazury, to cechą większości z nich było to, że bardziej nadawały się do słuchania, niż do tańczenia (Idaszak 1995, s. XVI). Zatem na kanwie kompozycji Kolberg, obok wielu przykrości, spotykał się także z pozytywną oceną. Niemniej w X I X wieku zapotrzebowanie na etno­ graficzne publikacje Kolberga okazało się być większe, niźli na jego twórczość kompozytorską. Toteż po sukcesie Pieśni ludu polskiego II i porażce (z perspek­ tywy ówczesnej krytyki) Króla pasterzy Kolberg miał rzekomo porzucić świat sztuki dla świata nauki - „[...] w tej nowej dziedzinie miał powetować zawody, których doznał w pierwszej" (Krzyżanowski 1961, s. X X I - X X I I ) . 45 IV Zdaniem Mariana Sobieskiego, Kolbergowi „[...] zabrakło talentu, by ode­ grać większą rolę na estradach kraju czy stolicy" (Sobieski 1961, s. XLIV). Nie osiągnął sławy wielkiego i uznanego (przez krytykę) kompozytora, natomiast całkiem dobrze wpisał się w dosyć istotny nurt, jakim była tzw. „muzyka domo­ wa". W kraju pod zaborami zapotrzebowanie na niezbyt skomplikowaną twór­ czość muzyczną, najlepiej nawiązującą do rodzimych tradycji, było duże - zwłaszcza po 1830 roku (tamże, s. X L I I - X L I I I ) . O ile krytycy muzyczni wyty­ kali Kolbergowi prostotę, o tyle jemu współcześni, oddający się „domowemu muzykowaniu", raczej z aprobatą przyjmowali jego propozycje pieśni ludowych, ubranych w skromny, fortepianowy akompaniament. Podobnie było z odbiorem samodzielnych kompozycji Kolberga (co najwyżej inspirowanych folklorem muzycznym mieszkańców wsi). Należy tu przypomnieć, że wśród odbiorców (oprócz krytyków) najwyżej ceniono właśnie te „proste" utwory, które nawet nie bardzo wprawieni pianiści mogli odgrywać w domowych salonach. Chciałbym w tym miejscu zauważyć, że najprawdopodobniej w związku z za­ potrzebowaniem na „muzykę domową" Kolberg w większości swoich kompozycji skupił się bardziej na owej „prostocie", niźli uległ własnym fantazjom muzycz­ nym. Zapewne stać go było na więcej ekspresji twórczej. Był wszakże „policzonym [...] do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy", kompozytorem, który odebrał staranne wykształcenie (jego nauczycielem był m.in. człowiek, który w arkana gry fortepianowej wprowadzał Fryderyka Chopina). Warto też przypomnieć, że „prostota" opracowania np. Pieśni ludu polskiego I w większym stopniu mogła być efektem wydawniczej kalkulacji Żupańskiego, 4 4 Informacje te p o c h o d z ą z zamieszczonych w t. 69 D W O K f r a g m e n t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z ­ nych o p i n i i na temat k o m p o z y c j i Kolberga ( D W O K , t. 69, s. 7 1 6 - 7 1 7 ) . Bardzo c z ę s t o Kolberg k o m p o n o w a ł z przeznaczeniem dla konkretnego adresata. Wiele swych u t w o r ó w d e d y k o w a ł osobom z k r ę g u rodziny, przyjaciół i znajomych (Idaszak 1995, s. X I V ) . 4 5 �47 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA niż pierwotnym zamierzeniem Kolberga („Powziąłem wiadomość od brata mego [...], że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"). Podobny rodzaj uległości Kolberga wobec wydawców (zapotrzebowania od­ biorców), można zaobserwować również przy okazji jego starań o publikację własnych kompozycji. W początkowym okresie swojej twórczości fortepiano­ wej tak pisał do wydawcy: „Przy moich codziennych kłopotach i pracy, wierzaj mi Pan, ile by mi pociechy przyniosło, gdyby przynajmniej moje usiłowania w kompozycji nie były daremnymi; w miarę jak by mi się to powodziło, starał­ bym się coraz bardziej trafiać w gust, bowiem mam mocne przekonanie, żc moja nadzieja nie zawiedzie mnie" . Być może ta chęć „trafiania w gust" wpłynęła mocno na oblicze kompozycji Kolberga. Znamienne, że Król pasterzy, zanim znalazł się na dużej scenie, gościł w warszawskich salonach, co miało miejsce już w 1853 roku. Informuje o tym Karol Kucz: „[...] jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzy­ ka P Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewod­ nictwem P. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta, odz­ nacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów, i godną byłaby publicznego przedstawienia" (Górski 1974, s. 65-66). Dla uzupełnienia warto też przybliżyć opinię Józefa Sikorskiego, który po premierze Króla... w Operze Warszawskiej (2 marzec 1859 r.) miał stwierdzić, że zaletą tego utworu jest „mała forma, lekkość treści i niewielka obsada". Jego zdaniem miał to być „wymarzony kąsek" dla zespołów amatorskich, będących podstawą funkcjono­ wania różnych salonów literackich (Syska 1985, s. 30). Czy Kolberg był kompozytorem dla amatorów? A może warto byłoby to pytanie sformułować nieco inaczej: Dlaczego Kolberg nic „trafiał w gusta" krytyków muzycznych? Próbując znaleźć odpowiedź, można by w pierwszej kolejności zauważyć, że Kolberg mógł stać się ofiarą mechanizmów napędza­ nych przez dziewiętnastowieczną konwencję kulturową. Po raz kolejny pozwolę sobie powtórzyć kulisy starań Kolberga o wydanie Pieśni ludu polskiego I , jak też niektóre z wypowiedzi, już to pojawiających się przed, już to po wydaniu Pieśni... I: Kolberg w liście do Żupańskiego - „Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu , kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota; Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"; anons Pieśni... /, w którym autor zdaje relację z imprezy, podczas której osobiście słyszał zapowiadane pieśni w wykonaniu Kolberga: „Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; 46 47 r 48 4 0 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm., i d. ( D W O K , t. 64, s. 8). W to­ mie 64 D W O K list ten z o s t a ł umieszczony obok korespondencji Kolberga p o c h o d z ą c y c h z czwar­ tej dekady X I X w. 4 7 Cyt. za: K u c z 1965, s. 4 1 . 4 8 Wszelkie pogrubienia - G.D. �48 GRZEGORZ DĄBROWSKI towarzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej"; przychylna recenzja Szulca po ukazaniu się Pieśni... 1 - „Każdy prawie numer jak najlepiej opraco­ wany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie"; uwaga Sikorskiego, że tego rodzaju publikacje należałoby określać „miarą amator­ skiego zapotrzebowania"; wreszcie opinia Chopina: „dobre chęci, za wąskie plecy". Po zestawieniu powyższych wypowiedzi można odnieść wrażenie, że autorem aranżacji fortepianowych do Pieśni... I był nie-Kolberg (dziewiętnasto­ wieczna konwencja kulturowa) albo Kolberg nie taki, jakim by chciał być. W efekcie, to Kolberg (ten prawdziwy), opracowując melodie ludowe, zamiesz­ czał „towarzyszenie [fortepianu] proste, łatwe", wreszcie to Kolberg został okreś­ lony przez Chopina, jako ten, który ma „za wąskie plecy". Być może mylę się sądząc, iż ocena Kolberga (tak w X I X wieku, jak współ­ cześnie) jako kompozytora-muzyka (w tym przypadku aranżera „pieśni ludu polskiego") jest zafałszowana przez liczne czynniki. Niemniej odczułem po­ trzebę „zrozumienia" tego problemu, między innymi dlatego, że przykładowo taka wypowiedź (zawarta w przedmowie do wydania 67 tomu, cz. I DWOK, Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym), jak „Opracowanie jest proste i nie świadczy o zbyt wielkim kunszcie twórczym Kolberga" (Pawlak 1986, s. VIII) zbyt mocno, w moim przekonaniu, kłóci się z informacjami o tym, jakie szkoły pokończył Kolberg-kompozytor i jakich nauczycieli - kom­ pozytorów spotkał na etapie swojej edukacji muzycznej (przypominam o uzna­ niu, jakim obdarzył Kolberga-kompozytora J. Elsner). Jest jednak faktem, że Kolberg, po wielu latach publikowania muzyki dla „amatorów" oraz po zapoznaniu się z licznymi głosami krytyki pod własnym adresem, zrezygnował z aspiracji kompozytorskich (nie do końca), nabrał dy­ stansu wobec własnej twórczości muzycznej i bez reszty poświęcił się etnografii (za co za życia otrzymał słowa uznania od różnych osób i instytucji). Moim zdaniem nie jest do końca prawdą, iż autor Króla pasterzy wyłącz­ nie adresował swe kompozycje do amatorów. Niektóre z jego utworów forte­ pianowych wydają się być zanadto rozbudowane, jak dla salonowych pianistów. Wśród kompozycji Kolberga są też i takie, których nigdy nie udało mu się opublikować . Czy były za trudne albo „złe"? Jedno jest pewne, człowiek, który chciał parać się kompozycją w czasie, kiedy raczej wzmacniano, niż kruszono fundamenty pod piedestałem Chopina, nie miał łatwego zadania. Z dru­ giej strony, być może, rację miał cytowany wcześniej Sobieski - Kolbergowi „zabrakło talentu". 49 50 4 9 M o i m zdaniem autor tej w y p o w i e d z i p o p e ł n i a taki sam b ł ą d , j a k dziewiętnastowieczni krytycy, k o m e n t u j ą c w ten s p o s ó b c o ś , co zanim ujrzało ś w i a t ł o dzienne p r z e s z ł o przez k o r e k t ę w w y d a w n i c t w i e , ż e b y nie p o w i e d z i e ć : z o s t a ł o wydane pod t a k i m w a r u n k i e m , a ż e b y nie b y ł o za trudne ( „ c e c h ą p i e ś n i ludu powinna b y ć prostota"). 5 0 K o l b e r g o w i , w stosunku do tego, co s k o m p o n o w a ł , n i e w i e l e u d a ł o s i ę o p u b l i k o w a ć (Sobieski 1961, s. X L I I I ) . �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 49 V W nocie edytorskiej do 69 tomu Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Danuta Idaszak napisała: „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgod­ ności z zasadami harmonii i ortografii muzycznej" (Idaszak 1995a, s. XIX). Czy fakt ten wyjaśnia kompozytorskie niepowodzenia Kolberga i niezbicie pozwala sądzić, że jako kompozytorowi zabrakło mu talentu? Moim zdaniem wcale nie musi to być prawdą. O ile stosowanie się do obowiązujących w danym okresie historycznym (danej konwencji kulturowej) zasad „ortografii muzycz­ nej" wydaje się być ważne, gdyż pozwala na to, aby każdy muzyk wychowany w tej samej konwencji odegrał dany utwór zgodnie z zamierzeniami kom­ pozytora, o tyle - odnośnie „niezgodności z zasadami harmonii" - chciałbym tutaj zauważyć, że do innych zasad harmonii stosowali się np. Jan Sebastian Bach, Arnold Schonberg, Igor Strawiński, Edgar Várese, Olivier Messiaen, Iannis Xenakis czy Karlheinz Stockhausen. Moim zdaniem, oceniając twórczość mu­ zyczną Kolberga, należałoby raczej zastosować kryterium oparte na opozycji między tym, co „swoje", a tym, co „obce", zamiast wytykać mu wspominane już „niezgodności z zasadami harmonii". Wszakże zasady te nie są czymś „objawio­ nym", „stałym" i niezmiennie obowiązującym, tylko wciąż podlegają procesom konwencjonalizacji (np. we współczesnej muzyce poważnej dysonans już dawno przestał być uważany za fałsz). Przykładem tego, że zarzuty wobec Kolberga mogły wynikać z obowiązu­ jącej w XIX w. konwencji muzycznej może być krytyka Libelta pod adresem Pieśni ludu polskiego I . Wspomniany krytyk, zarzucając Kolbergowi, iż ten niepotrzebnie wzbogacił melodie ludowe harmonią, dodał również: „[...] bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozycjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" (Górski 1974, s. 50-51). Chciałbym także w tym miejscu przypomnieć fragment wcześniej cytowanej opinii Karasowskiego (być może nie bez znaczenia jest fakt, że był on biografem Chopina), która dotyczy harmonii zastosowanej przez Kolberga w Królu pasterzy: „W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melo­ dyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w har­ monii, a nawet jej logiczność na szwank narażają". Zakładając, że twórczość muzyczna polskiego ludoznawcy (jego opracowa­ nia pieśni ludowych, jak i autorskie kompozycje) mogła zostać niezrozumiana przez jemu współczesnych, chciałbym zwrócić uwagę na motywy, jakie towa­ rzyszyły Kolbergowi - absolwentowi-kompozytorowi - przy okazji wkraczania w arkana sztuki muzycznej. Jak zauważa jeden z jego biografów, młody Kolberg, „[...] znajdujący się pod wpływem muzyki Fryderyka Chopina, nie wyobrażał sobie twórczości kompozytorskiej bez odwoływania się do źródeł ludowych, bez przetwarzania i nawiązywania do melodii ludowych. Sądził, że nieodzownym warunkiem jego pracy kompozytorskiej będzie zapoznanie się z muzyką ludową, 51 5 1 Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �50 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I o której nie dawały dostatecznego wyobrażenia ówczesne publikacje z tego za­ kresu (np. zbiory pieśni)" (Górski 1974, s. 32). Najprawdopodobniej z tego też względu, co najmniej od końca lat trzy­ dziestych X I X w., Kolberg rozpoczął swe „etnograficzne wędrówki po kraju", podczas których notował melodie wykonywane przez wiejskich muzykantów (Idaszak 1995, s. V). Niektóre z nich „przystrajał" w akompaniament i przygoto­ wywał do publikacji, jako pieśni ludu, inne traktował (w zgodzie z wcześniejszy­ mi zamierzeniami i „duchem" muzyki Chopina), jako inspirację do swych autor­ skich kompozycji. Zwłaszcza w tym drugim nurcie twórczości udało mu się „dość wiernie naśladować cechy ludowej muzyki", dzięki czemu jego utwory „[...] utrzymane są w nieco innej konwencji stylistycznej niż dzieła kompozytorów polskich jemu współczesnych" (tamże, s. X I V - X V ) . Zastanawiając się nad przyczynami kompozytorskich niepowodzeń Kolberga chciałbym odwołać się raz jeszcze do cytatu, tym razem, będącego fragmen­ tem wypowiedzi samego Kolberga, który - dzieląc się z odbiorcami Pieśni... I - stwierdził: „Rozpoznawszy i przejąwszy się duchem, jaki w takowych [pieś­ niach i melodiach ludowych - G.D.] panuje, po mozolnym ich zbieraniu w róż­ nych częściach kraju naszego i przełamaniu rozlicznych przeszkód, jakie się co krok nasuwały, śmiało oddaję współziomkom snop ten z pola naszej muzyki zebrany" (Kolberg 1986, s. 2). Zatem, słysząc i notując muzykę ludową w „róż­ nych częściach kraju", Kolberg „rozpoznał" jej ducha, co można by sparafrazo­ wać w następujący sposób: Kolberg, osoba z „klasycznym" - jak na owe czasy - wykształceniem muzycznym albo osoba znająca „klasyczny" język muzyczny, wskutek zaangażowanych „etnograficznych wędrówek po kraju", „przejąwszy się" językiem muzycznym ludu, zrozumiał go, nauczył się go rozpoznawać, także notować - nauczył się tego języka (muzycznego). Można w związku z tym zauważyć, że Kolberg, jeśli chodzi o język muzyczny, był „dwujęzyczny". Jak wiadomo z wcześniejszej części mego wywodu, fakt, że Kolberg poznał język muzyczny ludu i nauczył się go notować (od 1857 r. zaczął go także publi­ kować w „nieskażonej formie"), został doceniony. Chciałbym jednak zaznaczyć, że ostatecznie umiejętność tę doceniono o tyle, o ile Kolberg, publikując melodie ludowe, nic od siebie nie dodawał, tylko przedstawiał muzykę ludową taką, jaką była w wyobrażeniach jemu współczesnych - „prostą" („cechą pieśni ludu po­ winna być prostota"; „wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie sana swoim miejscu"). Podkreślenia wymaga również i to, że „dwujęzyczny" Kolberg, pragnąc w swych kompozycjach (czy też wcześniej­ szych próbach przedstawienia muzyki ludu - zanim np. Żupański nie kazał mu jej upraszczać) podzielić się z odbiorcami osobliwością języka muzycznego ludu, nie „trafił w ich gusta" (przynajmniej krytyków), ponieważ „obcy" język 52 5 2 M o ż n a d o d a ć , że w przypadku muzycznej t w ó r c z o ś c i Kolberga „ Z w i ą z k i z m u z y k ą ludo­ w ą w y r a ż a j ą się w u k s z t a ł t o w a n i u formy muzycznej, stosowaniu l u d o w y c h w z o r ó w rytmicznych, stosowaniu burdonu w akompaniamencie, falującej l i n i i melodycznej, w l i d y z m a c h , ozdobnikach, nieregularnych akcentach" (Idaszak 1995, s. X V I I ) . licznych �51 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA muzyczny nie przystawał do „swojego" - „klasycznego" - języka muzycznego („przegrywki wydają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego"; „bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozy­ cjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" ). Sugerując wcześniej, że odpowiedzi odnośnie „niepowodzeń" (niedocenienia Kolberga jako kompozytora) na gruncie kompozycji należałoby szukać za pomocą narzędzia, jakim jest kryterium „swoje" / „klasyczne" - „obce" / „ludo­ we", chciałbym postawić dwa pytania (moja odpowiedź na nie, implicite, została przed chwilą przedstawiona): Czy dostrzeżenie przez Karasowskiego „nieprawi­ dłowości w harmonii" w partyturze Króla pasterzy nie było przypadkiem wyni­ kiem tego, że krytyk nie znał tak dobrze jak Kolberg języka muzycznego ludu? Czy dzisiaj, kiedy idee relatywizmu kulturowego nie są w humanistyce niczym nowym, można z całą pewnością twierdzić, że „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgodności z zasadami harmonii"? 33 54 VI W przedmowie do Pieśni ludu polskiego z 1857 roku Kolberg napisał: „Skrzy­ pek wiejski grajkiem lub wesołkiem zwany (zwołując innych do powszech­ nej zabawy), coraz to bardziej sam się przy grze zapala; przychyla głowę ku skrzypcom i nadstawia im ucha jakoby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kół­ ko, pstrząc ją gdzieniegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zamieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i ma­ zury których nie rozumie, chybaby je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił" (Kolberg 1961, s. IX). Sugerując się tą wypowiedzią, jak też mając na uwadze to, co stało się do­ tychczasowym efektem mojej analizy w tym artykule, chciałbym stwierdzić, że - być może - dziewiętnastowieczni odbiorcy po prostu „nie rozumieli" (nie doce­ nili) kompozycji Kolberga, bowiem ten muzykę ludową „na swoje kopyto prze­ robił". Ponadto, Kolberg, doceniony za prace etnograficzne (roszczący wielkie nadzieje) i krytykowany za kompozycje, zrezygnował z artystycznych aspira­ cji, natomiast poświęcił się działalności ludoznawczej - niczym skrzypek wiej­ ski, który zamiast do skrzypiec, ucho przystawił do pieśni ludu i wsłuchawszy 55 - 3 5 4 A m o ż e K o l b e r g wierniej o d d a ł istotą basu ludowego, niż Chopin? N a marginesie, n a w i ą z u j ą c do tego, że - zdaniem Idaszak - obok „ n i e z g o d n o ś c i z zasada­ m i h a r m o n i i " w r ę k o p i s a c h Kolberga p o j a w i a j ą się t a k ż e „ n i e z g o d n o ś c i z zasadami ortografii m u z y c z n e j " , c h c i a ł b y m d o d a ć , ż e , b y ć m o ż e , osoba taka j a k Kolberg - „ d w u j ę z y c z n a " - stoso­ w a ł a inny system z n a k ó w , c h o c i a ż b y po to, by „ d u c h a " m u z y k i ludowej p r z e t r a n s p o n o w a ć na „ d u c h a " m u z y k i , jaka m i e ś c i ł a się d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j konwencji 5 5 muzycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i a ł a l n o ś c i artystycznej, etnograficzne poczynania Kolberga spo­ tkały się z przychylnym i ż y w y m o d d ź w i ę k i e m s p o ł e c z n y m ( G ó r s k i 1974, s. 68). �52 GRZEGORZ DĄBROWSKI się w jej głębię, zapalił się do spisywania oraz publikowania kolejnych melodii (bez akompaniamentu - solo). „Rżnąc od ucha", chociażby w Pieśniach ludu polskiego II, Kolberg w przy­ padku wielu pieśni zamieszczał „po kilkanaście" ich wariantów. Znamienne, że np. w Pieśniach ludu polskiego z lat 1842-1847 partie melodyczne drugiej i kolejnej zwrotki rzadko stanowiły wariant pierwszej (Pawlak 1986, s. VIII). W związku z tym można zauważyć pewną opozycję: Kolberg, aspirujący do tego, by zostać kompozytorem, zwykle nie stosował wariantów - Kolberg ludoznawca stosujący jednogłosowy zapis melodii, bardzo chętnie uciekał się do zamieszcza­ nia wariantów. O ile krytycy chwalący jego dzieło (Pieśni... z 1857 r.) uważali, że tego ro­ dzaju zabiegi (warianty) nie są potrzebne - przynajmniej nie w tak dużym stop­ niu (Górski 1974, s. 87), o tyle Kolberg chciał w ten sposób ukazać pieśń w jej różnorodności. Ze swej strony pragnę zauważyć, że zamieszczane przez Kolberga kolejne warianty tej samej pieśni nie tylko ukazują jej różnorodne formy, ale także pozwalają na to, że dana pieśń, zagrana ciągiem - wariant po wariancie - nie jest banalną i prostą melodią. W wielu wypadkach jest ona zróżnicowaną melodycznie, harmonicznie i rytmicznie miniaturą muzyczną (żeby nie powiedzieć kompozycyj­ ną) - wszakże to Kolberg decydował o tym, jakie warianty (i pieśni) zamieszczać. Jak zaznaczył w przedmowie do Pieśni... z 1857 г.: „[...] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodya nawinęła" (Kolberg 1961, s. XI). Skończywszy pracę nad Pieśniami... II, w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, oznajmił: „Co do muzyki, tu już rządziłem się jak we własnym domu" . Moje uwagi, iż Kolberg (po 1857 roku), wydając swoje dzieła etnograficzne, nie przestał być kompozytorem są raczej swego rodzaju prowokacją, służącą szu­ kaniu różnych tropów w twórczości Kolberga. Warto jednak wspomnieć, że ów ludoznawca stosował także i inne, obok wymienionych, „zabiegi edytorskie". Konsekwentnie, we wszystkich pracach etnograficznych (po 1857 roku), prakty­ kował np. uproszczony zapis nutowy - podawał tylko jedną linię melodyczną. Nie podejrzewam, że tego rodzaju konsekwencja jest czymś więcej (np. świado­ mym kreowaniem muzyki) niźli tylko dbałością o to, ażeby jak najrzetelniej przedstawić „nutę" ludową. Wspominam jednak o tym, gdyż problem „braku współbrzmień" w etnograficznych pracach Kolberga można potraktować jako ważny czynnik zniekształcający obraz opisywanej przez niego rzeczywistości. Rzecz dotyczy bowiem tego, iż kapele ludowe częstokroć składają się (składały) z kilku muzyków (np. skrzypek, basista i „bębniarz"). Kolberg natomiast, zwłasz­ cza podając „nutę" taneczną (często samą melodię bez tekstu słownego), zapisy­ wał tylko głos jednego z instrumentów (melodię główną). Zdaniem Sobieskiego, 56 5 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 6 V I 1857 r. ( D W O K , t. 64, s. 73). W l i ś c i e do Fryde­ ryka Salomona Kraussa, adresowanym z K r a k o w a w dniu 10 X I I 1886 г., K o l b e r g n a p i s a ł , że w y d a j ą c Pieśni... I „[...] ani m y ś l a ł z o s t a ć etnografem, i t y l k o dla c e l ó w l u d o w o - m u z y c z n y c h [ . . . ] " je o g ł o s i ł ( D W O K , t. 66, s. 392). �53 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA na decyzji Kolberga - by nie zapisywać współbrzmień - mógł m.in. zaważyć „[...] wzgląd na ogromną czasochłonność tego rodzaju zapisu" (Sobieski 1961, s. L I V ) . Sądzą, że jest to dobre uzasadnienie przedstawionego stanu rzeczy. Z drugiej jednak strony korci mnie, ażeby stwierdzić, iż jednogłosowy zapis (z wariantami) melodii jest po prostu konsekwencją - poniekąd nagięciem się do postulatów krytyków - przyjętego przez Kolberga stylu publikowania muzyki ludu, a może, używając współczesnych pojęć muzycznych, konsekwencją minimalistycznej kompozycji inspirowanej muzyką ludu. Odważam się tak mniemać (niezobowiązująco), gdyż, jeśli chodzi o warstwę muzyczną, w dziełach etno­ graficznych Kolberga jest znacznie więcej zafałszowanych elementów. Co więcej, powstałych na skutek ingerencji Kolberga. O ile autor Pieśni... z 1857 r. w przed­ mowie zapewniał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie", o tyle zaznaczył rów­ nież, iż „Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chrypliwą artykulacyą tonów do niewiedzieć jakiej gamy należących, które jedynie jaki taki rytm i pewien mimowolny a szczęśliwy instynkt śpiewaka ze sobą wiąże. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznem w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia" (Kolberg 1961, s. VIII). Zapewne sprawą sumienia było także weryfikowanie, czy nadsyłane przez licznych korespondentów melodie są autentyczne . Z pewnością, jak mógł mniemać Kolberg, pomocna była tutaj znajomość języka muzycznego mieszkań­ ców wsi. Bywało bowiem tak, że ci współpracownicy Kolberga, którzy nie znali nut, „w pamięci je chowali" i czekali na stosowną okazję, by przedstawić ludo­ znawcy zebrane wśród ludu melodie . Zdarzało się także, iż korespondenci nie do końca pewni byli rzetelności sporządzonych przez siebie zapisów nutowych z pieśniami ludu (czy rzeczywiście były to „autentyczne" pieśni ludu) , na co Kolberg odpowiadał: „Zresztą prawda wyziera z samej melodii, a tę znawca roz­ poznać i odróżnić od innych umie" . Przedstawione tu uwagi pojawiły się przy okazji szukania przeze mnie róż­ nych tropów w twórczości Kolberga. Chcąc uzasadnić, dlaczego w ten, a me w inny sposób starałem się spojrzeć na tę postać, po raz kolejny ucieknę się do przedstawienia opinii i spostrzeżeń różnych osób. Dając pierwszeństwo zabrania głosu Kolbergowi, pozwolę sobie przybli­ żyć fragment jego listu do Fryderyka Salomona Krausa: „[...] muzyka stanowi 57 58 59 60 5 7 A n g a ż u j ą c się w p r a c ę nad Ludem..., K o l b e r g w c i ą g n ą ł do w s p ó ł p r a c y wiele o s ó b , k t ó r e z a j m o w a ł y s i ę zbieraniem dla niego s z c z e g ó ł ó w etnograficznych ( G ó r s k i 1974, s. 101). 5 8 Zob. L i s t Jana Ż u r k o w s k i c g o do Oskara Kolberga, K o ń s k i e , 18 V I I I , 1860 r. ( D W O K , t. 64, s. 93). 5 9 Zob. L i s t H e n r y k a Szopowicza do Oskara Kolberga, J a r m o l i ń c e , 10 V 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 356). 6 0 W t y m samym liście Kolberg zapewnia swojego korespondenta, że „ P r z y wydawnictwie, do k t ó r e g o w z i ą ć się zamierzam w p r z y s z ł o ś c i , nie omieszkam z nich s k o r z y s t a ć [z tych m e l o d i i - G . D . ] " - L i s t Oskara Kolberga do Henryka Szopowicza, bm, 18 V I 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 2 6 0 - 2 6 1 ) . �54 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I [w seriach Lud-u - G.D.] jeden z głównych przedmiotów moich badań [...] nakazuje mi to już moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł ". Biorąc pod uwagę tylko etnograficzną twórczość Kolberga, warto byłoby zaznaczyć, że - zdaniem Górskiego - „Żaden ze składników folkloru nie został przez Kolberga uwzględniony w Ludzie... w tak szerokim zakresie, jak pieśń ludowa" (Górski 1974, s. 193). Jak podliczył Krzyżanowski: „[...] licz­ ba pieśni sięga dwunastu tysięcy, bajki nie dochodzą tysiąca, przysłowia trzech tysięcy" (Krzyżanowski 1961, s. XXVII). O ile nie wszystkie pieśni zostały przez Kolberga opublikowane z melodią, o tyle - włączając w to tańce - liczba melodii prawie nie ustępuje pieśniom. Według Sobieskiego, rezultatem etnograficznych publikacji Kolberga od 1857 roku jest około 10 000 melodii (Sobieski 1961, s. LII). Trudno dziwić się tym statystykom, skoro dla Kolberga to właśnie „nuta" stanowiła istotę pieśni. Uważał on, że bez niej „tekst jest jakoby ciało bez duszy" (Kolberg 1847, s. 188). Dla niego melodia była „duszą pieśni gminnej" (Kolberg 1986, s. 1), bowiem, jak pisał: „w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia" (tamże). 61 VII Kończąc ten artykuł, zamiast podsumowania chciałbym zauważyć, że poja­ wiło się w nim bardzo dużo pytań. Na większość z nich starałem się udzielić odpowiedzi - w wielu jednak wypadkach tylko implicite. Chcąc jednak pod­ sumować twórczość (muzyczną) Kolberga, pragnę zaznaczyć, że był on nie tylko kompozytorem i etnografem (a może tylko kompozytorem inspirującym się muzyką ludu). Z pewnej perspektywy można bowiem stwierdzić, iż odegrał on przede wszystkim rolę mediatora - między wsią a miastem, między języ­ kiem muzycznym wsi a „klasycznym" językiem muzycznym jego epoki. Jak to zwykle bywa, wszystko, co ma charakter mediacyjny nie jest jednoznacznie określone. Być może z tego właśnie względu postać Kolberga budzi tyle emocji (przynajmniej w moim odczuciu). Aby nic mnożyć już więcej wątpliwości, pragnę jedynie dodać, że Oskar Kolberg, jak na mediatora przystało, w oczach potomnych stał się zasłużo­ nym, acz nie wolnym od błędów, ludoznawcą - autorem nośników informacji na temat sporego skrawka dziewiętnastowiecznej rzeczywistości. I chyba też, czego zapewne bardzo pragnął, inspiracją dla artystów, czego nie będę tu starał się udowadniać, gdyż problem ten wymaga odrębnego potraktowania. Zaświadczę jedynie, iż niejeden z kompozytorów, czy zespołów muzycznych, już to folklo­ rystycznych, a już tzw. folkowych, repertuar swój budował i buduje opierając się na „muzyce" Oskara Kolberga. 6 1 Oskar K o l b e r g do Fryderyka Salomona Kraussa, K r a k ó w , 10 X I I 1886 r. ( D W O K , t. 66, s. 392). �55 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA LITERATURA Biegeleisen H . 1890, Oskar K o l b e r g , Prawda, Doniesienia Literackie G aj e k J. 1961, „Dzieła Górski 1842, Tygodnik wszystkie" R. 1974, Oskar Kolberg, Oskara nr 24 i 25, s. 2 9 2 - 2 9 3 . Literacki, Kolberga zarys życia nr 14, s. 112. ( D W O K , t. 1), s. V I I - X V I I I . i działalności, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Idaszak D . 1995, T w ó r c z o ś ć fortepianowa Oskara Kolberga, [ w : ] Oskar Kolberg, fortepianowe - Kompozycje ( D W O K , t. 69), s. V - X V I I . 1995a, N o t a edytorska, [ w : ] Oskar Kolberg, Kompozycje fortepianowe ( D W O K , t. 69), s. X V I I I - X I X . Karasowski M . 1859, P r z e g l ą d muzyczny. Koncerta: K r ó l pasterzy - M a ł ż e ń s t w o przy la­ tarniach, Kronika Karłowicz Kolberg Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, nr 8 1 . J. 1889, Oskar Kolberg, Wisła, t. 3, s. 474. O. 1847, P i e ś n i ludu weselne (z m u z y k ą ) , Biblioteka Warszawska, t. 2, s. 188-206, 649-661. - 1961, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 1), s. V - X I . - 1986, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I ( D W O K , t. 64). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I ( D W O K , t. 65). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I I ( D W O K , t. 66). Kopernicki I . 1890, Ś m i e r ć O. Kolberga, Wisła, t. 4, s. 509-513. Krzyżanowski 1-2. J. 1961, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej ( D W O K , t. 1), s. X I X - X L I . Kucz K . 1965, Pamiętniki Libelt K . 1851, Pisma miasta Warszawy z roku 1853, pomniejsze, Warszawa. t. 5, P o z n a ń . 1 Pawlak A . 1986, „ P i e ś n i i melodie ludowe w opracowaniu f o r t e p i a n o w y m ' Oskara Kolberga ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. V - X V I I I . Sikorski J. 1856, „ P i e ś n i ludu p o l s k i e g o " przez Oskara K o l b e r g a , Gazeta Codzienna, nr 219 i 297. Sobieski M . 1961, Oskar Kolberg j a k o kompozytor i folklorysta m u z y c z n y ( D W O K , t. 1), s. X L I I - L V I . Sydow B . ( z e b r a ł i o p r a c o w a ł ) 1955, Korespondencja Ftydeiyka Chopina, t. 2, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , P o z n a ń . Syska H. 1985, Rzecz o Kolbergu, Towarzystwo P r z y j a c i ó ł O s t r o ł ę k i , M a z o w i e c k i Ośrodek Szulc M . A . 1842, P i e ś n i ludu polskiego. Z e b r a ł i r o z w i n ą ł Oskar Kolberg. O d d z i a ł L , Tygodnik Badań Naukowych, Ostrołęka. Literacki, Zawiliński nr 42. R. 1914, P a m i ę c i Kolberga w s e t n ą r o c z n i c ę jego urodzin ( 1 8 1 4 - 1 9 1 4 ) , Czas, nr 54. GRZEGORZ DĄBROWSKI T H E M U S I C OF O S K A R KOLBERG S u m m ary The m a i n achievement o f Oskar Kolberg, the eminent Polish ethnographer and folklorist, was his v o l u m i n o u s ethnographic w o r k . That is h o w he was perceived - as an outstanding author o f ethnography. H i s education, however, was musical. He was also a composer. �56 GRZEGORZ DĄBROWSKI That is w h y the author o f the article tries to answer the question about the connection between Oskar K o l b e r g ' s education and the fact that in the " c r o p " o f Polish f o l k culture "harvested" by h i m , songs and melodies predominate other items. Search for this plot in the life and research activities o f Oskar K o l b e r g seems interesting, the more so, because he never found approval as a composer. Having made some, not very successful, attempts o f "meeting die taste" o f his contemporaries he eventually concentrated on ethnography th and that brought h i m great fame and esteem in the 19 century Poland and in many other coun­ tries as w e l l . W h y d i d n ' t he gain popularity as a composer? To what extent can and should his ethnographic w o r k be defined as a k i n d o f artistic creativity? These arc the questions the author asks in the article. He admits that no direct answer is possible to be given now. He s i m p l y presents and juxtaposes particular facts from K o l b e r g ' s life. This may not only suggest certain answers but also allows for th the analysis o f the mechanisms o f the 19 century cultural convention. The latter could be one o f the clues to understanding the musical and ethnographic production o f Oskar K o l b e r g . Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f4854243dba5731d0aee141cb5fce33.pdf f21eeb7f47f11ab2fa401d6c20377b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1590 Title A name given to the resource Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kulturach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH W TZW. KULTURACH TRADYCYJNYCH A ASPEKTY UNIWERSALNEGO MODELU RYTUAŁU PRZEJŚCIA W MONAR-ze* Rytuał jest symboliczną transformacją doświadczeń, których żadne inne medium nie może odpowiednio wyrazić. Susanne K. Langer „Interpretacja antropologiczna - jak pisał Czesław Robotycki - nie ogra­ nicza się w zainteresowaniach, podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury, preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną klamrę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnologiczna antropologii oraz jej nastawienie na współczesność pozwala na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami można pytać, jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej" (1992, s. 108). Przychylając się do takiej możliwości inter­ pretacji, warto dodać, iż cytowany autor uważa za zasadne i widzi potrzebę opisywania problemów kultury współczesnej w kategoriach, jakie wypracowa­ no na gruncie etnologii. Antropologiczna metarefleksja umożliwia bowiem spojrzenie na dzisiejszą rzeczywistość bez odżegnywania się do mechanizmów kulturowych i struktur, które poznano przy okazji badania tzw. kultur trady­ cyjnych, ludowych. Tak więc „[...] ludowy to pewien typ reakcji, a nie funkcja miejsca zamieszkania [...]" (tamże, s. 9). „Element ludowy we współczesnej kulturze [natomiast] to twór świadomościowy, który powstaje jako rezultat «ludowego sposobu reagowania»" (tamże, s. 25). * MONAR jest instytucją powstałą w 1978 roku z inicjatywy Ewy Andrzejewskiej i zmarłego tragicznie 19.08.2002 roku Marka Kotańskiego. Początkowym celem było leczenie osób uzależnio­ nych od narkotyków. Z czasem wykształcił się z tego cały ruch, zajmujący się również profilak­ tyką. Zasadnicza działalność MONAR-u nadal ogniskuje się wokół leczenia. Ważnym elementem jest tu przeprowadzenie resocjalizacji byłych narkomanów w ośrodkach, które są samodzielnymi placówkami, a przebywający w nich rezydenci i wychowawcy tworzą coś w rodzaju wspólnot terapeutycznych. Ważną rolę w leczeniu odgrywają także byli narkomani. Więcej informacji na temat powstania MONAR-u i jego placówek można znaleźć w przypisie 14. �144 GRZEGORZ DĄBROWSKI I 1 Tematem tego artykułu jest analiza procesu resocjalizacji byłych narkoma­ nów prowadzonego w MONAR-ze. Wymaga ona poddania interpretacji przez odniesienie do pewnych „stałych struktur". W tym przypadku są to tradycyjnie rozumiane rytuały przejścia. Odwołuję się do nich po pierwsze dlatego, że jeżeli gdzieś w tzw. kulturach tradycyjnych używano środków odurzających, to w więk­ szości przypadków dotyczyło to właśnie rytuałów przejścia. Z drugiej strony, droga, jaką musi przejść trafiająca do MONAR-u osoba uzależniona przypomina strukturę rites de passage. Opisując najważniejsze elementy MONAR-owskiej metody resocjalizacji byłych narkomanów, chciałbym porównać je z mode­ lem rytuałów przejścia, zestawić uniwersalną strukturę (wyraźnie zaznaczaną w obrzędowo-magicznych praktykach tzw. ludów tradycyjnych) z „ludowym sposobem reagowania" (uchwytnym we współczesnej rzeczywistości), a także odsłonić wspólny mechanizm tego, co tradycyjne i współczesne. Dlatego też pierwszą część artykułu wypełniają uwagi na temat koncepcji rytuałów przejś­ cia, a także wybrane przykłady użycia narkotyku w kontekście rites de passage. W moim przekonaniu, MONAR-owski model leczenia przypomina rytuał „włączania" jednostek do społeczeństwa. Wypada tu jednak zaznaczyć, że jest to „ponowne włączenie" osób, które w wyniku uzależnienia narkotykowego egzystowały w świecie niejednokrotnie na zasadzie outsidera. Kuracja odwy­ kowa proponowana przez MONAR jest procesem przystosowawczym do dal­ szego funkcjonowania byłego narkomana w dorosłym życiu. Realizacja tego celu wymaga jednak wcześniejszego pokonania, przez byłego narkomana, serii prób, które składają się na powodzenie kuracji odwykowej. Stąd też opisany tutaj model będzie raczej prezentacją sposobu „włączenia" osoby uzależnionej do społeczności MONAR-u a nie bezpośrednio do społeczeństwa. Refleksje antropologiczne wskazują na uniwersalny charakter obrzędów przejś­ cia i towarzyszących im rytuałów. Występują one m.in. w tak istotnych momen­ tach jak narodziny, śmierć, zmiana statusu społecznego związanego z wiekiem, płcią itd. Ważnym rytuałem przejścia, z punktu widzenia podejmowanej w tym artykule analizy, jest inicjacja. Pod tym pojęciem można rozumieć rozpoczynanie różnego rodzaju procesów i sytuacji kulturowo-społecznych. W literaturze etno­ graficznej kojarzone jest ono przede wszystkim z doświadczeniami przedstawicieli tzw. kultur tradycyjnych związanymi z wchodzeniem „młodzieży" w życie 2 1 Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie pracy doktorskiej, pt. „Koncepcja rytuałów przejścia a problem narkomanii. Antropologiczna teoria a społeczna rzeczywistość". Promoto­ rem pracy jest prof, dr hab. Adam Paluch. Istnieje pogląd, że inicjacje chłopców były formalnie bardziej rozbudowane i miały gru­ powy charakter. U dziewcząt miało to wymiar jednostkowy, gdyż „stanie się kobietą" wynikało z fizjologicznych właściwości żeńskiego organizmu. Jednak i tu młoda kobieta podlegała rytu­ ałom, które miały na celu uświadomić jej przejście do kolejnego etapu życia. Wielu autorów twierdzi, że inicjacje mężczyzn były kulturową odpowiedzią na naturalne oznaki dojrzewania dziewcząt. W obu przypadkach inicjacja daje kulturową świadomość płci (por. Eliade 1997, s. 5-14; Campbell 1994, s. 57-69). 2 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 145 dorosłe. Aby przejść ten proces uspołecznienia niejednokrotnie trzeba przebyć całą serię prób natury cielesno-duchowej, by sprostać kulturowo ustalonym wymogom mającym na celu włączenie młodego człowieka do świata dorosłych. Inicjacja jest rytuałem zawierającym przesłanie zawarte w światopoglądzie, wie­ rzeniach lub micie. Poprzez rytuał inicjacji osoba poznaje swoje prawa, zyskuje świadomość płci, wieku. Dowiaduje się, jakie są jej obowiązki i przywileje wynikające z osiągnięcia statusu osoby dorosłej. W większości przypadków inicjacja jest związana bezpośrednio z okresem dojrzewania. Spośród wielu aspektów inicjacji warto zwrócić uwagę na symboliczny mo­ ment śmierci. Inicjacyjne „próby" - a są nimi m.in. odosobnienie (symboliczne odtrącenie), usuwanie części ciała (wybicie zębów, odcięcie napletka, defloracja), obcięcie włosów, często i odurzenie narkotykiem, mające spowodować zapomnienie dzieciństwa - symbolizują śmierć człowieka, który po przejściu rytuału inicjacji rodzi się na nowo . Tradycyjny model rytuału przejścia (też inicjacji) składa się z faz separacji (wyłączenie ze społeczeństwa), mediacji (okres liminalny) - jednostka już nie jest osobą, którą była dotychczas a jeszcze nie osiągnęła nowego statusu - oraz agregacji (włączenia do społeczności). W większości przypadków forma rytua­ łów przejścia wykazuje cechy uniwersalne (por. Turner 1964). Istotnym momen­ tem rites de passage, w kontekście tradycyjnego używania środków odurzają­ cych, jest faza medialna (liminalna). Ze względu na swoją nieokreśloność i mediacyjny charakter, etap ten obwarowany jest licznymi tabu. Wszystko co łączy się z mediacją jest zarazem święte i niebezpieczne - wieloznaczne (Van der Leeuw 1997, s. 41). Tabu naznaczone są m.in. granice, które dzielą różne poziomy rzeczywistości (por. Stomma 1986, s. 153; Leach 1989, s. 48). Tabu zawdzięcza również swoją moc bezpośredniemu związkowi z sa­ crum . Jednak tabu, jako rzecz nieokreślona, nie musi być traktowane jako 3 4 5 3 „I tak najistotniejszy - jak pisali autorzy artykułu pt. Śmierć jako organizator kultury - i najdłuższy etap inicjacji, okres marginalny (okres pobytu na tamtym świecie) wypełniony jest powracającymi uparcie metonimiami śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (grobowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy dziewictwo, bije się go i tortu­ ruje, upija do nieprzytomności lub usypia. Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechniane w obrzędach plemiennych, zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej psychiki, odsyłając w krainę podświadomości" (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska 1982, s. 94). Można tu m.in. wymienić granice: czasowe - np. związane z rocznym cyklem obrzędowym (również w cyklu dobowym godzina 12 bądź zero uważana jest za godzinę duchów, a więc postaci ze świata innego niż realny), przestrzenne - związane z podziałem na przestrzeń sakralną i zwykłą (np. cmentarz, gdzie spoczywają ciała zmarłych, jednak ich dusze, według licznych wierzeń, egzystują w innym, nadprzyrodzonym świecie), między tym, co zakazane a tym, co dozwolone (np. w naszej kulturze alkohol dozwolony jest od lat osiemnastu), między okresem dzieciństwa a dorosłością, wreszcie - granice pomiędzy światami, tzn., według różnych wierzeń, między świa­ tem realnym a nadprzyrodzonym. Człowiek przekraczający niektóre z tych granic, znajdujący się w sytuacji medialnej, musi liczyć się z zakazem tabu, jeśli taki jest kulturowo ustanowiony. W tzw. kulturach tradycyjnych, odznaczających się względnie dużą spójnością systemów społecznego i wierzeniowego, płaszczyzny aktywności kulturowej skorelowane były ze sobą sie­ cią rytuałów i praktyk. Przykładowo, rytuałom inicjacyjnym, podczas których często używano 4 5 �146 GRZEGORZ DĄBROWSKI niebezpieczeństwo lecz raczej jako środek ochrony przed niebezpieczeństwem (por. Wasilewski 1990, s. 12). Nieprzestrzeganie tabu stwarza zagrożenie zarówno dla tego, kto lekceważy zakaz, jak i dla sacrum. Potwierdzeniem szczególnego znaczenia tabu w kulturze mogą być przytaczane przez Ernsta Cassirera uwagi na temat tego, że „istnieje wiele społeczeństw, które znają tylko jedno prze­ stępstwo: nieprzestrzeganie tabu" (1971, s. 183) oraz, że „nie ma społeczeństwa, które nie wypracowałoby systemu tabu" (tamże) . Dotychczasowe uwagi są istotne, gdyż tabu często bywa używane jako klucz do wyjaśnienia kontrolowanego użycia narkotyków w tzw. kulturach tradycyjnych i niepohamowanej ich konsumpcji w świecie Zachodu. „Fakt, że ludzkość od początku swej historii piła, jadła, paliła, wdychała i wstrzykiwała sobie substancje psychotropowe świadczy o tym, że stosowanie czegoś, co podnosi nastrój jest istot­ ną potrzebą człowieka jako gatunku, a nadto, że właśnie w skali gatunku przez długi czas nie zmniejszyło ono sukcesu ewolucyjnego. Wynika to stąd, że sub­ stancje wpływające na psychikę były stosowane w sposób ograniczony i zrytualizowany. Zażywano je bądź w trakcie obrzędów religijnych, bądź jako substancje «rekreacyjne», ale przyjmowane były ceremonialnie w szczególnych okolicz­ nościach. Nadużywanie ich i pobieranie poza tymi wyjątkami momentami było uważane za naganne, a często obłożone tabu" (Vertulani 1996, s. 22). Niemal we wszystkich kulturach tradycyjnych znano narkotyki (Lips 1957, s. 113). W Ameryce Łacińskiej i Ameryce Południowej np. istniało (istnieje) 6 7 środków odurzających, przyświeca intencja wprowadzenia młodzieży w świat dorosłych. W sen­ sie społecznym ruch odbywał się „do przodu". Jednak w płaszczyźnie religijnej chodziło o ruch „wstecz", do czasu mitycznego, do momentu stworzenia, kiedy to bogowie ustanowili obowiązu­ jący porządek rzeczy. Na tej podstawie J.S. Wasilewski stwierdził, że tabu odnosi się bezpo­ średnio do sacrum, do przeszłości, która nie jest historycznym ciągiem zdarzeń, tylko idealnym i „zawsze stałym" momentem początku (1990, s. 35). W sensie bardziej pragmatycznym - na co zwraca uwagę E. Leach - tabu służą do uporząd­ kowania świata poprzez wyeliminowanie wieloznaczności. „Tabu tnie przedmiot na wyraźnie określone porcje dzięki rozdzieleniu kategorii. Na przykład jest rzeczą ważną, by każdy z nas potrafił odróżnić «pozywienie» od «nie-pożywienia». Istoty ludzkie nie mogą dokonać takiego rozróżnienia kierując się instynktem [...]. W wyniku zakazania wątpliwych rodzajów potencjal­ nego pożywienia następuje pozytywne określenie tego, co jest już zupełnie jednoznaczne «pożywieniem»" (1986, s. 160). Jak wynika z literatury przedmiotu, zasada ta może również dotyczyć środków odurzających. Nie są to jedynie miejsca, gdzie narkotyk mógł być wręcz integralną częścią systemu wie­ rzeniowego, chociaż wiele grup żyjących w tej części świata wpisało narkotyk w kontekst własnej kultury. Np. Indianie Karibo z peruwiańskiej Amazonii, używają narkotyku o nazwie ayahuasca (Banisteriopsis caapi). Użycie napoju ayahuasca, y aje, jest podstawą system religijnego i medycz­ nego 72 plemion zamieszkałych lasy Amazonii (zob. Pankalla 2000, s. 83). Warto też wspomnieć o koncepcji W. La Barre'a, według której ludność paleo- i mezolityczna, która około 14 tysięcy lat temu przybyła z Azji Północnej do obu Ameryk, praktykowała szamanizm. W związku z tym znała techniki osiągnięcia ekstazy za pomocą środków halucynogennych (w przypadku północno-azjatyckiego szamanizmu chodzi o muchomora czerwonego, Amanita muscaria). Zdaniem La Barre'a, jest to przyczyna wyodrębnienia przez Indian (zwłaszcza środkowo- i południowo-amerykań­ skich) tak dużej liczby środków powodujących zmianę świadomości i wpływających na osiąg­ nięcie wizji (La Barre 1972, s. 272). 6 7 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 147 wiele grup, które używają środków odurzających podczas ceremonii religijnych (rytuałów przejścia) lub w celach leczniczych. Zwykle takim ceremoniom prze­ wodziła osoba kompetentna (szaman, kapłan, medicine-man). Wymagane było również odpowiednie przygotowanie - cielesne i duchowe. Dobrym przykładem na rytualne użycie narkotyków jest inicjacja chłopców znana z południowej Kalifornii (plemiona Diegeño i Luiseño) Chociaż nie jest to model inicjacji, tylko przykład użycia narkotyku podczas inicjacji, warto poświę­ cić temu zagadnieniu nieco miejsca, uwzględniając kontekst użycia narkotyku. Otóż, w tej części Ameryki ważnym elementem kulturowym było doznanie wizji. U Indian kalifornijskich - jak pisze Tadeusz Dajczer - osiąganie tego stanu umysłu odnosiło się do konkretnego punktu ich mitologii, do czasu mitycznego, będącego w ich świadomości czasem snu. Dostąpienie stanu snu - wizji pozwoliło partycy­ pować w mitycznym czasie początków (1984, s. 46). Aby ten traumatyczny cel zrealizować, ludy dzisiejszej Kalifornii używały jako mediatora wywaru o nazwie toloacze, będącego odpowiednio przyrządzonym bieluniem (Datura inoxia). Najbardziej znacząca rola toloacze wiązała się z rytuałami inicjacyjnymi. Wizje, jakich doznawali inicjowani pod wpływem toloacze pozwalały na poznanie tajem­ nic tkwiących w micie plemienia, umożliwiały spojrzenie w przyszłość i w mitycz­ ną przeszłość, dawały poczucie „realnego" wejścia w świat wartości uznawanych przez grupę. Zapewniały poczucie pewności uzyskania mocy nadprzyrodzonej. Jednakowoż osiągnięcie wizji nie wiązało się tylko z wypiciem wywaru. Pomijając wymóg odpowiedniego przygotowania napoju, z zachowaniem wszelkich rytual­ nych rygorów jego preparacji, należy zaznaczyć, iż szczególny nacisk kładziony był na przygotowanie młodzieńców do rytuału przejścia. Obejmowało ono okres odosobnienia kandydata (nawet do roku), posty, wstrzemięźliwość od przyjemności, nauki inicjacyjne oraz rytuały oczyszczenia duchowego. Sam moment inicjacji nierzadko obfitował w elementy zadawania tortur fizycznych, mających doprowadzić wytrzymałość inicjowanego do granic możliwości. Przez symboliczne uśmiercenie rodził się on do roli dorosłej osoby. Przejście przez kolejne fazy inicjacji predestynowało do zażycia narkotyku i doświadczenia wizji jednoznacznych z poznaniem tajemnicy plemienia. Można przypuszczać, że strach przed bezpodstawnym użyciem narkotyku w społecz­ ności, która zorganizowała system rytuałów inicjacyjnych strzegących tajemnicy dostępnej po przeżyciu wizji powodował wstrzemięźliwość od tego typu używek (Dajczer 1984; zob. też Eliade 1997; Furst 1976, s. 134-145). Innym, bardziej znanym rytuałem związanym z użyciem narkotyku jest piel­ grzymka Huiczoli z Meksyku po peyotl (Lophophora williamsii). Indianie, pod przewodnictwem szamana - rnara'aka'me - pokonują trzystumilową trasę do Wirikuty, ich mitycznej krainy, gdzie rośnie peyotl, m.in. w celu włączenia nowych członków i odnowienia cyklu rocznego. Pielgrzymka ta wymaga wielu wyrzeczeń, a przystąpieniu do ceremonii peyotlowej towarzyszą liczne rytualne zasady, których spełnienie bywa warunkiem dostąpienia wizji, ale i ochroną przed złymi konsekwencjami, jakie może spowodować użycie peyotlu (por. Furst 1976, s. 134-145; Myerhoff 1997; Posern-Zielińska 1972). �148 GRZEGORZ DĄBROWSKI Powyższe przykłady pokazują, jak ważne, w kontekście tradycyjnego użycia narkotyku, są takie elementy jak odpowiednie przygotowanie, rytualne spożycie, przewodnictwo osoby uznanej przez innych za kompetentną do wykonywania podobnych praktyk. Nie bez znaczenia jest tu interes starszych członków grupy, polegający na tym, by młodzież wprowadzić w dorosłe życie zgodnie z tra­ dycją. Przybliżone przykłady wskazują też na włożony wysiłek i poświęcenie wymagane do tego by spożyć narkotyk - zwykle uznawany w tzw. tradycyjnych kulturach za tabu . Być może, występujące dziś w wielu krajach świata zjawisko narkomanii wynika z tego, że użycie narkotyku nie jest strzeżone przez zakazy tabu. Trudno rozstrzygnąć, czy jest to efekt deficytu religijności, postawy teologicznej, czy braku doświadczenia względem narkotyków, których użycie, w kulturze Zachodu, do niedawna nie miało tradycji (historii) . Ponadto, trudno jest mówić o jednolitej postawie członków społeczeństw wysokorozwiniętych w stosunku do środków odurzających. Narkotyk niekoniecznie stanowi tabu dla wszystkich. Przyczyną - zdaniem Max'a Gluckmanna - jest różnica między tzw. kulturami tradycyj­ nymi a współczesnymi, polegająca na odmiennym zakresie rytualizacji życia religijnego. W małych grupach plemiennych łatwiej utrzymał się w miarę jedno­ lity światopogląd. W społeczeństwach Zachodu natomiast, na skutek różnorod­ ności form życia świeckiego, mnogości interakcji międzyludzkich, wielości ról odgrywanych wobec różnych partnerów społecznych, wyobrażenia o świecie czy religii są zależne od wielu czynników. Stąd też trudno mówić o jednomyślnej postawie względem np. rytuału wprowadzającego młodzież w życie dorosłe. Każ­ dy, w zależności od grupy i miejsca, w jakim się wychowuje oraz przyszłości, jakiej dla siebie pragnie, przechodzi przez właściwe w jego sytuacji etapy. Nie zawsze odnoszą się one do sfery religijnej, tak jak to ma miejsce w przypadku inicjacji (zob. Buchowski 1993, s. 137). Trudno więc mówić o, funkcjonujących na zasadzie prawa zwyczajowego, „hamulcach" względem np. tabu, które jest m.in. ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem. Narkotyk nie jest używany w wa­ runkach rytualnej kontroli, jak to mogło mieć miejsce np. podczas inicjacji lub w trakcie obrzędu mającego na celu sakralną rewitalizację cyklu rocznego. Nawet 8 9 8 Pomijając fakt, że narkotyk zwykle bywa używany w medialnej fazie rytuału, warto dodać, że jego tabuiczny charakter podkreślają ambiwalentne określenia, jak również fakt, że często uważa się go za dobry środek mediacyjny w kontaktach z sacrum czy duchami przodków. Przy­ kładowo, halucynogen używany w Amazonii - ayahuasca - „powoduje doświadczenie wyjścia z ciała, wrażenia telepatyczne i mediumiczne oraz spektakularne wizje. Karibo nazwali ten święty napój również «małą smiercia», a jego właściwości budziły lęk" (Drury 1994, s. 70). Z kolei Inkowie uważali, że kokaina (Erythroxylon coca) w języku keczua: cocales i yungas - „[...] jest darem boskim i diabelskim wynalazkiem, lekiem skutecznym na wszystkie dolegliwości i zemstą ostatnich Inków na białych kolonizatorach" (Daszkiewicz 1996, s. 40). „Roślina ta towarzyszyła wszystkim ceremoniom religijnym" (tenże, s. 41); „Bez koki Indianie nie mieli prawa zbliżyć się do grobów, nie mogli również jednoczyć się z duchami przodków" (tamże). Poza nielicznymi przypadkami, zwykle w świecie artystów, użycie narkotyków na masową skalę rozpoczęło się dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia (pomijając wykorzy­ stywanie narkotyków jako środka do produkcji leków używanych w medycynie). 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 149 jeśli istnieją współczesne rytuały związane z narkotykami - ustanowione w ra­ mach subkultur narkomańskich i młodzieżowych - to występują one tylko w tych grupach. Wątpić jednak należy w ich regulująco-kontrolną skuteczność. Ważnym aspektem mającym wpływ na deficyt współczesnego rytuału włącza­ jącego młodzież w życie dorosłe jest tempo rozwoju kultury Zachodu, zmieniają­ cych się wciąż mód, standardów postępowania, czy metod edukacji. W wielu przy­ padkach dorośli, którzy nie nadążają za kolejną nowością przestają odgrywać rolę autorytetów. „Dziś młodość jest imperatywem kategorycznym wszystkich genera­ cji" (Finkielkraut 1992, s. 131). Trafną wydaje się być uwaga Jolanty Kaczurowskiej, która twierdzi, że narkomania nie jest chorobą dziecka, lecz patologią świata dorosłych (1993, s. 65) . Tym bardziej, że „narkoman - według jednej z kon­ cepcji - to młody człowiek, który sięgnął po narkotyki nie dlatego, że był chorym psychicznie czy degeneratem, lecz dlatego, że nie potrafił rozwiązać swoich problemów związanych z wejściem w dorosłe życie" (Malinowska 1985, s. 29) . Możliwe, że jednym z celów tradycyjnie rozumianych rytuałów przejścia było zapobieganie problemom towarzyszącym młodzieży w okresie dojrzewania, zaś religijno-rytualne zachowania, które w tzw. kulturach tradycyjnych towarzyszyły użyciu narkotyku, były efektem wielu lat, może wieków, doświadczeń przeka­ zywanych z pokolenia na pokolenie. Takich mechanizmów względem środków odurzających kultura Zachodu jak dotąd nie wytworzyła, chociaż nie brak na tym polu refleksji . 10 11 12 II Z punktu widzenia etnologii, nie ma prawd objawionych. Człowiek, w trakcie kulturowej działalności, sam ustala kanony postępowania. Mówiąc o rytuałach przejścia i ich formach, należy zająć podobne stanowisko. Właśnie MONAR jest dobrym przykładem stworzenia przez różne grupy zainteresowanych „stałego" modelu resocjalizacji, będącego kodyfikacją doświadczeń związanych z lecze­ niem osób uzależnionych od narkotyku. 1 0 Jak pisze Wojciech Wanat, narkotyki są współcześnie sposobem manifestowania przez młodzież własnej niezależności, pomimo, że środki te są zabronione przez prawo stanowione przez dorosłych , którzy traktują je jako tabu (1997, s. 55). „Narkomania jest przejawem niedostosowania społecznego młodzieży i bardziej ma cha­ rakter kulturowo-obyczajowy i społeczny niż medyczny" (Staniaszek 1985, s. 33). Często zwraca się uwagę na fakt niedostatecznej dbałości o wprowadzenie młodzieży do społeczeństwa, ze wskazaniem na podstawowe systemy wychowawcze: „Jak się ocenia, szerze­ niu się narkomanii wśród młodzieży nie są w stanie skutecznie zapobiegać rozwiązania prawnoadministracyjne i medyczne, odwołujące się głównie do ścisłej kontroli sprzedaży i dystrybucji środków odurzających. Skuteczna profilaktyka i terapia antynarkotykowa w skali ogólnokrajowej powinna raczej polegać na przeciwdziałaniu - metodami psychoterapeutycznymi - nerwicogennym zaburzeniom osobowości. Oprócz tego - zdaniem wielu autorów - należy dążyć do takiej organizacji życia codziennego, szkolnego i rówieśniczego, zwłaszcza w okresie dojrzewania [podkreślenie - G.D.], która by nie rodziła poczucia izolacji i deprywacji społecznej. Stany takie, jak wiadomo, często prowadzą do alkoholizmu, narkomanii i zachowań autodestrukcyjnych" (Kojder 1976, s. 179). 11 12 �150 GRZEGORZ DĄBROWSKI Analiza procesu resocjalizacji prowadzonego w MONAR-e jest próbą zwróce­ nia uwagi na fakt tworzenia swego rodzaju rytuału przejścia przez ludzi żyjących w warunkach kultury współczesnej. Sama rytualizacja zachowań mających na celu skuteczne wyjście z nałogu narkotykowego wydaje się natomiast być reak­ cją typu ludowego. Porównanie struktury rytuału przejścia, znanej z opisów etnograficznych i uznanej przez badaczy za kategorię kulturową, z mechanizmami reakcji współczesnego świata wydaje się zasadne, zwłaszcza w płaszczyźnie antropologicznej metarefleksji. Jak pisał Claude Lévi-Strauss: „Dopiero ewolucja naszej wiedzy i uświadomienie sobie nowych problemów sprawiły, że w trybie życia, praktykach i wierzeniach, które przedtem traktowaliśmy z góry, dostrze­ gamy obiektywną wartość i znaczenie moralne" (1993, s. 38). Francuski etnolog miał tu m.in. na myśli brak pokory zdobywcy kontynentów, ale i człowieka współczesnego, który - często w imię rozwoju techniki i podniesienia warunków życia - zapomniał o szanowaniu tradycyjnych systemów rytualno-wierzeniowych, zarówno ludów podbijanych, jak i własnych. Był to efekt wcześniejszego nie­ dostrzegania ich pragmatycznej wartości. Pragmatyzm ów nakazuje zachowanie własnej tradycji, co jest warunkiem przetrwania danej grupy. Nakazuje on także włączenie zakazów do systemu prawa zwyczajowego, zwykle posługującego się takimi narzędziami, jak sankcje nadnaturalne. Brak tak pojmowanych zakazów w stosunku do narkotyków (pomijając różnego typu ustawy) jest, być może, jedną z głównych przyczyn problemów współczesnego świata - w tym Polski - z niekontrolowanym ich użyciem przez młodych ludzi. Warto więc przyjrzeć się dokładnie procesowi resocjalizacji byłych narkoma­ nów, jaki wypracował w Polsce MONAR. Przykłady z historii tej instytucji wska­ zują, że powodzenie kuracji odwykowej jest związane z przejściem przez ustalony (w trakcie doświadczeń grupowych poprzedników) proces „włączania" jednostki do społeczności MONAR-u. Warunkiem sukcesu jest pokonanie poszczególnych etapów leczenia, z zastosowaniem się do obowiązujących reguł, których przestrze­ ganie leży wyłącznie w interesie osoby podejmującej próbę wyjścia z nałogu. Grupę osób używających narkotyki, a będących najczęstszymi rezydentami ośrodków MONAR-u, dla celów tej analizy można ograniczyć do tzw. „ćpun ó w " . Ich uzależnienie i często degeneracja psycho-fizyczna nastąpiły wskutek długoterminowego (nałogowego) „brania" narkotyków, głównie preparowanych z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Do najbardziej znanych i nielegal­ nie używanych narkotyków z tej grupy należą: opium, morfina, heroina (grupa narkotyków twardych). Wśród osób, dla których zorganizowano pierwsze 13 14 13 Uzasadnieniem tego wyboru jest fakt, że MONAR został zorganizowany głównie dla ludzi z tej grupy i znaczna część jego historii i doświadczeń wiąże się z osobami uzależnio­ nymi od opiatów. Nazwa MONAR związana jest z ośrodkiem terapeutycznym dla osób uzależnionych w Gar­ wolinie, który funkcjonował przy Stołecznym Zespole Neuropsychiatrycznej Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży. Założycielami tej placówki byli: Ewa Andrzejewska i Marek Kotański. W 1978 roku (15.X.) powstał też niezależny ośrodek w Głosko wie (dawne woj. siedleckie), zorganizowany własnym sumptem przez pracowników MONAR-u i narkomanów odbywających 1 4 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 151 placówki MONAR-u oraz następnych uzależnionych, którzy tam trafili, szcze­ gólnie popularna była tzw. „polska heroina", potocznie nazywana „kompotem". Narkotyk ten produkowali głównie sami narkomani w warunkach domowych, wykorzystując słomę z maku lekarskiego. Używanie wymienionych narkotyków bardzo często prowadzi do degradacji jednostki, zarówno w płaszczyźnie społecznej, jak i moralnej, nie mówiąc już 0 nieodwracalnych zmianach fizjologicznych systematycznie zatruwanego orga­ nizmu. Jednak, jak pokazuje praktyka MONAR-u - Marka Kotańskiego - łatwiej wyleczyć narkomana z bardzo długim „stażem brania", niż osobę dopiero roz­ poczynającą „przygodę" z narkotykiem. „Wydawałoby się, że kiedy stopień zaawansowania jest jeszcze znikomy, powinno być łatwiej i , że ludzie mają największe szanse wyjścia. Nie jest tak jednak. Nie dotarli oni bowiem do najmroczniejszych obszarów narkomanii, nie osiągnęli dna, często nie zaznali jeszcze tego, co jest już udziałem długoletnich narkomanów: upodlenia, rozpaczy 1 męki powolnego konania" (Kotański 1984, s. 24). Myśl ta i zawarte w niej określenia („osiągnięcie dna", „upodlenia", „rozpa­ czy i męki powolnego konania") sugerują, że przy interpretacji zjawiska narko­ manii w kontekście wspomnianego deficytu współczesnych rytuałów przejścia (inicjacji) w świecie Zachodu, należałoby zwrócić uwagę właśnie na moment „powolnego konania" i „upodlenia" narkomana. Wskazuje on bowiem na sankcjo­ nującą moc wcześniejszego doświadczenia. Własne przeżycia osoby uzależnionej, związane z ciągłą pogonią za narkotykiem, doświadczanymi stanami „głodu nar­ kotykowego" i wynikającym z tego cierpieniem, są nie tylko historią jej uzależ­ nienia, ale i egzemplifikacją tego, co może nastąpić wskutek przerwania absty­ nencji. Najważniejszą sankcją zabraniającą ponownego użycia narkotyku staje się więc doświadczenie (zwykle rozpoczęte i przebyte w okresie dojrzewania). Brak tego typu sankcji (symbolicznych, np. w postaci rytuału) może kores­ pondować z niedostatecznym przygotowaniem dorosłej części społeczeństwa do zagwarantowania młodzieży oparcia w okresie dojrzewania. Jest prawidłowością, że pierwsze sięgnięcie po narkotyk (tzw. inicjacja narkotykowa) następuje właśnie w tym okresie. „Narkomania jest chorobą ludzi młodych i zaczyna się najczęściej w jednym z trudniejszych okresów życia człowieka - w okresie dojrzewania. Wyniki badań wielu autorów na ogół wskazują, że większość narkomanów rozpoczęła zażywanie narkotyków przed ukończeniem 16-17 lat" (Łuczak 1995, s. 74). Według wielu autorów zorientowanych na psychologiczne leczenie. Był to stojący na uboczu podniszczony dworek z przyległymi do niego 30 ha ziemi upraw­ nej. Następne ośrodki (w Zaczerlanach - woj. białostockie, Zbicku - woj. opolskie, Sokolnikach - woj. łódzkie, Zapowiedniku - woj. gdańskie, Gondynkach - woj. suwalskie, Wrocławiu, Marianówku - woj. koszalińskie, Różnowicach - woj. pilskie, Mysiałkowicach - woj. jeleniogórskie) powstawały na tej samej zasadzie. Zwykle adaptowano na potrzeby ośrodka odwykowego opusz­ czony budynek, dzięki czemu osoby uzależnione, tam trafiające, miały dużo pracy i obowiązków, które pozwalały im nie myśleć o narkotyku. Wymienione ośrodki prezentują najstarszą i zasadniczą formę działania MONAR-u, polegającą na leczeniu i resocjalizacji. MONAR współpracuje z inny­ mi ośrodkami terapeutycznymi w Europie (Firlit 1990, s. 61 i 76; Kotański 1984a, s. 16). �152 GRZEGORZ DĄBROWSKI i pedagogiczne wyjaśnienie zjawiska narkomanii, jest to związane z emocjonal­ nymi problemami tego momentu życia. Przyczyną użycia narkotyku może być chęć imponowania bądź zamiar uzyskania aprobaty grupy rówieśników, niezro­ zumienie ze strony innych, potrzeba przezwyciężenia własnej nieśmiałości, brak autorytetów w najbliższym otoczeniu (rodzina, szkoła), kryzys wartości, czyli poddanie w wątpliwość ideałów młodzieńczych, w zderzeniu z rzeczywistością świata dorosłych, brak zajęć rozwijających ciekawość świata, chęć doświadcze­ nia „innych stanów" umysłu, znanych z opowiadań kolegów i literatury, czy wreszcie ucieczka przed bieżącymi problemami, likwidacja „bólu istnienia", jak i „niecodzienna" rozrywka (zob. Kowalski 1984, s. 9-10; Łuczak 1995, s. 8-20; Niewiedział 1993, s. 58-60; Rybczyńska 1993, s. 91; Ślusarczyk 1983, s. 39). Można sformułować tezę, że rytuały przejścia, takie jak inicjacja, organizo­ wane w tzw. społeczeństwach tradycyjnych, a związane z okresem dojrzewania, miały na celu m.in. niedopuszczanie do podobnych „patologii". Warto przy­ pomnieć, że obok nauki mitologii plemienia, zwyczajów, norm, zdobycia władzy dotyczącej przyszłego zajęcia (np. szereg praktyk związanych z myślistwem) inicjowany zyskiwał status dorosłego członka społeczności z określeniem wszel­ kich relacji matrymonialnych, hierarchicznych, dowiadywał się, jakie są jego prawa i obowiązki, co wolno robić a co jest zakazane etc. Dodatkowo, jeżeli w danej kulturze wykorzystywano w rytuale właściwości narkotyku, inicjowany dowiadywał się, jaki do tego typu środków odurzających ma być stosunek. Zwykle inicjacje wymagały odpowiedniego przygotowania, olbrzymiej siły ducha i wytrzymałości fizycznej. Osoba poddawana takiemu rytuałowi była świadoma cierpienia grożącego za nieprzestrzeganie norm i tabu kulturowych. Inicjacje były kulturowym pomostem między młodzieżą a światem dorosłych. Warto przy­ pomnieć, że większość rytuałów inicjacyjnych podkreśla symboliczną śmierć osoby inicjowanej i jej nowe narodziny. W warunkach kultury współczesnej owa symboliczna śmierć nie występuje z taką wyrazistością, jak miało to miejsce w świecie tzw. kultur pierwotnych. Istnieje natomiast rzeczywiste ocieranie się 0 śmierć. Przykładów dostarczają pamiętniki i wypowiedzi byłych narkomanów. 1 tak, Barbara Rosiek, w książce Pamiętnik narkomanki, zapisuje następujące refleksje: „Jestem dzieckiem śmierci, którą noszę w sobie. Jestem swoją własną samozagładą. Ale jeszcze jestem. Czasami tylko przychodzi taka myśl, żeby sobie pożeglować bez powrotu. Na drugą stronę tęczy. Ale tu szaro i smutno. Mam na lewym przedramieniu wypalone piętno. Piętno śmierci" (1997, s. 72). W innym miejscu autorka pisze: „Umarłam za życia, automat bez woli uczuć" (tamże, s. 144); „Kiedyś chciałam popełnić samobójstwo, bo nie miałam siły, by prze­ trzymać realny świat. Ale odkąd poznałam tajemnicę, umieranie stało się tylko jedną chwilą uniesienia" (tamże, s. 175). Inni byli narkomani, którzy woleli zachować anonimowość, a których wypowiedzi zostały zamieszczone w książce Jerzego Siczka - Zmartwychwstali, stwierdzają: „Uważam, że grzanie nic mi 15 1 5 Grzanie - potoczne wśród narkomanów określenie intoksykacji. Bierze się stąd, że „kom­ pot", zanim będzie gotowy do aplikacji, musi zostać podgrzany. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 153 nie dało. Może jedynie to, że wiem, co jest po tamtej stronie granicy" (Siczek 1987, s. 155). Inna osoba, której list został zamieszczony w tej książce, pisze: „Nie mogłam sobie darować, że byłam aż tak głupia, że dałam się oszukać, że byłam słaba, że na te 5 lat umarłam" (tamże). Sam Siczek tak charakteryzuje pojęcie śmierci u narkomanów: [ludzie ci] „[...] umierają codziennie na raty, odsunięci na margines naszego «normalnego życia»" (tamże, s. 9); „[...] otarli się już nieraz o śmierć: koledzy umierali na ich obojętnych oczach albo oni sami umierali wielokrotnie, ratowani w ostatniej chwili z zapaści po przedawkowaniu, z ciężkich powikłań pracy całego wycieńczonego narkotykiem organizmu" (tam­ że, s. 72-73). Doświadczana przez narkomanów „śmierć", czy - mówiąc inaczej - ciągłe ich ocieranie się o nią, nie jest zatem nutą metaforycznej refleksji two­ rzonej po to, by porównać „okres ćpania" do czegoś, co - zwłaszcza dla człowieka Zachodu - jest metonimia stanu bardzo niepożądanego i w trakcie ewolucji stop­ niowo odsuwanego (por. Aries 1992). Śmierć dla narkomana to również fizjolo­ giczne i bardzo realne objawy - zapaść, śmierć kliniczna, chociaż - jak pisze tera­ peuta Czesław Cekiera: „Postawa narkomanów do śmierci jest bardziej tolerancyjna niż alkoholików. Narkomani traktują śmierć jako «wybawienie od cierpień, dobro dla wielu ludzi, odpoczynek, rzecz naturalną, obowiązek wobec natury, następstwo życia, finisz». Wypowiedzi o śmierci ujmowane są w kategoriach bardziej pogod­ nych i pozytywnych; poza kilkoma wypowiedziami nie zawierają elementów lęku, strachu, chociaż z natury każdego napawa ona niepokojem, «śmierć jest... piękna, jest początkiem nowego życia»" (1982, s. 119). Śmierć, czy okres narkomański, w odczuciach narkomanów cechuje się medialnością, jak wszystko co znajduje się na „granicy" - połączeniu dwóch świa­ tów. Barbara Rosiek miała ochotę udać się „na drugą stronę tęczy", narkoman cytowany przez Siczka dowiedział się „co jest po tamtej stronie". Wypada do­ dać, że podczas inicjacji sensu stricte symboliczna śmierć była podkreśleniem mediacji, przechodzenia z jednego stanu w drugi, umierania jako dziecko i bu­ dzenia się jako osoba dorosła. Był to kulturowo uwarunkowany i pożądany stan, a nie efekt niemocy - jak ma to miejsce dzisiaj - wobec narkotyku. Być może symboliczne doświadczenie śmierci, niezależnie od kultury, jest potrzebne czło­ wiekowi w okresie dojrzewania. Śmierć jednak jest usuwana z kultury masowej w wyniku hedonistycznych postaw współczesnego człowieka. Zatem „osiągnięcie dna", „upodlenia", odczuwanie „rozpaczy i męki powol­ nego konania", w przypadku wielu osób, które trafią do ośrodków MONAR-u, jest, być może, warunkiem podjęcia decyzji o leczeniu, po to, by nie powta­ rzać więcej „złych doświadczeń". Chęć życia pozwala niektórym narkomanom zdobyć się na „walkę z nałogiem". Jak pokazuje doświadczenie, dla długoletnie­ go narkomana „powrót do życia" nie jest rzeczą prostą. Jak twierdzi Kotański: „[...] narkomana trzeba nauczyć żyć od początku" (1984, s. 39). Zadaniem MONAR-u jest sprawić, by ta nauka była skuteczna. 16 1 6 „Człowiek, który zaczął brać narkotyki i wszedł na drogę przestępstwa musi zrozumieć, że pozostał daleko od jakichkolwiek norm etycznych" (Kotański 1984a, s. 24). �154 GRZEGORZ DĄBROWSKI Choć MONAR cechuje się znaczną elastycznością przeprowadzania reso­ cjalizacji, wypracowany tam został stały model działania w tym względzie . Narkoman, który zdecydował się podjąć leczenie nie trafia wyłącznie w ręce lekarzy, psychologów czy psychiatrów. Staje przed społecznością - mini wspól­ notą, złożoną głównie z narkomanów mających za sobą pewien okres leczenia i abstynencji. Opiekę nad postępowaniem społeczności sprawują osoby profesjo­ nalnie do tego przygotowane. Takim opiekunem - wychowawcą był przede wszystkim Marek Kotański. Obok dyplomowanych wychowawców ważną rolę odgrywają byli narkomani, którzy przeszli przez cały proces resocjalizacji w MONAR-ze. Są to tzw. „neofici", postacie ważne, gdyż symbolizują możli­ wość wyjścia z nałogu. Społeczność sprawuje najwyższą władzę. Ona decyduje o przyjęciu osoby wykazującej chęć leczenia, planuje i rozdziela prace przewi­ dziane i konieczne do wykonania, kontroluje przestrzeganie zasady abstynencji, pomaga tym, którzy tej pomocy potrzebują, a nie radzą sobie z nową sytuacją, wykazując jednak chęć zerwania z nałogiem. I choć bardzo dużo zależy od woli jednostki to grupa reguluje swoisty system prawa, jaki obowiązuje w trakcie pro­ cesu resocjalizacji . Ustalone w MONAR-ze zasady prawa, leczenia i życia są „[...] efektem doświadczeń i przemyśleń wielu osób leczących się i wychowaw­ ców, począwszy od pierwszych dni wspólnego życia społeczności" (Siczek 1987, s. 69) w danym ośrodku. Dla przykładu, w ośrodku w Zaczerlanach generalnymi zasadami są: bezwzględna abstynencja narkotykowa (lekowa), alkoholowa i ni­ kotynowa oraz zakaz kontaktów seksualnych do końca szóstego miesiąca pobytu (kuracja trwa dwa lata), praca fizyczna dla dobra ośrodka i społeczności, nie­ stosowanie przemocy wobec innych, poszanowanie cudzej własności. Złamanie którejś z tych zasad jest równoznaczne z wypisaniem z ośrodka . Warunkiem przyjęcia jest przejście kuracji odwykowej w jakimkolwiek szpitalu lub prze­ bycie niezbędnego okresu abstynencji (ok. dwóch tygodni); (tamże, s. 166). Chociaż społeczność MONAR-u cechuje demokracja, to istnieje hierarchiczny jej podział. Wynika on z konieczności pokonania kolejnych etapów określają­ cych status jednostki, a zatem i jej prawa. 17 18 19 17 „System Głoskowa [pierwszy ośrodek MONAR-u - G.D.] jest bardzo elastyczny. Istnieje w nim wiele zasad, ale istnieje też wiele wyjątków - i dopiero to wszystko razem składa się - o paradoksie! - na żelazny, spójny i konsekwentny program leczenia narkomanów" (Kotański 1984a, s. 21). Ważnym elementem jest gra czyli grupowa konfrontacja jednostki i grupy, coś w rodzaju publicznej spowiedzi a zarazem nauki szczerości, która jest jednym z ważniejszych elementów budowy nowej osobowości narkomana (por. Kotański 1984, s. 15). Pierwowzór gry pochodzi z Synanonu, amerykańskiej wspólnoty leczącej narkomanów, na której wzorował się MONAR. W myśl zasad Synanonu, w odróżnieniu od MONAR-u, pacjenci, jeśli chcieli, mogli nie opusz­ czać ośrodka po odbytej terapii. Był to jeden z powodów, dla których ten psychoterapeutyczny ruch o początkowo świeckim charakterze i humanistycznej ideologii przekształcił się w centrali­ stycznie zarządzaną i zwartą organizację o charakterze sekty religijnej. Głównym zarządcą i ideo­ logiem był założyciel tej instytucji - Charles Dederich (por. Doktór 1994, s. 17). W Głoskowie, gdy ktoś złamał tę zasadę, mógł usłyszeć słowa: „Stary, masz 50 złotych na bilet i trzy minuty na opuszczenie ośrodka" (Kotański 1984a, s. 21). 1 8 1 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 155 Przyjmowany do ośrodka narkoman „staje" przed społecznością, która decy­ duje o tym, czy wykazuje on odpowiednią motywację do walki z nałogiem. „Kan­ dydat musi opowiedzieć o dnie ludzkiego życia" (Kotański 1984, s. 16). Osoba przyjęta rozpoczyna etap nazwany „nowicjatem". Trwa on zwykle minimum trzy miesiące. Nowicjusz musi obciąć włosy, a prywatne, „normalne" ubranie zmie­ nić na drelich roboczy. W drelichu tym musi chodzić przez cały okres nowicjatu. Jeżeli wychodzi na zewnątrz (pod opieką) do lekarza, szkoły, ma mieć na sobie drelich. Zdaniem Kotańskiego „[...] noszenie drelichów ma wartość symboliczną jakby pewnego rodzaju skóry, którą zrzuci, gdy stanie się inny" (tamże, s. 33). Z antropologicznego punktu widzenia, obcięcie włosów i pozbycie się ubrania ma (oprócz symbolicznej) wartość uniwersalną. Wszakże inicjowanych pozba­ wiano części ciała oraz odzienia, które miało związek z przeszłością. Praca, zwykle ciężka, fizyczna, jest jedną z głównych zasad MONAR-u . Nowicjusz wykonuje prace wymagające od niego olbrzymiego wysiłku. Wyzna­ czaniem zajęć zajmuje się społeczność. Przykładowym zajęciem nowicjusza jest czyszczenie toalet, opróżnianie i mycie szamba, czyszczenie stajni. Czas pracy zwykle przekracza osiem godzin, by osoba przechodząca pierwszy etap leczenia nie myślała o niczym innym, niż odpoczynek . Nowicjusz musi często pracować więcej niż inni. Jest to swoista „próba" wytrzymałości i chęci stania się przez nowi­ cjusza „nową osobą. Stosowane są również „próby" natury psychicznej; mają one miejsce podczas zebrań społeczności. Poza dyskutowaniem bieżących problemów, nowicjuszowi zadaje się wówczas wiele pytań, wychwytuje się wszelkie przejawy jego słabości, zarzuca się kłamstwo itp., po to, by mógł uświadomić sobie, ile stra­ cił przez nałóg (por. Kotański 1984, s. 15). Celem tych praktyk jest zniszczenie psychiki narkomana, „[...] pokazanie mu, że jest zerem" (Kotański 1984a, s. 24). Znamienne, że postawę nowicjusza najlepiej mogą zweryfikować właśnie narko­ mani, którzy przeszli „gehennę oczyszczania". Oni też mogą zadawać najbardziej okrutne pytania „[...] niszczące osobowość narkomana" (tamże, s. 15). Następstwem przejścia „nowicjatu" jest przywdzianie „normalnego ubrania", skrócenie czasu pracy i możliwość decydowania o wykonywanym zajęciu - czę­ sto wedle profesji, zamiłowania, zdolności i efektywności, co jest zauważane i akceptowane przez społeczność. Przykładowo, ktoś, kto lubi pracować w ogro­ dzie robi to, ktoś, kto lubi zwierzęta - opiekuje się nimi. Jest to drugi etap reso­ cjalizacji, który trwa około roku. Jednostka staje się „domownikiem". Zwiększa się jej udział w życiu towarzyskim, może zabierać głos w istotnych dla wszyst­ kich sprawach i - co ważne - zezwala się jej na częste wychodzenie z ośrodka w towarzystwie opiekuna. „Jest to okres uczenia się dostrzegania fajnych rzeczy w codziennej rzeczywistości, moment, w którym przyjdzie czas na pierwsze zadowolenie z siebie" (Kotański 1984a, s. 27). 20 21 2 0 „Praca jest jednym z najważniejszych elementów terapii i podstawowym obowiązkiem każdego pacjenta" (Kotański 1984, s. 22). „Mówimy tak: «Ciężko ci, ciężko ci pracować osiem godzin? Ciężko. No to będziesz pra­ cował 12 albo 16»" (tamże, s. 25). 2 1 �156 GRZEGORZ DĄBROWSKI Ostatni etap leczenia w MONAR-ze wiąże się z uzyskaniem tytułu „monarowca", czyli pełnoprawnego członka społeczności, który w najwyższym stop­ niu ponosi współodpowiedzialność za przebieg wszelkich procesów dotyczących leczenia i ośrodka. „Monarowcem" zostaje się co najmniej po roku pobytu w ośrodku. Osoba taka może, wręcz musi, wychodzić na zewnątrz, wykonywać prace poza ośrodkiem i uczyć się. Może również założyć rodzinę. Zdaniem Kotańskiego, jest to okres najtrudniejszy, gdyż osoba będąca „monarowcem" „[...] musi zaczynać żyć na własny rachunek" (tamże). Około dwuletni okres pobytu w ośrodku MONAR-owskim jest trudną do prze­ bycia drogą w kierunku abstynencji (wielu narkomanów decyduje się prędzej czy później na opuszczenie tej swoistej „wspólnoty"). Wskazując na podobień­ stwo procesu resocjalizacji wypracowanego przez MONAR do rytuału przejścia (inicjacji) warto przytoczyć jeszcze jedną wypowiedź Kotańskiego: „Aby zwięk­ szyć prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego trzeba przeprowadzić wycięcie tkanki rakowej [jest nią skłonność do narkotyku - G.D.] w sposób bezwzględny [...] trzeba wiercić w chorej psychice, mimo że pacjent wije się i krzyczy, stosując cały arsenał przekonywujących środków, że on naprawdę już wszystko zrozumiał i wie jak postępować" (1984, s. 21). Warto podkreślić, że metody MONAR-owskiej resocjalizacji są efektem wielu doświadczeń - tak terapeutów, jak pacjentów. Według Kotańskiego, schemat ten „stworzyło życie" (1984a, s. 28). Cechuje go konieczność zaznaczania metaforycznej śmierci byłego narkomana - „zniszczenie" jego narkomańskiej (dawnej) osobowości, by mógł narodzić się jako nowa osoba . Zatem za podstawowy czynnik kreujący stan resocjalizacji MONAR-u można uznać zdobycie pewnego doświadczenie, czy raczej sumy doświadczeń wielu osób. Czy jest to jednak tylko doświadczenie? Sugerowałbym, aby przypadek MONAR-u określić raczej jako „ludowy sposób reagowania", dostrzegalne są tu bowiem podobieństwa strukturalne między metodą resocjalizacji MONAR-u a schematem rytuału przejścia (inicjacji), znanym z tzw. kultur tradycyjnych. W jednym i drugim przypadku chodzi o moment przejścia, zmianę statusu (nawet osobowości), o uśmiercenie starej i stworzenie nowej osoby. O egzemplifikację sankcji określających stosunek - jeśli już nie do narkotyku, który w świecie Zachodu nie jest obwarowany sakralnymi zakazami tabu, to - do praw i zasad obowiązujących w społeczeństwie. Różnice dotyczą natomiast wspomnianego już faktu, że w przypadku tradycyjnych rytuałów przejścia następuje „włącze­ nie" młodzieży do społeczeństwa, a w przypadku osób trafiających do MONAR-u chodzi o „ponowne włączenie" do społeczeństwa byłych narkomanów, po uprzednim ich „włączeniu" do wspólnoty tegoż ośrodka. Ponadto, w przypadku tradycyjnie rozumianej inicjacji moment symbolicznej śmierci, zaznaczany za 22 2 2 Warto zaznaczyć, że prowadzone w MONAR-ze metody resocjalizacji często są przedmio­ tem ostrej krytyki: „Twarde zasady funkcjonowania ośrodka [w Głoskowie - G.D.] rodziły wiele kontrowersji, krążyły legendy o wręcz «faszystowskich» metodach [tam] panujących [...]" (Firlit 1990, s. 61). �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 157 pomocą tortur fizycznych i czynników wpływających na psychikę inicjowanego, był tylko jej metaforą. Natomiast osoby trafiające do MONAR-u ocierały się o śmierć realnie, zanim trafiły na leczenie (zanim „jeszcze nie" stały się nowym człowiekiem, a „już nie" były osobami sprzed momentu podjęcia decyzji o lecze­ niu). Będąc już w ośrodku, musiały one przebyć całą serię prób w celu nabycia nowego statusu - „domownika", a później „monarowca". W tzw. społeczeństwie tradycyjnym to pełnoprawni jego członkowie dawali przyzwolenie na odseparo­ wanie, a po odpowiednim czasie kulturowo ustalonej mediacji związanej z rytua­ łem przejścia - na włączenie inicjowanego do zbiorowości. W przypadku świata zachodniego, społeczeństwo nie zmusza do obrania narkomańskiej drogi (przynaj­ mniej bezpośrednio), ale i nie zawsze chętnie przyjmuje byłego narkomana. Bez względu na różnice i podobieństwa oba opisane warianty „procesów" przejścia - tradycyjny i współczesny - są najprawdopodobniej wynikiem wcześ­ niejszych doświadczeń, czy to związanych z procesami adaptacyjnymi w tzw. kulturach tradycyjnych, czy też tych, które osobom związanym z MONAR-em pozwoliły wypracować ich własne metody leczenia narkomanii. W przypadku MONAR-u jest to szczególnie widoczne. Być może konieczność „ponownego" (pierwszego) „włączenia" narkomanów do społeczeństwa jest właśnie efektem wspomnianego deficytu współczesnego rytuału przejścia. Co ważniejsze, spo­ soby leczenia (nie zapobiegania), jakich dostarcza opisany przykład wskazują na to, że na oczach współcześnie żyjących dokonuje się proces symbolicznego kumulowania doświadczeń, z których w sposób spontaniczny rodzi się pewien rytuał „włączenia" do społeczeństwa przez MONAR, co w konsekwencji ma pro­ wadzić do rozpoczęcia „normalnego" życia osób, które „przeszły przez śmierć". Być może rytuał symbolicznej śmierci, znany z tzw. kultur tradycyjnych, jest po prostu przestrogą przed niestosowaniem się do ustalonych norm społecznych wynikających z doświadczenia. Taką normą może być odpowiednie zachowanie się pierwotnego myśliwego w potyczce z drapieżnym zwierzęciem. Myśliwego, który przechodząc przez rytuał inicjacji doświadczył ceny symbolicznej śmierci, będącej skodyfikowaną w micie mądrością uczącą metod właściwego postępo­ wania. W przypadku Indian kalifornijskich, którzy dla celów inicjacji wykorzy­ stywali silny halucynogen Datura inoxia, była to mądrość regulująca ich stosu­ nek do tabu kulturowego. Takim tabu jest m.in. narkotyk, który w polskiej tradycji jest przybyszem z zewnątrz (doświadczenie Zachodu w tej dziedzinie jest mniejsze niż np. wśród społeczności indiańskich). Nabywanie określonego stosunku do tego środka na gruncie kultury współczesnej bywa okupione cier­ pieniem. Jak dotąd, efektywne w niektórych przypadkach bywa jedynie leczenie, będące synonimem „włączenia" (ale ponownego) do społeczeństwa, poprzez uprzednie wejście byłego narkomana do społeczności MONAR-u. Być może jest ono także synonimem potrzebnego w tej sytuacji współczesnego rytuału przejścia. Czy istnienie takiego rytuału zminimalizowałoby problem narkomanii? Możliwe, że tak, choć tylko rzeczywistość mogłaby zweryfikować ten pogląd. Posiłkując się raz jeszcze doświadczeniem Kotańskiego, warto przedstawić przytaczaną przez niego metaforę drogi, jaką musi przejść narkoman w procesie �158 GRZEGORZ DĄBROWSKI resocjalizacji. Droga ta przedstawiana jest jako przejście przez przełęcz górską z dobrym przewodnikiem. „Dobra droga to taka, która nie oszczędza, jest prze­ paścista i prawie niemożliwa do przejścia. Żeby tego dokonać trzeba ostro iść [...]. Zbyt ostra droga jest nie do przejścia dla niewprawnych, ale wybranie z kolei zbyt łatwej powoduje, że nie uczy się narkomana chodzić po górach i wcześniej czy później spadnie on w przepaść" (1984, s. 21-22). Może taka droga potrzebna jest współczesnym nastolatkom, którzy jeszcze nie zdążyli zetknąć się z narkotykami? Ci, którzy przeszli z sukcesem, wypowiadają się w następujący sposób: „Le­ czenie zakończyłem rok temu. Wypadło to w dniu moich urodzin i były to moje nowe urodziny" (Siczek 1994, s. 142); „Przyszedł jednak dzień, kiedy mogłem się oczyścić. Było mi ogromnie ciężko, ale czułam się wolna, zaczęłam żyć" (tamże 1987, s. 156); „MONAR dał nowe życie" (tamże, s. 164). Podobnych wypowiedzi nie ma potrzeby mnożyć. Uciekając się raz jeszcze do spostrzeżeń Kotańskiego, można jedynie dodać, iż - jego zdaniem - wyleczenie z nałogu jest równe zmartwychwstaniu (Kotański 1984, s. 16), które okupione zostało serią trudnych do przebycia prób „z samym sobą". Prób poprzedzonych wcześniej­ szym widmem realnej śmierci, która dla osoby „wyleczonej" jest przestroga i być może główną sankcją, by zachować abstynencję. Idea wyjścia z nałogu, realizowana przez MONAR, jest jednak nieco utopij­ na, gdyż wiele osób wychodzących z ośrodka po odbytej kuracji napotyka na liczne problemy wynikające ze zderzenia z „normalnym" światem. Często ludzie ci ponownie sięgają po narkotyk. Powodem jest piętno narkomana w społeczeń­ stwie, ale też szczerość i uczciwość - jak wielokrotnie podkreśla Kotański - których uczy MONAR, i które są jednym z warunków pokonania nałogu. Jeden z pracowników i ideologów MONAR-u powiedział: „Być może stanie się kiedyś, a może właśnie staje się na naszych oczach rzecz najbardziej zaskaku­ jąca: ci ludzie, najbardziej słabi i chorzy w naszej rzeczywistości, znajdą w sobie dość siły, aby wyleczyć nie tylko siebie, ale też przyczynić się do zdrowia całego społeczeństwa, do którego powracają, tak ciężko konfrontując swoje nowe zasady życia z codziennością. Jeśli tak się stanie, to właśnie przez przywracanie wzorów postaw normalnych i oczywistych, a gubionych od lat" (Siczek 1987, s. 9). Czy powyższa wypowiedź jest idealizacją narkomana, czy krytyką społeczeństwa? Nie sposób odpowiedzieć. Być może jest ona jednym i drugim. Na pewno w wielu dziedzinach i sposobach życia światopogląd człowieka współczesnego różni się od tego, jaki charakteryzował ludy, które stosowały rytuały przejścia i inne rytuały odnoszące się do sacrum . Paradoksalnie jednak, ten sam czło­ wiek współczesny zwrócił uwagę, że zawarta w paradygmacie „magiczno-religijnym" wiara w upodmiotowienie świata ma m.in. cel pragmatyczny . Wracając do głównej, sformułowanej tu tezy, należałoby zapytać, czy istotnie deficyt odpo­ wiedniego rytuału przejścia (inicjacji) jest przyczyną niekontrolowanego użycia 23 24 Nie jest to jednoznaczne z tym, że żyli w Złotym Wieku i nie mieli problemów. Szerzej na ten temat zob. Dąbrowski 2001. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 159 narkotyków? Jest to problem zbyt złożony, by odpowiedź mogła być jednoznacz­ na. Niewątpliwie resocjalizacja w ośrodkach MONAR-u wskazuje pośrednio na taką ewentualność. Wiadomo też, jak twierdzi Joseph Campbell, że brak rytuału inicjacji we współczesnym świecie przejawia się w „maminsynkowatości [męż­ czyzn - G.D.] i rozbitych małżeństwach" (1994, s. 68). Możliwe, że jeśli powstanie forma uświadomienia młodzieży (przechodzącej okres dojrzewania) cierpień, jakich doznają osoby uzależnione od narkotyku - inna niż bezpośrednie doświadczenie - postawa przynajmniej części młodych ludzi wobec narkotyków ulegnie zmianie. Często, według wielu autorów, tradycyjnym sposobem przekazania dorastającym pokoleniom wiedzy dotyczącej zachowań względem np. tabu (też i narkotyku) było odwołanie się do szeroko pojętego sacrum, mądrości zawartej w micie, co realizowano m.in. za pośrednictwem odpo­ wiedniego rytuału. Współcześnie można również znaleźć w literaturze uwagi doty­ czące roli religii w przeciwdziałaniu narkomanii. Zdaniem Ewy Andrzejewskiej, „[...] dla ludzi wierzących wielką rolę mogliby w odnajdywaniu sensu życia speł­ niać duchowni, zaangażowani w sprawę leczenia młodocianych narkomanów" (1983, s. 49). Jednak to właśnie religia jest tym, co odróżnia MONAR-owski model przejścia od rites de passage, znanych z tzw. kultur tradycyjnych. Analogia strukturalna nie stanowi jeszcze o ich tożsamości. W społeczeństwach niecywili­ zowanych, o czym pisze Michał Buchowski, rytuały przejścia splecione były z elementami sakralnymi (1993, s. 135), w MONAR-ze natomiast została dokona­ na kumulacja doświadczeń, które stworzyły reguły złożonego procesu resocjaliza­ cji. Jednostki muszą zostać włączone do grupy terapeutycznej, pokonać kolejne sztywno określone etapy, by móc myśleć o powrocie do społeczeństwa. Praktycz­ nie dwuletni okres „powrotu do normalności" w MONAR-ze jest czasem nauk i odosobnienia dla przebywających tam ludzi. Jest to mediacja, która nie ma jedno­ myślnie określonego związku z elementem sakralnym, jak to miało miejsce np. podczas inicjacji. Nie jest to jednak przeszkodą, by proces resocjalizacji wypraco­ wany przez MONAR uznać za rodzaj „reakcji typu ludowego". Zarówno celem inicjacji, jak i MONAR-u jest włączanie jednostek do społeczeństwa, chociaż ten drugi przypadek dotyczy „ponownego" włączenia. Proporcjonalnie krótki okres istnienia narkomanii w świecie Zachodu w stosunku do okresu zachodzenia pro­ cesów adaptacyjnych w przypadku np. Indian z Ameryki Południowej (gdzie ludność tubylcza wyodrębniła największą liczbę środków odurzających) nakazuje, by metody resocjalizacji byłych narkomanów w MONAR-ze traktować jak rodzą­ cy się rytuał. Możliwe, że takie nastawienie badawcze pozwoli lepiej zrozumieć źródła zachowań względem narkotyków, których dostarczają opisy etnograficzne, a których historia nie zawsze jest w stanie odtworzyć. Trzeba jednak zaznaczyć, że przykład MONAR-owskiej terapii jest tylko współ­ czesnym towarem, który pozwala porównywać się ze, znanymi z etnograficznych opisów, schematami zachowań kulturowych, których rozwój mógł być tak długi, jak długie były procesy adaptacyjne tzw. ludów tradycyjnych. Dotyczy to zwłasz­ cza tych grup, które wykorzystywały różnorakie środki odurzające i wiedziały, jak z nimi postępować. Z kolei używanie, na szerszą skalę, narkotyków, przez �160 GRZEGORZ DĄBROWSKI przedstawicieli wielu współczesnych krajów, dotyczy zaledwie ostatnich kilkudzie­ sięciu lat. Trudno więc o optymizm względem rychłego pojawienia się skutecz­ nego sposobu na przeciwdziałanie masowemu sięganiu młodzieży po środki zmie­ niające świadomość. Nawet jeśli resocjalizację przeprowadzaną w ośrodkach MONAR-u, w jakimś stopniu można by uważać za rytuał. Tym bardziej, że jego ewentualna skuteczność dotyczy leczenia efektów narkomanii a nie sposobu, który by jej przeciwdziałał. Ponadto, jest to dopiero raczej zalążek rytuału. Jego ewolucja, której celem ostatecznym mógłby być status rytuału przejścia par excellence, wydaje się potrzebować jeszcze trochę czasu i , co bardzo możliwe, kolejnych doświadczeń, z coraz nowszymi generacjami narkotyków. LITERATURA A n d r z e j e w s k a E. 1983, Kilka uwag o leczeniu narkomanii, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 47-50. A r i e s P. 1993, Pięć wariacji na cztery tematy, przeł. J.M. Godzimirski, [w:] Antropologia śmierci. Myśl francuska, S. Cichowicz i J.M. Godzimirski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 284-300. B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. С e к i e r a Cz. 1982, Poczucie i poziom sensu życia u narkomanów, [w:] Narkomania w Polsce, M . Lassota, M . Sternalski (red.), Częstochowa, Częstochowskie Towarzystwo Lekarskie do Walki z Kalectwem, s. 114-125. C a m p b e l l J. 1994, Kwestia bogów, przeł. P. Kołyszko, Warszawa, Jacek Santorski & Agencja Wydawnicza. C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do fllozojli kultury, przeł. A. Staniewska, War­ szawa, Czytelnik. D a j c z e r T. 1984, Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. D a s z k i e w i c z P. 1996, Zadziwiająca historia koki, Wiedza i Życie, nr 2, s. 40-43 D ą b r o w s k i G. 2001, Kryzys cywilizacji technicznej? Rozważania na marginesie badań nad problemami narkomanii, czyli etnolog o ekologii, Zeszyty Etnologii Wrocławskiej, nr 1, s. 65-80. D o k t ó r T. 1994, Pomiędzy medycyną a religią. Ruchy religijne i parareligijne w profilaktyce i terapii uzależnień, Warszawa, Wydawnictwo Pusty Obłok. D r u r y N . 1994, Szamanizm, przeł. H. Smagacz, Poznań, Wydawnictwo Rebis. E l i a d e M . 1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne. Narodziny mistyczne, przeł. K. Kocjan, Kraków, Znak. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochała, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza. F i r 1 i t G. 1990, Młodzieżowy ruch na rzecz przeciwdziałania narkomanii - MONAR, powstanie i ewolucja ruchu, [w:] Studia nad ruchami społecznymi, T. I I I , J. Słupińska, W. Modzelewski (red.), Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Instytut Polityki Społecznej, s. 59-110. F u r s t P.T. 1976, Hallucinogenes and Culture, Los Angeles, Chandler&Sharp, Inc. K a c z u r o w s k a J. 1993, Społeczne uwarunkowania narkomanii dzieci i młodzieży, [w:] Narkomania - HIV/AIDS; zagrożenia społeczne, profilaktyka, terapia i resocjalizacja, S. Kawula, H. Machel (red.), Gdańsk, Oficyna Wydawnicza Polczek, Polski Czerwony Krzyż, s. 60-65. К o j d e r A. 1976, Zjawiska patologii społecznej w Polsce w świetle badań empirycznych, Studia Socjologiczne, nr 1, s. 171 -201. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 161 K o t a ń s k i M . 1984, Ty zaraziłeś ICH narkomanią, Warszawa, Państwowy Zakład Wydaw­ nictw Lekarskich. - 1984a, Wstęp, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Mo­ naru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 5-6. - 1984b, Model leczenia narkomanii w Głoskowie, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 15-29. - 1985, Model Głosków, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 54-59. - 1988, Daj siebie innym, Warszawa, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. K o w a l s k i K . M . 1984, Psychologiczne uwarunkowania narkomanii, [w:] Problemy narko­ manii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 9-15. L a B a r r e W. 1972, Hallucinogenes and the Shamanic Origins of Religion, [w:] Flesh of the Goads. The Ritual use of Hallucinogenes, Peter T. Furst (red.), Illinois, Waveland Press, Inc., s. 261-278. L a n g e r S.K. 1976, Nowy sens filozofii. Rozważania o symbolach myśli, obrzędu i sztuki, przeł. A . H . Bogucka, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L e a c h E. 1986, Poziomy komunikacji i problematyka tabu w odbiorze i rozumieniu sztuki pierwotnej, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 159-164. - 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] Leach E., Greimas A.J., Rytuał i narracja, przeł. M . Buchowski. A. Gregorczuk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, s. 5-98. L e e u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa, Książka i Wiedza. L é v i - S t r a u s s С. 1993, Spojrzenie z oddali, przeł. W. Grajewski. L . Kolankiewicz. M . Kolankiewicz, J. Kordys, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L i p s J.E. 1957, U źródeł cywilizacji, przeł. J. Brodzki, Warszawa, Wiedza Powszechna. Ł u c z a k E. 1995, Narkomania jako problem społeczny, Olsztyn, Wydawnictwo ART. M a l i n o w s k a M . 1985, K i m są polscy narkomani? [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 26-29. M y e r h o f f B.G. 1997, Pejotlowe łowy. Sakralna podróż Indian Huiczoli, przeł. A. Szyjewski, Kraków, Wydawnictwo Znak. N i e w i e d z i a ł D. 1993, Kryzys tożsamości i wartości w okresie dorastania jako możliwe przy­ czyny narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dobek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 57-65. P a n к a l l a A. 2000, Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa, Wy­ dawnictwo Psychologii i Kultury. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 25, Wydawnictwo I H K M PAN. R o b o t y c k i Cz. 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków, Nakładem Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. R o s i e к В . 1997, Pamiętnik narkomanki, Katowice, Krajowa Agencja Wydawnicza. R y b c z y ń s k a D. 1993, Opinie młodzieży z zielonogórskich szkół ponadpodstawowych na temat zjawiska narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dąbek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 87-109. S i c z e k J. 1987, Zmartwychwstali, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. - 1994, Narkomani. Od uzależnienia do dobrego życia, Warszawa Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza. S t a n i a s z e k M . 1985, Kto jest narkomanem? Z Markiem Staniaszkiem rozmawia Jacek W. Kamiński, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 16-17. �162 GRZEGORZ DĄBROWSKI S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa, Instytut Wydawni­ czy PAX. Ś l u s a r c z y k B . 1983, Narkomania - wybrane aspekty kryminologiczne, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 31-40. T o k a r s k a J., W a s i l e w s k i J.S., Z m y s ł o w s k a M . 1982, Śmierć jako organizator kul­ tury, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 79-114. T u r n e r W.V. 1964, Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] Sym­ posium on New Approaches to the Study of Religion, M.E. Spiro (red.), Seattle, American Ethnological Society, s. 4-20. W a n a t W. 1997, Odlot donikąd, Warszawa, Iskry Elma Books. W a s i l e w s k i J.S. 1990, Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Tabu a paradygmaty etnologii, Etnografia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 7-46. Ve r t u 1 a n i J. 1996, O nałogach bez emocji, Wiedza i Życie, nr 12, s. 20-25. GRZEGORZ DĄBROWSKI REMARKS ON THE USE OF HALLUCINOGENS I N SO-CALLED TRADITIONAL CULTURES A N D ASPECTS OF UNIVERSAL MODEL OF RITES OF PASSAGE I N THE THERAPY OF DRUG ADDICTION Summary The author of the article tries to juxtapose the model of traditional rites of passage with some elements of therapy of drug addicts developed in MONAR. MONAR, founded in Poland in the middle of the seventies of the 20th century, is the most professional institution treating addic­ tions. Its aim is to help the patients to grow out of the addiction and to readjust to life in society. The treatment is a long process, lasting about two years, and includes several trials which should be passed by each of the inmates. The therapeutical community has hierarchical structure and par­ ticular individual's behaviour and attitudes are constantly confronted with norms and rules binding the therapeutical community. Each individual's status in the hierarchy is related to how advanced he or she is in the process of growing out of addiction. The author points out that there is a visible structural analogy between such therapy project and rites of passage in traditional tribal societies. Not only structure but also the purpose is the same - namely to include an individual into the group of adults. In the case of treating addictions it means in fact "to include again". Many traditional rites of passage were accompanied by the use of hallucinogens, i.e. drugs; the author refers to the cases of such rituals. Therapy in MONAR deals with the use of drugs too, but in this respect differences rather than similarities should be pointed out. Let us take death - symbolic death is a constituent of the structure of traditional rites of passsage. In case of people addicted to drugs, they are often endangered with real death before they undertake therapy. Still in both cases death is a precondition of "rebirth". Another difference concerns attitudes towards hallucinogens in traditional tribal cultures and in modern Western culture. In tribal cultures the use of drugs was often tabooed and that is another problem discussed in the article. After having discussed the problems of rites of passage, attitudes to youth and hallucino­ gens both in traditional cultures and in contemporary world, the author sets forth the thesis that problems with addiction in the developed Western countries may result from the lack of adequate rites of passage. The therapy system developed by MONAR, aiming at "social rebirth" of those giving up drugs can be considered as a corroboration that such kind of activities in our society resemble "patterns of the folk type".Though the therapeutical process leading to social re-adjustment is not a rite of passage par excellence, still in some respect it resembles people's behaviour connected with hallucinogens which can be found in ethnographic records. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2ad2be1ceeca1dce44b804f90c563d7.pdf 43f1e6f9542856a951c51a26b8946682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Ziemie Zachodnie - tradycje muzyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2054 Title A name given to the resource Z badań nad tradycjami muzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dahlig, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PIOTR DAllI,Ki Instytut Sztuki PAN Warszawa Z BADAŃ NAD TRADYCJAMI MUZYCZNYMI NA ZIEMIACH ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH. CYMBALIŚCI Z KRESÓW WSCHODNICH Tradycje muzyczne ludności przesiedlonej lub przesiedlającej się ze wschodnich terytoriów Polski międzywojennej na zachodnie i północne obszary Polski po 1945 roku były dokumentowane przez etnomuzykologów w niewielkim stopniu. Nieco więcej uwagi poświęcono repatriantom - Góralom Czadeckimt, Polakom z Bośni~, a także diasporze łemkowskie{ Problematyka osadnicza interesowała głównie socjologów i etnografów. Literatura na ten temat narastała od lat sześćdzicsiątych~, Józef Burszta ugruntował w Polsce pojęcie folkloryzmu5, l Tradycje muzyczne Góral i Czadeckich byly lematem rozprawy doktorskiej /\. Buczak (1991) przygotowanej pod kierunkiem prot: B. Linette. /\. Buezak opublikowała ponadto Instrumentarium ludowe Górali C:::adeckic/z. \\: Instrumell!V mu:::yc:::ne 11' polskiej kultuce ludowej, red. L. Bielawski. P. Dahlig. A. Kopoczek. Warszawa-Lódź 1990 s. 45-50 oraz Folklor mu::::yc:::nyjako c::::ynnik adaptacji i integracji IW :::iellliach :::achodnic/z. Pr:::yklad górali t. 8 ł. 1997. s. 115-119. c:::adeckiclz. "Lud" P. Dahlig. hadn.'/e mlel'c:::ne repatriantów polskich::: Bośni. Instrumen(v i kapele. w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultllly, red. L. Bielawski. K. Dadak-Kozick,L Instytut Sztuki PAN. 2 Warszawa 1995. s. 129-145: Tenże. Do badill1nad/im!«.jono11'aniem leńców f'r:::vklad rel)atriall!()ll'::: /]o.vni. w: D:::ied:::iCl1roeuropejskie mu:::yc:::nych tradycji przesieda polska kultura mu::::yc:::na11' do- bie pr:::emian. red. A. Czekanowsk,L Musica lagellonica. Kraków 1995. s. 285-327. Pierwsze studium etnograliczne o repatriantach z Bośni opublikował K. Kwaśniewski. Z badm1nad kulturą ludową reemigrantów polskich::: BO.vni... Zeszyty Etnograliczne Muzeum Etnograficznego we Wroclawiu" t. L 1963. s. 81-104. ] B. Tarasiewicz. li'(/(In.'/a a ll'spólc:::esnoH: obr:::ędowo,I'ci lemko11'skiej 11' diaspor:::e. w: D:::ied:::ictwo europejskie .... op. cit .. s. 387-406. 4 Materiały źródłO\\e dotyczące ehodnim pojawiły si.; w literaturze S. Ś\\irko. Z prohlelllat:,;/.,i/olkloru morze l. s. 12-16. l'ie.vni. podania Zachodnie Rozgłośni.; PR L. Biclawskiego folkloru 1\ Szczecinie. ... I.iteratura muzycznego z b. ziem wschodnich na Pomorzu Za- zdaje si.; po raz pierwszy w 1960 roku w .. Literaturze Ludowej": POl1lor:::a Zachodniego ... Literatura Ludowa" 1960. nr 4-5 (Poi hajki przetranskryhowane l.udOlm" wojewód:::twa przez s:::c:::ecillskiego. nagrane 1. Sadownika przez Z. Przyłuską-Jaworską i 1960. nr 4-5. s. 36-64. Wczesne prace o przesiedlcl\eaeh znajdują si<; w pierwszym ..Zeszyeie Etnograficznym Muzeum Etnograficznego wc Wrocławiu". Z innych publikacji warto wymienić: A. Kwilceki. Z hadm1nad pcemianami spolec:::no-kulturalnYll7i K. Żygulski. Repatrianci ll'si na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd na :::iellliach :::ac!lOdnich. Poznai\ Illigracji na :::iemiach :::achodnich. Poznai\ 1964: Tenże. IV sprawie 1961. nr I; Zachodni" 1962: Z. Dulczewski. Spo/ecne badGl1 socjologicnych mpekty nad /wo- ceniem się nOHTch sjlo/ec:::no.I'ci regionalnych na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd Zachodni" 1966. nr 4: S. NowakOl\ski. :I :::agadnieli adaptacji i integracji w środowisku wiejskim i miejskim Ziem :lachodnich .. .Przegląd I.achodni" 1966. nr 3. s. 53-68: Tenże. Procesy adaptacji i integracji w środOll'iskll lV/ejskim i lIliejskim :IiellI :lachodnich. w: !'r:::ellliany spo/ecne na Ziemiach Zachodnich, �134 przydatne do analizy nowych zjawisk. Wśród muzykologów temat folkloru w nowym otoczeniu podjął Bogusław Linette!>. Dzieje muzyków ludowych na Pomorzu po II wojnie światowej badają ostatnio Bogdan Matławski i Dorota 7 Niemczyk • Poznań 1967. s. 178-214. 7i-ac(l'cja i pr::emiana. SI lidia nad I./::i({jallli i 1l'.lpólc::esną kllllllrą llldową. red. Z . .Iasiewicz. B. Linctte. 7.. Staszczak. Poznań 1978. 5 .I. l3urszta wymienil cztery właściwości nowszych produkcji folklorystycznych: I. redukcja dawnych kompleksowych funkcji życiowych na korzyść funkcji artyslycmo-rozrywkowej: 2. przewaga przekazu pośredniego (druk. nUly. mass media) w przyswajaniu rcpel1uaru: 3. podział na scenę i widzów; 4. aktualność kryteriów sztuki jako rezultatu autonomiczności produkcji folkloryslycznych O, Burszta. WSlęp do pracy M. Mikuly. Slaropolski({ ywięlo ::niw. Warszawa 1970. s. 9-10). Folkloryzm.l. l3urszta omawial w następujących pracach: () badaniach pr::ulhra::({Jl kllllllrowych wsi na ::iemiach ::achodnich. w: Slare i naIVe w kllllllce wsi kos::olillskiej, Poznań 1964. s. 5-15: Kategorie spolec::no-kllllllrowe llldno.ki ::ielll ::acllOdnich .. .Przcgląd Zachodni" 1966. nr I. s. 47-71: Folklor, folkloryslyka, folklory::acja. .,T calr Ludowy" 1966. nr 1-2: Folklorismlls in Polen . •.Zeitschrift tur Volkskundc" 1969. nr I: Folklor c::y folklmy::m ... Tygodnik Kulturalny" 1969. nr 25: FolklOly::m w Polsce. w: Folklor 11' ::ycill lVspólc::esnym. Poznań 1970. s. 9-26: IVspólc::esnyfolklor widowiskowy ... Lud" t. 56. 1972, Uwagi o właściwościach Illfkloryzmu majdujemy takżc w pracach syntetycznych.l. Burszly o roli idiolllu chłopskiego w kulturze narodowcj: KIIllllra llldmvo . kllllllra narodowa, Warszawa 1974: KIIllllra chłopska llldmm a kllllllra narodowa. w: F/nograjia Polski. Pr::ellliany kllll/ll)' llldDlrej. t. 2. red. M. l3iernacka M. Frankowska. W. Paproek,L Ossolineum 1981. s. 371-415: Chłopski£' ::ród{a kldl/ll)1. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985. s. 298317. Krąg zagadnień ..drugiego bytu folkloru" (określcnie Waltera WiOl)' z 1958 roku) omawiany jest np. w pracy FlInkc/e spo{ec::ne elnologii. red. Z . .Iasiewicz. I'oznarl 1979. Po raz pierwszy w Polsce określenie ..folklolyzm" zastosował Adolf Chyhii\ski omawiając Ma::lIrki Karola Szymanowskiego. Tcrmin ten rozumiany byl ściśle stylistyc7.llic. w ramach warsztatu kompozytorskiego. i lo raczcj ujemnie jako inkrustacja lub cytowanic motywów ludowych w kompozycji, A. Chybiński. Ma::urki Karola S::ymanowskiega ... Muzyka" 1925. nr J. s, 12-15: ..Nic bardziej obcego SzymanowskklllU nic jest jak «harmonizowanic Illlklonl»( ... ). Szymanowski odrzucał słusznie wszelki «lolkloryzl11». wiedząc. że czysta sztuka nic znosi lakiego kompromisu. któl)' krępuje prawa artysty a równoczcśnie zaciera charakter lud()\\ej sztuki". 6 B. Linclte. Kill/lira mu::yc::na w nowym Yrod01l'isku. w: Slare i nowe w kllllllr::e wsi kos::alińskiej. Poznar\ 1964. s. 234-266: Tenżc. ProhlemaJykajiJlklol'll wspiJlc::esnego no Ill' r~ec::)'1VisIO,ki kulilIrowej Ziemi LlIbllskiej. IV: Międ::)' dawnymi a nOllymi lat\'. red . .I. KrzyżanO\\ski. Wrocław Warszawa - Kraków 1970. s. 151-202. 7 B. Matlawski. /:'dll'ard MCijsak - animalor mU::)Jki ludom!) na Pomor::u Zachodnim .. .Twórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 28-31: Tcnże. lilmiej illSlrumenlll!islól!' ludowych w (j,yfinie ... T wórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 50-51: Tenżc. TUrJIieje inslruJ1lenlalislów lud01~~\'ch w Gr}jinie. "Przegląd Zachodniopomorski" t. 10. ł 995. zcsz, J. s, 227-237: Tcnżc. Ogólnopolskie TlIrnieje lnslrwnentalis/ów LlIdowych w Glyfinie, Gryfil10 1998: Tenże. Drogi mll::ykal11ów ludowych na Pomor::e Zachodnie ... Przcgląd Zachodniopomorski" t. II. 1996. z. I. s. 175-184: Tenże. Jan Iwas::c::ys::yn - arJysJa llldoll~V. s. 8-10. Fesliwale wspólc::eSll({j kultIII)' llldowej. s. 10-12. Refleksje nad kullurą llldową na Pomor::1I Zachodnim. s. 12-15. Folklor J1l1cI'C::ny na POJ1l0CII Zachodnim. s. 19-24. w: IYspó{c::esna twórc::o.~ć llldowa na Pomor::u 'L(/chodnim. ,Ifaleria!y :: sejF naukowej w Wolinie 16 I 'l 1996. red. 13. Matławski. Wolin 1997: Tenże. lnsll'lllllellll' ludOlI'e n(/ Pomor::1I Zachodnim. w: Problemy jolklaru JW Pomor::1I Zachodnim, .\!meria!y : s({sji nallkowej wKamienili Pomorskim 12 1'11998. rcd. 13. Matlawski. Kamiel] Pomorski 1998. s. 49-56: D. Niemczyk. Miejsce mll::yki ludowej II'e wspó/c::esnej klllluce jpo{ec:ells/11'({ ::achodniopomorskiego. w: W:,pó{c::esna lwórc::oYć llldowa .... op. cil .. s. 24-31: T.:,iże. I\r£'sowiacki<' lradn:je na POl/lor::u Zachodnim. �135 Literatura socjologiczna na temat tzw. ziem odzyskanych kładła nacisk na tworzenie się nowych całości społeczno-politycznych, na stopniowe zakorzenianie się osadników w nowych środowiskach. Muzykologia może tutaj dodać m.in. perspektywę indywidualną - opis losów muzyków i ich adaptacji w nowym środowisku, a także badać paralele przemian społecznych widoczne w modyfikacjach repertuarów muzycznych. Spośród muzyków - nowych osadników wyróżniają się cymbaliści. Poświęcono im dwie prace magisterskie8 oraz trzy artykułl. Badałem ich w latach 19821995, dokumentując działalność 50 muzyków. Zarejestrowałem grę (fonoi wideofonicznie)'o. Szlaki przesiedleń i osadnictwa indywidualnego muzyków ilustruje mapa 1 (liczby w kółkach - liczba cymbalistów, bez kółek - numer na liście muzyków). Dzieje grupy badanych muzyków-przesiedlel1ców oddają nie tylko przemiany tradycji muzycznych, lecz także ilustrują niewielką acz konkretną ewolucję w historii kultury w latach 1945-1989. Wyróżnić można tutaj trzy fazy: I. kontynuacja - trzy, cztery lata po II wojnie światowej, gdy muzycy i wykonywane przez nich utwory muzyczne (główne taneczne) wpływały tonizująco i stabilizująco w nowym otoczeniu społecznym i terytorialnym; 2. izolacja - okres 19501970, gdy cymbaliści, także ze względów politycznych, byli ograniczeni tylko do prywatnego muzykowania, albo zmieniali instrumenty i repertuar; 4. rein\I'encja i pewna nowa ciąglość od 1971 roku, gdy muzycy występują na scenach publicznych (np. Lidzbark Warmiński, Kazimierz nad Wisłą, Szczecin) oraz powstają lokalne szkólki gry na cymbałach (Gryfino, Straduny k. Ełku). Analiza powojennych losów tej grupy muzyków pozwala także na uogólnienie i wyróżnienie trzech odmian odrodzenia tradycji muzycznych (zjawiska typowego w Europie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych; w Polsce w sensie raczej ożywienia tradycji niż całkowitego wznowienia): l. odnowienie tożsa/IIo.ki, gdy muzycy pochodzący z Kresów tworzą zwartą grupę, mają swoje własne imprezy i są wspierani przez lokalne instytucje i środki przekazu; ten wariant odnowienia miał miejsce zwłaszcza na Warmii i MaZL1rach; 2. asymilacja, gdy muzycy - "zabugowcy" są tak rozproszeni, że muszą, by kontynuować pr::yklwlzie wsi I?ur::rca. w: Problellly/olkloru .... op. cit.. s. 57-65. s Ił. l.ićliJiski. (:lmhali.~ci -jako 11011')' element lI'jolklorze mu::yc::nym Warmii i Ma::ur, maszynopis pracy magiskrsk ić.i \\ WSI'. Bydgoszcz 1977: 1\. Kowalewski. (vmbały wileńskie (budowa, strój. technika gr\'. \j~l-kon(J\l·c\·).maszynopis pracy magistt:rskies.i w WSI'. Olsztyn 1983. P. Dahlig. nas lIackhrett illl Xordosten Polens. w: Studia instrwnentorum musicae popularis. rćd. r. Emshćimćr i r. Stockrnann. vol. &. Stockholm 1985. s. 118-121: Tenże. (~vmbaliści w Polsce poludniowo-zac/lOdniej. \\: Il1.l'Irlllnellly1Il1l::yc::neIV polskiej kultllr::e ludowej, red. L. Bielawski, P. Dahlig. i\. Kopoc/.ćk. WarsZ<l\\a-l.ódi. 1990. s. 55-60. 127-130. 172-173. 177-183: Tenże, Musie li'oditioll ill Ini/indultl IllIerpretatio/1 .-' Case SllIdy of Resellled Dulcimer Players in Poland, \\: 1'1/(ul'Opeoll Seminar in Uhllomusicolof{Y. red. M. P. Baumann. 8erlin 1990. s. 126-142. 10 Nagrania /. hadall znajd u.i'! si.,: w Archiwum fonograficznym im. Mariana Sobieskiego IW <) \\ Instytucie Sztuki PI\N \\. Wal'S/mvic. �136 tradycyjne muzykowanie, dołączać do grup muzycznych o odmiennym składzie i pochodzeniu członków zespołu, np. muzycy z Wileilskiego dołączają do "Wołyniaków" lub "Warszawiaków" czy osadników "z centrali" (także Opoczyllskiego, Kieleckiego); ten wariant zaistniał na Dolnym Śląsku; 3. kierowanie i edukacja (obecnie na Pomorzu Zachodnim i Mazurach), gdy pojedynczy, aktywni Illuzycy i nauczyciele są w stanie inspirować innych muzyków i organizować naukę gry, np. Edward Mojsak w Gryfinie, Wincenty Kaduszkiewicz w Wołowie k. Wrocławia, Wacław Kułakowski w Ełku. °BERUN Mapa l. Szlaki przesiedleli i osadnictwa indy\\idualncgo muzyk{l\\ Istotne okazały się motywy literackie wznowienia gry na cymbałach oraz rola środków masowego przekazu. Maryna Okęcka-Bromkowa w olsztYllskiej Rozgłośni PR zainicjowała w 1958 roku nagrania muzyków-Kresowiaków, kontynuując objazdy i audycje w latach sześćdziesiątych. Lokalna prasa (np. "Gazeta Olsztyr1ska"), publikując apele i ankiety, dołączyła w 1972 roku do akcji "wyławiania" rozproszonych muzyków. �137 W połowie lat siedemdziesiątych Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak i Jarosław Lisakowski (z Instytutu Sztuki PAN w Poznaniu) w toku bada"} nad autochtoniczną ludnością Warmii i Mazur nagrywali też muzyków pochodzących z Wilellszczyzny. Od 1978 roku pojawił się aspekt regionalnego upowszechnienia - zaczęto urządzać "Zajazdy Cymbalistów" lub "Koncerty Jankielów" w Lidzbarku Warmillskim. Odbywaty się one początkowo 22 lipca, od 1988 roku połączono występy muzyczne z "Kaziukami" (4 marca). Część cymbalistów mogła się poczuć, dzięki oprawie imprez w Lidzbarku Wannillskim, spadkobiercami Mickiewiczowskiego Jankielaii. Wirtuozeria muzyczna i symbole patriotyczne oraz kult poety niewątpliwie oddziaływały na I2 niektórych muzyków-przesiedleJlców . Ilustracja związku cymbałów z muzykami cygallskimi pojawiła się tylko w twórczości artystyczne/'. Jak wykazuje analiza S. Zetowskiego'4, Mickiewicz komponował Koncert Jankiela w oparciu o współczesne mu idee muzyki programowej. Cymbaliści wilełlscy w latach siedemdziesiątych XX wieku byli kreowani przez organizatorów imprez na muzyków innych od muzyków chłopskich, wiejskich, ludowych. Kompensacyjne akcenty patriotyczne miały w latach siedemdziesiątych istotną wartość dla szerokiego audytorium tych koncertów. Dzisiaj analogii można by szukać chyba tylko wśród widowni Festiwalu Kultury Kresowej w Mrągowie (pierwsza impreza w 1995 roku). Na forum ogólnopolskim grupa cymbalistów wileJlskich wystąpiła w 1980 roku na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą'5. W XIX wieku na Kresach grywano na cymbałach - jako instrumencie skromniejszym od fortepianu czy klawesynu - na dworach drobnoszlacheckich i w miastach. W karczmach małomiasteczkowych często grywały kapele żydowskie (klezmerzy, poświadczani w źródłach polskich od początku XVII wieku). Gdy muzycy żydowscy zaniechali w drugiej połowie XIX wieku gry na cym ba- II Postać Jankida spopularyzowały obrazy Maurycego Tn;bacza Juliusza Kossaka ilustracje Michała E. I\ndriolk!2.o. 12 Dotyczy to co~naimniei dziesięciu spośród pięćdziesięciu znanych autorowi muzyków-przesiedlc,iców graj'leych na e~mhalach. Wśród blisko stu. nic zmieniających miejsca zamieszkania, cymbalistów z Polski południowo-wschodniej mit Jankiela nie pojawił się, także ze względu na utrzymujący się zespołowy charakter muzykowania na cymbałach w tej części krąju. I; Cymbaly jako koloryt cygailski zastosował w operze Manru I. J. Paderewski (190 I). l~ S. /.clowski. KOl/cerl .fal/kie/a IV .~IViel/e pojęi: mll::yc=nych ... Muzyka" 1931, nr 10. s. 395401. Zetowski nawiązuje Jo pamiętnika ulana Wojciecha Goczałkowskiego (Lwów 1855), w którym autor ..opowiadając o zapak. z jakim do powstania łistopadowego spieszyli ochotnicy. napomyka o tcm. że ochotnicy wsadzili na wóz. jadący na czele. żydów muzykantów którzy całą drogę (Z Koilskich do WarS/ll\\Y) bili \\ cymbaly i rznęli od ucha Marsza legionów". I < W 1980 roku występowało w KazimierzlI sześcioro cymbalistów (w tym jedna cymbalistka). Na przodzie \\szystkich instrumentów (wśród nich cztery jeszcze przedwojenne) wypisano wówczas bialą farhą ..ziemia Olszty,bka". �138 łach na korzyść instrumentów smyczkowych, chordofony uderzane (cymbały) przyjęły się także wśród ludności chłopskiej. To dw~iakie, dworkowe i wieśniacze zaplecze społeczne pozostawi/o ślady w stylu gry dzisiejszych cymbalistów. Praktyka chłopska to muzykowanie zespołowe (kapelowe), przewaga gry prawą ręką (lewa często powtarza dźwięki), witalizm. Interesującc jest zjawisko jakby ,.dwuskładnikowości" kapeli na przedwojennej WilcI1szczyźnie: część zespołu, cymbaly i skrzypce grały przez jakiś czas na wesclu u Młodej, druga część kapeli. harmonia i bęben - u Młodego. Praktyka micjsko-szlachecka gl)' na cymbałach pozostawi/a ślady w postaci gry oburęcznej (tzn. z większą samodzielnością lewej ręki), nieco ozdobniejszej, cichszej i o wyrazistym stylu indywidualnym. Większość cymbalistów przesiedliła się ze środowisk wiejskich do miejskich. Fakt ten oraz rozproszenie muzyków wpłynął na przejścic od dawncgo muzykowania w kapeli do gry indywidualnej i festiwalowej. Różnorodność etnicznych źródeł repeltuaru wzbogacała życie "zbieraniny" ludzi oraz urozmaicała lokalny. po latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dość zhomogenizowany krajobraz kulturalny. był on modelowany od lat siedemdziesiątych przez lokalne ośrodki kultury. Cymbaliści byli osobowościami nie przystaj'lcymi do stereotypowego obrazu folkloru jako ekspozycji działalności zespołów pieśni i tallca. Indywidualizmowi, rozmaitości charakterów i temperamcntu cymbalistów odpowiadają także niepowtarzalność konstrukcji instrumentu (w szczegółach) oraz różnorodność stroju (rzadko muzyk może zagrać na instrumencie innego muzyka). Ten mimowolny "antykolektywizm" był - obok dominacji n;kodzieła - pochodną rozpadu wiejskich zespolów tradycyjnych. Podobny proces można było zaobserwować w łatach 70. i 80. na Bia/orust'. Tam już od lat trzydziestych zastępowano instrumcnty wykonane ręcznie, o niepowtarzalnym stroju, instrumentami fabrycznymi o strojach znormalizowanych. zestawionych w rodziny (kalka czy antyteza zachodnioeuropejskich orkiestr smyczkowych - skrzypiec. altówek, wiolonczel, kontrabasów). Nieobecni \V pallstwowych zespołach folklorystycznych tradycyjni cymbaliści białoruscy pozostali jedynymi depozytariuszami tradycyjnej praktyki muzycznej (co łączy ich z cymbalistami-przesiedleI1cami w Polsce). Ogólną, ponadnarodową tendencją pozost,~je dążenie do chromatyzacji stroju celem umożliwienia g'y różnorodnego repertuaru o wielu tonacjach. Repertuar muzyczny (726 utworów) nagrany przez cymbalistów na Ziemiach Zachodnich i Północnych ilustruje popularną kulture,: muzyczną okresu międzywojennego, która miała - w sensie funkcjonalnym - profil ponad- czy między- 1(, Na Białorusi cymbaly jako instrumcnt tradycyjny. Icspolo\\~ ollla\\ iany j.:st wraz Ilranskrypcjami llluzyClnymi przCl I. Na/in~. Be/arltską/a nartJdna/a ills/rltllll'll/ah/(//a 1/11I::l'ka. Minsk 1989. a zwlasi'.cl.a prz<:/. A. Skorahagalc/ank~. Be/arltski mlel'CII.I' .Iidk/o/', /lIs/mllll'lI!a/llaja I/"{/(Ó'c.lja. Minsk 1990. �139 etniczny. Utwory białoruskie, rosyjskie, polskie, żydowskie, ukraióskie, litewskie (część z nich została skomponowana w XIX wieku dla orkiestr salonowych) uzyskiwały charakter "kosmopolityczny", gdyż kapele grywały we wsiach o różnym składzie narodowościowym. Tylko ok. 10% utworów pochodzi z okresu powojennego, co wynikać może z retrospektywnego charakteru większości przeglądów folklorystycznych lat 70. oraz z n icobecllości cymbałów w bieżącej praktyce muzycznej po 1950 roku (sporadycznie cymbaly dołączano do orkiestr weselnych w latach 60. i 70., bardzi~j jednak ze względu na osobę znanego cymbalisty). W l. tabeli pierwsza liczba dotyczy muzyków, którzy wykonywali wskazany rodzaj utworu, druga liczby wykonaó w nagraniach dokumentacyjnych, trzecia procentu całego repel1llanl wszystkich cymbalistów. Wśród nagranych składów instrumentalnych wystąpiły: skrzypce+cymbały (48 utworów), skrzypce+cymbały+bęben (17), cymbały+harmonia+bęben (17), skrzypcc+cymbaly+harmonia (14), skrzypce+cymbały+harmonia+klarnet+kontrabas (10), trojc cymbałów (6). Aby umożliwić wykonawstwo nowszego reper1uaru w liczniejszych kapelach, cymbaliści powiększali liczbę pasm strun w swoim instrumencie (np. od 13 pasm do 26, w każdym paśmie od 3 do 6 strun), u~atwiając grę w różnych tonacjach (chromatyzacja stroju). Jest to proces stopniowy i ciągły od początku XX wieku, pełnej chromatyzacji Uak np. w fortepianie) na ogół nie osiągano. Cymbały pochodzenia wildlskiego są instrumentem często realizującym w kapeli stronę melodyczną, cymbały tarnopolskie (i rzeszowskie) - harmoniczną i rytmiczną. Studium tradycji muzyczncj znajdującej się w stanie rozproszenia i zaniku uświadamia, jak cennym darcm dla etnomuzykologa jest spotkanie z muzykiem żyjącym. Nawet gdy brakuje historycznej i społecznej ciągłości, obecność takiego unikatowego reprczentanta umożliwia zarówno rekonstrukcję przeszłości (zachowanej w indywidualn~j pamięci), jak i dostarcza punktów wyjściowych dla badaó współczesnych przeobrażeó. W latach 90. można zaobserwować rozwój muzykowania na cymbałach wśród młodzieży. Na X Turnicju Inslrumentalistów Ludowych w Gryfinie (1998)17 występy seniorów były mniej liczne niż dziecięco-młodzieżowe. Dwaj muzycy są szczególnie zaangażowani w uczenie gry na tym instrumencie - Edward Mojsak \v Gryfinie, założyciel klasy gry na cymbałach w Ognisku Muzycznym w Gryfinie (ostatnio tcż Elżbieta Kokot w szkole podstawowej w Gryfinie, uczennica E. Mojsaka) oraz Wacław Kułakowski w Stradunach k. Ełku. Ten drugi cymbalista wspierany jest przez Miros~awa Nalaskowskiego z Wojewódzkiego Domu Kultury w Suwałkach. W działalności tych dwóch muzyków 17 /11<1011'1' Ohok OrraCll\\ania jllhilcllSl.O\\<:go B. Mall<l\\skicgo. \\ydano z tej oka:zji Spiewnik. iflOI'll/arne :iellli Il'i/niskiej i 1700rogrÓd:kiej. zchr. i orr. E. Mojsak. Szczecin 1998. Pidni �140 Tahela I. Repeliuar muzyczny cymbalistów Polka Walc Marsz Pieśni popularne pochodzenia polskicgo Krakowiak Oberek I>awonieha Picśni liryCl.ne pochodzenia białoruskiego Tango Fokstrot Pieśni \\'esclnc Kadryl KOlak Karoboczka Pieśni popularne mi(,xizynarodo\\e Pieśni doroczne (żniwne. kol<;dy. \\iosennc) Mazur-polka Aleksander Suktinis Padvspanc Kujawiak Nareczenka Melodie taneczne lat 1960. Miesiąc Kołomyjka Pieśni pochodzenia Iite\\ skićgo. II t;£'.ierskicgo. niemicckie~o Miłaszka Polona LJtllory klasyczne (Becthoven. Moniuszko) Wlasne kompozycje c\l11balisty Szyber Szlofllks .Iableczko Karkle Kochancczka Sztajer Aniela Ciapkany Cioban Grożonv Cyganka II arkan Kosa Svrba (19X2-1995) 36 36 :\3 2X 20 II) 146 119 59 X2 21 22 IX 17 15 15 12 38 24 22 P II II lO lO 8 7 6 6 6 5 4 4 3 3 2 2 2 2 2 LI lO 24 15 7 I I') () 6 5 4 .:I 4 , .l 3 3 2 2 :2 :2 ł ł 2 2 I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I 1 20.1 16A X.I 11.3 2.9 3.0 2.6 5.2 3.3 3.0 4A 1.5 I.X L4 3.3 2.0 1.0 O.S O.X 0.7 0.6 0.6 0.6 OA OA OA <U 0 ..\ <U 0.3 <U OJ 0.1 0.1 0.1 OJ 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 �141 Fol. I. Kapela / Mos!ó" Fol. 2. Kapcia z Sulilll k. Giżycka odzwierciedlają siC;dwa style gry. Koncepcja E. nutowej szkoły gry (podobnie jak na Węgrzech, wnia grę zespołową na cymbałach, podział ról melodii itp.) oraz ułatwia szybkie powiększanie W. Kułakowskiego Ilawiązuje bczpośrednio do odbywa się ze słuchu, uczniowie bezpośrednio z położeniem strull, wykorzystuje się wyłącznie taneczne, a muzykowanie zespołowe przewiduje nego składu kapeli (cymbały, harmonia, skrzypce, Mojsaka zakłada naukę według Białorusi i Ukrainie), co uspra(akompaniament, prowadzenie repertuaru. Z kolei metoda wzorów ludowych, tzn. nauka kojarzą wysokości dźwięków tradycyjne mclodie ludowe jedynie odtworzenie tradycyjbębenek) lub jego mniejszych �142 wariantów. Metodyka Kulakowskiego przynosi szybsze etekty, uczniowie grają samodzielniej, przekonująco. Natomiast niekorzystne jest poprzestawanie na dość ograniczonym repertuarze. Ciągłość tradycji gry na cymbałach będzie zależała zapewne od tego, czy uda się połączyć mocne strony obu metod. Nową tendencją imprez z muzyką cymbałową jest łączcnie tradycyjnego muzykowania na scenie z występami zespołów (tzw. falkowych), inspirujących się wątkami ludowymi; jest to inicjatywa dyrekcji DOlllu Kultury w Gryfinie (Ewa De La Ton·e). Ponadto muzykowanie na cymbałach ugruntowuje się jako regionalna swoistość dzięki dorocznym koncertom na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie oraz sukcesom na Ogólnopolskim Fcstiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą. Do tych ostatnich przyczyniają się muzykolodzy i regionaliści, współpracownicy środków masowego przekazu (obok Bogdana Matławskiego, Dorota Niemczyk, absolwentka poznmlskiej muzykologii). Swoistość ta jest tym bardziej dostrzegana na tle dobrze rozwijającego się w Szczecillskiem festiwalu współczesnej kultury ludow~i w Kamieniu Pomorskim i Wolinie (1996-1998, jednym z promotorów festiwalu jest Jan Iwaszczyszyn, wszechstronnie utalentowany artysta, rodem, oczywiście, Kresowiak). Liczba czynnych muzyków starszej generacji zmniejszyła się w ciągu ostatnich lat od kilkudziesięciu do kilkunastu. Dlatego utrwalono informacje z wywiadów na temat działalności muzycznej przed i po przesiedleniu w syntetycznym zestawieniu. Lista poniższa zawiera następującc dane: (I) imię i nazwisko cymbalisty, rok i miejsce urodzenia: wieś, województwo, w nawiasie powiat, aktualne miejsce zamieszkania, zawód; (2) nauczyciele danego cymbalisty; (3) praktyka muzyczna do 1939 roku; (4) praktyka muzyczna po 1945 roku; (5) zespoły, kapele, w których muzyk grał; (6) liczba cymbałów wykonanych przez muzyka; (7) uczniowie i następcy. Zastosowano następujące skróty: wesele - ws; zabawy taneczne - ze lokalny lok; cymbały - cm; harmonia - hm; akordeon - ak; bęben - bn; tamburyn - tm; skrzypce - sk; festiwale, przeglądy - fp; wykonane - wyk; praktyka prywatna (granie dla siebie) - pp. 1. (I) Atroszko, Ignacy, 1910 Karczew, wilel1skie (Braslaw); 1945-87: Gozdowice, woj. szczecirlskie, od 1988: Gorzów Wielkopolski; rolnik. (2) Starszy brat, sąsiad, ojciec chrzestny. (3) Od 1924: pp, zt tylko w pobliskich gospodarstwach. (4) pp do 1986; 1987: występy w lokalnych szkołach. 1988-92: Turniej Instrumentalistów w Gryfinie. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1948, nadal używane. (7) Brak. 2. (I) Atroszko, Władysław (brat Ignacego), 1907 Karczew, wilellskie (Brasław); od 1945 Gozdowice, woj. szczecii1skie; rolnik. (2) Starszy brat. (3) Od 1922: zt, grał także na bn; (4) pp. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Jedne cm wyk. dla brata Ignacego w 1924 roku (7) Brak. �143 3. (1) Bartkiewicz, Aleksander, 1915 Żyliwiszki k. Wilna; od 1945 Gizy, woj. suwalskie (Ełk), rolnik. (2) Kolega, starszy brat, cztery miesiące uczenia. (3) Od 1933: 5 ws, ok. 60 zt, kolędowanie, akompaniowanie łałymkom; grał także na sk. (4) 1957-69: pp. 1970-79: lokalne dożynki,od 1980: lok. fp. (5) 1933-39: cl11+sk+hm lub cm+hl11+tm; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1933, trzy dalsze wyk. i sprzedane w latach 30.; dwoje dalszych wyk. w 1957 i 1978. (7) Trzech synów. 4. (I) Bukiej, Antoni, 1918 Dziemiany, wilellskie (Brasław); od 1945 Rymall, koszalii1skie; rolnik, pracownik poczty, stolarz. (2) Starszy brat, sześć miesięcy uczenia. (3) Od 1934: ws, zt, spotkania towarzyskie, kolędowanie, akompaniowanie lalymkom; grywa także na mandolinie i bałałajce. (4) 1945-50: grywał tylko na mandolinie, 1970-1987: cm, pp, 1988-95: lok. dożynki, fp, Turniej w Gryfinie. (5) 1934-39: cm+hm+kl+bn, od 1970: solo. (6) Ok. 20 cm wyk. razem / braćmi w lalach JO.; po 1945 pierwsze cm wyk. w 1970. (7) Wnuk. 5. (1) Buraczewski, Wincenty, 1915 Kolupino, wilei1skie (Wilejka); od 1946 Samolubie, olsztYllskie (Lidzbark Warmillski); rolnik. (2) Sąsiad-wytwórca cm. (3) Od 1932: ws i zt. (4) 1945-50: zt, ws, 1973-75: lok. fp, nagrania dla radia w Olsztynie; nie gra od 1977 (nic słyszący). (5) 1932-39: cm+hm+sk+bn, 1945-50: cm+hm, 1973-76: solo. (6) Gra na cm wyk. w 1935 roku, sam nie wyk. cm. (7) Brak. 6. (I) Butkicwicz, Bolcsław, 1908 Borowo k. Wilna; 1946-60: Pasłęk, \voj.olsztyi1skie, od 1960: Iłowa Żagai1ska, woj. zielonogórskie; rolnik, strażnik fabl)!czny. (2) Sprzedavvca cm, następnie jeden rok samouctwa. (3) Od 1923: ws, zt. (4) 1946-60: zt, po 1961: pp. (5) 1923-39: cm+fl+tm lub cm+hm, 1946-60: cl11+hm+bn, po 1960: solo. (6) Pierwsze em wyk. w 1946 roku, drugie - 1969. (7) Sąsiad. 7. (I) Cal'kowski, Jbzef, 1916 Dundery, wilellskie (Brasław); od 1958: Sępopal, \voj. olsztYllskie (zmarl w 1987 roku); stolarz. (2) Brat; potem samouctwo. (3) Od 1932: ws, /1.; grywał także na hm. (4) 1945-57: grał tylko na hm; 1958-71: pp; 1972-87: lok. fp, Dni Seniora, choinka dla dzieci. (5) 1932-39: cm+sk+kl+tr+hm; 1958-71: solo; 1972-87: cm+hm lub cm+pianino. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., cztcry dalsze w latach 1958-84. (7) Wnuk. 8. (I) Ciukszo, Antoni, 1914 Janowa, wilcl1skie (Święciany); od 1945: Korsze, \"oj. olsztYl1skie; rolnik, kolejarz (zmarł w 1992). (2) Bracia. (3) Od 1928: ws, zt; 1937: Zjazd Młodzieży Wiejskiej w Warszawie; grał także na hm. (4) 1945-48: WS, zt; od 19n: lok. rp, nagrania dla radia: 1980: Festiwal w Kazimierzu, 19881991: Turniej w Grytinie. (5) 1928-39: cm+2 sk+hm+tm; 1937: cm+2 sk+2 mandoliny+Ve: 1978-89: em+sk: 1980: 5 cm. (6) Cztery cm wyk. z bratem Stanisławem w latach 1930. (7) Syn. 9. (I) Ciukszo, Stanislaw, 1912 Janowa, wilellskie (Święciany); od 1957: Szczytno, woj. olsztYllskie, rolnik, handlowiec. (2) Starszy brat, potem samo- �144 uctwo. (3) Od 1926: ws, zt, wołoczebne - łałymki; gra też na skrzypcach i wiolonczeli. (4) 1945-57: pp; 1960-70: lok. spotkania spółdzielców handlowych; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1926-39: cm+ 2 sk+hm+tm; 1960-70: cm+sk+cytra; od 1978: cm+sk. (6) cztery cm wyk. w latach 1930., pięć dalszych po 1957; eksperymenty z tłumikami w cm, wyk. także sk i łotewską cytrę. (7) Od 1980 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 10. (1) Dowgiallo, Bronislaw, 1910 Łoźniki Dolne k. Wilna; od 1946: Górowo Iławeckie, woj. olsztYllskie; rolnik, drogowiec, handlowiec. (2) Starszy brat. (3) Od 1924: ws, zt, wołoczebne - łałymki; 1936, 1937 występy w rezydencji prezydenta w Spale; koncerty dla wojska. (4) 1946-49: ws, zt; 1950-58: pp; 1958: pierwsze nagrania dla radia w Olsztynie; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu, 1988-89: Turniej w Gryfinie. (5) 1924-39: cm+hm+kl+tr+bn lub cm+sk+tm; 1946-49: cm+hm+kl, od 1950: solo. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930.,jedne w 1946. (7) Od 1970 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 11. (I) Girwidz, Jan, 1912 Tunnunt, wiler'1skie (Bras/aw); od 1946: Węgorzewo, woj. suwalskie; rolnik. (2) Samouctwo. (3) Od 1929: ws. (4) 1945-47: ws, od 1948: pp. (5) 1929-39: cm+hm+sk+bn, 1945-47: cm+hm. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., dwoje - po 1945 (1946, 1978). (7) Wnuczka. 12. (I) Holak, Edward, 1910 Błyszki, wiler'1skie (Głębokie); od 1958: Rybical woj. suwalskie (Ryn); rolnik (zmarł w 1984). (2) Samouctwo. (3) Od 1925: ws, zt, chodzenie z łałymkami. (4) 1958-72: pp, od /973: lok fp, nagrania dla radia; od 1976: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu. (5) 1925-39: cm+hm+ +sk+tr+bn (ws) lub cm+sk (zt). (6) Pierwsze cm wyk. w 1934 roku, cztery w latach 1970. (7) Brak. 13. (I) Holubowski, Jan, 1916 Piełokallcy k. Wilna; od 1945: Braniewo, woj. elbląskie; krawiec (zm. w 1995 roku) (2) Ojciec i bracia. (3) Od 1928: ws, zt, dożynki, chrzciny. (4) ł945-70: pp, od 1971: występy solowe na fp, w szkołach, sanatoriach, nagrania dla radia. (5) 1928-39: cm+sk+kl+hm pedałowa. (6) Pierwsze cm wyk. w 1931, siedem cm wyk. dla muzyków i muzeów w I. 1970 i 1980. Udział w konkursie na budowę instrumentów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu (1989). (7) Wnuk i dalszych pięciu uczniów. 14. (I) Iwanowski, Józef, 1912 WorOllce, wileńskie (Postawy); od 1945: Sulimy, woj. suwalskie (Giżycko); rolnik. (2) Sprzedawca cm, potem samouctwo. (3) Od 1929: ws, zt, muzyczne objazdy zarobkowe. (4) 1946-49: ws, 1975-79: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu, od 1982: lok. fp., spotkania, zjazdy towarzyskie, 1988-93 turniej w Gryfinie. (5) 1929-32: cm+sk (wędrowny duet), 1933-39: cm+sk+hm (ws), cm+gitara+2 bałałajki+mandolina+hm (zabawy szkolne); 1946-49 i od 1975: cm+sk+hm. (6) Pierwsze cm wyk. w 1947. (7) Wnuczka. �145 ] 5. ( 1) Jakubowski, Władysław, 1933 NowosiólkL tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Żelechowo. woj. szczecillskie (Gryfino); rolnik. robotnik (zmarł w 1995 roku) (2) Ojcicc, wuj. dwa m icsiące uczenia w 1946 roku (3) -. (4) 1946-50: ws, zl: od 1975: lok. zcspól ludowy. (5) 1946-50: cm+kl+bn lub cm+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn. (6) Pierwsze cm od wuja. drugie od ~ica. trzecie zrobione samodzielnic w 1990. (7) Brak. ]6. (l) Jurasik, Bolesław, 1914 Banitów. Rumunia, Bukowina; od 1945 Brzeźnica. woj. zielonogórskic; rolnik. (2) Starszy brat, ojciec, jeden rok uczenia; gra także na sk i konlrabasic. (3) Od 1936: zt. ws. spotkania towarzyskie. (4) 1946,1947: ws: od 1969: zcspół regionalny. (5) 1936-39: cm+sk (Zl), cm+sk+kl+tr+bn (ws); 1946,4 7: cm+sk+kl+tr+Cb+bn; od 1969:cm+2 sk+kl+ak+Cb. (6) Picrwsze cm od brata wyk. w 1925; dwoje cm wyk. w 1968, 1973. (7) Syn. córka. sąsiad. ]7. (I) Kaduszkicwicz, Wincenty, 1905 Czernialy. wilellskie (Postawy); od 1945: Stary Wok)w. wnj. wrocławskie; rolnik. dróżnik (zmarł w 1976). (2) Samouk. gral taki:c na sk. flccic. (3) Od 1924: ws, zt, święta pallstwowe. (4) 1945-48: Zł. ws: od 1957: pp i uczenie gry na instrumentach, głównie na cm., wyst<;py w szkołach i Ink. domach kultury. (5) 1924-39. 1945-48: cm+sk+kl+tm. (6) Ok. 25 cm wyk. dla uC/.I1iów w latach 1960. i 1970. (7) Ok. 35 uczniów (dzicwczęta i ch lopcy). ]8. (J) Kisal'cwski, .Jan, 1904 Świr. wileilskic (Świ<;ciany); od 1930: Augustów, woj. suwalskie: rolnik. (2) Picrwszc lekcje gry od wuja, potem samouctwo. (3) Od 1920: ws. zl. (-t) 1945-60: ws. pp. 1988.89: lok. fp. (5) 1920-39: cm+sk+tm; 1945-60: cm+sk+hlll+bn: solo. (6) Ok. ł O cm wyk. dla muzeów w latach 1970. (7) JedcnuC/cll. ] 9. (I) Kondl·at, Stanisław, 1936 Przewoźniki k. Wilna: od 1945 Słupy, k. Olsztyna: malarz poknjnwy. (2) Dziadek. (3). (4) pp, zt, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1945-50: cm+hlll: 1960-79: pp. solo: 1980: 5 cm. (6) Cm od dziadka wyk. w 1934. nadalui:y\\anc. (7) Brak. 20. (I) Kowalski, Eugcniusz, 1929 LaJlcew-Lug. nowogródzkie (Baranowicze); od 1945: Jamicnko. woj. pilskic: rolnik. robotnik. malarz. (2) Wuj, ojciec, dziadek: gra takżc na ak,)rckonic. (3) Od 1938: zt. imieniny. (4) 1945-47: ws; 1956-57: akompaniamcnt dla lok. amatorskiego zespołu teatralnego; 1958-87: gra tylko nu akordconic: 1988-92: ponownie na cm. lok. fp. Turnicj w Gryfinie, lok. dożynki w M icroslawcu (1992). przcdzielanie występów zespołów jako solistacymbalisla. Wystt;p solo\\)' w czasie VIII European Scminar in Ethnomusicology \\ Tuc/nic. pa/.d/.1988. (5) 1938.39: cm+sk+tm: 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1956.57: cm+gitara+mandolina+banjo+akordeon; od 1988: solo. (6) Pierwsze cm od dziadka wyk. \V 1926. nadalużywanc. (7) Wnuczka. 2 J. (I) Krupski, .J{)zcf 1917 Wilno: od J 946: Kętrzyn, w~j. olsztYllskie; krawiec (zmarł \'v 1992). (2) Wuj.jcdcn rok uczenia. (3) Od 1929: zt, ok. 50 ws, imicniny. �146 (4) 1945-82 pp, od 1983 lok fp, 1988-91 turnieje w Gryfinie, I nagroda w 1988 i 1989. (5) 1929-39: cm+gitara+banjo+tm (w Wilnie), cm+sk+kl+hm pedalowa+tm (na wsi). (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1982. (7) Wnuk (Andrzej Zajko, ur. 1979 w Giżycku i tam zamieszkały, zwycięzca turniejów instrumental istów w kategori i młodzieżowej). 22. (I) Kołakowski, Wacław, 1923 Czernice, wileńskie; od 1945: Straduny, woj. suwalskie (Ełk); rolnik. (2) Ojciec chrzestny, sąsiad. (3) Od 1936: zt, ws. (4) 1945-47: ws, zt, chrzciny, 1948-86: pp; 1987 imprezy lok. Dni Seniora, dożynki. fp, akompaniament dla lok. zespołu śpiewaczego. 1988-95 turnieje w Gryfinie, nagrody na Festiwalu w Kazimierzu. Obok A. Suchorolskiego i B. Usinowicza najbardziej aktywny cymbalista do dziś (1997). (5) 1936-39: cm+hm (zt), cm+sk (ws u Młodej), hm+bn (ws u Młodego); 1945-47: cm+ak, 1948-86: cm solo, od 1987: cm+mandolina+tm. (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1945, drugie 1987. (7) Szkółka cymbalistów, kilkanaścioro uczniów, nauka gry ze słuchu. Stała opieka WDK w Suwałkach (Miroslaw Nalaskowski). 23. (I) Kuncewicz, Konstanty 1903 Łoźniki, wileóskie; od 1946: Soldany, woj. wileńskie (Giżycko); rolnik (zmarł w 1982). (2) Starszy brat. (3) Od 1912: zt, ws, chrzciny, chodzenie z łałymkami i inne zwyczaje. (4) 1945-49: zt, ws; od 1960 zarobkowa gra solowa w parkach, nad jeziorami, na statkach wycieczkowych: 1978-81 Zajazdy cymbalistów w Lidzbarku Wannióskilll. (5) 1912-39: cm+hm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Jedyne cymbały wyk. w 1920. używał do śmierci, obecnie u D. Sobolewskiego. (7) Brak. 24. (I) Lobacz, Władysław 1907 Dolhinów (Wilejka): od 1947 Mirsk woj. jeleniogórskie; rolnik, szewc. cieśla. magazynier. (2) Ojciec, wuj; gra także na sk. (3) Od 1914: przygrywanie zabawom dzieci, od 1917: ws, dożynki. (4) 1947-67: ws, od 1987 akompaniament dla zespołu lokalnego. (5) 1920-39: cm+sk+kl+ +hm+tm; 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1948-67: cm+ak; 1987: clll+sk+kl+ak+bn (zespół dla inscenizacji wesela). (6) Gra tylko na jednych cm wyk. przez ojca w 1914. (7) Syn. 25. (1) Makasewicz, Edward 1918 Rudomino k. Wilna; od 1946 Bartoszyce. woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz. (2) Ojciec, trzy miesiące nauki: gra także na akordeonie. (3) Od 1932: ws. zt, imieniny, chrzciny. (4) 1945-70: ws, zl; od 1971: fp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+bn (kapela rodzinna), 1945-70: cm+ak+perkusja (ws), od 1971: cm solo lub cm+hm. (6) Pierwsze cymbały wyk. przez ojca w 1932; dziewięć cm wyk. w latach 1964-82. (7) Wnuk, dwóch synów. 26. (I) Makowski, Bołesław 1914 Grygajci, woj. wileóskie; od 1946 Michałówka, woj. olsztyńskie; krawiec. (2) Sąsiad, samouctwo. (3) Od 1931: ws, zt, dożynki, zarobkowe muzykowanie wędrowne. (4) 1945,46: ws. (5) 1931-39: cm+sk+ +hm+kl+tm (ws), cm+hm albo cm+sk (zt), 1945-46: cm+sk+ak, 1947-75 pp. (6) Cm, na których grał zakupił w 1931 i 1940. (7) Brak. �147 27. (I) Michnicwicz, Stanisław 1904 Zamchowo, wileóskie (Dzisna); od 1945: Mieszkowice, woj. szczecillskie; rolnik, krawiec. (2) Starszy brat, trzy miesiące nauki. (3) Od 1914: przygrywanie do tailca dzieciom, 1920-39: ws, zt, kolędowanie, chodzenie z lałymkami. (4) 1945: ws; 1988-95: turnieje w Gryfinie. (5) 1920-39: cm+sk+tr+tm(bn)+Cb (ws), cm+sk (zt); 1945: cm+sk+hm+tm. (6) Pierwsze cm wyk. w 19 I4, drugie - 1928, trzecie - 1930 używane do 1995 roku (7) Dwie wnuczki. 28. (I) Misun, Władysław 1920 Wardomicze Nowe, wileóskie (Wilejka); od 1946: Gubin, woj. zielonogórskie; rolnik, krawiec (zmarł w ł 989). (2) Wuj; grał także na akordeonie. (3) Od 1931: zt. (4) 1945-56: zt, ws. 1988,89 - turnieje w Glyfinie. (5) 1931-39, 1945-56: cm+sk+akordeon+perkusja (ws), cm+akordeon (zt); od 1957: ak+dwa saksofony+perkusja. (6) Pierwsze cm od wuja, drugie wyk. z niemieckim stolarzem w 1946, używane do 1989. (7) Dwóch synów. 29. (I) Mojsak, Edward 1925 W inkowce, woj. nowogródzkie (Lida); od 1948: Gryfino, woj. szczecióskie; nauczyciel muzyki. (2) Ojciec; gra także na sk, akordeonie, fOłtepianie. (3) 1936-39: zt, ws, chrzciny. (4) Od 1957: zespoły regionalne. Zbieracz melodii ludowych, publikuje zapisy m.in. z Wełtynia, Chojnej, 8artkowa. (5) 1936-39: cm+sk+bn; szkolna orkiestra: mandoliny+ +gitary+cm; 1975-80: troje cm+sk+kl+bn (reprezentacyjna kapela woj. szczecillskiego). (6) Cztery cm wyk. w latach 1970. Kilkanaście cm wyk. w latach 1980. i 1990. (7) Autor S::koly Kły na Lymbalach, (Szczecin 1991), ok. 30 uczniów w lok. szkołach, organizator klasy gry na cymbałach w Gryfinie. 30. (I) Ozdoba, Szczepan 1912 Lukawica, woj. kieleckie, od 1921: Czerniaty, woj. wilellskie (Postawy); od 1945: Kętrzyn, woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz, bednarz, felczer, lutnik. (2) Ojciec; gra także na sk. (3) Od 1930: ws, zt. (4) 194577: pp, od 1978: fp - Lidzbark Warmióski. (5) 1930-39: dwoje cm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Pierwsze cm od ojca, dwoje cm wyk. w latach 1930., 12 cm, 10 sk wyk. w I. 1960. i 1970. (7) Wnuk. 31. (1) Pacuk, Jan 1921 Holownicze, woj. nowogródzkie; od 1945: Zdziechowice, woj. tarnobrzeskie; kierowca, palacz. (2) Sąsiad, potem samouctwo. (3) Od 1935: ws, zt. (4) 1945-48: ws, zt; od 1973: pp.; 1979, 1983, 1989-92: fp, Kazimierz nad Wisłą, Gryfino, Janów Lub. (5) 1935-39: cm+sk+hm+bn; 197989: cm solo lub dwoje cm. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930., czworo - po 1973. (7) Dwóch kuzynów. 32. (I) Paszkiewicz, Antoni 1916 Rukojnie k. Wilna; od 1958: Legnica; cukiernik, strażak. (2) Sąsiad, potem samouctwo. Grał także na akordeonie i trąbce. (3) Od 1932: ws, zł. imieniny, chrzciny, procesje, pochody. (4) 1945-57: zt, ws (na Litwie); 1958-84: pp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+tm; 1945-57: cm+ak; 1958-84: cm solo. (6) Tylko jedne cm zakupione w 1926 roku i używane do 1984 roku, ofiarowane do Muzeum w Jaworze k. Legnicy. (7) Brak. �148 33. (I) Pawluszkiewicz, Antoni 1909 Oszmiana. woj. wilcllskie: od 1946 Lidzbark Warmillski, woj. olsztYllskic; stolarz. (2) Samouk. (3) Od 1924: ws. z1. grał także na sk. (4) 1945-70: pp. od 1971: fp. nagrania dla rozgłośni radiowej w Olsztynie. (5) 1924-39: cm+sk+hm+kl+tm (v\is). cm+sk (z1). 1945-70: solo lub 2 cm. (6) Ok. 15 cm wyk. w latach 1946-1983. (7) Od 1975 ok. 20 uczniów w lok. szkołach. 34. (I) Przychodny, Jan 1922 Wolica, woj. tarnopolskic (Podhajce); od 1945 Oborniki Śląskie. woj. wroclawskie; rolnik. kierowca. (2) Starszy brat; później samouctwo. (3) Od 1934: ws, zl; grał także na klarnecie w orkiestrzc dętej. (4) ł 945-79: pp lub klarnet; do 1990 saksofon w różnych zespolach; od 1980: rp (cm), np. Kolorowe Wsie, Dni Turystyki. 7. bratem Stcl~lIlem towarzyszenie cm+sk zespołowi śpiewaczemu z Obornik ŚI. (5) 1934-39 i po 1980: cm+sk+bn lub (od 1983): cm wymiennie z kl+2 sk+ak+Cb: sk Icm (fp): 1992 (turniej \\ Gryfinie): solo. Do 1990 roku grywał na ws w skladzic saks. tenor, saks. alt .. ak. perkusja. lr. (6) Tylkojedne cm. na których gra od 1934. (7) Brak. 35. (l) Przychodny, Stefan (brat Jana) 1919 Wolica. \\-oj. tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Bagno (Oborniki Śląskie), woj. wrocławskie: rolnik. (2) Samouk. Gra także na sk. (3) Od 1934: z1. ws. (.f) 194:'.46: \vs. /1: od 1980: fp. pp. (5) 1934-39 i po 1980: cm+2 sk+bn lub cm+ak+tr+bn. (6) Tylko jedne cm wyk. według wzoru z 1934. (7) Wnuk. 36. (I) Rodziewicz, Karol 1927 Wilejka. woj. wiblskie: od 1945 Chclm: robotnik. (2) Samouk. (3) pp. (4) 1946-65: z1. ws: od 1987: rp. (5) 1946-65: cm+ak+saksofon+tr+pcrkusja: od 1987: solo. (6) Troje cm \\yk. 1946. 1950. 1987. (7) Dwóch synów. 37. (I) Sielicki, Franciszek 1924 Mikulino. woj. \\ikllski~' (Wikjka); od 1945 Walów, woj. wrocławskie; robotnik. stolarz. portier. (2) Dziadek. starszy brat. (3) pp; grał także na gitarze; od 1938: zt. (4) IlJ45-47 z1. \\s; od 1978: fp, Dni Seniora, 1988: turniej w Gryf~nie. (5) 1938.39: CIll I ski kl+ak: 1945-47: crn+sk+ +tr+ak+tlll; od 1978: cm+sk+ak+bn. (6) Cm \ld \\. illccntego Kaduszkiewicza. wyk. w 1972. nadalu7ywane. (7) Syn. 38. (I) Sipowicz, Justyn 1913 Miary. \-\oj. \\ ilcllskic: od 1947 Mieszkowice. woj. szczeciilskie; rolnik. krawiec. (2) Sąsiad. (3) 1928-39: z1. ws. imicniny. (4) 1945-87: tylko ak, 1988-95 turnieje w Gryt~nie. (5) 1928-39: cm+sk+hm+kl+tr+ +bn (ws), clll+sk lub clll+hlll (zt). (6) Troje Clll wyk. w 1928, 1988. 1989. (7). Brak. 39. (l) Siwicki, Antoni 1928 Lyntupy, woj. wilellskie (Świ<;ciany); od 1946 Kętrzyn woj. olsZlyilskie: szewc (zlllarł w 1988). (2) Starszy brat; graf także na sk (z nut). (3) pp. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp. od 1971: także lok. fp. (5) 1945-47: cl11+(2)sk+tm, 1971-1988: cm+ (2)sk. (6) Troje CIll wyk. z bratcm Józefem w 1978-82. (7) Siostrzen iec. �149 40. (I) Siwicki, .Jbzef (brat Antoniego), 1916 Lyntupy, woj. wileńskie (Święciany): od 1946 K<;trzyn woj. olsztYl1skie: nauczyciel. (2) Samouk, gra także na sk (z nut). (3) Od 1928: Zl. kilka ws. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp, od 1971: także f11.(5) 1928-39: c1l1+2 sk+Cb: 1945-47: cl11+2 sk+tm, 1971-1988:cm+(2)sk. (6) Troje cm \\yk. 1978-82, wyk. także kilkoro sk. (7) Siostrzeniec. 41. (I) Sobolewski, Dominik 1924 Góry. wilCl'lskic: od 1948 Pozezdrze, woj. suwalskie, od 1961 Giżycko. woj. suwalskie; rolnik. robotnik. (2) Ojciec; potem K. KuncewicL. (3) Od 1934: pp. (4) 1945-48: zt. od 1978: fp - Węgorzewo, Kazimierz. Grylino: od 1983 solowa gra zarobkowa nad jeziorami, na statkach. (5) 1934-39 i 1945-47: cm+sk; od 1978:soI0. (6) Nie wyk. cm samodzielnie, d\\(1je cm zakupi,mych od 1\. Rartkicwicza i K. Kuncewicza. (7) 8rak. 42. (\) Suchorolski, Antoni \92 J Skorodyilcc. woj. tarnopolskie (Czortków), od 1947 Warszawa: I"Olnik. cmerytowany oficer łączności Ił Armii WP. (2) Starszy brat. (3) 1933-1939: ok. 100 ws. zt: gral także na ak, sk. i trąbce w orkiestrze dętej. (4) Od 1986: pp i występy solowe w kościołach. szkołach. na podstawie umowy z. Warszawskim TO\.varz.ystwem Muzycznym gral wok. 200 przedszkolach: od 1989 fp - Gryfino, Kazimierz, W~gorzewo. (5) 1933-39: cm+sk+tr+ +kl+Cb (kapela rodzinna): od 1986: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1986; w latach 1990. wyk. troje (starszy brat wyk. osiem cm). Udział w konkursie na budowę instrumcntów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów luzycznych w Szydlowcu (1995). (7) Bczpośrednio nikt konsultowała się z nim cymbalistka Marta Stanislawska. absolwentka Akademii Muzycznej w Warsza\\le. ·0. (I) Suz)'lIowicz, Waclaw 1916 Korzyść, wilel1skie; od 1945: WeltY11, woj. szczecillskie: stularl (.,'marl w 1992 roku). (2) Wuj; jeden rok liczenia. (3) 19301939: ok. 90 \\s. I.t. (4) 1945-50: zt. dożynki. choinka dla dzieci, ok. 15 ws; 195174: pp. gral takie na pianinie: od 1975 lok. zespól IlIdowy, turnieje w Gryfinie. (5) 1930-39: cmłak (/t): clll+ak+sk+tm (ws); 1945-50: cm+ak+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn: od 1981: solo. (6) Troje cm wyk. w 1930, 1952. 1960; wyk. też bn. (7) Dwóch uczniów w sąsiedztwie. 44. (I) Szarecki, Piotr 1914 Sawiczóny, pow. Wilno: od 1958 Opole: stolarz, kolejarz. (2) Dziadek. ojciec. (3) Od 1928 ws. zt: akompaniament do łalymek, pochody 3-Maj()\\c; wystetPY w rozgłośni wileł1skiej 1935-36: grał także na sk, ak. gitarze. tm. (4) Od 1973 w zespole regionalnym przy klubie wojskowym, Iiunc koncerty. fp. Gryfino. (5) 1928-1939: cm+sk+ak+kl+kontrabas+tm: od 1973: cm+sk+ak+tm. (6) Gra na cm z XIX wieku. (7) Brak. 45. (I) Szpakowski, Franciszek 1908 Nowa Wilejka. wile11skie; od 1945 Kętrzyn. olsztYllskie: geodeta. stolarz. (2) Wuj, nauczyciel muzyki, samouk. (3) Od 1922: ws. zt. gral takLe na tr w orkiestrzc wqjskowej. (4) 1945-1950: ws, zt, od 1951 pp. (5) 1922-1939 cm+ak+sk (+kl+tr+tl1l); 1945-50: cm+ak+sk. (6) Pierwsze cm wyk. w 1922. drugie - 1981. (7) Brak. �150 46. (1) Tyczko, Marian 1924 Bielowo, wileI1skie (Braslaw); od 1945 Mieszkowice, szczeciI1skie; rolnik, kierowca, mechanik. (2) Ojciec, starszy brat, wytwórca cm. (3) 1937-39: ws, zt; gra także na ak, sk, mandolinie. (4) 1945-87 tylko ak. od 1988 fp, Gryfino. (5) 1937-39: cm+sk+ak+kl+perkusja. (6) Troje cm wyk. wg wzoru E. Mojskada w 1988, 1989. (7) Dwóch wnuków. 47. (I) Usinowicz, Bronisław 1914 Kudejsze, nowogródzkic (Lida); od 1945 Zgorzelec, jeleniogórskie; rolnik, urzędnik. (2) Lok. muzyk ludowy. (3) Od 1928 zt, pp, gra także na sk, ak. (4) 1946-50 tylko ak., od 1963 pp, od 1972 koncerty na cm w radio, TV, sanatoriach, fp, od 1990 grywa w Szwajcarii. (5) 1928-39: cm+sk+flet+bn; 1946-50: sk+ak.+pianino+perkusja; od 1972 cm solo. (6) Dwoje cm wyk. w 1963 i 1964, w tym jedne a 52 pasmach. (7) Ok. l O uczniów. 48. (l) Zając, Józef 1924 Kaczanówka, tarnopolskie (Skałat); od 1957 Giebułtówek, jeleniogórskie; rolnik, robotnik. (2) Samouk. (3) 1938-39: zt, chrzciny. (4) 1945-57 tylko ak.; od 1958 pp; gra także na sk i gitarze. (5) 1938-39: cm+sk, od 1958 cm solo. (6) Cm wyk. 1957, wyk. też bn. (7) Brak. 49. (I) Zienkiewicz, Kazimierz 1929 Rudobieść, wileI1skie (Święciany); od 1945: Lidzbark Wann., kierowca. (2) Starszy brat. (3) 1936-1939: zt dla dzieci. (4) 1945-70: pp, od 1971: fp, zt i imieninowe. (5) 1936-39: cm+sk; od 1971: cm solo lub cm+sk+ak+kl+bn. (6) Troje cm wyk. 1976-1982. (7) Wnuczka. 50. (I) Zioła Stanisław 1929 Balaharówka, tarnopolskie (Tłomacz); od 1945 Góralice, szczecillskie; rolnik. (2) Ojciec. (3) 1938-39: zt, tłoka przy kukurydzy (cm+bn); (4) 1945-75: ws, zt; od 1994 - cm solo fp., Gryfino, w 1997 i 1998 w Kazimieru n. Wisłą (nagrodzony); grywa także na sk i ak. (5) 1938-39: cm+kl+ 2 sk+bn; cm+bn; 1945-75: sax, tr, ki. banjola, ak - orkiestra rodzinna, bracia i ojciec. (6) Cm kupione przez dziadka, używane do dziś (ok. stuletnie). (7) Kilkoro uczniów. Podejmując temat kontynuowania tradycji muzycznych przcz Kresowców warto zwroCIC uwagę na kwestie, jakie stały się przedmiotem zorganizowanej w Pradze przez łnstytut Etnografii i Folklorystyki Czeskicj Akademii Nauk w 1995 roku konferencji "Nacjonalizm i regionalizm w muzyce ludowej i w badaniach nad muzyką ludową". Dyskutowano na niej m.in. a działalności kulturalnej, zwłaszcza muzycznej, Niemców sudeckich oraz Niemców z południowych Moraw i o jej wpływie na utrzymywanie tradycji wyniesionych ze stron rodzinnych, na spoistość grupy oraz jej aktywność. Jak wynika z referatu kompozytora i organizatora ruchu chóralnego Widmara Hadera, wygłoszonego na wspomnianej konferencjiiX, problematyka socjo-etno- Materiały znajdują się w druku. wcześniej Widmar I (ader opublikował //1111 S/lde/endell/schen lind Tradi/ionsvers/iindnis heli/e. w: I. SlIde/endell/sch /schechisches '\/lIsi!wylllpO.l'illlll 1991, 3() IX - 3 X 1991. Ak/llelle lexikw.raphische !-j·agen. lJeric!J1. Reg.ensburg. 1991, s. 33-42. Ponadto Ute Reichert-Flogel. Siidllliihrische Sing- lind SI)ie/sc!lIIr. -lO .J1l/we, Verlag. des Sudmahri18 MIlsikIeben �151 psychologiczna dotycząca upraWlal1la tradycji muzycznych przez Niemców sudeckich i innych przesiedlel1ców z b. Czechosłowacji, jest podejmowana dopiero w latach 1990. W dyskusj i m. in. podniesiono, że dopiero po 40 latach dostrzeżono w Niemczech na forum publicznym swoistość kulturową Niemców sudeckich, fakt wniesienia przez nich własnych tradycji kulturalnych. Główną przeszkodą w asymilacji przesiedleóców ("wypędzonych") w Niemczech Zachodnich były różnice językowe (dialektalne), zwłaszcza w Badenii-Wirtenbergii. Tam też najwcześniej powstały stowarzyszenia podkreślające przesiedleńczą tożsamość. Pragnienie ciągłości i potrzeba zachowania zbiorowej pamięci muzycznej sprawily, je jU? w obozach uchodźców w 1945 roku organizowano chóry. Miejsce "wypędzonych" w spoteczeństwie niemieckim wynikało z podwójnej motywacji: z jednej strony chcieli oni być normalnymi obywatelami w poszczególnych landach, z drugiej zaś zdecydowani byli podkreślać swoją odrębność grupową. Pełna asymilacja była akceptowana tylko na płaszczyźnie ekonomicznej, zaś w dziedzinie kulturalnej, duchowej deklarowano wolę zachowania odrębności. Stowarzyszenia śpiewacze (liczące nawet do 150 osób), grupy teatralne, chóry, orkiestry dęte, mają charakter bądź ponadregionalny (jako ogólnie przesiedlel1cze), bądź związane z określonym ziomkostwem (Egerland, Iglauer Insel, Siidmiihrisch, Bbhmerwald, Schlesisch, Stiddeutsch, Norddeutsch). Mogą być one zarówno centralizowane i wspierane administracyjnie (zespoły muzyczne w ramach Deutsche .fugend des Ostens, dziś przemianowanej na, nota bene, Deutsche Jugend il1 Europa), bądź funkcjonować lokalnie i samodzielnie, jak np. Eger- kinder Duddsackmusik. Chociaż centrum ożywianej tradycji stanowi pieśl1 ludowa, das Volkslied, to jednak poszczególne związki regionalne miewają specyficzny profil, np. muzyka instrumentalna w Egerland, taniec towarzyski i historyczny w południowomorawskich stowarzyszcniach, chóralny - w północnomorawskich i śląskich, np. Iglouer Singkreis. W ogólnym obrazie wszechstronność kultywowanej tradycji (muzyka tradycyjna-ludowa, popularna, taniec historyczny, twórczość kompozytorów XVIIIXX wieku urodzonych lub działających na dawnych terytoriach zasiedlonych przez Niemców) przyczynia się do tego, że przeważają obecnie zespoły młodzieżowe, złożone z potomków przesiedleóców. Fakt ten upodabnia funkcjonowanie tradycji Niemców bardziej do aktywności kulturalnej wśród mniejszości narodo\vych w Europie Środkowej i Wschodniej niż do związków i stowarzyszeń przesiedlellczych w Polsce, o przewadze starszej generacji, skupionych zwłaszcza na historii i pamięci. W odróżnieniu od polskiej, zdziesiątkowanej tzw. "repatriacji" z Kresów Wschodnich, pozbawionej najczęściej przedwojennej struktury społecznej, "wyschcn Lal1lbchalisratcs. (jcislingcn/Stcigc 1992. �152 pędzeni" zachowali jednak jednolitość, identyczność grupową, pozwalającą mówić raczej o przeszczepie niż o rozproszeniu. Muzyczne Stowarzyszenia Niemców sudeckich rozpoczę~y dzia~alność już w 1952 roku. a \\! 1965 roku sformułowano tezę, iż utrzymanie kulturalnego dziedzictwa niemieckiego ma przygotować przyszłą wymianę kulturową między Wschodem a Zachodem. Muzyczny charakter stowarzyszeó i związków (Die .)'udele/ldeulsc!len Sing- //lui Spielscharen) umożliwił pierwsze powojenne odwiedziny kraju rodzinnego z koncertami - Czech i Moraw w 1978 roku. Systematyczna współpraca niemiecko-czeska, owocująca publikacjami z wspólnych imprez naukowo-kulturalnych, datuje się od 1991 roku. Zapoznanie się z wydawnictwami Sudeckiego Instytutu Muzycznego w Regensburgu prowadzi do wniosku, że nurt ludowo-popularny stanowi tylko jeden z aspektów całości upowszechnianej kultury przesiedlcl]czej. Świadome uprawianie tradycji muzycznych umożliwiają zbiory pieśni drukowanych od II połowy XVIII wieku, powielane dziś w zeszytach lub ulotkach dla celów imprez przesiedleIlczych. Duża część muzyki instrumentalno-taneClncj datuje się z czasów monarchii austro-węgierskiej (m. in. lendlery, polki. polka-mazurka. muzyka salonowa, operetkowa), co rzutuje na ponadnarodowy profil tradycji muzycznych Niemców Sudeckich. Obok ram instytucjonalnych, konieczni okazują się przewodnicy, którzy obok własnej aktywności muzyczno-kompozytorskiej zajmują się organizacją i promocją zespołów muzycznych. Przesiedlellczo-niemieckich zespołów muzycznych jest w Europie co najmniej dwicście. Nicktóre mają własne wydawnictwa fonograficzne, ich dystryhucja ma jednak charakter głównie lokalny. Caly ruch kulturalno-muzyczny opiera się na dolml\\ olności. nic ma honorariów za występy czy organizację. W dziedzinie wykonawstwa pieśni ludowych istnieje szerokie spektrum od prostych dwugłosów do opraCOWał] konccl1owych. Występy odbywają się w strojach szytych samodzielnie wedlug starych wzorów. Mają też miejsce wspólne koncerty czeskie i niemieckie, choć kulturę Niemców Sudeckich traktuje się także samodzielnie, bez styku z czeską. Rzeczywistość kulturowa zespo~ów jest ,.bogata i otwarta" (W. Hader). Dotyczy to także zagadnienia tzw. "autentyzmu". zwłaszcza w zakresie muzyki dętej. Jak jednak pokazują doświadczenia z kontaktów z publicznością, znacznie większą popularnością cieszą się, jak dotąd, nowsze aranżacjc niż wykonania zgodne z wzorami minionymi. Wersje historyczne adresowane S<lhardziej do znawcó\\ niż do miłośników. Elementami tradycyjnymi bywaj'l więc raczcj uhiory muzyków niż produkcje muzyczne, dopasowane do gustów szcrokiej puhliczności. Strategia komercjalizacji zdaje się działać tu bardzicj bezvvZględnie aniżeli w Polsce. Gdybyśmy porównali funkcjonowanie tradycji llIuzycznych Nicmców Sudeckich lub poludniowomorawskich z grupami post-przesiedlcóczymi w Polsce. to wydaje się, że jedynie Górale Czadeccy wykazuj'l pewnc cechy wspólne. �153 Znaczna jest u Górali reprezentacja młodzieży, znaczny współczynnik międzynarodowy (rumUllsko-ukraińsko-słowacko-polski), dość wczesne uformowanie się zespołów (lata 1960.), wreszcie defensywno-autopromocyjny model funkcjonowania w otaczającym, nie zawsze sprzyjającym środowisku społecznym. Nie ma jednak w ruchu Górali Czadeckich nurtu profesjonalnej kultury muzycznej. Tym, co łączy zarówno polskie jak i niemieckie tradycje przesiedleńcze to pielęgnowanie lirycznego wizerunku małej ojczyzny. Heimatpjlege jest w Niemczech zawsze pozytywnie oceniane w odróżnieniu od naznaczonych pejoratywnie pojęć zakoJlczonych na -iSlIIlIS (np. Nationalisl11us). Trzeba jednak dodać, że popularne tradycje muzyczne Niemców sudeckich, morawskich, czeskich i śląskich zostały w znacznym stopniu wypełnione XIX-wieczną muzyką autorską, salonową, wodewilową, co ułatwiło zaistnienie tej przesiedlellczej kultury muzycznej wobiegu kultury masowej, z natury traktującej aspekty narodowe bądź jako dekorację, bądź jako kwestię w ramach tolerowanego limitu. Odrębność Górali Czadeckich wobec kultury masowej jest znacznie większa, tzn. tradycja tych Górali funkcjonuje wśród nich samych obok uczestnictwa w kulturze masowej jest to przykład zjawiska compartmentalization, ,,(prze )działowości" - podczas gdy muzyka Niemców sudeckich, mieszcząc się w zasadniczym nurcie kultury masowej, przydaje jedynie specyficzne barwy dla IJeilllatpjlef,;c. Młodzież z zespołów muzycznych w Niemczech zajmuje się ponadto tym, czym w Polsce towarzystwa miłośników ziemi, np. zabytkami, porządkowaniem cmentarzy na ziemiach rodzinnych. Muzykowanie w niemieckich organizacjach przesiedlel1czyeh prowadzi więe do aktywności wybitnie społecznych. Wschodnio-kresowe polskie tradycje muzyczne, przypominane na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ograniczają się w zasadzie do bloku pieśni historycznych, balladowych, wojskowych, patriotycznych oraz do ponadnarodowego (w ramach Cesarstwa Rosyjskiego i Monarchii HabsXIV OGÓI-NOPOI.SKI FESTIWAL KAPEL I ŚPIEWAKOW LUDOWVOH burgów II połowy XIX wieku) KAZIMIERZ 2" - 29 VI '''.0 R. repertuaru cymbalistów wilellskich i wschodniogalicyjskich, �154 aczkolwiek część tych tradycji narosła lokalnie wokół miast i dworów. Wodróżnieniu od Niemców sudeckich prawie całość tradycji kresowych, podtrzymywanych przez ruch kulturalny i amatorski, opiera się na przekazie ustnym. Trzeba też podkreślić niesynchroniczność powrotu (reinwencji) tradycji - w Niemczech od początku lat 50., w Polsce od 1980 roku. Należy tu wreszcie dodać, że ożywienie czesko-niemieckich kontaktów kulturalno-muzyczno-retrospektywnych jest prostym usuwaniem skutków wojny i likwidacją - po zmianach polityczno-społecznych - nienormalnych, zwłaszcza w warunkach rewolucji komunikacyjnej, blokad i barier. Wymianie kulturalnej czesko-niemieckiej sprzyja ciągłość granicznego status quo z okresu międzywojennego (aczkolwiek decyzje o wysiedleniach Niemców podjęły władze czechosłowackie). Tego ułatwienia nie ma w przypadku relacji polsko-niemieckich, w których pomimo polityczno-prawnych rozstrzygnięć i potwicrdzeó oraz międzynarodowo usankcjonowanych wysiedleJl niemieckich, istnieje pewna infrastruktura obaw. Za pomyślną raczej oznakę dzisiejszych czasów możnaby uznać, że nie terytorium, ziemia, Lebensrawl7, jest w polityce aksjomatem, lecz raczej wzrost ekonomiczny i system bankowy. Piotr Dahlig FROM TilE RESEARCH ON MUSIC TRADITIONS IN 1'111:WEST AND NORTH OF POLAND. THE DULCIMER PLA YERS (Summary) Musical traditions of the transplanted populntion from the eastern territories of interwar Poland have been poorly documented. \n 1982-1995. I carried out Ikld-investigations of hammered dulcimer players in this displaced population. I recorded liliy musicians. horn between 1903 and 1936. Fourty-sevcn of them were already playing dulcimer in the 1920s and )930s. The history of dulcimer players can be divided illlo Iwo periods: interwar and post-war. The latter has three pha~es: 1945-1949 (continuation). 1950-1970 (isolation). 1971- (revival). The union of the instrument making and playing remained (and still remains) a distim:tive kature of the dulcimer players' group. In 1945-1947 the musicians had a stabilizing rok in thc new social environment. the more so as modern bands were usually lacking. Slight political changes in the I970s. administrati\e reforms in ) 975 and new culture centn:s have wntributed to revival of local traditions for public performances. The revival was connected with a modilieation of the Illusic practice. The traditional peasant performance practice ofthe dulcimer within a band I~l(lcd into the background and was partly replaced by individual solo perliJrmanee inspired also by the romantic poem /'an Tadell.\"= by Adam Mickiewicz. A regionalization of performance practice has emerged in three variants of the revival process: I. Identity renewed. The largest group of dulcimer players is still in the northeast. This group has retained the scparate feature of rescttlers from the Vilnius region (Wi/nil/kil. They were ..discovered" by the broadcasting worker (Maryna Okęcka-Bromkowa) in the end of the 1950s. by an inąui!) published in the local press in Olsztyn and started their public concerts in 1971. Sinee 1978 they meet at a special yearly 1Cstival in Lidzbark Warmiński. All except one play solo and regularly construct dulcimers. 2. Assimilation. The small group in Silesia 1~t1lsunder a general catego!) �155 ofn:settlcrs li'om the cast (/ah/lgo\l'(\'). With their dulcimers. they ollen join popular bands or vocal ensemblcs. the members ofwhich descend fi'om ditlerent regions. The dispersal ofmusicians resulted in e"perimenls in the dulcimer's construction and tuning system. 3. Leadership and education. Since 1975. the group in Western Pomcrania has emergcd thanks to thc initiative of a local teacher (Ed\\ard Mojsak) \\ho slaJ1ed a elass in dulcimer playing at the local school (Grytino 1983) and organized mectings of the dulcimer players sinee 1988. The meetings in Gryfino reveal two styles of playing .- the more traditional melodic perCormanee with the prevalence of the right hand and the hannonic one \\hcre both hands arc se\lslanding. This dualism is connected with mcthods of learning-teaching either by car (the melodic style) or by note (the hannonic style). Tram·fated by P. Dah/ig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/afdfe954a2f5e16e88ebd180c05c1671.pdf 58a233de68821afc79760d9be171f7f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3028 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2832 Title A name given to the resource Biesiadne inicjacje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.56-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danielewicz, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE JERZY litarnej, która opierała się na „biesiadach zasłużo­ nych", urządzanych przez kastę naczelników plemion (basilees). Zmodyfikowaną kontynuacją tego systemu w epoce hoplitów były syssitia i sympozja klasy hopli­ tów. Dwie te instytucje powstały ze wspólnego źródła, lecz w wyniku różnej drogi rozwojowej. W większości państw-miast (poleis) stworzono organizację militarną, opartą na fylach (phylai) i fratriach (phratriai). Arysto­ kratyczne sympozjon nie stanowiło tam już centrum życia politycznego, lecz lokowało się obok nowych i n ­ stytucji polityczno-militarnych, a jego funkcją w coraz większym stopniu stawało się dostarczenie rozrywki. Niemniej trzeba powiedzieć, że pozostało jedną z do­ minujących form współbiesiadowania. Inaczej wyglą­ dała sytuacja w Sparcie, gdzie obowiązujące wszyst­ kich pełnoprawnych obywateli składkowe syssitia słu­ żyły stworzeniu struktury zmilitaryzowanego społe­ czeństwa . DANIELEWICZ Biesiadne inicjacje Rozważania o greckim sympozjonic S tówo „sympozjum", inaczej „sympozjon", które przejęliśmy - w pierwszym wypadku poprzez łaci­ nę - z greckiego sympósion, budzi w naszych cza­ sach prawie jednoznaczne skojarzenia z konferencją lub dyskusją naukową. N a takie rozumienie sympozjonu wpłynął niewątpliwie fakt, że w ten sposób właśnie zatytułował jeden ze swoich najsłynniejszych dialogów Platon, a za n i m i n n i autorzy (np. Ksenofont, Plutarch, Lukian); wspólną cechą owych literackich „sympozjonów" było imitowanie prowadzonej przy uczcie rozmo­ wy na tematy filozoficzne, moralne, literackie, a także praktyczne lub zabawowe . W naszych rozważaniach gatunek zwany sympozjonem nie stanowi głównego te­ matu, pozostanie jednak jednym z ważnych źródeł po­ mocnych w badaniu sympozjonu jako instytucji cha­ rakterystycznej dla życia społecznego i kultury greckiej począwszy od okresu archaicznego 3 4 Zwyczaj wspólnego biesiadowania charakteryzuje oczywiście wiele kultur, ale u Greków posiadał swoją specyfikę. Wspomniany wyżej Murray podkreśla trzy jego cechy do tego stopnia charakterystyczne, że mogą służyć jako wyznaczniki zasięgu k u l t u t y greckiej w Śródziemnomorzu i Europie Północnej. 5 Po pierwsze, wspólne posiłki były zajęciem zasadni­ czo zarezerwowanym dla mężczyzn. Sympozja odbywa­ ły się w andrón, „męskiej sali", a kobietom nie pozwa­ lano w nich uczestniczyć, przynajmniej na równych z mężczyznami prawach. 1 W sensie ściśle etymologicznym sympósion („wspól­ ne picie") określa tę część uczty, która następowała po posiłku. Znaczenie etymologiczne nazwy jest t u jednak o wiele węższe niż realne, gdyż sympozjon bynajmniej nie ograniczało się do prostej konsumpcji wina. Jego różnorodne funkcje, a t y m bardziej odniesienia symbo­ liczne, nie dają się ująć w krótkiej definicji. W niniej­ szym wykładzie pragnę poświęcić szczególną uwagę tym aspektom, które czyniły z sympozjonu oryginalne zjawisko religijne, społeczne i kulturowe. Po drugie, w Grecji bardzo wcześnie podzielono ucztę na dwie części: poświęconą jedzeniu (deipnon) i poświęconą piciu {sympósion), przy czym znacznej rytualizacji uległa nie tyle ta pierwsza część, ile druga. Po trzecie, już w wieku V I I I p.n.e. ustalił się w Gre­ cji zwyczaj, przejęty chyba z Bliskiego Wschodu, spo­ czywania na sofach zamiast siedzenia w czasie uczty. Wymienione wyżej cechy specyficzne greckiego sympozjonu nie dają oczywiście pełnego jego obrazu; trzeba je skomentować i uzupełnić szeregiem dalszych obserwacji. ; =; Fakt, że biesiadowano w męskim gronie, uświadamia nam wyraźnie podrzędny status społeczny kobiet. Do­ puszczano je do uczt jedynie w instrumentalnej roli wy­ konawczyń muzyki, kochanek lub posługaczek. Wspól­ nota sympozjonu, podkteślana przedrostkiem „we­ spół", sym- ( = syn-), była wspólnotą mężczyzn i tylko z t y m zastrzeżeniem można mówić o przestrzeganiu za­ sady równości praw podczas uczt. Sympozjon trzeba rozpatrywać na szerszym tle zwy­ czaju „współbiesiadowania". Jak zauważa Oswyn M u r ray , w społeczeństwie archaicznej Grecji, nie posiada­ jącym formalnej kasty kapłańskiej ani scentralizowanej struktury władzy, wspólne spożywanie posiłków pod­ kreślało równość praw i służyło ugruntowywaniu po­ dzielanych przez społeczność wartości. W epoce późnoarchaicznej uczony angielski wyodrębnia cztery pod­ stawowe typy współbiesiadowania: święto religijne, wspólny posiłek żołnierski, posiłek publiczny fundowa­ ny przez polis jako wyraz wyróżnienia oraz mające spra­ wić przyjemność sympósion. 2 Bogaty rytuał sympozjonu miał swoje odniesienia re­ ligijne . A k t e m wyraźnie sakralnym było ofiarowanie bogom cząstki przeznaczonego do konsumpcji wina przez ulanie paru jego kropel z pucharu (sponde, liba­ cja). Jak stary to był zwyczaj, świadczy formuła epicka z Iliady 9,177, powtórzona kilkakrotnie w Odysei: autar 6 Znana nam z literatury tradycja wspólnych uczt się­ ga swymi korzeniami opisanej w epice organizacji m i ­ 56 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE Na ucztach, przy wspólnym posiłku Wśród biesiadników wszcząć pean wypada. epei speisan t' epion th' hoson ethele thymos („Gdy na cześć bogów uleli, co dusza zapragnie, wypili" - przel. K. Jeżewska). Z czasem ustalił się zwyczaj, że winem za­ czerpniętym z pierwszego mieszalnika składano libację Zeusowi i bogom olimpijskim, z drugiego - herosom, z trzeciego - Zeusowi Zbawcy lub temuż Zeusowi z ptzydomkiem Teleios, „doprowadzający do szczęśliwe­ go końca" lub alternatywnie - z pierwszego mieszalni­ ka Dobremu Demonowi (agathoü daimonos) a z trzecie¬ go — Hermesowi . (Przeł. J. Danielewicz) Wzmianki o wspomnianych wyżej czynnościach rytual­ nych są w piśmiennictwie greckim liczne; przypomnij­ my t u jednak tylko zdanie z Platońskiej Uczty : 12 A gdy Sokrates ułożył się na sofie i, podobnie jak inni, spożył posiłek, spełniliśmy libację, zaśpiewaliśmy pieśń na cześć boga i wykonaliśmy pozostałe czynności rytualne, a następnie zabraliśmy się do picia. 7 Peter v o n der Mühll wyraża pogląd, że libacja wo­ tywna była początkowo obrządkiem mającym przeła­ mać tabu związane z winem, gdyż picie oznacza pene­ trację, wniknięcie w to, co demoniczne. Aspekt dani­ ny ofiarnej jest czymś wtórnym, pierwotnym elemen­ tem pozostaje element magiczny. 8 Znaczenie sakralne - nie tylko higieniczne - ma tak­ że mycie rąk przed ucztą. Zasadę tę zna już Homer. W V I księdze Iliady opisuje znamienne zachowanie Hektora, który wiedząc, że ma wpierw spełnić płynną ofiarę na cześć Zeusa i „innych nieśmiertelnych", nie chce przyjąć wina od matki, gdyż czuje się zabrudzony. Wypowiada wtedy słowa (ww. 266-268): . Sympozjon w odczuciu uczestników było obrzędem kolektywnym, łączącym ich z bogiem; wieńcząc mie­ szalniki (kratery) i dzbany dokonywali o n i symbolicz­ nego aktu jego uwieńczenia. W i n a nie traktowano bo­ wiem po prostu jako daru boga, lecz często identyfiko­ wano je z n i m samym, stąd popularnym określeniem boskiego napoju były użyte metonimicznie imiona: Bakchos, Bromios, Dionizos. Wieszczek Tejresjas w Bakchantkach Eurypidesa (ww. 284-285)' wypowia­ da znamienne słowa, iż w płynnej ofierze z wina skła­ dany jest sam Dionizos: Boję się wino ulewać Zeusowi ciemne, nie myjąc Przedtem rąk, jestem zbrukany posoką i kurzem bojowym. Jakżebym mógł do Kronidy czamochmurego wznieść modły! (Przeł. Kazimiera Jeżewska) Problem czystości fizycznej przed przystąpieniem do kontaktów z bóstwem analizuje Włodzimierz Lengauer , dochodząc do wniosku, że zabrudzony czło­ wiek nie może przystąpić do modlitwy lub ofiary, po­ nieważ brud jest śladem jego czynności ze sfery pro/anum, od którego sacrum musi być wyraźnie oddzielone. Jego to, boga, ofiarują bogom, Tak że mu ludzie zawdzięczają dobra. (Przeł. Jerzy Łanowski) 13 Także zdobienie głowy wieńcem podczas sympozjo­ nu jest elementem związanym z obrzędowością, nawią­ zującym do rytów inicjacyjnych, czyli praktyk, których celem jest przyjęcie do nowej społeczności . N a tej za­ sadzie nakładano wieńce wtajemniczonym w misteria i np. pannie młodej czy zmarłemu. Rówieśnik Eurypidesa, łon z Chios, w jednym z zacho­ wanych fragmentów (744 PMG) przechodzi niepo­ strzeżenie od pochwały Dionizosa do pochwały wina: 14 [Sławię] dziecię nieujarzmione Byczogłowe, młode - i niemłode, Najsłodszego miłostek Hałaśliwych sługę, Wino - władcę świata, Co ludziom dodaje otuchy. Niemal religijną atmosferę sympozjonu dobrze odda­ je elegia Ksenofanesa (1 W . - 1 G.-P.), opisująca etap wstępny uczty. Zacytujmy z niej kilkanaście pietwszych wersów w przekładzie Włodzimierza Appela: (Przeł. Jerzy Danielewicz) Teraz bowiem podłoga jest czysta, czyste są ręce wszystkich, a także kielichy; jeden nakłada nam wieńce, inny w czaszy roznosi dokoła wonny olejek, krater mieszalny czeka pełen i radość sposobi, Kolejnym wybitnie sakralnym aktem było wspólne odśpiewywanie peanu biesiadnego przez wszystkich uczestników. Zdaniem badacza gatunku peanicznego lana Rutherforda funkcję peanu wykonywanego pod­ czas sympozjonu można określić jako apotropaiczną, czyli nastawioną na odwrócenie nieszczęścia czy szko­ dy, a zarazem celebracyjną . Bardzo wczesnym po­ świadczeniem omawianego t u zwyczaju jest fragment 98 PMGF poety spartańskiego z drugiej połowy V I I wieku Alkmana : 5 wino jest już gotowe i zda się zapewniać, że nigdy w dzbanach go wdzięcznych nie zbraknie kwieciem woniejącego, Pośród nas i kadzidła unosi się zapach odświętny, stoi też woda źródlana świeża, czysta i chłodna, obok są chleby rumiane, a stół wspaniały, od sutych 10 10 gnąc się ciężarów, dźwiga sera i miodu dostatek, 11 57 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE ołtarz w środku komnaty skrywają kwietne girlandy, gwar biesiady i pieśni w krąg wypełniają domostwo. Trzeba atoli, by najpierw rozsądni ludzie sławili boga w swych hymnach podaniem zbożnym i słowy Ważną rolę w wypełnieniu celów sympozjonu odgry­ wał wybierany każdorazowo przez biesiadników „mistrz ceremonii", zwany bardzo różnie, nie tylko sympostarches lub symposiarchos , ale również np. basileus lub drchon . Wszystkie wymienione nazwy podkreślają jego władzę i , rzeczywiście, władzę taką posiadał. Mógł m.in. zaproponować program poetycko-muzyczny łub temat dyskusji. Był też odpowiedzialny za nastrój przy­ jęcia. W t y m celu ustalał, ile mieszalników rozcieńczo¬ nego wina zostanie wypitych, oraz jaka będzie proporcja wody i w i n a . Ideałem było utrzymywanie się w stanie pośrednim między niepożądaną trzeźwością (nephein) a kompletnym upojeniem (methyesthai) . Pewien pro­ cent upojenia był potrzebny po to, aby nie zachowywać się sztywno, mieć odwagę prezentowania się przed i n ­ nymi oraz uwolnić się od zmartwień . Temu ostatnie­ mu celowi patronował Dionizos z przydomkiem Lyaios, Uwalniający od trosk". W charakterze antidotum na troski można bvło zastosować silniejsza mieszankę wo dv i wina i szvbciei wvchvlac kielichv W e fragmencie 346 (L -P = V o m t Alkaiosa nodmiot lirvcznv wvstenuie w roli sympozjarchy i daje takie oto zalecenia: 19 czystymi; 15 kiedy spełnią libację i modły zaniosą, by mogli, kroczyć drogą słuszności - tę wszak wybierać należy zamiast pychy - do woli niech piją, byleby sługa wieść ich do domu nie musiał, chyba że ktoś już sędziwy. W przytoczonej t u części elegii Ksenofanes koncen­ truje się na przygotowaniach do uczty, rytuale sympozjonu (obmywanie rąk, nakładanie wieńców, libacja, modlitwa, hymn do boga) i wskazówkach dotyczących picia; elegia ma zatem, by użyć modnego ostatnio ter­ minu, charakter „metasympozjalny" . Zwraca uwagę nacisk, jaki poeta kładzie na aspekt motalny: ustalone przez niego normy biesiadnych zachowań, oparte na przestrzeganiu zasady zbożności i sprawiedliwości, obowiązywać mają również w innych dziedzinach ży­ cia. Uczta jest sui generis mikrokosmosem, rządzonym podobnymi prawami co makrokosmos otaczającego świata . 15 20 21 12 23 2Ą 25 16 Elementem podkreślającym niemal sakralny charak­ ter uczty jest u Ksenofanesa m.in. pokryty kwiatami oł­ tarz pośrodku sali. Zwolennik dosłownej interpretacji Hans Herter uważa, że jest to ołtarzyk przenośny, jaki znajdował się w każdym domu, specjalnie na ten czas tam ustawiony . Ponieważ jednak zestawienie ołtarza z kraterem zdarza się na malowidłach wazowych nie­ zwykle rzadko i w innych kontekstach, Francois Lissarague sugeruje, że Ksenofanes przedstawia tu idealizo¬ wany obraz sympozjonu, nadając konkretom znaczenie przenośne dla wyeksponowania związku libacji z modli­ twą. Odejście od dosłowności opisu wydaje się potwier­ dzać epitet mieszalnika - w oryginale mówi się o nim, że jest pełen nie tyle wina, co pożądanego nastroju (mestos euphrosynes, „pełen radości") - niemniej sprawa, ołtarza jest trudna do definitywnego rozstrzygnięcia. 17 18 Wspomniana przez Ksenofanesa euphrosyne, radość, dobre samopoczucie każdego uczestnika, to istotny wa­ runek udanego sympozjonu, jego arete, jak wyraził się autor anonimowej elegii z I V wieku p.n.e. (27 W . = 12 G.-P.). Nie należy tego pojęcia utożsamiać jedynie z przyjemnością ucztowania. Elitarni sympozjaści nie oczekiwali wyłącznie konsumpcji czy rozrywki, lecz także zaspokojenia wyższych potrzeb duchowych. Plu¬ tarch w Uczcie siedmiu mędrców (2, 147e) ujmuje to następująco: „Człowiek rozumny nie przychodzi na biesiadę, jakby był tylko garnkiem do napchania, ale po to także, żeby użyć i poważnej rozmowy, i żartów, i posłuchać czegoś, i samem. u. opowiedzieć w towarzy­ stwie coś stosownego w danych okolicznościach - jeśli zebranie ma stanowić dla obecnych przyjemność". 58 Pijmy! Dlaczego na lampy czekamy wieczorne? Dnia odrobina została do zmroku. Sięgnij po kubki - te większe, misternej roboty! Po to dał przecież Semeli i Zeusa syn ludziom Wino, by mogli o troskach zapomnieć. Zmieszaj więc jedną część wody, dwie wina - i nalej! Aż do krawędzi lej śmiało! Niech jeden za drugim Krążą kielichy (Przeł. Jerzy Danielewicz) Nie poddane kontroli pijaństwo odrzucano jako nie­ godne Greka i typowe dla barbarzyńców. Anakreont w jednym ze swych utworów o tematyce sympotycznej (356 P M G = 33 Gentili) rozwija problem pożądanej równowagi między pragnieniem wyzwolenia się z więzów racjonalności a obowiązkiem przestrzegania decorum. W drugiej części utworu ostrzega przed czymś, co można by było nazwać antysympozjonem. Wezwanie do zaprze­ stania pijatyki na modłę Scytów sąsiaduje z zachętą do kulturalnego sposobu biesiadowania, model barbarzyń­ ski przeciwstawiony jest modelowi greckiemu: Dalej, pora już porzucić Zwyczaj uczt na modłę Scytów Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy: Gdy sączymy wino z wolna Piękny hymn niech ktoś zanuci! (Przeł. Jerzy Danielewicz) Naturę tego przeciwstawienia ustalił precyzyjnie Giovanni C e r r i , zauważając, że polega ono na różnym 26 �Jerzy Danielewkz * BIESIADNE INICJACJE zjon związane było od początku z arystokracją i w znacz­ nym stopniu pozostawało jej domeną nawet w Atenach V wieku, gdy budowano już jadalnie publiczne i stwa­ rzano okazje do zbiorowego świętowania . podejściu do picia. Scytom mianowicie obca była eks­ cytacja bakchiczna jako przeżycie religijne, które u Greków znajdowało swoje naturalne ujście w ryt­ micznej dyscyplinie muzycznej i pięknej pieśni; w re­ zultacie zamiast uporządkowanej chorei panowała u nich barbarzyńska żywiołowość, wyrażająca się nie­ kontrolowanymi krzykami. 32 Powiązanie sympozjonu z elitą społeczną owocowa­ ło ustaleniem pewnych standardów zachowania. Mó­ wiliśmy już o ogólnej kulturze picia i funkcji sympozjarchy w regulowaniu „temperatury" sympozjonu. Pora wspomnieć o jego inspirującej roli w procesie tworze­ nia i przekazywania poezji. Już u Homera, jak wykazazał K. Bielohlawek , picie wina było tylko tłem dla ważniejszej przyjemności (określanej czasownikiem terpesthai), jaką stanowiło wysłuchiwanie pieśni aojdów - obok wzajemnego zabawiania się opowieściami (mythoi, epea, lógoi) . W „epoce l i r y k i " właśnie syn i pozjon stwarzało tło i okazję do wykonania dawnej i no­ wej poezji , przyczyniając się do jej transmisji, prze¬ chowania dla następnych pokoleń. Sympozjon odbywało się w sali mieszczącej za­ mknięte grono sympozjastów. Francois Lissarague nazwał je obrazowo, od zajmującego centralne miejsce mieszalnika, „przestrzenią krateru". Przestrzeń ta była troskliwie zagospodarowana. Sympozjaści spoczywali na sofach (pojedynczo lub po dwóch na jednej), opie­ rając lewą rękę o podgłówek. K o n t a k t wzrokowy i gło­ sowy między każdym z n i c h zapewniało odpowiednie ustawienie sof i ograniczenie ich liczby. Jak wynika z badań archeologicznych, standardem było 7 lub 9 sof, umieszczonych wokół sali pod ścianami . Obok każdej sofy ustawiano osobny stolik, na którym kła­ dziono zakąski. Obraz sali biesiadnej z siedmioma so­ fami i tylomaż stolikami zarejestrował A l k m a n we fragmencie 19 PMGF. 27 33 34 35 28 N a uwagę zasługuje osobiste zaangażowanie sympo­ zjastów w kształtowanie programu spotkania. Joachim Latacz nazwał sympozjon rodzajem „intymnego te­ atru kameralnego", w którym role aktora i widza/słu­ chacza mogły ulec odwróceniu. I choć z oczywistych względów nieczęsto mogli się na przeciętnym sympozjonie pojawić uznani i powszechnie podziwiani poeci, ich poezja znajdowała tam trwałe miejsce dzięki po­ nownemu jej wykorzystywaniu w nadającym się do te­ go kontekście (tzw. przez Włochów riuso). Sięganie po dobre wzory poetyckie wystawia wysokie świadectwo gustom greckich sympozjastów. W a r t o sobie uświado­ mić, że jedną z rozrywek intelektualnych wprowadza­ nych podczas sympozjonu było wzywanie współtowa¬ rzysza biesiady do zacytowania z pamięci fragmentu wiersza „zadanego" poety. W komedii Arystofanesa Daitales (fr. 235 K . - A . ) jeden z uczestników dialogu prosi drugiego: „Zaśpiewaj m i jakąś piosenkę biesiadną z Alkajosa albo Anakreonta" Dzięki takim sympozjal ćwiczeniom literackim" możliwe bvło ' n o w a nie nokaźneeo reoertuaru ooetyckieeo Świadczy o tvm znów Arvsmfanes który w komedii Pokoi fww 774-779J zakłada ńa nrzykład że widzowie teatralni a Z i n i r i mkaźna ich cześć roznoznaia wnlecio' 36 Dobór uczestników nie był przypadkowy, choć ist­ niała kategoria gości przybywających bez zaproszenia (dkletoi) lub przyprowadzanych przez osobę zaproszo­ n ą ; tych ostatnich zwano dowcipnie „cieniami" (skiai) . Zależnie od okoliczności sympozjon gromadzi­ ło rodzinę lub grono przyjaciół. Kryterium stanowił zbli­ żony styl życia, zbieżność poglądów i celów politycz­ nych, wyrównany poziom k u l t u r y . Formalne sympo29 i0 31 n r e W rei komedii ny t e K s t t e j o ea go poety^tesicnorosa rvwek L e m a t dawno marłe' rywe poe a t u aa o a e¬ ¿LV r i i u r ; , a w nycerzacn 7 Pindara (fr 89a Maełder) ' ' Do rutynowego programu należało przejęcie - wraz z wręczoną gałązką mirtu - roli kolejnego wykonawcy i odśpiewanie jakiegoś utworu z klasycznego repertu­ aru pieśni biesiadnych, takich jak np. Theognidea czy skolia attyckie. Teksty dobierano pod różnym kątem. Obok utworów typowo okazjonalnych, nawiązujących do programu sympozjonu, wykorzystywano całą gamę innych. Cel był różny: rozrywka, ganienie przeciwniP 1 C S m M u z y k grecki grający na lirze 59 ? �K n i r j i u ftmoi • PAIDEIA POETÓW lerzy poafci<M*3 • BIESIADNE INICJACJE ków (które zresztą mogło samo w sobie być również źródłem rozrywki), pochwała przyjaciół, bezpośrednie lub zawoalowane propagowanie wzorów zachowań, przypominanie ważnych wydarzeń z przeszłości. W epoce ograniczonego przekazu pisemnego oralnie prezentowana poezja pełniła ważną funkcję społeczną i kulturową. Grecy docenili rolę pamięci w sztuce sło­ wa, czyniąc Muzy córkami Zeusa i Mnemosyne - to znaczy Pamięci. Wolfgang Rosier pisząc o sympozjalnej mnemnsyne, wyraził się , że oznaczała ona przede wszystkim kolektywną pamięć gtupową. Podkreśliłbym cel normatywny, dydaktyczny, widoczny w rewokacji przeszłości. Nieprzypadkowo poetą ttadycyjnie recyto­ wanym podczas uczt w spartańskich obozach był Tyrtajos \ który nie tylko tworzył płomienne wezwania do boju, ale także przypominał Spartanom - „potomkom Heraklesa" - o ich pochodzeniu i pradawnym ustroju; nie przypadek też sprawił, iż w demokratycznych A t e ­ nach znaczną popularnością cieszyły się skolia wysła­ wiające tyranobójców Wróćmy w rym miejscu jeszcze do Ksenofanesa, który w zakończeniu zacytowanej już mnie częściowo elegii stwierdza wprost, że nie wszystkie tradycyjne tematy nadają się do przedstawie­ nia podczas sympozjonu. Potrzebne są „szlachetne wieści" i dlatego należy chwalić tych poetów, którzy je przedstawiają, pamięci powinna towarzyszyć „dążność do doskonałości". W słowach Ksenofanesa, jak wyka­ zał Giovanni C e r r i , widoczny jest zalążek kontroli społecznej nad produkcja poetycka rozwinięty później przez Platona w Państwie w postulat cenzury państwowei W a r t o dodać że to co postulował ooeta filozof realizowano od dawna podczas svmpoziów kieruiac sie intuicvinie interesem społecznym elementy norma tvwnei parenezy daia sie w lirvce oreckiei zauważyć od iei noczatków i to nawet w tak e L t v c z n v m gatunku jakim był j a m b * . wykraczająca poza erotykę; jej adresatami są młodzień­ cy z tej samej klasy społecznej. W elegiach biesiadnych Teognisa w kontekście rozmaitego typu refleksji i po­ rad aż kilkadziesiąt razy pada imię młodzieńca Kyrnosa. Zacytujmy dla ilustracji jeden urywek, ujawniający bardzo charakterystyczny dla tego poety, arystokra­ tyczny punkt widzenia (ww. 69-72): Nigdy z ufnością, Kymie, nie szukaj u człeka podłego Rady, kiedy zamierzasz czynu ważnego dokonać. Ale do szlachetnego człowieka się zwróć, choćby nawet Trud to był wielki i drogi musiałbyś, Kyrnie, nadłożyć. (Przeł. Włodzimierz Appel) 57 Wiersze, w których - tak jak tutaj - występował imiennie wskazany adresat, nie miały w intencji po­ etów charakteru jednorazowego, okolicznościowego; tworzono je z myślą o wielu dalszych, późniejszych wy­ konaniach podczas sympozjów. Teognis przepowie­ dział swojemu ulubieńcowi Kyrnosowi sławę w sło­ wach: 3 Nie zabraknie cię nigdy na wszelkich biesiadach i ucztach Twoje zaś imię nie będzie z ust rozlicznych schodziło: Ciebie uroczy młodzieńcy przy wtórze fletów rozgłośnych Będą z wdziękiem opiewać w pieśniach dźwięcznych i pięknych. (ww. 239 nn. - Przeł. Włodzimierz Appel) 59 Życie potwierdziło tę przepowiednię: o nieustającej popularności zbiom Theogmdea świadczy wymownie fakt, że przetrwał on w odpisach aż do czasów nowożyt­ nych. Chatakterystyczna dla biesiadnej poezji erotycznej była apostrofa ogólna „o chłopcze" , odzwierciedlają­ ca kierunek działania, specyficzny układ między doro­ słym, zaangażowanym uczuciowo mężczyzną (erastes) a stanowiącym obiekt jego pożądania młodzieńcem (erómenos). Po przykład sięgnijmy do drugiej księgi Tfieognidea (ww. 1235-1238): 42 Ciekawą sprawą jest wiek adresatów przybierającej różne formy sympozjalnej paidei. W sytuacji gdy świa­ dectwa archeologiczne i literackie wyraźnie potwier­ dzają obecność na ucztach chłopców i młodzieńców, można sobie zadać uzasadnione pytanie, czy owa paideia dotyczyła tylko dorosłych mężczyzn, czy może także owych młodych ludzi. W i a d o m o , ze w kreteńskich aiidreia siedząca na ziemi u stóp ojców młodzież przy­ słuchiwała się dyskusjom starszych, kończących się kie­ rowanymi do mej wskazówkami. Podobnie w Sparcie: napełniający dorosłym biesiadnikom kielichy chłopcy mieli obowiązek przysłuchiwać się dysputom politycz­ nym i opowiadaniom o heroicznych dokonaniach oby­ wateli, mogli też zadawać pytania, na które dorośli m u ­ sieli odpowiedzieć. Chłopcze, który uczuciem mym władasz, posłuchaj, Bo co powiem, nie będzie niemiłe ni wstrętne. Nie bój się słów mych przyjąć: nie musisz niczego Robić, na co byś nie miał w swym sercu ochoty. 41 (Przeł. Jerzy Danielewicz) Zacytowane wyżej próbki poezji przypominają o dwóch istotnych dla zrozumienia biesiadnych inicja­ cji faktach: 1. T y m , który wprowadza chłopca w świat pożądanych norm i wartości jest mężczyzna, 2. Zwią­ zek między owym mężczyzną a chłopcem oparty jest na zasadzie ukierunkowanego w jedną stronę uczucia. Znamienne wydają się greckie terminy określające Szczególnie charakterystyczna dla arystokratów epoki archaicznej jest poezja sympotyczna tworzona pod wpływem uczucia erotycznego, lecz tematycznie 60 �Jerjy Qwhfawte • BIESIADNE INICJACJE obu partnerów: erastés t o ktoś, kto kocha, éramenos ktoś, k t o jest kochany (w języku greckim jest to imie­ słów bierny). Claude Caíame w swej książce o Erosie w starożytnej G r e c j i ' uznaje relację tego typu, wystę­ pującą zarówno w układach homoseksualnych, jak i heteroseksualnych, za „asymetryczną" i określa ją mianem philia, przeciwstawiając jej model miłości oparty na wzajemnym uczuciu - philótes^. Ponieważ jednak zarówno do phiUa, jak i do philótes prowadzi Eros, pełni on ważną rolę przy wprowadzaniu młodych ludzi obojga płci w dorosłe życie, stwarzając więzy za­ ufania niezbędne w dwóch podstawowych instytu­ cjach: państwie (polis) i domu (oikos). Miejscem ero­ tycznej inicjacji w ramach zinstytucjonalizowanej ho¬ mofilii (Caíame woli ten termin o d pederastii) było m.in. sympósion. 4 Związkiem między sympozjonem a pederastią zajął się niedawno Jan Bremmer , który skłonny jest rozpa­ trywać to zjawisko na tle inicjacyjnym. N a Krecie i w Sparcie pederastía wiązała się z rytuałem przyjęcia w poczet pełnoletnich obywateli. W pierwszym z wy­ mienionych miejsc tzw. philétor, czyli „kochanek", porywał swojego wybrańca, przedstawiał go w swoim klubie (andreion), a następnie zabierał wraz z jego przy­ jaciółmi na wieś, gdzie spędzali czas na polowaniach i ucztach. Po powrocie młodzieniec był utoczyście przyjmowany do grona dorosłych; podczas ceremonii otrzymywał zbroję od swojego kochanka. Identyczny prezent dostawali w darze od dorosłych mężczyzn-kochanków w momencie przejścia do kategorii pełnolet­ nich obywateli młodzieńcy tebańscy. W Atenach o ro* snącej skali zjawiska pederastii świadczą pojawiające się od drugiej ćwierci V I wieku p n e sceny przedsta­ wiane na malowidłach wazowych. Bremmer zwraca także uwagę na niezwykłą popularność posągów mło­ dzieńców kouroi, w epoce archaicznej; naliczono ich ponad 60.000' Dodajmy, że także liryka grecka tego okresu przepełniona jest zachwytami nad pięknem chłonieceeo i młodzieńczeeo ciała Cvtowanv badac^ holenderski widzi w tvm obiaw zmianv stvlu zvcia arv" stokracii w en .ce hop itów a mianowicie przeniesienia iei zainteresowań aeonistvcznvch z nola walk. na bo ska" sportowe gdzie występowali piękni nadzy zawód nicv W rodñwisku arvs mamv wówcza- d . 45 46 gii pojawiają się w kontekście erotycznym terminy lo­ kujące miłosny związek dwóch mężczyzn w szerszym niż prywatny kontekście, takie jak np. pistós phAos (wierny przyjaciel) i hetahos (towarzysz), Słowami tego rodzaju można było równie dobrze określić sprzymie­ rzeńców politycznych i członków złączonych więzami przyjaźni ugrupowań o wspólnej orientacji ideologicz¬ n e j " . Elegie mówiące o męskiej philia, a zwłaszcza pew­ ne powtarzające się w nich tematy, jak wierność, zdra­ da, zaufanie, wytrwanie w przeciwnościach, dają się w tej sytuacji interpretować nie tylko w relacji: kocha­ jący - ukochany, ale także w relacji: obywatel - obywa­ tel, współtowarzysz z tej samej frakcji. Można zatem powiedzieć, że wprowadzając młodego partnera w re­ guły philia jego opiekun arystokrata zapoznawał go z obowiązującym w tej warstwie społecznej kodeksem postępowania. W tytule mojego wystąpienia zamieściłem określe­ nie „inicjacje", które być może niektórym z Państwa wydało się ryzykowne. M a m nadzieję, że powyższe, z konieczności wyselekcjonowane uwagi i obserwacje dostarczyły nieco argumentów uzasadniających tezę o inicjacyjnej roli greckiego sympozjonu. Nie ulega bo­ wiem wątpliwości, że sympósion jako instytucja łącząca w sobie elementy świeckie i religijne, prywatne i pu­ bliczne, rozrywkowe i kształcące stanowiło jedną z waż­ nych stref wtajemniczenia w rozległe obszary greckiej kultury i obyczajowości. Poznań, wrzesień-paŹdziernik 1999 r. Przypisy ' 1 O . M u r r a y , Sympotic History, w : O . M u r r a y (red.), Sympotica: A Symposium on the Symposion, O x f o r d 1990, s. 5 1 Dosi. „wspólnoty uczt". Najbardziej znane są syssitia kreteńskie (w ramach hetairiai) i spartańskie (w ramach grup tómoio,); dawnymi nazwami były andrem i phiditia; por. PIu. Lyc. 12,1. D o kilkunastoosobowej wspólnoty mogli być przyjęci pełnoletni 47 czvnienmze innei rvwalizacii czynienia ze swoistvm swoistym rodzaiem roazajem innej rywalizacji owzgięayatraKcyjnycnmioaaenccw. Zob. T . Kostkiewiczowa, Sympozjon, w : Slouruk terminów lite¬ rackich p o d . red. J. Sławińskiego, W r o c l a w 1976, s. 436 młodzieńcy wyłącznie w drodze glosowania. N a kreteńskich andreta spożywano posiłki na siedząco, na spartańskich phiditia - na leżąco, lecz bez k o m f o r t u (niewyścielane drewniane sofy bez podgłówków). W Sparcie rozróżniano dwa etapy uczty: spożywanie zasadniczego posiłku (aSdon) przy winie (epaiklon); nych państwach diady deipnon i 4 i l e k k i c h deserów były t o odpowiedniki zwyczajowej w i n ­ sympósion. Linie rozwojową sympozjonu referuję za: O . M u r r a y , War and the Symposium, w: W . J. Slater (red.), Dinmg m a Classical stymulowane fizycznym pożądaniem Kontakty mia­ ły w urecji, co należy z naciskiem podkreślić, wymiar dodatkowy, mianowicie wycnowawczy. Dtarsi partne­ rzy angażowali się w mora me i obywatelskie ukształto­ wanie młodych ludzi. Aspekt ten opracował, szczegó­ łowo na materiale zaczerpniętym z I neogrudea Uaniel b. Levine , John M . Lewis i Walter Uonlan . Bada¬ cze ci wykazali, ze we wspomnianym wyżej zbiorze ele­ 61 Con­ text, A n n A r b o r 1991, s. 94 I O . M u r r a y , Symposion and Mannerbund, w: P. O l i v a , A . Frolikovä (red.), Concilium Eirene, XVI/1, Praha 1982, 47-52; tenże, Sympotic History, w : Sympotica..., II s. 6 Zob. P. Schmitt-Pantel s. v. Gastmahl, w : Der neue Pauly. En­ zyklopädie der Antike, hrsg. v o n H . Cancik u n d H. Schneider, B d . 4, S t u t t g a r t - W e i m a r 1998, k o l . 802 7 Por. K . Kircher, Die sakrale Bedeutung des Weines rm Altertum, Gießen 1910, s. 16-21; W . Burkert, Greek 1985, s. 70 n . Religion, Oxford �Jerzy Danieleuiicz * BIESIADNE INICJACJE 8 P. V o n der M u h l l , H simposio greco, w : Poesia e simposio nella 3 4 Bari 1983, s. 11 9 3 5 Przykład podany przez Lissarague' a, The Aesthetics..., Jak wykazał E. L . Bowie, dotyczy to nawet elegii ekshorta- I . Rutherford, Paeanic Ambiguity. A Study of the 1986, s. 13-35; Miles ludens? The Problem of Martial Representation tion in Early Greek Elegy, w : Sympotica..., Quaderni Urbinati d i Cultura Classica n . s. 44, 1993, s. 81 Fr. 9 8 P M G F . grecka 1 2 176a: Por. też X e n . Symp. 2 , 1 ; Cyrop. 4,1,6; A n a b . 6,1,4-5. s. 124n. 1 3 W . Lengauer, Religijność starożytnych Warszawa 1994, 3 6 z perspektywy 1 4 Zob. V o n der M u h l l , loc. cit. zur Literatur 1 5 Por. L . E. Rossi, ho spettacolo, w : I Greci. Storia Cultura Arte So- Ungern-Sternberg, cięta a cura d i S. Settis, G i u l i o Einaudi editore [b.m.w.] 1997, s. 372 1 7 3 7 und Römer, A . Schmitt, Mnemosyne in the Por. A t h . 14, 630c (za Filochorosem). Zob. G . Cerri, Piatone 4 0 Princeton and 4 1 1987, Por. K . Bartol, Paränetische Elemente in den lamben von ArchÜo- Por. Ephoros F H G 70 F 149, Pyrgion F H G 467 F 1, Dosiadas 5; 5,5, Plut. Lyc. 12 (Sparta). Supp. Epigr. 7, 151, 168 4 2 Umieszczana na samym początku u t w o r u i stąd przez M . Vette 2 0 Por. np. X. A n . 6,1,30, Plu. Quaest. conv. 620b. (Theognis. 2 1 Plu. Quaest. conv. 622a. ,,1'apostrofe efebica iniziale". 2 2 PI. Lg. 640d, Symp. 213e. 2 3 Z reguły woda przeważała w mieszance, A n a k r e o n t n p . zaleca 4 3 D . Page, Sappho and Alcaeus, dotyczące ars 4 4 omawia pod tym E. Pellizer, Outlines of a Morphology of Sympatic w: Sympotica..., Por. rozważania Platona w Prawach 2 6 Zob. G . Cerri, Ebrezza Entertainment, ed Herodoto), Według Calame'a kontrast miedzy t y m i właśnie d w o m a typami łosnych w Grecji; dla K . J. Dovera (Greek Homosexuality, Lon­ d o n 1978), M . Foucalta (Histoire 1984) w: 4 5 4 6 F. Lissarague, The Aesthetics..., 2 8 Zob. B. Bergquist, Sympatic Space, w : Sympotica..., J. Bremmer, Adolescents, Symposion, s. 19 n n . s. 39-65 oraz 4 7 tamże, s. 122-131 Greków, Zob. K . Bartol, Młodzi Por. przypadek Aristodemosa w Uczcie Platona. gy (edd.), Theognis ofMegara. 3 1 M . V e t t a , I I simposio: la monodia e ii giambo, w : Lo spazio lettera- - L o n d o n 1985, s. 176-196 4 8 rio delia Grecia antka, V o l . I 1, Roma 1992, s. 177 n . Dichtem. Won Homer 4 9 Democracy and the 5 0 Meander 51, and the Polis, w : T . J. Figueira, G. NaPoetry and the Polis, Baltimore¬ J. M . Lewis, Eros and the Polis in Theognis Book 11, w : Theognis s. 197-222 W . D o n l a n , Pistos Phäos Hetairos, w : Theognis of Megara..., s. 223-244 griecHschen und D . B. Levine, Symposium ofMegara..., s. 149 n . bis zur Theognissammlung poetów, 1996, s. 341-351 Plu. Quaest. conv. 707a. K . Bielohlawek, Gastmahls- und Symposionlehren bei t. I , Warszawa 1988, s. 142 n. bogowie starych 2 9 3 3 and Pederasty, w : Sympoti­ Por. Strabon 10,4,21; komentarz w : B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych 3 0 Drinking Group, w : Sympotica..., Paris ca..., s. 135-148, zwł. 142-143 1991, s. 121-131 2 7 Zob. O . Murray, The Affair of the Mysteries: de la sexualité, i pasywnych. I , Palermo Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco J. Boardman, Symposion Furniture, antique, Paris 1996 (przekład i i n n y c h kluczowe jest przeciwstawienie partnerów aktywnych 666a-d. dionisiaca ed ubriachezza scitica nel pen- siew greco tra VI e V secolo a. C. (Anacreonte dans la Grèce miłości, niezależnie o d płci partnerów, oddaje istotę relacji m i ­ kątem s. 178 n . 2 5 C. Caíame, LEros Roma 1980, s. 40) nazwana liber secundus, simboli, pratiche, luoghi, Roma-Bari 1992). O x f o r d 1955, s. 308 bibendi Elegiarum przejrzanego drugiego wydania wersji włoskiej: i Greci e 1'Eros: stosunek 2:1 lub 5:3. Problem proporcji wody i wina omawia 3 2 n u o v a edizione aggiornata sociólogo, F H G 458 F 2 (Kreta) i Kritias B 33 D . - K . , X e n . Resp. Lac. 3, s. 26-28 Normy Sympotica..., chos, Symbolae Philologorum Posnaniensium 8, 1991, s. 29-38. s. 205 n . ; of the Greek Banquet. Images of Wine t r a n s l . by A . Szegedy-Maszak, w: 1994, e ampliara, Lecce 1996, s. 55-66 H . Herter, Das Symposion des Xenophanes, W i e n e r Studien 59, tenże, The Aesthetics 2 4 Symposion, 3 9 w : Sympotika..., grie­ Schriften hrsg. v o n F. Graf, J. v o n 3 8 the Krater, Kleine Stuttgart-Leipzig K. Bartol, Warszawa-Poznań 1999, s. 407 Ritual, 1 9 der Griechen mentarz p o d red. ] . Danielewicza, t. I : Jamb i elegia, oprać. F. Lissarague, Around 1998, s. 230-237 Interpretacja K . Bartol, zob. Liryka grecka. Wybór tekstów i ko­ 1956,33-48 1 8 W . Rosier, 53, des Symposions für die entstehende w : Erschließung der Antike. chische Literatur, s. 766 Meander wykonawczej, J. Latacz, Die Funktion s. 120 n . 1 6 Exhorta­ s. 211-229. Zakres sympotycznych t e m a t ó w elegijnych o m a w i a K . B a r t o l , Elegia . . . . . . 1 1 Greków, Sympo­ J o u r n a l o f H e l l e n i c Studies 106, sium and the Public Festival, of the paian in Greek Literature, before Plato, Rhetorica X I 4, c y j n o - m i l i t a r n e j , zob. tego autora Early Greek Elegy. s. 26. (zob przyp. 18). 1 0 Por. E. L . Bowie, Greek Table-Talk 1993,355-371. Grecia antka. Guida histonca e critica a cura di M. Vetta, Roma¬ Kritias, 5 1 W i e n e r Studien 58, 1940, 11-30 (szczególnie: s. 13). Problem t e n omawia syntetycznie K . Bartol, Mhdzi bogowie..., s. 349 n . ; korzystam t u z niektórych poczynionych przez nią uwag. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1ab05fef633cbb0db16428245271dd.pdf 003501ac1560ceb58d7aaf9af9ec886a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource grupa etniczna ubiór tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1896 Title A name given to the resource Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dankowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOANNA t. 75, 1992 DANKOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ". .. idu u swit neznanymy sztachamy, soroczku maty wyszyła melli czerwonymy i czornymy nytkamy." Pawlyczko UBIÓR TRADYCYJNY JAKO WYRÓŻNIK GRUPY ETNICZNEJ W artykule niniejszym pragnę ukazać jak zmieniły się funkcje odzieży tradycyjnej ludności ukraińskiej przesiedlonej na tereny Polski północno-wschodniej. Spośród wielu funkcji ubioru ludowego (por. P. Bogatyriew, 1979; B. Bazielich, 1987) w szczególności chciałabym się zająć jego funkcją narodową. Pełni bowiem ona rolę dominującą w strukturze funkcji ubioru tradycyjnego Ukraińców zamieszkałych na wymienionym obszarze. Na tę utrwalającą się, a nawet rozwijającą po II wojnie światowej rolę wpłynęły dwa zasadnicze czynniki. Po pierwsze, były to warunki społeczne wynikające z faktu zamieszkiwania tej ludności przez wiele pokoleń w strefie kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Po drugie, były to czynniki historyczne, a głównie przymusowe przesiedlenie Ukraińców w 1947 roku w ramach Akcji "Wisła" i ich rozproszenie w środowisku polskim. Dominacja funkcji narodowej nie wyklucza oczywiście współwystępowania innych funkcji takich jak: estetyczna, praktyczna, wyznacznika płci, stanu i wieku, choć są one coraz bardziej podporządkowane owej funkcji naczelnej. Następuje też wyraźne przechodzenie funkcji obrzędowej w funkcję narodową. W tytule, jak i w dalszej części artykułu używam słowa "ubiór" na określenie wszystkich części odzieży zarówno odświętnej, jak i codziennej wraz z przynależnymi jej dodatkami. Terminem "strój" obejmuję natomiast jedynie odzież odświętną i obrzędową. Określenie "ubiór ukraiński" stosuję jako pojęcie ogólne mieszczące w sobie wszystkie regionalne odmiany tego ubioru spotykane w terenie. Podobnie terminem "Ukraińcy" obejmuję całą ludność ukraińską, która podlegała wysiedleniu łącznie z takimi grupami jak Łemkowie, Bojkowie czy Dolinianie (A. Kwilecki, 1964, 379). Pomimo bowiem wieloletnich sporów na temat przynależności tych grup (a w szczególności Łemków) do ukraińskiej wspólnoty etnicznej ich związki historyczne i kulturowe z obszarem Ukrainy wydają się być niepodważalne (por. K. Pudło, 1987, s. 178; R. Reinfuss, 1990; W. A. Serczyk, 1990, s. 424). Użycie terminu "grupa etniczna" w stosunku do części narodu ukraińskiego, która mieszka w Polsce, znajduje swe uzasadnienie. Samoidentyfikacja etniczna tej grupy mniejszościowej związana jest z terytorium "ojczyzny �80 ideologicznej" (S. Ossowski, 1967), a nie z aktualnym miejscem zamieszkania. Ponadto Ukraińcy polscy postrzegani są tak od wewnątrz (przez samych siebie), jak i od zewnątrz (przez innych) jako grupa o odmiennej w stosunku do większości mieszkańców Polski kulturze. Podtrzymują oni własne wzory kulturowe, pojmując je jako wartości grupowe, nierzadko manifestowane w zachowaniach. Posiadają również skrystalizowaną świadomość etniczną (por. Słownik etnologiczny, 1987, s. 144; A. Posem-Zieliński, 1979; K. Kwaśniewski, 1982, s. 207, 303-304) wzmocnioną ostatnio faktem powstania niepodległego państwa ukraińskiego (K. Kwaśniewski, 1982, s. 217). W zamieszkiwanych obecnie wsiach Ukraińcy stanowią grupy etniczne w sensie węższym, tworząc społeczności lokalne o silnych więzach wewnętrznych. W artykule niniejszym wykorzystano dane uzyskane w trakcie własnych badań autorki, przeprowadzonych w latach 1987-1988 na terenie wsi i gminy Banie Mazurskie (województwo suwalskie, dawny powiat Gołdap) dokąd wysiedlono w czasie Akcji "W" głównie Ukraińców z dawnego województwa lubelskiego. Ze względu na politykę mniejszościową władz PRL nie prowadzono na tych terenach przez bardzo wiele lat po wojnie żadnych badań etnograficznych i nie są znane żadne opracowania dotyczące stanu zachowania i przemian w ubiorze tradycyjnym Ukraińców tam zamieszkałych. Na temat przemian w funkcjach odzieży repatriantów zza Bugu i przesiedleńców na teren Śląska pisała B. Bazielich (1987). Nie wyróżniała jednak Ukraińców jako oddzielnej grupy. Wspomniała jedynie o wciąż żywej wśród ludności zabużańskiej sztuce haftu krzyżykowego, z czego wynika, że także na terenie Śląska ludność ta nie zarzuciła całkowicie dawnej tradycji w zakresie stroju. * Wieś Banie Mazurskie założona została przez Polaków już w połowie XVI wieku. Jednak po najazdach tatarskich i klęsce dżumy w 1709 roku tereny te wyludniły się, a prowadzona później kolonizacja niemiecka doprowadziła do ich germanizacji. W 1939 roku gmina Banie Mazurskie liczyła 1970 mieszkańców, w przeważającej większości Niemców (A. Wakar, 1971, s. 60-107). Ludność ta opuściła wieś jeszcze przed końcem II wojny światowej. Po wojnie próbowano zaludnić te ziemie, jednak akcja osadnicza prowadzona na zasadzie dobrowolnych zgłoszeń nie dała oczekiwanych rezultatów ze względu na duże zniszczenia i małą atrakcyjność gospodarczą tutejszych gleb. W końcu 1946 roku w Baniach mieszkało zaledwie 6 rodzin. O stałym osadnictwie można mówić dopiero w 1947 roku, kiedy to w ciągu maja i czerwca przybyły do Bań 54 rodziny ukraińskie przesiedlone głównie z terenów przygranicznych leżących między Włodawą a Ustrzykami Dolnymi, to jest z dawnych województw rzeszowskiego i lubelskiego, a obecnie chełmskiego, zamojskiego i przemyskiego (por. A. K wilecki, 1964, s. 381; A. Wakar, 1971). Ta prawosławna lub greckokatolicka ludność pochodziła w większości �81 z zamożnych, dużych, liczących nawet po 500 numerów wsi kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Wsie te, często w całości ukraińskie, były względnie izolowane od otaczającego je środowiska, zaś procesy cywilizacyjne rozpoczęły się tu później niż w wielu innych częściach Polski. Czynniki te zdawały się sprzyjać zachowaniu tradycyjnych ubiorów, natomiast zamożność przyczyniła się do rozbudowy form odzieży, a szczególnie stroju (por. Bogatyriew, 1979, 185). We wsiach położonych bliżej większych miast i poddanych ich wpływowi ubiór tradycyjny zarzucono już w okresie międzywojennym. W wioskach bliższych granicy austriackiej i dawnej Galicji spotykało się go częściej, a jego zdobienie było bogatsze i charakteryzowało się archaicznymi technikami wykonania. Mieszkańcy tych wiosek wysoko cenili swój tradycyjny ubiór jako zgodny z obowiązującym kanonem piękna. Ponadto wykonanie poszczególnych jego części było bardzo pracochłonne i niejednokrotnie kosztowne 1. O wysokim statusie ubioru (szczególnie stroju) świadczy również fakt, że wiele osób przywiozło go ze sobą do Bań Mazurskich, często wbrew wyraźnym zakazom eskortujących przesiedleńców żołnierzy polskich. Ci, którzy zdecydowali się go zostawić, zanieśli wyszywane koszule, ręczniki i tkane dywany do pobliskich cerkwi 2. We wsiach rodzinnych ubiór ten nie pełnił aż tak silnie funkcji narodowej, ponieważ ludność ukraińska stanowiła większość na tych terenach. Wprawdzie jedynie w okolicach Hrubieszowa zwarte osadnictwo ukraińskie przekraczało Bug, jednak w okresie przed II wojną światową procent ludności ukraińskiej na tym obszarze wahał się w granicach 60-75,5%. A jeśliby brać pod uwagę tylko ludność wiejską, procent ten byłby jeszcze wyższy (A. Fischer, 1928, s. 3 i 13; Monografia ... , 1932, s. XVII). Jednak już w okresie II wojny za pomocą stroju podkreślano własne sympatie polityczno-narodowe. Mężczyźni, a zwłaszcza kawalerzy, na znak swych postaw patriotycznych i dążenia do proklamacji niepodległego państwa ukraińskiego nosili pod kołnierzykiem odświętnej koszuli błękitną wstążeczkę3. Bezpośrednio po przybyciu na nowe tereny, w odróżnieniu od pozostałych Ziem Odzyskanych i wbrew wszelkim założeniom deportacji mającej na celu rozbicie skupisk ukraińskich, ludność ta znalazła się w okolicach Bań Mazurskich w większości. Zdarzały się nawet wsie w całości ukraińskie. Stało się tak głównie ze względu na uprzednio bardzo słabe zaludnienie tych obszarów, jak również na znaczne przekroczenie planowanej liczby przesiedlonych. Do wsi takich należały Banie Mazurskie. Pobliskie Lisy, Wróble, l Znamienna Hrubieszów: "W Luba Kuszel, lat 2 Informacja 3 Informacja } - Lud 1. LXXV jest tu wypowiedź jednej z informatorek pochodzącej z Honiatyna, powiat naszej wsi to wszystkie dziewczyny wyszywały, że aż im krew z palców szła". 68. pochodzi z okolic Hrubieszowa. pochodzi z okolic Hrubieszowa. �82 Budry i Kuty miały również, co było zjawiskiem unikalnym w skali kraju, przewagę ludności ukraińskiej (A. Kwilecki, 1964, s. 380 i 382)4. Po roku 1956 część przesiedlonej ludności wyemigrowała wracając na swe dawne ziemie. Byli to głównie Łemkowie. Na ich miejsce coraz liczniej zaczęła napływać ludność polska, czy to wskutek przyrostu naturalnego, czy migracji z mniejszych miejscowości. Obecnie trudno jest ustalić dokładnie ile jest rodzin pochodzenia ukraińskiego, a ile polskiego. Dane w księgach meldunkowych są często niepełne i niewiarygodne ze względu na późniejsze poprawki i uzupełnienia. Spośród rodzin mieszanych polsko-ukraińskich część zachowuje tradycje polskie, a część ukraińskie. Są i takie, które starają się łączyć obie. Faktem jest jednak, że ze względu na dużą liczbę osób narodowości ukraińskiej (około 55%) Banie nazywa się często przenośnie "stolicą polskiej Ukrainy". Struktura zatrudnienia sprzyja zachowywaniu wzorców tradycyjnych, gdyż aż 74% tutejszej ludności utrzymuje się wyłącznie z rolnictwa (D. Waluś, 1983). O silnym środowisku ukraińskim świadczy fakt, że we wsi ma swoją siedzibę Ośrodek Kultury Związku Ukraińców w Polsce oraz zbiorcza szkoła gminna prowadząca lekcje języka ukraińskiego. Niedawno wybudowano kościół grekokatolicki pod wezwaniem św. Mikołaja. Wystrój tego kościoła świadczy o wciąż żywej tradycji typowego dla Ukrainy haftu krzyżykowego. We wsi istnieją: dziecięcy zespół pieśni i tańca ukraińskiego "Sokoły" i zespół folklorystyczny dla dorosłych "Zorepad", prowadzone przez nauczycielkę tutejszej szkoły, panią Annę Nazarowicz. Były one nagradzane na Festiwalach Kultury Ukraińskiej w Sopocie. Niektórzy mieszkańcy wsi tańczą i śpiewają w innych zespołach amatorskich, między innymi w "Czeremoszu". Tak więc atmosfera kulturalna wsi, jak również odmienność kultury mieszkających w niej Polaków, jest czynnikiem stymulującym wyraźne uświadamianie i manifestowanie odrębności etnicznej. Sprzyja to zachowaniu tradycyjnych wzorów kultury, przejawiających się między innymi w stroju ludowym. * Po II wojnie światowej obserwujemy na terenie całej Polski szybkie zanikanie ubiorów tradycyjnych lub zmianę funkcji poszczególnych ich części. Systematyczne zastępowanie starych elementów odzieży nowymi, zazwyczaj kupowanymi, powodowało powstawanie zestawień "wiejsko-miejskich", które jednak stosunkowo szybko ustąpiły miejsca odzieży całkowicie miejskiej. Ubiór tradycyjny stopniowo przyjmował rolę kostiumu noszonego jedynie na specjalne okazje. 4 Ze wszystkich województw kraju największą liczbę rodzin - 13.621, to jest około 51 tysięcy osób, osadzono właśnie w województwie olsztyńskim (M. Winnicki, 1965, s. 3 i 13). Należy jednak pamiętać, że chociaż w dwóch powiatach, na których granicy znajdowały się Banie Mazurskie (Gołdap i Węgorzewo) odsetek ludności ukraińskiej był najwyższy w Polsce, to wynosił zaledwie 15-16% ludności całego powiatu. Tym wyraźniej widać niezwykłe skupienie Ukraińców w okolicach Bań (A. Kwilecki, 1964, s. 380), nawet jeśli wziąć poprawkę na celowe zaniżanie statystyk mniejszościowych w tamtym okresie. �83 Wszelkie gwałtowne zmiany dodatkowo przyspieszają procesy przeobrażeń zachodzące w życiu codziennym ludzi i ich kulturze. Bardzo wyraźnie jest to widoczne przy zderzeniu kultur odmiennych, co jest jednym z podstawowych skutków każdej migracji (por. K. Kwaśniewski, 1982). O ile więc do 1947 roku przekształcenia zachodzące w odzieży ukraińskiej uznać można za naturalną, wynikającą z wielu różnorodnych przyczyn ewolucję, to po przesiedleniu nastąpiły gwałtowne przemiany gdyż ludność ta znalazła się w zupełnie odmiennym kontekście kulturowym. Jednorodne i silne grupy lokalne, połączone związkami krwi i powinowactwa oraz mające w swych wioskach świadomość przewagi kulturowo-narodowościowej, a zatem traktujące swe dziedzictwo jako rzecz oczywistą, jedynie słuszną, a nawet będącą powodem dumy 5, całkowicie rozbito rozmieszczając zaledwie po 3-4 znajome rodziny w każdej ze wsi mazurskich. Odmienne środowisko naturalne, zmiana otoczenia społecznego i stosunki, w których Ukraińcy zajmowali pozycję grupy podejrzanej i niebezpiecznej, poddanej ścisłemu nadzorowi UB i pozbawionej części praw obywatelskich (por. A. Sakson, 1991, s. 7), stworzyły warunki, w których nastąpiły głębokie przemiany w całej sferze kultury, a więc również i w ubiorze. Na przemiany te oddziaływały dwie przeciwstawne siły. Z jednej strony specyficzna sytuacja "obcych", izolowanych od reszty osadników ze względu na silny stereotyp Ukraińca-"Upowca" sprawiła, że zamknęli się oni wewnątrz własnej grupy etnicznej. Sprzyjało to niewątpliwie petryfikacji wzorów kulturowych, szczególnie w sferze społecznej i umysłowej (J. Burszta, 1967, s. 161). Z psychologicznego punktu widzenia wyobcowanie wzmocniło naturalną ludzką skłonność do gloryfikowania przeszłości, tym bardziej, że miało ono silne oparcie w tak podstawowej dla kultur rolniczych kwestii, jak bez porównania gorsza na nowym miejscu zamieszkania kategoria gleby. W świadomości przesiedleńców problem ten żywy jest do dziś i ujawnia się w pełnych goryczy stwierdzeniach odnoszących się do stron rodzinnych: "W naszej wsi to były najlepsze ziemie, ani jednego kamyczka" 6. Jak już wspomniałam, liczebność Ukraińców przesiedlonych na Mazury była dostatecznie duża, by na miejsce rozbitych wspólnot lokalnych zaczęło się tworzyć poczucie ponadwioskowej i ponadregionalnej wspólnoty opartej na jedności etnicznej (por. W. Czapran, 1987). Jedność ta została zresztą jednoznacznie określona przez Polaków zarówno sąsiadów-osadników, jak i oficjalne władze stosujące w czasie deportacji kryterium narodowościowe, a nie rzeczywistą przynależność czy wspomaganie oddziałów UPA. W pierwszym okresie po przesiedleniu odmienność ubioru ukraińskiego od nie ukraińskiego (zwykle polskiego) tworzyła istotną przesłankę do sytuo5 Wiele informatorek uważało strój ze swoich okolic za najładniejszy. Wyraźnie świadczy o tym wypowiedź Teodory Pupiec, lat 87: "W naszej wsi to chodzili mocno ładnie ubrane, a w drugiej to już nie tak", fi Informatorka Teodora Pupiec. �84 wania nieznajomych osób w tak istotnej dla kultur tradycyjnych opozycji "swój-obcy". Pozwalała ona na łatwe klasyfikowanie w kategoriach "Ukrainiec - nie Ukrainiec (polak)". W tym momencie ubiór tradycyjny w pełni zaczyna odgrywać rolę jednego z podstawowych wyróżników grupy etnicznej. Różnice regionalne w ubiorach ukraińskich umożliwiały natomiast rozpoznawanie "krajan" i formowanie grup towarzyskich w oparciu o tę kwalifikację. W ten sposób ujawniła się funkcja regionalna ubioru, która jednak wobec znacznego przemieszania ludności ukraińskiej i zaniku grup regionalnych uległa szybko podporządkowaniu funkcji etnicznej (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 183). Powyższe względy przyczyniły się do powszechnego w pierwszych latach po przyjeździe, noszenia przez Ukraińców ubioru tradycyjnego, szczególnie w dni świąteczne. Sprzyjały temu także trudne warunki ekonomiczne. Obejmowane gospodarstwa były często zdewastowane i zrujnowane w 50-70%, pozbawione mebli, narzędzi i inwentarza żywego. Gleby, uboższe od żyznych czarnoziemów i lessów Lubelszczyzny, wymagały zupełnie innej uprawy i przynosiły dużo niższe plony. Przesiedleńcy musieli więc maksymalnie wykorzystać wszystkie przywiezione ze sobą dobra, w tym i odzież (por. B. Bazielich, 1987, s. 122-123; J. Burszta, 1967, s. 161). Niezależnie od tego, podsycany przez politykę i propagandę rządową antagonizm polsko-ukraiński i przymusowe przesiedlenie, odczuwane powszechnie jako bardzo krzywdzące (K. Pudło, 1987, s. 177), sprzyjały ujemnemu waloryzowaniu kultury polskiej we wszystkich jej przejawach (jako kultury "obcej" i ekspansywnej). Na zasadzie kontrastu, tym bardziej wynoszono kulturę własnej grupy etnicznej. Wszelako antagonizm powyższy prowadził też do skutków odwrotnych niż opisane powyżej. Część Ukraińców obawiając się represji ze strony władz lub kpin i wrogości Polaków, próbowała zlikwidować przynajmniej zewnętrzne, a więc dotyczące głównie języka i kultury materialnej, oznaki odmienności narodowej. W tym celu zarzucano charakterystyczną, tradycyjną odzież i kupowano nowe, standardowe ubrania fabryczne upodabniając się do pozostałych osadników. Powyższa tendencja wskazuje na istotną wartość semiotyczną tradycyjnego ubioru jako wyróżnika etnicznego, dostrzeganą także przez jego właściciela. Na unifikację ubioru codziennego duży wpływ miała też szkoła i zakłady pracy. Sprzyjały jej również ogólne tendencje unifikacyjne charakterystyczne dla kultury masowej. Resztki odzieży tradycyjnej przeznaczano więc do prac gospodarskich lub przerabiano - z damskich koszul szyto letnie bluzki (wyszywane rękawy przeznaczając na poduszki), spódnice skracano i zwężano, a z fartuchów szyto dziewczęce spódniczki (por. B. Bazielich, 1987). Natomiast zawieranie związków małżeńskich z osobami z innych grup narodowościowych powodowało kontaminację ubiorów odświętnych. * Obecnie ubioru ukraińskiego jako całości nie nosi się już zupełnie w życiu codziennym. Zaniknęła jego funkcja praktyczna i coraz bardziej staje się on �85 znakiem. Pełni więc funkcję kostiumu, używanego przez zespoły folklorystyczne, które na lokalnych świętach ludowych (Zielone Świątki, Dożynki) reprezentują mniejszość ukraińską. Uwidacznia się tu przekonanie, że rolę tę godnie pełnić możne jedynie ubiór "najpiękniejszy", a więc naj bogatszy strój odświętny. Stąd zespoły występują w kostiumach złożonych z elementów strojów noszonych przed II wojną przez bogatszych chłopów (na przykład gorsety naszywane są zwykle cekinami, a nie kolorową lasetą, jak to było u biedniejszych). Funkcja wyróżnika zamożności ustąpiła więc funkcji narodowej. W skład tych kostiumów wchodzą autentyczne części odzieży sprzed 50-70 lat, cźasem jedynie, w zależności od potrzeb, przerobione. Są to głównie wyszywane koszule o dawnym kroju i motywach zdobniczych, zapaski i serdaki. Elementów tych nie stara się już kompletować według kryteriów regionalnych. Oznacza to, że straciły one funkcję wyróżnika regionalnego na rzecz manifestacji specyfiki narodowej. Pomimo że gros zespołów ludowych, szczególnie tancerzy, tworzą osoby młode nie uszyto dotąd nowych kostiumów, lecz nadal używa się tradycyjnych. Choć czasem trochę zniszczone, cieszą się one większym szacunkiem i uważane są za "ładniejsze" i "odpowiedniejsze" na występy. Występuje tu podporządkowanie funkcji estetycznej funkcji narodowej. Członkowie zespołów, jeśli nie posiadają własnej autentycznej koszuli, gorsetu czy zapaski, starają się skądś je zdobyć, czasem pożyczając od właścicieli tylko na występy (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20-21). Natomiast brakujące elementy stroju (na przykład spodnie) uzupełnia się zgodnie z wyobrażeniem o "stroju typowo ukraińskim", utożsamianym obecnie ze strojem z tak zwanej "Wielkiej Ukrainy" (Ukrainy Centralnej). W ten sposób zespoły "Czeremosz" i "Sokoły" uszyły dla mężczyzn bardzo szerokie spodnie i szarfy do przewiązania w pasie, a dla dziewcząt krótkie spódniczki w kwiaty, nie znane wcześniej na terenach wschodniej Lubelszczyzny. Nosi się je obecnie do tradycyjnych (pod względem kroju i zdobienia) na tym terenie koszul. Powstało więc zestawienie sztuczne, mające jednak w intencji nosicieli kostiumu odzwierciedlać strój ukraiński (Fot. 1). Nastąpiła zmiana funkcji ślubnego nakrycia głowy panny młodej - wianka ze sztucznych kwiatów przyozdobionego szarfami, który obecnie noszony jest w czasie występów przez wszystkie dziewczęta i uważany za charakterystyczny dla młodych Ukrainek. Buty uważane za "ukraińskie" różnią się znacznie zarówno fasonem, jak i kolorem od obuwia noszonego we wsiach rodzinnych. Również kobiety, które zmuszone były uszyć i wyhaftować nowe bluzki, dostosowały ornamentykę i kolory do wzorów zamieszczanych w drukowanych na Ukrainie pismach poświęconych wyszywaniu. Najwyraźniej więc następuje zlewanie świadomości regionalnej ("swój") ze świadomością narodową ("ukraiński") i przyznawanie łącznej kategorii "swój-ukraiński" wszelkim elementom kultury, które kojarzone są z którąkolwiek częścią Ukrainy. Obecnie, po powstaniu niezależnego państwa ukraiń- �86 Fot. I. Zespół Pieśni i Tańca Ukraińskiego "Czeremosz". Występ z okazji Zielonych Świąt ("Święta Ludowego"). Kuty woj. suwalskie. Fot. J. Dankowska, czerwiec 1987. skiego, procesy s. 20 i 33-34). te uległy jeszcze wzmocnieniu (por. M. Wojciechowska, 1990, * Trochę inaczej przedstawia się kwestia żywotności pojedynczych elementów odzieży tradycyjnej. Starsze kobiety noszą powszechnie fartuchy, choć są one znacznie już przeobrażone pod względem kroju, rodzaju tkaniny i zdobienia. W zimniejsze dni wkładają czasem starą kurtkę sukienną lub kabat. Te części odzieży traktowane są jednak jako stare i mało wartościowe, noszone głównie z oszczędności. Choć ich specyfika wskazuje wyraźnie, że właścicielka jest Ukrainką, to jednak funkcja narodowa nie jest tu intencjonalna i - w przeciwieństwie do zespołów ludowych - ujawnia się mimo woli. Istnieją również pojedyczne elementy tradycyjnego ubioru, które nie tylko przetrwały migracje i upływający czas, ale zaczęły żyć własnym życiem tworząc formy nowe, odmienne od tradycyjnych i często zaskakujące, a zgodne ze współczesną modą i gustem. Dotyczy to przede wszystkim sposobu zdobienia tkanin wyszyciem krzyżykowym. Technika wykonania pozostała tu nie zmieniona, ale widać wyraźne zmiany w kolorystyce. Coraz większą przewagę zyskują kolory ciepłe - czerwony i pomarańczowy, zestawiane z kontrastową jasną zielenią i czernią. Wskazuje to na odchodzenie od typowych dla wschodniej Lubelszczyzny kolorów ciemnych głównie czarnego (rzadziej ciemnej �87 zieleni, fioletowego, wiśniowego z małym dodatkiem żółtego, pomarańczowego lub błękitnego) i czerpanie wzorów z drukowanych wzorników, w których kolory czerwony i czarny prezentowane są jako "typowo ukraińskie". Pogląd taki przejawia się nawet w popularnych piosenkach ludowych. Znów więc na plan pierwszy wysuwa się funkcja narodowa tych haftów. Trzeba przy tym zauważyć, że każdy przedmiot zdobiony haftem krzyżykowym niejako automatycznie nabiera w świadomości tutejszej ludności mocy symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Spośród wytworów kultury tradycyjnej niektóre przetrwały do dziś, jednoznacznie odróżniając domy ukraińskie od polskich (por. M. Wojciechowska, 1990, J 9). Dzieje się tak szczególnie tam, gdzie gospodynie same lubią wyszywać i ozdabiają dom własnymi robótkami. Do przedmiotów takich należą tak zwane "portiery", na które składają się dwa pasma płótna, o szerokości 30-40 cm każdy, wiszące po obu stronach okna i jedno rozwieszone wzdłuż nad jego górną futryną. "Portiery" wyszywane są krzyżykami we wzory geometryczne o kolorycie czarno-czerwonym, według przekonania informatorek "typowo ukraińskim". W domach starszych osób spotyka się sporadycznie do dziś ręcznie tkane "dywany" służące do przykrywania ław i łóżek oraz obrusy ozdobione haftem przewlekanym lub tkanym. Interesującym przeobrażeniom uległy wyszywane ręcznie na surowym płótnie makatki o motywach kwiatowych i zwierzęcych. W latach dwudziestych wyszywano je różnobarwną lasetą stosując ścieg płaski-atłaskowy 7. Obecnie spotkać można podobne makatki wyszywane wełną lub muliną, podwójnym ściegiem krzyżykowym (zwanym tu "bułgarskim") na szarym, kupnym płótnie. Ozdobione są wzorami powstałymi ze zwielokrotnienia elementów geometrycznych, stosowanych do przyozdabiania koszul i zapasek. Przeważającym kolorem jest znów kolor czerwony z dodatkiem czerni i zieleni. Widać więc odwrócenie najczęściej spotykanego kierunku rozwoju haftów od krzyżykowych, zazwyczaj geometrycznych, do atłaskowych, zwykle kwiatowych (rzadziej zwierzęcych) i od jednobarwnych do wielobarwnych. Jest to więc powrót do techniki, ornamentyki i kolorystyki bardziej archaicznej, ale uważanej za czysto ukraińską. W roli makatek występują też czasem bogato wyszywane zapaski pozbawione wiązadeł. Jednak najbardziej charakterystycznym wyposażeniem wnętrz domów ukraińskich są wyszywane krzyżykami poduszki, ich liczba sięga nawet 20 sztuk8. Część z nich przerobiona została z rękawów starych koszul, niektóre powstały współcześnie. Pomimo zmiany formy przejawiającej się w przeniesieniu wyszycia z boków na część przednią i znacznego zmniejszenia wielkości zachowały nadal swoją ozdobną i prestiżową funkcję. Ich masowa ekspozycja w mieszkaniach 7 Na obszarze tym tuż przed II wojną światową znany też był haft richelieu stosowany głównie do pościeli i bielizny stolowej. 8 Można je też czasem spotkać jako ozdobę siedzeń w samochodach osobowych. �88 ukraińskich świadczy, że zachował się dotąd dawny kanon piękna oraz oceny pracowitości gospodyni 9. Obecnie zyskały one jeszcze dodatkowo funkcję narodową, której nie pełniły w wioskach ukraińskich przed wysiedleniem 10. W niektórych domach przetrwały do dziś niezwykle oryginalne dzieła ukraińskiej sztuki ludowej, jakimi są wyszywane krzyżykami na płótnie obrazy święte. Umieszczone za szkłem i oprawione w ramki, wyobrażają najczęściej Matkę Bożą lub Jezusa Chrystusa. Pod postacią świętą czasami znajduje się napis wyszyty krzyżykami w języku ukraińskim z prośbą o opiekę i błogosławieństwo. Obrazy takie powstają i współcześnie. Obok obrazów świętych, charakteryzujących się większą stylizacją postaci (Fot. 2), pojawiają się prace o tematyce kwiatowej lub zwierzęcej. Następuje więc dostosowanie dawnej formy do wymogów współczesnej mody i światopoglądu. Wszystkie wyżej wymienione przedmioty wraz z innymi dodatkami (takimi jak: wyszywane serwetki i bieżniki) nadają wnętrzom jednoznacznie ukraiński charakter. Fot. 2. Współczesny obraz wyhaftowany krzyżykami. Nad nim zawieszony w tradycyjny sposób ręcznik "paradny". Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, wrzesień 1987. 9 Spotkałam się w Baniach z opinią, że jak dziewczyna "nie umie wyszywać, to tak jakby gotować nie umiała - męża nie znajdzie". Informator Bohdan Nazarowicz. 10 Jest to element wyposażenia wnętrza, który również spotyka się w domach polskich. Ornamentyka jednak odbiega znacznie od typowych wzorów ukraińskich. To samo dotyczy kolorystyki. �89 Następnym charakterystycznym elementem domów ukraińskich, zupełnie nie spotykanym u Polaków, są ręczniki "paradne" wyszywane krzyżykami na białym płótnie. Mają one szerokość 25-35 cm a długość około 200 cm i wyszywane są na obu węższych końcach w wielobarwne "szlaki". Takie rozmieszczenie haftu spowodowane jest wciąż zachowaną funkcją użytkową i estetyczną ręcznika, który wiesza się nad ikonami tak, aby oba zdobione końce zwisały ku dołowi (Fot. 2) lub okalały górny i prawy bok obrazu. Ręczniki takie, choć rzadziej, wyszywa się również obecnie, głównie dla potrzeb Fot. 3. Para młoda w strojach z Centralnej Ukrainy. Banie Mazurskie. listopad 1988. Fot. S. Bernatowicz, �90 cerkwi. Straciły one większość ze swoich niegdyś bardzo istotnych funkcji obrzędowych. Jednak nadal dawnym obyczajem wiesza się wyszywany ręcznik na krzyżu niesionym w kondukcie pogrzebowym. Jest wtedy jednoznacznym określeniem narodowości zmarłego. Wyszywany "paradny" ręcznik podniesiono w kulturze ukraińskiej do rangi symbolu narodowego i w tej roli pojawia się w trakcie występów zespołów folklorystycznych, jako niezbędny atrybut wielu tańców i pieśni ludowych. Powraca także czasem jako rekwizyt symbolizujący dawną tradycję i przynależność narodową w trakcie obrzędowości ślubnej, ale w zupełnie nowej, zapożyczonej z kultury warstw elitarnych, roli. Mianowicie państwo młodzi wychodząc z cerkwi przechodzą Fot. 4. Krawat męski haftowany krzyżykami. Wróble. Fot. J. Dankowska, lipiec 1988. �91 Fol. 5. Koszule pierwszokomunijne naszytym na nową tkaninę. uszyte z płótna fabrycznego i ozdobione starym haftem Banie Mazurskie. Fot. 1. Dankowska, lipiec 1988. pod ręcznikami trzymanymi nad ich głowami przez druhny i druhów (Fot. 3, por. M. Wojciechowska, 1990, s. 38). Zdarza się, choć rzadko, że para młoda pragnie jeszcze silniej podkreślić swą przynależność narodową występując na ślubie w stroju ukraińskim lub ozdabiając suknię ślubną, chusteczki do trzymania koron, krawat lub muszkę haftem krzyżykowym (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 21), czego zupełnie nie spotyka się u Polaków. Inną formą zastosowania haftu krzyżykowego dla wyodrębnienia własnej grupy etnicznej (nie mającego zresztą odpowiednika w kulturze tradycyjnej) są wyszywane krzyżykami krawaty, które mężczyźni zakładają na wesela i większe uroczystości (Fot. 4). Noszą je również w dni świąteczne mali chłopcy, a powszechny jest zwyczaj, że zakładają wyszywane koszule w Dniu I Komunii Świętej, czy idąc z rodzicami na wesele (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20). Przed ł Wojną Światową koszule dziecięce rzadko kiedy zdobiono wyszyciem. Natomiast pod koniec okresu międzywojennego i do roku 1947 dzieci miały stroje haftowane prawie tak samo jak dorośli. Współczesne koszule szyte są z płótna fabrycznego, zbyt cienkiego do wyszywania i dlatego naszywa się na nie pasy haftowanego krzyżykami grubszego płótna (czasem jeszcze samodziałowego) odcięte od starych koszul dziecięcych. Zdobi się nimi zwyczajowo stójkę, pazuchę i mankiety koszuli (Fot. 5). Nastąpiło więc przejście od stroju �92 Fot. 6. Wystrój głównego ołtarza w cerkwi grekokatolickiej. wrzesień 1987. Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, świątecznego do obrzędowego (I Komunia Św., wesele) i równoczesne nałożenie na funkcję obrzędową funkcji narodowej 11. Zastosowano przy tym archaizację zarzucając znany już przed II wojną krój koszuli z kołnierzem wykładanym i wracając do "typowo ukraińskiej" stójki (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 167). Przynależność do Cerkwi, zarówno prawosławnej jak i grekokatolickiej, określa przynależność narodową. Naturalnym skutkiem takiego utożsamienia 11 Zjawisko powyższe zdaje się podważać twierdzenie dziecięcy nigdy nie pełni funkcji narodowej. Bogatyriewa (1979, s. 207), że ubiór �93 jest podkreślanie w wystroju świątyni elementów narodowych. Funkcję tę pełnią wyszywane krzyżykami szaty liturgiczne, sztandary, obrazy i całe komplety bielizny cerkiewnej w różnych kolorach, które zmienia się stosownie do świąt i okresów roku liturgicznego (Fot. 6). Wszystkie wyżej wymienione przedmioty powstały zaledwie parę lat temu, w oparciu o dawne techniki i wzory. * Duża różnorodność i pomyslowość w adaptacji starych form do wymogów współczesnej mody świadczy, iż pewne elementy stroju (głównie haft krzyżykowy) starano się zachować a nawet rozwijać. Najwyraźniej, w sposób bardzo silny, łączył się on z poczuciem tożsamości narodowej. Świadczy o tym również zmiana funkcji wielu obiektów, które zatraciły swe pierwotne funkcje praktyczne, estetyczne czy obrzędowe na rzecz symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Również zmiany w technikach, ornamentyce i kolorystyce haftów w kierunku ujednolicenia ich z haftami Ukrainy Centralnej świadczą o silnych związkach emocjonalnych z "ojczyzną ideologiczną" i zaniku poczucia odmienności regionalnej na rzecz jednorodnej ukraińskiej identyfikacji narodowej. BIBLIOGRAFIA Bazielich B. 1987 Odzież i strój tradycyjny ifolklorystyka nich i północnych, Bogatyriew stroju Ziemie ludowego, na ziemiach zachod- kultury ludowej, Warszawa. Studia w: Przemiany i Materiały społeczne na Ziemiach Zachodnich, nr 9, Poznań. W. ifolklorystyka zachodnich w kształtowaniu się społeczności wobec problemu tworzenia i północnych, lokalnych się nowego na Dolnym społeczeństwa Śląsku, w: na ziemiach Opole. A. 1928 Zarys Kwaśniewski etnografii Rusi, Lwów. K. 1982 Zderzenie kultur, Warszawa. A. 1964 Liczebno.~( "Przegląd Monografia ... i rozmieszczenie Zachodni" 1932 Monografia Ossowski w: Semiotyka i ich typ kulturowy, ludności Zachodnie. Etnologia Kwilecki po 1945 roku, w: Etnologia społeczellstwa Opole. 1987 Rola więzi krewniaczych Fischer Śląsku się nowego J. 1967 Kategorie Czapran zmian na Dolnym tworzenia P. 1979 Funkcje Burszta w procesie wobec problemu grup mniejszosCl narodowych na Ziemiach statys.tyczno-gospodarcza województwa lubelskiego, red. I. Czuma, S. 1967 Analiza Posem-Zieliński socjologiczna poJrcia ojczyzny, w: Dzieła, t. 3, Warszawa. A. 1979 Koncept ja etniczności Zachodnich, nr 4, Poznań. w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud", t. 63. Lublin. �94 Pudło K. 1987 Łemkowie. Proces wrastania w środowi.~ko Dolnego Śląska 1947-1985, Wrocław. Reinfuss R. 1990 Śladami Warszawa. Łemków, Sakson A. 1991 Mniejszo.~(' niemiecka i inne mniejszo,~ci "Przegląd w Polsce, Zachodni" nr 2 (259). Serczyk W. A. 1990 Historia Wrocław-Warszawa-Kraków. Ukrainy, Słownik etnologiczny 1987 Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa - Poznań. Wakar A. 1971 Goldap. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn. Waluś D. 1983 Życie spoleczno-gospodarcze lala 1976-1980, w świetle analizy bud::ecólV gminy za gminy Banie Mazurskie praca dyplomowa, maszynopis. Winnicki M. 1965 Osadnictwo Wojciechowska 1990 Tożsamość kulturowa przykladzie Instytut Joanna ludno.~ci ukraińskiej w wojelVódzcwie olsztyńskim, Olsztyn. M. mniejszości rodzin pochodzenia Etnologii ukrańskiej IV Polsce ukrailiskiego IV miejscolVo.vl'i Miascko), IV oparciu li wybrane wyró::niki (na praca magisterska. UAM, Poznań. Dankowska TRADITIONAL COSTUME AS A DISCRIMINANT OF AN ETHNIC GROUP (Summary) In the article I tried to present changes in the function of costumes of the Ukrainians since their resettlement to the territories of North-Eastern Poland. The disappearance of the traditional costume has been accompanied by changes of functions of those of its elements which have proved most durable. They include objects ornamented with cross-stitch embroidery and costumes used by folklore performance groups, often composed of authentic parts of traditional clothing. In both cases, those elements have survived since they acquired a new function - to represent Ukrainian culture. Besides, new forms, not to be found in the traditional culture, have appeared both in the material (men's ties, embroidered table covers) and ritual sphercs (passing of the groom and the bride under towels held by groomsmen and bridesmaids, embroidered shirts as the first communion costume). They were intended to emphasize the national identity of their owners. As a result, the national function of the Ukrainian costume has proved the most vital - it assimilated and repressed many of its original functions. It happened so because that function has allowed to maintain and even develop the sense of the national identity of Ukrainians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228cca568cf00a67fb0baadb564d1493.pdf 40556ace8390e2f8120c93501ad3527f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2653 Title A name given to the resource Witkacy in the World (1963-2000)=Witkacy na świecie (1963-2000) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.426-439 Creator An entity primarily responsible for making the resource Degler, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janus? Degler • W I T K A C Y IN T H E W O R L D (1961-2000) J A N U S Z DEGLER Witkacy in the World (1963-2000) T he first translation of a text by Stanisław Igancy Witkiewicz (a fragment of the treatise "Introduction to the Theory of Pure Form i n the Theatre" appeared in 1963 i n the French magazine "Pour l ' A r t " and was authored by a slavist, Erik Veaux. Nearly at the same time a translation of the same treatise was published by an Italian monthly, "Sipario," whereas another fragment of it was included i n the renowned anthology by Odette Asian, " L A r t du theatre." The first book publication of Witkacy's dramas appeared in the Federal Republic of Germany i n 1965 (it comprised A Madman and a Nun and A Water Hen, ttanslated by Heinrich Kunstmann), and was followed the next yeat by the ttanslation of the novel Insatiability which appeared togethet with a brochure Der Fall Witkiewicz, comprising several articles about Witkacy's works. Also here the first world premieres of his plays were held: The Town Theatre i n Baden-Baden staged In a Country Manor directed by Tadeusz Kantor (the German title Der Schrank), and a day later a premiere of the Mother was held in Saarbruecken directed by Zbigniew Stok. Then further countries discovered Witkacy. The presentation of the world reception of his works is a topic for a big treatise. We must limit ourselves here to giving the most important facts. Undoubtedly the United States is Witkacy's main reception centre. It is first of all the result of the persistent translating, scientific and promotional activity by Daniel Gerould, a professor at the City University of New York. He published three volumes of Witkacy's dramas and an anthology of his various texts, entitled The Witkiewicz Reader, organised several conferences devoted to the author of The Shoemakers, and i n 1981 he published a comprehensive monograph entitled Stanisław Ignacy Witkiewicz as an Imaginative Writer (in the same year it appeared in Poland published by PIW). Gerould's translations opened the road for Witkiewicz to the stages of many university theatres and various avant-gatde troupes in the United States and in English-speaking countries. The first U.S. premiere was held on July 26, 1967 on the stage of the Main Theatre i n San Francisco State College (staged was A Madman and a Nun directed by Jan Kott). In the 1970s Witkacy was one of the most frequently staged authors in the U.S. university theatres (over 50 premieres). The Lausanne-based LAge d'Homme publishing house headed by Vladimir Dimitrijevic became a real "home" for Witkiewicz. It was here that in 1968-1976 a six-volume edition of all Witkacy's dramas was published, as were the translations of Insatiability, Farewell to Autumn, New Forms in Painting, Drugs and Unwashed Soul. The majority of these texts was ttanslated by professor Alain van Crugten, the Belgian Slavist and author of the first monograph of dramatic works by Witkacy entitled S.I. Witkiewicz, Aux sources d'un thedtre nouveau (Lausanne 1971). In Match 1976 Dimitrijevic began to publish Cahiers Witkiewicz - a periodical exclusively devoted to Witkacy's works (one hundred and five brochures appeared). In Swiss theatres several important performances were staged, including the first ever premiere of the Metaphysics of a Twoheaded calf in the Geneva-based Theatr de Poche (30 Sept., 1970) which was a big success and was presented in Spain and Belgium. In Italy Farewell to Autumn and Insatiability were published (this lattet book was reissued in 1973 in a mass edition as a pocketbook) as were two book editions of Witkacy's dramas. In 1979-1980 a renowned director Giovanni Pampiglione published two volumes of Witkiewicz's plays in his own translation and successfully staged a few of his dramas (The Shoemakers, Sepia, Beauties and Frights and the play Them). O n Italian professional stages a few dozen premieres were staged, including The Mother, A Water Hen, In a Country Manor, Pragmatists. In 1988 the Rome-based Bulzoni publishing house published a volume of theoretical writings about the theatre. In France four dramas appeared in Gallimard's popular Theatre du monde entier series in separate volumes, translated by Jadwiga Kukulczanka and Francois Marieu (she translated The Shoemakers togethet with Jacquest Lacarrievre). The premiere of The Mother in Paris (September 15, 1970), prepared by Madeleine Renaud and Jean-Louis Barrault, had fatreaching tepercussions. The performance was directed by Claude Regy with a leading role played by one of the most outstanding French actresses - Madeleine Renaud. The premiere of the Mother at one of the most important Paris stages had a breakthrough significance for the reception of Witkacy. It blazed a trail for his plays, so far played on the rights of an experiment, to the stages of many renown professional theatres. I n 1971 The Mother was staged by the "Maison de France" theatre in Rio de Janeiro (directed by Claude Regy) and at the Royal Theatre i n Stockholm, directed by 426 �hnusz Degler • WITKACY NA ŚWIECIE (1963-2000) P ierwszy przekład tekstu Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza (fragment rozprawy Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze) ukazał się w roku 1963 na łamach francuskiego czasopisma „Pour 1'Art" i był zasługą slawisty Erika Veaux. Prawie w tym samym czasie tłumaczenie tejże rozprawy opublikował włoski miesięcznik „Sipario", a inny jej fragment znalazł się w znanej antologii Odette Asian EArt du theatre. Pierwsze wydanie książkowe dra­ matów ukazało się w toku 1965 w Republice Federalnej Niemiec (zawietało Wariata i zakonnicę oraz Kurkę Wodna w tłumaczeniu Heinricha Kunstmanna), a w następnym roku wyszedł tam ptzekład powieści Nknasycenk wraz z broszurą Der Fali Witkkwkz, zawierającą kilka artyku­ łów o powieściopisarstwie Witkacego. Także tutaj odbyły się pierwsze światowe premiery jego sztuk: Teatt Miejski w Baden-Baden wystawił 7 marca 1966 W małym dworku w inscenizacji Tadeusza Kantora (grano pt. Der Schrank), a dzień później odbyła się premiera Matki w Saarbrucken w reżyserii Zbigniewa Stoka. Potem następne kraje odkry­ wały Witkiewicza. Omówienie światowej recepcji jego twórczości to już temat na dużą rozprawę. Tutaj z ko­ nieczności musimy ograniczyć się do podania najważniej­ szych faktów. Bez wątpienia głównym ośrodkiem recepcji Witkace­ go są Stany Zjednoczone. Jest to przede wszystkim rezul­ tat wytrwałej działalności ttanslatorskiej, naukowej i popularyzatotskiej Daniela Geroulda, profesora City Uni­ versity of New York. Wydał on ttzy wzorowo opracowane tomy dramatów Witkacego oraz antologię różnych jego tekstów pt. The Witkiewkz Reader, zorganizował kilka konferencji naukowych poświęconych autorowi Szewców, a w roku 1981 opublikował obszerną monografię pt. Sta­ nisław Ignacy Witkkwkz as an Imaginative Writer (w tym samym roku ukazała się ona w Polsce nakładem PIW-u). Przekłady Geroulda otworzyły Witkacemu drogę na sce­ ny licznych teatrów uniwersyteckich oraz różnych tea­ trzyków awangardowych w Stanach Zjednoczonych i w ktajach anglosaskich. Pierwsza amerykańska premie­ ra odbyła się 26 lipca 1967 na scenie Main Theatre w San Francisco State College (wystawiono Wariata i zakonnkę w teżyserii Jana Kotta). W latach siedemdziesiątych Wit­ kacy był jednym z najczęściej granych autorów w amery­ kańskich teatrach uniwersyteckich (odbyło się ponad 50 premier). Prawdziwym „domem" Witkiewicza stało się lozańskie wydawnictwo EAge d'Homme kierowane przez Vladimira Dimitrijevicia. Tu w latach 1968-1976 ukazała się 6tomowa edycja wszystkich utworów dramatycznych Wit­ kacego, przekłady Nienasycenia, Pożegnania jeskni, 622 upadków Bunga oraz Nowych form w malarstwie, Narkoty­ ków i Niemytych dusz- Większość tych tekstów przetłuma­ czył prof. Alain van Crugten, belgijski slawista, autor pierwszej monografii twórczości dramatycznej Witkacego pt. S.I. Witkkwkz- Aux sources dun thedtre nouveau (Lau- J A N U S Z DEGLER Witkacy na świecie (1963-2000) sannę 1971). W marcu 1976 Dimitrijevic rozpoczął wy­ dawanie „Cahiers Witkiewicz" - periodyku poświęconego wyłącznie twórczości Witkacego (ukazało się pięć zeszy­ tów). W teatrach szwajcarskich odbyło się kilka ważnych przedstawień, m.in. pierwsza na świecie premiera Metafi­ zyki dwugłowego cklęcia w genewskim Theatr de Poche (30 IX 1970), która odniosła duży sukces i była prezento­ wana w Hiszpanii i Belgii. We Włoszech wydano Pożegnank jesieni i Nienasycenk (tę dtugą powieść wznowiono w 1973 r. w masowym na­ kładzie jako pocketbook) oraz dwie książkowe edycje dra­ matów. W latach 1979-80 znany reżyser Giovanni Pampiglione ogłosił dwa tomy sztuk Witkiewicza we własnych przekładach i z powodzeniem wystawił kilka jego drama­ tów (Szewców, Mątwę, Nadobnisk i koczkodany oraz sztu­ kę Oni). Na zawodowych scenach włoskich odbyło się kilkadziesiąt premier, m.in. Matki, Kurki wodnej, W małym dworku, Pragmatystów. W roku 1988 rzymskie wydawnic­ two Bulzoni opublikowało tom pism teoretycznych o tea­ trze. We Francji u Gallimarda w popularnej serii „Theatre du monde entiet" w odtębnych tomikach ukazały się cztery dramaty w tłumaczeniu Jadwigi Kukułczanki i Francois Marieu (przy pracy nad przekładem Szewców współpracował z nią Jacques Lacarriere). Głośnym echem odbiła się premiera Matki w Paryżu (15 X I 1970) przygo­ towana przez zespół Madeleine Renaud i Jean-Louis Bar­ raulta. Spektakl reżyserował Claude Regy, a tytułową ro­ lę zagrała jedna z najwybitniejszych aktotek francuskich - Madeleine Renaud. Premiera Matki na jednej z waż­ niejszych scen paryskich miała dla światowej recepcji Witkacego znaczenie przełomowe. Jego sztukom, granym dotychczas raczej na prawach eksperymentu, przetarła drogę na sceny wielu liczących się teatrów profesjonal­ nych. W roku 1971 Matkę wystawia teatt Maison de France w Rio de Janeiro (w reżyserii Claude Regy) i Teatr Królewski w Sztokholmie w inscenizacji wybitnego reży­ sera Alfa Sjóberga. W następnych latach pojawia się ta sztuka w Zurychu, Dusseldorfie (reż. Erwin Axer), stolicy Meksyku, w Segedynie i Monachium (reż. Jerzy Jarocki). 427 W wielu krajach ma Witkacy swoich zaprzysięgłych zwolenników, oddanych sprawie popularyzacji jego utwo­ rów, torujących mu drogę do wydawców, czytelników i te­ atrów. Gracia Kerenyi, autotka książki o Białoszewskim �Janusz Degler • WITKACY IN T H E W O R L D (1961-2000) outstanding director A l f Sjoberg. A few years later the play was staged in Zurich, Duesseldorf (directed by Erwin Axer), the capital of Mexico, in Munich (directed by Jerzy Jarocki). Witkacy has his ardent supporters, devoted to the cause of popularising his works, fighting a way for him to publishers, readers and theatres. Gracia Kerenyi, the author of a book about Białoszewski and an outstanding translator of Polish literature into Hungarian, published a volume comprising five dramas by Witkacy in 1973 (the censorship did not allow The Shoemakers to be included in it, its translation appeared ten years later in the Szinaz magazine). Maria Sten popularised Witkiewicz's dramas in Mexico, being a lecturer at a Mexico City university. The university published a volume, comprising A Madman and a Nun, In a Country Manor and Mother, and then a special brochure of a university-issued magazine Cuademos de Filosofia у Letras, in which, in addition to a tteatise about Witkiewicz, Maria Sten included translations of A Shrew, A Mad Locomotive and The Mother. The translation of this last play appeared in a Cuban anthology of the Polish drama in 1978 prepared by Maria Sten. In Spain published was Insatiability and Farewell to Autumn, and in separate volumes (in a wellknown theatre series Cuademos practicos) the Mother, Water Hen and New Liberation together with A Madman and a Nun. Joseph M . de Sagarra translated Sepia and Drugs into the Catalan language. The publication of Insatiability and then of Farewell to Autumn in excellent translations of Karol Lesman became a literary event in Holland. He also published a volume containing the Sonata of Beelzebub, Mother and fragments of Unwashed souls. In 1985 a volume of Witkacy's plays was published in Zagreb, translated into Serbo-Croatian by Dalibor Blazina who also wrote a book about Witkiewciz's works published in Zagreb in 1993. To commemorate the 100th anniversary of Witkacy's birthday, UNESCO proclaimed 1985 as Witkacy's Year. This contributed to eliminating the 428 reluctance towards his works in those countries where he was so far unwelcome or even forbidden. His dramas were published in Czechoslovakia, Bulgaria and the Soviet Union. The credit for the latter case goes first of all to Andrzej Bazilewski, who after the dissolution of the Soviet Union established his own publishing firm named Wahazar to publish works by Witkacy and othet Polish authors. Last year it published a volume of seven dramas and soon a translation of Drugs will appear. Familiarity with Witkiewicz's work is on the continuous rise. His dramas were translated into Estonian by Hendtik Lindepuu. The wotks of the author of The Shoemakers have been for many years popularised in Sweden by Andrzej Nils Uggla and director Dag Hedamn. They published a volume of his plays, organised the Witkiewicz's Festival in Stockholm and Hedman staged A Madman and a Nun, Pragmatists and The Sonata of Beelzebub. International sessions devoted to Witkiewicz were organised in several cities (including Pisa, Brussels, Stockholm, Tokyo, St. Petersburg), combined with the presentation of his pictures and photographs and a review of theatre performances. Separate exhibitions of paining and photography were held in Florence (1965), Essen (1974), Rome (1979), Livorno (1980), Duesseldorf (1980), in the Paris-based Centre Georges Pompidou as part of the big "Presences Polonaisse" exhibition (1983), in Berlin (1990), Munich and Halle (1997), New York and Chicago (1998). • • • So far Witkacy has been translated into 24 languages: Arabic, Bulgarian, Catalan, Czech, Danish, Dutch, English, Estonian, French, German, Greek, Hungarian, Italian, Japanese, Latvian, Norwegian, Portuguese, Romanian, Russian, Serbo-Croatian, Slovak, Slovenian, Spanish and Swedish. Translations of his dramas, novels and theoretical treatises appeared in 28 countries. In the same number of countries over 250 premieres of his plays were held. �Janusz Degler • W I T K A C NA ŚWIECIE (1963-2000) i zasłużona tłumaczka naszej litetatury na język węgierski, wydała w 1973 r. tom zawierający pięć dramatów Witka­ cego (cenzura nie zezwoliła na pomieszczenie w nim Szewców, których przekład ukazał się dopiero dziesięć lat później w czasopiśmie „Szinhaz"). W Meksyku populary­ zuje dramaturgię Witkiewicza Maria Sten, wykładająca na stołecznym uniwersytecie. Jego nakładem wyszedł to­ mik zawierający Wariata i zakonnicę, W małym dworku i Matkę, а potem specjalny zeszyt uniwersyteckiego czaso­ pisma „Cuadernos de Filosofia у Letras", w którym Maria Sten zamieściła oprócz rozprawy o Witkacym tłumacze­ nia Wścieklicy, Szalonej lokomotywy i Matki. Przekład tej ostatniej sztuki ukazał się w 1978 r. w kubańskiej antolo­ gii dramatu polskiego opracowanej przez Marię Sten. W Hiszpanii wydano Nienasycenie i Pożegnanie jesieni oraz w osobnych tomikach (w znanej serii teatralnej „Cuader­ nos practicos") Matkę, Kurkę Wodną i Nowe Wyzwolenie wraz z Wariatem i zakonnicą. Josep M . de Sagarra przetłu­ maczył na język kataloński Mątwę i Narkotyki. Wydarze­ niem literackim stało się wydanie Nienasycenia, a potem Pożegnania jesieni w Holandii w znakomitych przekładach Karola Lesmana, który opublikował także tomik zawiera­ jący Sonatę Belzebuba, Matkę i fragmenty Niemytych dusz. W roku 1985 ukazał się w Zagrzebiu tom sztuk Witkace­ go przełożonych na język serbsko-chorwacki przez Dalibora Blażinę, który napisał również książkę o twótczości Witkiewicza pt. Katastrofizam i dramska struktura (Za­ grzeb 1993). sługa Andrzeja Bazilewskiego, który po rozpadzie Związ­ ku Radzieckiego założył własną firmę wydawniczą o na­ zwie Wahazar, aby móc publikować utwory Witkacego i innych polskich autorów. Rok temu ukazał się w niej tom siedmiu dramatów, a niebawem wyjdzie przekład Na­ rkotyków. Krąg znajomości Witkiewicza stale się rozsze­ rza. Na język estoński przetłumaczył jego dramaty Hendrik Lindepuu. W Szwecji od wielu lat popularyzują twór­ czość autora Szewców slawista Andtzej Nils Uggla i reży­ ser Dag Hedman. Razem wydali tom jego sztuk, zorgani­ zowali Festiwal Witkiewiczowski w Sztokholmie, a Hed­ man w teatrze w Uppsali wystawił Wariata i zakonnicę, Pragmatystów i Sonatę Belzebuba. W kilku miastach (m.in. w Pizie, Btukseli, Sztokholmie, Tokio, Petetsburgu) zor­ ganizowano międzynarodowe sesje poświęcone twórczo­ ści Witkiewicza połączone z prezentacją jego obrazów i fotografii oraz przeglądem przedstawień teatralnych. Odrębne wystawy malarstwa i fotografii odbyły się we Florencji (1965), Essen (1974), Rzymie (1979), Livorno (1980), Dusseldorfie (1980), w paryskim Centre Georges Pompidou w ramach wielkiej wystawy Presences Polonaisses (1983), Berlinie (199), Monachium i Halle (1997), Nowym Jorku i Chicago (1998). Dla uczczenia setnej rocznicy urodzin Witkacego UNESCO ogłosiło tok 1985 „Rokiem Witkacego". Przy­ czyniło się to do przełamania oporów wobec jego twór­ czości w tych krajach, w których był dotąd niemile w i ­ dziany lub nawet zakazany. Edycje dramatów wyszły w Czechosłowacji, Bułgarii i w Związku Radzieckim. W rym ostatnim przypadku była to przede wszystkim za- 429 * Dotychczas przetłumaczono Witkacego na 24 języki: angielski, arabski, bułgarski, czeski, duński, estoński, francuski, grecki, hiszpański, holenderski, japoński, kata­ loński, łotewski, norweski, niemiecki, portugalski, rosyj­ ski, rumuński, serbsko-chorwacki, słowacki, słoweński, szwedzki, węgierski i włoski. Przekłady dramatów, powie­ ści i rozpraw teoretycznych oraz filozoficznych ukazały się w 28 krajach. W tyluż krajach odbyło się ponad 250 pre­ mier jego sztuk teatralnych. �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Czechosłowacja (dawna) V O D N A ŚLEPKA [Kurka wodna] Przekład: Jozef Mrazik [przekład słowacki]. Bratislava 1967, Diliza, s. 57. Modernę drama, zv. 7. Austria VODNI ŚLIPKA [Kurka wodna] NIXEN U N D HEXEN ODER DIE GRUNE PILLE Preloźila Helena Stachova [przekład czeski]. Praha 1968. [Nadobnisie i koczkodany, czyli zielona pigułka]. Ubers. Liliana Druk powielony dla potrzeb teatrów. Niesielska. Wien-Munchen [1974], Tomas Sessler Verlag. ŚILENA LOKOMOTIVA [Szalona lokomotywa] Druk powielony dla potrzeb teatrów. Z polśtiny pfelozila Viola Fischerova. „Divadlo" 1967, li­ DER NARR UND DIE NONNE [Wariat i zakonnica]. Ins stopad, s. 58-66. Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen HRY [1979]. Thomas Sessler Verlag, s. 35. Druk powielony dla po­ Z polskych orignalu preloźili a poznamkami opatrili: Jarotrzeb teatrów. slav Simonides, Helena Stachova, Erich Sojka. Predmluvu SCHUSTER [Szewcy]. Ubers. Liliana Niesielska. napsal Jarmil Pelikan. Praha 1985, Odeon, s. 303. Svitova Wien-Munchen [1979], Thomas Sessler Verlag. Druk po­ retba, sv. 531. wielony dla potrzeb teatrów. Zawartość tomu: Blazniva lokomotiva [Szalona lokomoty­ DAS NICHT ERKANNTE DRAMA [Dramat nierozpo­ wa], Błazen a jeptiśka [Wariat i zakonnica], Matka [Matka], znany] . Textgliederung und - bearbeitung von Tadeusz Minc. Sevci [Szewcy]. Aus dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, Thomas Sessler Verlag, s. 53. Druk powielony dla po­ Dania trzeb teatrów. DEN NY BEFRIELSE [Nowe Wyzwolenie]. O M DEN NY DIE BEELZEBUB - SONATĘ [Sonata Belzebuba]. Aus SLAGS DRAMA [O nowym typie sztuki teatralnej]. Przeł. Jess dem Polnischen von Leon Kasajew. Wien-Munchen 1981, 0rnsbo. W antologii: Europaeisk avantgarde teater Thomas Sessler Verlag, s. 68. Druk powielony dla potrzeb te­ 1896-1930, [tom 3:] Ungam, Polen, Sovjetunwnen. [Red.] atrów. Kela Kvam, Odense 1978, s. 101-133. DAS WASSERHUHN [Kurka wodna]. Aus dem Polni­ Bibliografia schen ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien-Munchen [1981]. Thomas Sessler Verlag, s. 71. Ma­ szynopis powielony dla potrzeb teatrów. DIE SCHUSTER [Szewcy]. Ins Deutsche ubertragen von Gerda Hagenau. Wien [1981], Proscenium Edition, s. 68. Maszynopis powielony dla potrzeb teatrów. Bułgaria ZA NOWIJA W I D TEATRALNA PIESA (O nowym ty­ pie sztuki teatralnej; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Beleżki i prewod ot polski Kalina Bachnewa-Canewa. „Narodna Kultura" (Sofia) 1986, nr 38, s. 7). PRAGMATISTI (Pragmatyści) Ot polski: Dimitrina Łau-Bykowska. „Gestus" (Sofia) 1990, nr 7-8, s. 86-106. PIESI (Sztuki) METAFIZIKA N A DWUGŁAWOTO TELE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), prewela Dimitrina Łau-Bykowska. WODNATA KOKOSZKA (Kurka Wodna), preweła Kalina Bachnewa. OKTOPOD, ILI HIRKANICZEN SWETOGLED (Mątwa, czyli hyrkaniczny światopo­ gląd), preweła Kalina Bachnewa. LUDIJAT I MONACHINJATA (Wariat i zakonnica), preweła Kalina Bachnewa. MAJ­ KA (Matka), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. SON ATA TA N A WELZEWUL, ILI ISTINSKA SŁUCZKA W MORDOWAR (Sonata Belzebuba, czyli Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze), preweła Kalina Bachnewa. OBUSZTARI (Szewcy), preweła Dimitrina Łau-Bykowska. WWEDENIE W TEORIJATA ZA CZISTATA FORMA W TEATRA, preweła Kalina Bachnewa. Systawitel: Kalina Bachnewa. Sofija 1993, s. 491. Uniwersitetsko Izdatielstwo „Sw. Kliment Ohridski". Estonia NAIDENDID (Dramaty): PRAGMAATIKUD (Pragma­ tyści), VAIKRSES HAARBERIS (W małym dworku), KAUNITARID JA VARDJAD EHK ROHELINE TABLETT (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka), HULLUMEELNE JA N U N N (Wariat i zakonnica), HULLUNUD VEDUR (Szalona lokomotywa), EMA (Matka), PELTSEBULI SONAAT (Sonata Belzebuba) Pola Keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. Tallinn 1997, s. 288. Valjaandja Eesti Draamateater. BUNGO 622 LANGEMIST EHK DEEMONLIK N A I NE (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety) Poola keelest tólkinud Hendrik Lindepuu. „Vikerkaar" (Tallinn) 1998, nr 12, s. 41-51. Francja Witkiewicz [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w te­ atrze] Trad, inćdite de Therese Dzieduszycka. W antologii: Odette Asian. LArt du thedtre, Paris 1963, Editions Seghers, s. 556-567. Traduction de Erik Veaux. „Pour 1'Art" 1963, nr 89/90. LA MERE [Matka] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 73. Theatre du Monde Entier. LA POULE D'EAU [Kurka wodna] Adaptee du polonais par Koukou Chanska e t Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 81. Theatre du Monde Entier. LA METAPHYSIQUE D'UN VEAU A DEUX TETES [Metafizyka dwugłowego cielęcia] 430 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. Paris 1969, Gallimard, s. 70. Theatre du Monde Entier. LES CORDONNIERS [Szewcy] Texte francais de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. Paris 1969, Gallimard, s. 98. Theatre du Monde Entier. Przedruk w: En marge du theatre surrealiste, „Cahiers de la Compagnie Madei eine Renaud -Jean-Louis Barrault", 70, 2 trimestre 1969, Paris, Gallimard. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Wstęp do teorii Czystej Formy w tea­ trze], PRECISIONS SUR LA QUESTION LA FORME PU­ RE A U THEATRE [Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej For­ my na scenie]. Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. „Cahier de la Compagnie Madeleine Renaud - Jean-Louis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 3-69. LA PIEUVRE [Mątwa] Adaptation francaise de Koukou Chanska et Francois Marie. „Cahiers de Compagnie Madeleine Renaud - JeanLouis Barrault", 73, 3 trimestre 1970, Paris, Gallimard, s. 80-128. INTERVIEW AVEC В. SCHULZ [Wywiad z Brunonem Schulzem] W tomie: Bruno Schulz, Les boutiques de cannelles. Nouvelles. Przekład: Therese Douchy, Georges Sidrę, Jerzy Lisow­ ski. Paris 1974, Denoel. INTRODUCTION A LA THEORIE DE LA FORME PURE A U THEATRE [Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze] Traduction de Koukou Chanska et Jacques Lacarriere. W antologii: Monique Bonie, Martine de Rougemont, Ja­ cques Scherer, Esthetiąue tedtrale. Textes de Platon a Brecht, Paris 1982, Editions SEDES, s. 265-267. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"] Traduit par Antoine Baudin. W katalogu: Presences Polo­ naises. Witkiewicz - Constructivisme - Les Contemporains. Lart vivant autour du musće de Łódź. Paris 1983 (Centrę Georges Pompidou 23 juin - 26 septembre 1983). Comissaires generaux: Dominique Bozo, Ryszard Stanisławski. Coordina­ tion du catalogue: Urszula Czartoryska, Nicole Ouvrard. Grecja METAFUSIKE ENOS DIKEFALOU MOSHAVIOU [Metafizyka dwugłowego cielęcia]. Przeł. Koulas Antoniade. Athena 1975, Dodone, s. 95. Hiszpania COMEDIA REPUGNANTE DE U N A MĄDRE [Mat­ ka] Traduccion у adaptación Juan Cańo Arecha у Miguel Narros. Madrid 1973, Editorial Fundamentos, s. 79. Cuadernos practicos nr 9. INSACIABILIDAD [Nienasycenie] Version del polaco de: Meliton Bustamante Ortiz. Barce­ lona 1973, Barral Editores, s. 599. LA GALLINA ACUATICA [Kurka wodna] Traduccion у adaptación: Juan Cano Arccha. Madrid 1975, Editorial Fundamentos, s. 101. Cuadernos practicos nr 18. LA NUEVA LIBERACIÓN - EL LOCO Y LA MONJA [Nowe Wyzwolenie - Wariat i zakonnica] Traduccion Jorge Segovia у Violetta Beck. Madrid 1976, Editorial Fundamentos, s. 95. Cuadernos practicos nr 20. CARTAS DESCONOCIDAS DE STL WITKIEWICZ A SU MUJER JADWIGA [Listy St.I. Witkiewicza do żony Ja­ dwigi] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz [w:] Anna Micińska, Correspondencia, „Quimera" (Barcelona) 1984, nr 39—40, s. 34-36. REGLAMENTO DE LA FIRMA DE PETRATOS „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz ] Traduccion de Elżbieta Bortkiewicz. „Quimera" (Barcelo­ na) 1984, nr 39-10, s. 36-37. LA MARE [Matka] Traducció de Dorota Szmidt, Barcelona 1987, s. 115. Edicions Dels Quaderns Crema. EL POP O LA VISIO HYRKANESA DEL MÓN [Mą­ twa, czyli fiyrkaniczny światopogląd] - SOBRE LA FORMA PURA [O Czystej Formie] Traducció i introducció de Josep M . de Sagarra. Barcelo­ na 1992, s. 132. Institut del Teatre de la Diputació de Barce­ lona. Biblioteca Teatral 79. ED LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Version у dirección Jarosław Bielski. Madrid 1992, s. 72. Real Escuela Superior de Arte Dramatico. ADIÓS A L O T O N O [Pożegnanie jesieni] Traducido del polaco por Elżbieta Bortkiewicz у Jaun Carlos Vidal. Nota biografica por Juan Carlos Vidal. Madrid 1993, s. 421. Anaya ćk Mario Muchnik. NARCÓTICOS [Narkotyki] Traduccion de Josep M. Sagarra. Barcelona 1994, s. 212. CIRCE Ediciones. Holandia DE GEK EN DE NON [Wariat i zakonnica] Vertaling: Paul Beers. „De Revisor" 1977, nr 1 (febr.), s. 49-56. INLEIDING ТОТ DE THEORIE V A N PURE VORM IN THEATER [Fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w te­ atrze] Vertaling en beweking: Joanna Bilska en Dolf Verspoor. W: program teatralny do przedstawienia Witkacy w teatrze De Brakke Grond w Amsterdamie (5 III 1977). VERS LAG V A N DE WERKING V A N PEYOTL OP S.I. WITKIEWICZ D.D. 20 V I (1928) [Sprawozdanie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI 2] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 15-26. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Raster" (Amsterdam) 1988, nr 42, s. 34-50. HET REGLEMENT V A N DE PORTRETTENFIRMA 431 �]anusz Degler • BIBLIOGRAPHY „S.I. WITKIEWICZ" [Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1989, nr 5, ss. 41-47. DE DAPPERE PRINSESS [Odważna księżniczka] KAKKERLAKKEN [Karaluchy] Vertaling uit het Pools Karol Lesman. „het Cahier" / Bre­ da 1991,, nr 2, s. 9-29. ONVERZADIGBAARHEID [Fragment Nienasycenia] Vertaling: Karol Lesman. „Tijdschrift voor Slavische Literatuur" 1993, nr 14, s. 6-9. ONVERZADIGBAARHEID [Nienasycenie] Uit het Pools vertaald envan een nawoord voorzien door Karol Lesman. Amsterdam 1993, s. 574- Meulen-hoff (II wy­ danie: Amsterdam 1996). AFSCHEID V A N DE HERFST (Pożegnanie jesieni) Uit het Pools vertaald en van een nawoord voorzien do­ or Karol Lesman. Amssterdam 1996, s. 376. Meulenhoff. DE BEELZEBUBSONATE EN ANDERE TEKSTEN (Sonata Belzebuba i inne teksty): DE MOEDER (Mat/ca), DE BEELZEBUBSONATE (Sonata Belzebuba), DE GLIMLACH V A N DE ONEBENUL (fragment Niemytych dusz). Vertaald uit het Pools en van een nawoord voorzien door Karol Lesman. Leiden 1997, s. 166. Plantage. Japonia _ KYOJIN T O NISO (Wariat i zakonnica) .Przekład: Yukio Kudo, „Shingeki" (Tokyo) 1977, nr 12. YUREI N O IE (W małym dworku) Przekład: Takanasi Yasunari. „Hermes" (Tokyo) 1985, nr 4, s. 102-119. (O Czystej Formie) - (O nowym tyjne sztuki teatralnej) (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") - (Sprawozda­ nie z działania peyotlu na St.l. Witkiewicza dn. 20 VI) - (Listy do Bronisława Malinowskiego) Przekład: Yuwjiro Nakamura. W tomie: Witkiewicz no sekai. [Redakcja:] Yujiro Nakamura. Tokyo 1985. Parco Co., Ltd. (Regułamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz") Przekład: Tokimasa Sekiguchi. W: Witkacy-in-the-box. Theater X Opening Special Program, Tokyo 1992, s. 49. Jugosławia (dawna) LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica) Preweo: Petar Vujicic. W antologii: Avangardna drama. Priredio: Slobodan Selenie. Beograd 1964, s. 147-174- Srpska Knjiżerna Zadruga. TEATAR ĆISTE FORME (Fragment Wstępu do teorii Czystej Formy w teatrze) Prev. s ffancuskog: Ana Gusić. W tomie: Tomislav Sabljak, Teatar XX stołjeća. Split-Zagreb 1971, s. 77-81. Matica hrvatska. Tisak „Sobodna Dalmacija". SEKOE ZLO MOŻE DA BUDE I POLOŚO (Wanat i za­ konnica) Prev. Milan Trajkov. „Kulturen źivot" 1972, XVII, 3, s. 25-31. (Przekład na jęz. słoweński). NEZASIĆENOST Z OBLIKO (Analogia z malarstwem; fragment Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze. Prevedel: Igor Lampret. W tomie: Med Artaudom in Brechtom. Izbral in uredil Andrej Inkret. Opremil Stefan Potoćnik. Ljubljana 1972, s. 60-66. Tisak „Joże Mośkroic". Knjiźnica Mestega gledalisća ljjubljanskega 59. (Przekład na jęz. słoweński). IZBOR IZ DJELA: ŻOHARI (Karaluchy), LUDAK I OPATICA (Wariat i zakonnica), U MALOJ KURIJI (Wma­ łym dworku), VODENA KOKA (Kurka wodna), POLUDJJELA LOKOMOTIVA (Szalona lokomotywa), ŚUSTRI (Szew­ cy), UVOD U TEORIJU ĆISTE FORME U KAZALIŚTU (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze) Izbor i prijevod Dalibor Blaźina. Zagreb 1985, s. 222. Cekade, Biblioteka „Prolog" (velika edicija, knjiga 10). JJUVENILIJE (Juwenilia): KNEGINJICA MAGDALE­ N A ILI NASTRLJIVI KNEZ (Księżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) - ŻOHARI (Karaluchy) Preveo z poljskog i uvodnu biljeśku napisao: Dalibor Blaźina. „Cjuorum" (Zagreb) 1987, nr 1-2, s. 138-153. NEGATIV SKICE (Negatyw szkicu) Prijevod s poljskoga: Dalibor Blaźina. „15 dana" 1989, nr 8, s. 9-11. Kuba LA MĄDRE [Matka] Traducción Maria Sten у Cristina Conde. W antologii: Teatro Polaco. Selección de Maria Sten. Prologo de Jan Pieszczachowicz. Ciudad de la Habana 1978, Editorial Arte у Li­ teratura, t. I , s. 89-147. Liban ALTHARAROR ALŻADED [Nowe Wyzwolenie] Przekład: Admir Koreje. „Fikr" (Bejrut) 1980, nr 39-40, s. 199-221. Łotwa MATE (Matka) No polu valodas tulk.: Dace Gasina. „Tea tra Vestnesis" (Riga ) 1989, nr 9-10, s. 18-27. Meksyk EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción Maria Sten. „La Cultura en Mexico" (Suplemento de Siempre) 1971, nr 506, s. III—IX. TRES OBRAS TEATRALES [Trzy sztuki teatralne]: LA MĄDRE [Matka]. LA PEQUENA MANSION [W małym dworku], EL LOCO Y LA MONJA [Wariat i zakonnica] Traducción: Maria Sten у Cristina Conde. Mexico 1974, UNAM. TRES OBRAS [Trzy sztuki]: LAS CUCARACHAS [Ka­ raluchy], POBRE MUCHACHITO [Biedny chłopiec], LA COLECCION O LA TRAVRSURA DEL ELEFANTE [Me­ nażeria, czyli wybryk słonia] La traducción del polaco es de Raul Zermeno. „La Palabra у el Hombre" 1976, nr 20, s. 91-96, Universidad de Ve­ racruz. JUAN CARLOS MATEO RABIETA [Jan Maciej Karol Wściekłica] - LA LOCOMOTORA LOCA [Szalona lokomo­ tywa] 432 �J a n u s ; Degler • BIBLIOGRAFIA Traduccion: Maria Sten у Alfredo Michel. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 39-98. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. LA MĄDRE [Matka] Traduccion: Maria Sten у Cristina Conde. „Cuadernos de Filosofia у Letras" (Mexico) 1985, nr 5: „Literatura Dramatica у Teatro", s. 99-142. Universidad Nacional Autónoma de Mexico. UNERSATTLICHKEIT (Nienasycenie) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Mit einem Na­ chwort von Witold Gombrowicz. Miinchen 1966, s. 596. R. Piper 6k Co. Verlag. U N R S A T T L I C H K E I T . SOIREE BEI DER FURSTIN TICONDEROGA (Drugi rozdział Nienasycenia) Deutsch von Karl Dedecius. W antologii: Polnische Prosa des 20. Jahrhunderts. Vorgestelt von Karl Dedecius. Miinchen 1966. Erster Teil, s. 212-231. Carl Hanser Verlag. Wydanie II: Miinchen 1970. Niemiecka Republika Demokratyczna NEUE BEFREIUNG (Nowe Wyzwolenie) STUCKE (Sztuki): DAS NAMENLOSE WERK (Bezi­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ mienne dzieb), GYUBAL WAHAZAR ODER AUF DEN den-Baden [1967], s. 43. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ PASSEHOXHEN DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli wielony dla potrzeb teatrów. Na przełęczach BEZSENSU), DER TINTENFISCH ODER DIE PRAGMATIKER (Pragmatyści) DIE HYRKANISCHE WELTANSCHAUUNG (Mątwa, Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ czy fi Hyrkaniczny światopogląd), DIE MUTTER (Matka), I N den-Baden [1967], s. 54- Verlag Johannes Hertel. Druk po­ KLEINEN LANDHAUS (W małym dworku), DIE SCHU­ wielony dla potrzeb teatrów. STER (Szewcy) DIE SCHUSTER (Szewcy) Aus dem Polnischen ubersetzt und mit einem Nachwort Deutsch von Janusz von Pilecki. W antologii: Modemes versehen von Henryk Bereska. Berlin 1982, s. 363. Verlag Polnisches Theater. Herausgegeben und mit einem Nachwort Volk und Welt. von Andrzej Wirth. Neuwied-Berlin 1967, and 1, s. 7-87. Hermann Luchterhand Verlag. ABSCHIED V O M HERBEST (Pożegnanie jesieni) JANULKA, TOCHTER DES FIZDEJKO (Janulka, córka Aus dem Polnischen von Roswithe Matwin-Buschmann. Fizdejki) Leipzig 1991, s. 468. Reclam-Verlag. Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden. Norwegia UR „INLEDNING TILL TEORI O M DEN RENA FORDER TINTENFISCH ODER DIE HYRKANISCHE MEN PA TEATERN" [Fragmenty Wstępu do teońi Czystej WELTANSCHAUNG (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ Formy w teatrze]: O M EN NY TYP AV TEATERKONST gląd) [O nowym typie sztuki teatralnej], NAERMARE DEFINI­ Deutsch von Tadeusz Kantor und Horst Taubmann. Ba­ TION AV DEN RENA FORMENS TEATER [Bliższe okre­ den-Baden [1968], s. 71. Verlag Johannes Hertel. Druk po­ ślenie sztuki teatralnej w Czystej Formie], NAGRA ORD O M wielony dla potrzeb teatrów. AKADESPELARENS ROLI I DEN RENA FORMENS TE­ DIE DA! (Oni) ATER [Parę słów o roli aktora w sztuce teatralnej w Czystej For­ Deutsch von Peter Lachman. W tomie: Spectaculum XI. mie] Sechs modernę Theaterstuxcke: Adrien - Babel - Bond - Dorst Oversatt av Lars Kleberg. „Teatrets teori og teknikk" 1966, nr 3/4, s. 31-35. Portugalia A MAE [Matka] Traducao de Jose Palla e Carmo. Lisboa 1972, s. 247. Prelo Editora (Repertório Para um Teatro Actual 9). Republika Federalna Niemiec DAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) - NARR UND NONNE (Wariat i zakonnica) Deutsch von Heinrich Kunstmann. Frankfurt am Main 1965, s. 111. Suhrkamp Verlag. DIE MUTTER (Matka) - SAS WASSERHUHN (Kurka Wodna) Deutsch von Mikołaj Dutsch. Munchen-Wien-Basel 1966. Kurt Desch Verlag. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. ERWACHEN. Aus dem Roman Unersattlichkeit (Pierw­ szy rozdział Nienasycenia) Ubersetzung: Walter Tiel. „Monat" 1966, nr 216, s. 48-56. - Muxller - Witkiewicz- Frankfurt am Main 1968, s. 273-312. Suhrkamp Verlag. IM KLEINEN HAUS (W małym dworku) Deutsch von Werner Grzyb und Horst Taubmann. Ba­ den-Baden [1971]. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DIE MUTTER (Matka) Deutsch von Irmtruad Zimmermann-Góllheim. BadenBaden 1970. Verlag Johannes Hertel. Druk powielony dla potrzeb teatrów. DAS NAMENLOSE WERK (Bezimienne dzkb) Deutsch von Christa Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheuer Buhnenvertriebs GmbH. Druk powielony dla potrzeb tea­ trów. DIE METAPHYSIK DES ZWEIKÓPFIGEN KALBES (Metafizyka dwugłowego ciekcia) Deutsch von Christaq Vogel. Berlin [1972]. Kiepenheu­ er Buhnenvertriebs GmbH. GYUBAL W A H A Z A R ODER I M ENGPASS DES UNSINNS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU) Deutsch von I. Boli. Frankfurt am Main 1974. Suhrkanp 433 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY Verlag. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) im Briefwechsel mit dem deutschen Phiłosophen Hans Cornełius „Zeitschrift rur slavische Philologie", Heidelberg 1976, Band XXXIX, Heft 1. Teil I , s. 68-156. Carl Winter-Universitatsverlag. „Zeitschrift fur slavische Philologie", Heidelberg 1978, Band XL, Heft 1. Teil I I , s. 150-213. Odnaleziony i opracowany przez Heinricha Kunstmanna zbiór ponad 100 listów Witkiewicza pisanych po niemiecku do Hansa Corne­ liusa w latach 1934-39. V E R R U C K T E L O K O M O T I V E (Szałom lokomotywa) Deutsch von Christa Vogel. Berlin 1985. Kiepenheuer Buhnenverbs GmbH. VEPvRUCKTE LOKOMOTIVE (Szahna lokomotywa), deutsch von Christa Vogel. E I N F U H R U N G IN DIE THEORIE DER REINEN FORM DES T H E A T E R S (Wstęp do teo­ ńi Czystej Formy w teatrze), deutsch von Friedrich Griese. A B S C H I E D V O M H E R B S T (fragment Pożegnania jesieni), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. U N E R S A T T L I V H K E I T (Fragment Nienasycenia), deutsch von Walter Tiel. DER EINZIGE AUSWEG (Fragment Jedy­ nego wyjścia), deutsch von Hildburg Heider und Ryszard Zan. S C H U S T E R (Szewcy), deutsch von Janusz von Pilecki. U N G E W A S C H E N E SEELE (Fragment Niemytych dusz). W tomie: Stanisław I. Witkiewicz, Verriickte Lokomotwe. Ein Lesebuch mit Bildern des Autors. Herausgegeben von Andrzej Wirth. Frankfurt am Main 1985, s. 347. Suhkamp Verlag. Polnische Bibliothek. U N E R S A T T I C H K E I T (Nienasycenie) Mit einem Nachwort von Witold Gombrowicz. Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen 1986, s. 596. R. Piper GmbH ćk Co. Serie Piper. Band 510. A B S C H I E D V O M H E R B S T T (Pożegnanie jesieni) Aus dem Polnischen von Walter Tiel. Munchen - Zurich 1987, s. 443. R. Piper GmbH. 6k Co. G E S C H A F T S O R D N U N G DER P O R T A I T F I R M A „S.I. W I T K I E W I C Z " (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz") W katalogu: Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939. Ber­ lin 1990. Studio I des Kiinstlerhauses Bethanien Berlin Stuxdtisches Museum Flensburg (27 V 1990 - 1 V I I 1990), s. 46-48. Rosja WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna) Pieriewod A. Bazilewskogo. „Diapazon" 1993, nr 3—4. TUMOR MOZGOWICZ (Tumor Mózgowicz) - PRAGMATISTY (Pragmatyk) Pieriewod W. Kyłaginoj-Jarcewoj. „Sufler" 1994, nr 2 - 3 . BEZUMYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 139-151. IZ KNIGI „NARKOTIKI": PRIEDISŁOWIE - PEJOTL (Fragmenty Narktyków: Przedmowa - Peyotl) Pieriewod z polskogo Andrieja Bazilewskogo. „Inostrannaja Litieratura" (Moskwa) 1995, nr 11, s. 151-166. AWTOPARODIJA „NIEGATYW ESKIZA" (Autoparodia „Negatyw szkicu") Pieriewod z polskogo Natalia Jakubowa. „Moskowskij Nabljudatiel" 1996, nr 3-4, s. 9 4 - 9 5 . JEDINSTWIENNYJ WYCHOD (Fragment Jedynego wyj­ ścia) Pieriewod J. Czajnikowa. „Apokrif" 1996, nr 1. DJUBAL WAHAZAR I DRUGIJE NIEEWKLIDOWY DRAMY (Gyubal Wahazar i inne dramaty nieeuklidesowe): ONI (Oni), DJUBAL WAHAZAR, ILI H A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), WODJANAJA KUROCZKA (Kurka Wodna), KARAKATICA, ILI GIR - KANICZIESKOJE MIROBOZZRIENIE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), BEZUMNYJ LOKOMOTIW (Szalona lokomotywa), JANULKA, DOCZ FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), SAPOŻNIKI (Szewcy) Sostawlenie A. Bazilewskij, S. Isajew. Pieriewod z polsko­ go A. Bazilewskij, Moskwa 1999, s. 356. GITIS - W A H A ­ ZAR. Rumunia O CASA LA TARA (W małym dworku) Przekład: Dragos Vranceanu, „Secolul 20", 1975, nr 5 - 6 . AZ ÓRULT ES AZ APACA (Wariat i zakonnica) - AZ ANY (Matka) Fordiytotta Kerćnyi Gracia. Bukarest 1983, s. 117. Kriterion Konyvkiadou (wydanie w języku węgierskim). Słowenia SLOVO OD JESENI (Pożegnanie jesieni) Prevod in spremna beseda Niko Jeź. Ljubljana 1994, s. 416. Cakarjeva zalozba. Zbirka XX. stoletje. CVLJARJI (Szewcy) Prevedla Darja Dominkuś. W analogii: Dramatikon I : ApoIIinaire - Witkiewicz - Vampilov - Fo - Shepard - Schwab. Urednik Aleś Śyteger. Ljubljana 1999, s. 5 3 - 1 0 3 . Studentska zalozba. Knjiźna zbirka Beletrina. Stany Zjednoczone THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica) Translated by Daniel C. Gerould and CS. Durer. „First Stage". A Quarterly of New Drama 1965/66, vol. IV, nr 4 (Winter), s. 212-221. Purdue University, Indiana. THE WATER HEN (Kurka Wodna) Translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. „First Sta­ ge". A Quarterly of New Drama 1967, vol. V I , nr 2 (Sum­ mer), s. 86-102. Purdue University, Indiana. THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. „First Stage" A Quarterly of New Drama 1967/68, vol. V I , nr 4 (Winter), s. 2 0 6 - 2 1 5 . THE M A D M A N AND THE NUN AND OTHER PLA­ YS: THE M A D M A N AND THE NUN (Wariat i zakonnica)-, THE WATER HEN (Kurka Wodna); THE CRAZY LOCO­ MOTIVE (Szalona lokomotywa); THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix: ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki teatralnej). Translated ćk edited by Daniel С. Gerould and C.S. Du­ rer. With a foreword by Jan Kott. Seattle and London 1968, 434 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA s. 303. University of Washington Press. INSATIABILITY. Two scenes from a novel (Dwa frag­ menty Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1968, s. 7-23. THE WATER HEN (Kurka wodna) Translated by Daniel C. Gerould and C.S. Durer. W to­ mie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with an Introduction by Bernard E Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 1-50. Bantam Books. THEORETICAL INTRODUCTION T O „TUMOR BRAINARD" (Wstęp teoretyczny do „Tumora Mózgowicza"); THE ANALOGY W I T H PAINTING. From Introduction to the Theory of Pure Form in the Theatre (Analogia z malar­ stwem. Pierwsza część Wstępu do teońi Czystej Formy w teatrze) Translated by Daniel C. Gerould and Eleanor Gerould. W tomie: Avant-Garde Drama: Major Plays and Documents post World War I . Edited and with and Introduction by Ber­ nard F. Dukore and Daniel C. Gerould. Toronto-New York-London 1969, s. 483-493. Bantam Books. THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIC WORLDVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. W: John Gassner, Treasury of the Theatre. Revised edited by Bernard F. Dukore. New York 1969, Volume II. Holt, Rinehard & Win­ ston. DEFLOWERFUCKED. From Insatiability (Piąty rozdział Nienasycenia) Translated by Louis Iribarne. „Delos: A Journal of Trans­ lation" 1970, s. 100-122. THE PRAGMATISTS (Pragmatysci) Translated by Daniel C. Gerould. „Drama ćk Theatre" 1971, vol. 10, nr 1 (Fall), s. 37-45. THE NEW DELIVERANCE (Nowe Wyzwolenie) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „The Polish Review" 1973, vol. XVIII, nr 1/2, s. 94-111. The Po­ lish Institute of Arts and Sciences in America. GYUBAL WAHAZAR OR ALONG THE CLIFFS OF THE ABSURD (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZ­ SENSU) Translated by Daniel and Eleonor Gerould. „Arts in So­ ciety" 1971, vol. VIII, nr 3 (Fall-Winter). TROPICAL MADNESS. Four plays: THE PRAGMATI­ STS (Pragmatysci); GYUBAL WAHAZAR (Gyubal Waha­ zar); MR. PRICE OR TROPICAL MADNESS (Mister Price, czyli Bzik tropikalny); METAPHYSICS OF A TWO-HEA­ DED CALF (Metafizyka dwugłowego cklęcia). Translated by Daniel and Eleanor Gerould. Introduction: Martin Esslin. New York 1972, s. 259. Winter House Ltd., The Winter Repertory 7. ON PURE FORM (O Czyste) Formk) Translated from Polish by Catherine S. Leach. W antolo­ gii: Aesthetics in Twentieth-Century Poland. Selected Essays. Edited by Jean G. Harrell and Alina Wierzbiańska. Lewisburg 1973, s. 41-65. Bucknell University Press. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) Translated by Daniel and Eleanor Gerould. „Drama 6k Theatre" 1974, vol. 12, nr 1 (Fall). COCKROACHES (Karaluchy); COURAGEOUS PRIN­ CESS (Odważna kskżniczka); THE POOR BOY (Biedny chkpiec); MENAGERIE OR THE ELEPHANT'S ESCAPA­ DES (Menażeria, czyli Wybryk słonia); COMEDIES OF FA­ MILY LIFE (Komedk z życia rodzinnego); PRINCESS MAG­ DALENA OR THE IMPORTUNATE PRINCE (Kskżniczka Magdalena, czyli Natrętny książę) Translated by Daniel С. Gerould and Jadwiga Kosicka. With a prefatory note by D. Gerould. „Yale/theatre" 1974, vol. 5, nr 3, s. 10-58. ON A NEW TYPE OF PLAY (O nowym typie sztuki tea­ tralnej) Translated by Daniel С. Gerould and C.S. Durer. W an­ tologii: Bernard F. Dukore, Dramatk Theory and Cńticism. Greeks to Grotowski. New York 1974, s. 973-878. Holt, Rinehart and Winston Inc. THE ANONYMOUS WORK (Bezimienne dzkło) A FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE ACTOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Pare słów o roli akto­ ra w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Translated by Daniel Gerould. W antologii: TwentiethCentury Polish Avant-Garde Drama. Plays, Scenarios, Critical Documents. Edited, with an Introduction by Daniel Gerould. Translated by Daniel Gerould in collaboration with Eleanor Gerould. Ithaca and London 1977, s. 97-159. Cornell Uni­ versity Press. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, with an Introduction and Commentary by Louis Iribarne. Urbana - Chicago - London 1977, s. 447. University of Illinois Press. BEELZEBUB SONATA. Plays, Essays and Documents w: THE BEELZEBUB SONATA (Sonata Belzebuba); TUMOR BRAINIOWICZ (Tumor Mózgowkz); DAINTY SHAPES A N D HAIRY APES (Nadobnisk i koczkodarvy); ON BRUNO SCHULZ (Fragmenty Wywiadu z Brunonem Schulzem i artyku­ łu Twórczość literacka Brunona Schulza); REPORT ABOUT THE EFFECT OF PEYOTE ON STANISłAW IGNACY WITKIEWICZ (Sprawozdanie z działania peyotlu na Stanisława Ignacego Witkkwkza); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARISING THEREFROM (Fragmenty Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nie­ porozumień); THE S.I. WITKIEWICZ PORTRAIT PAIN­ TING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); UNWASHED SOULS (Fragmenty Niemytych dusz). Edited and translated by Daniel Gevould and Jadwiga Kosicka. New York 1980, s. 183. Performing Arts Journal Pu­ blications. Witkacy. An album of photos a bundle of letters (Wybór li­ stów do Bronisława Malinowskiego, Emila Breitera, Kazimie­ ry Żuławskiej, Jadwigi Unrug-Witkiewieżowej, Edmunda Wiercińskiego i Hansa Corneliusa) Translated by Daniel Gerould and Jadwiga Kosicka. „Per­ forming Arts Journal" 1983, vol. V", nr 3, s. 59-75. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated from the Polish by Louis Iribarne. With an In­ troduction by Czesław Miłosz. London - Melbourne - New York 1985, s. 447. Encounter. 435 �Janusz Degler • BIBLIOGRAPHY THE M A D M A N A N D THE NUN A N D THE CRAZY LOCOMOTIVE: THE M A D M A N A N D THE NUN (Wa­ riat i zakonnica); THE WATER HEN (Kurka wodna); THE CRAZY LOCOMOTIVE (Szalona lokomotywa) Edited, translated and with an Introduction by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York 1989, s. 109. Applause Theatre Book Publishers. THE WITKIEWICZ READER: COCKROACHES (Ka­ raluchy); COMEDIES OF FAMILY LIFE (Komedie z zycta гоdzinnego); O N DUALISM (O dualizmie); Letter to Malinow­ ski (list do Malinowskiego); THE 622 DOWNFALLS OF BUNGO OR THE DEMONIC W O M A N (Fragment 622 upadków Bunga, czyli Demonicznej kobiety); Letters (Listy do Malinowskiego i rodziców z lat 1914-1918); NEW FORMS IN PAINTING A N D THE MISUNDERSTANDINGS ARI­ SING THEREFROM (Fragment Nowych form w malarstwie i wynikających stąd nieporozumień); THE NEW DELIVE­ RANCE (Nowe Wyzwolenie); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1921-23); PURE FORM IN THE THE­ ATER (Odczyt o Czystej Formie w teatrze); SECOND RE­ SPONSE T O THE REVIEWERS OF „THE PRAGMATISTS" (Druga odpowkdź recenzentom „Pragmatystów"); JANULKA, DAUGHTER OF FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki); FAREWELL T O A U T U M N (Fragment Pożegnania jesieni); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1927-1929); RULES OF THE S.I. WITKIEWICZ POR­ TRAIT-PAINTING FIRM (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz"); NARCOTICS: NICOTINE; ALCOHOL, COCAINE, PEYOTE, MORPHINE A N D ETHER (Narkotyki: Nikotyna, alkohol, kokaina, peyotl, morfina i inne); RE­ SPONSE A N D REVELATION (Odpowiedź i spowiedź); ME­ TAPHYSICAL FEELINGS (Uczucia metafizyczne); RELA­ TIONS OF RELIGION A N D PHILOSOPHY (Fragment O stosunku religii do filozofii); THE ONLY WAY OUT (Frag­ ment Jedynego wyjścia); INTERVIEW W I T H BRUNO SCHULZ (Wywiad z Brunonem Schulzem); BRUNO SCHULZ'S LITERARY WORK (Twórczość literacka Bruno­ na Schulza); UNWASHED SOULS (Fragment Niemytych dusz); Letters to Malinowski (Listy do Malinowskiego z lat 1935-1938); BALANCE SHEET O N FORMISM (Bilans formizmu). Edited, translated and with an introduction by Daniel Gerould. Evanston, Illinois 1992, s 359. Northwestern Uni­ versity Press. THE MOTHER OTHER UNSAVORY PLAYS: THE MOTHER (Matka); THEY (Oni); THE SHOEMAKERS (Szewcy). Appendix I: O N A NEW TYPE OF PLAY (O no­ wym typie sztuki teatralnej) Edited and translated by Daniel Gerould and C.S. Durer. Foreword by Jan Kott. New York - London 1993, s. 246. Ap­ plause. INSATIABILITY (Nienasycenk) Translated, in a newly revised version, by Louis Iribarne. Evanston, Illinois 1996, s. 534- Nortwestern University Press. Hydra Books. COUNTRY HOUSE (W mafym dworku) Translated und with an introduction by Daniel Gerould. Amsterdam 1997, s. 59. Harwood Academic Publishers. Szwajcaria THEATRE COMPLET I : LA SON ATE DE BELZEBUTH (Sonata Belzebuba), traduction d'Alain van Crugten. LA MERE (Matka), traduction d'Alain van Crugten. DANS LE PETIT MANOIR (W małym dworku), traduite du polonais par Erik Veaux. LA FOU ET LA NONNE (Wariat i za­ konnica), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1969, s. 253. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". Wydanie II: Renens-Lausanne 1980. Mobiles - l'Age d'Homme, s. 253. THEATRE COMPLET I I : LES CORDONNIERS (Szewcy), traduit du polonais par Erik Veaux. UNE LOCO­ MOTIVE FOLLE (Szabna lokomotywa), adaptation d'Alain van Crugten. YANULKA, FILLE DE FIZDEJKO (Janulka, córka Fizdejki), traduit du polonais par Ania Beczkowska. LA NOUVELLE DELIVRANCE (Nowe Wyzwolenie), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1970, s. 220. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". THEATRE COMPLET I I I : LES PRAGMATISTES (Pragmatysci), traduit du polonais par Alain van Crugten. GYUBAL VELLEYTAR O U SUR LES SOMMETS DU NON-SENS (Gyubal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSEN­ SU), traduit du polonais par Alain van Crugten. LA PIEUVRE OU VISION DU MONDE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd), traduite du polonais par Alain van Crugten. LA POULE D'EAU (Kurka wodna), traduite du polonais par Alain van Crugten. Lausanne 1971, s. 223. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". L INASSOUVISSEMENT (Nienasycenie) Traduction at avant-propos d'Alain van Crugten. Lau­ sanne 1970, s. 524- Editions l'Age d'Homme. „Classiques Slaves". Wydanie II: Lausanne 1978. THEATRE COMPLET I V L INDEPENDANCE DES TRIANGLES (Niepodległość trójkątów), traduite du polona­ is par Alain van Crugten. LES GRACES ET LES EPOUVANTAILS OU LA PILULE VERTE (Niepodkgłość trójką­ tów, czyli Zielona pigułka), traduite du polonais par Alain van Crugten. MISTER PRICE OU LA DINGUERIE TROPICALE (Mister Price, czyli Bzik tropikalny), texte francais d'Erik Veaux. METAPHYSIQUE DU VEAU BICEPHALE (Metafizyka dwugłowego cielęcia), traduit du polonais par Erik Veaux. Lausanne 1972, s. 238. La Cite-Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collection „Thćatre vivant - Oeuvres". E ADIEU A U LAUTOMNE (Pożegnanie jesieni) Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1972, s. 382. Editions l'Age d'Homme. „Classiąues Slaves". THEATRE COMPLET V TUMEUR CERVYKAL (Tumor Mózgowicz); EUX (Oni); L OEUVRE SANS N O M (Bezimienne dzkło). Traduction d'Alain van Crugten suivi de Alain van Crug­ ten: La catharsis par la parodie? (Postface). Lausanne 1974, s. 196. La Citeu - Editeur; Editions l'Age d'Homme. Collec­ tion „Thćatre vivant - Oeuvres". DU THEATRE ARTISTIQUE (O teatrze artystycznym) 436 �]апшг Degler • BlBLICXiRAFIA Traduit par Erik Veaux. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 33-51. Editions l'Age d'Homme. JUVENILIA: LES CANCRELATS (Karaluchy); COME­ DIES DE LA VIE DE FAMILLE (Komedie z życia rodzinne­ go); LA MENAGERIE OU UNE INCARTADE D'ELEPHANT (Menażeria, czyli Wybryk słonia); LA PRINCESSE MADELEINE O U LE PRINCE ENTETE (Księżniczka Mag­ dalena, czyli Natrętny książę); LA PRINCESSE COURAGEUSE (Odważna księżniczka); LE PAUVRE GARCON (Biedny chłopiec). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 53-94. Edi­ tions l'Age d'Homme. FRAGMENTS: [PIECE NON IDENTIFIE] (Dramat nie­ rozpoznany); UNE NOUVELLE HOMEOPATHIE DU MAL (Nowa homeopatia zła); LE VAMPIRE EN FLACON OU LE PARFUM DU VOILE (Wampir we flakonie, czyli Za­ pach welonu). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewicz et le theatre, s. 95-135. Edi­ tions l'Age d'Homme. AUTOPARODIES: LES REDEMPTOIRES (Redemptoary); MANIFESTE (Manifest); UNE IDYLLE DE SCHIZOPHRENE (Romans schizofrenika). Traduction d'Alain van Crugten. „Cahier Witkiewicz", Lausanne 1976, nr 1: Witkiewiczet le theatre, s. 137-150. Edi­ tions l'Age d'Homme. THEATRE COMPLET V I : MATHIAS KORBOWA ET BELLATRIX (Maciej Korbowa i Bellatrix); JEAN MATHIEU CHARLES LENRAGEY (Jan Maciej Karol Wścieklka); L EDUCATEUR TERRIBLE (Straszliwy wychowawca). Traduction d'Alain van Crugten. Lausanne 1976, s. 184. La Citeu - l'Age d'Homme. LES 622 CHUTES DE BUNGO (622 upadki Bunga) Traduit du polonais par Lena Blyskowska et Alain van Crugten. Postface d'Alain van Crugten. Lausanne 1979 s. 342. LAge d'Homme. Bibliotheque l'Age d'Homme). LES FORMES NOUVELLES EN PEINTURE ET LES MALENTENDUS Q U I EN DECOULENT (Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia). Traduit par Antoine Baudin. Postface de Bożena DanekWojnowska. Lausanne 1979, s. 202. Editions l'Age d'Hom­ me. Collection „Classiques Slaves". POŻEGNANIE JESIENI Lausanne 1979, s. 473. LAge d'Homme. Collection „Classiques Slaves". Reprint pierwodruku powieści z 1927 roku. Stanisław Witkiewicz, LETTRES A U SON FILS STA­ NISŁAW IGNACY WITKIEWICZ Traduit du polonais par Janka Kaempfer-Waniewicz. „Ca­ hier Witkiewicz", Lausanne 1981, nr 3: Correspondance, s. 255. LAge d'Homme. Przekład 209 listów Stanisława Wit­ kiewicza do syna ogłoszonych w tomie Listy do syna (Warsza­ wa 1969). W Aneksie trzy listy Witkacego do ojca pisane z podróży do Australii. REGLEMENT DE LA FIRMĘ DE PORTRAITS „S.I. WITKIEWICZ" (Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkie­ wicz"). Traduction: A [ntoine] В [audin]. W: S.I. Witkiewicz. Genie multiple de Pologne. Melange d'etudes de dessins, de peintures et de photographies assemble et ćdite par Alain van Crugten au l'occasion du Festival Witkiewicz Bruxelles, novembre 1981. Lausanne 1981, s. 59-62. Editions l'Age d'Homme. LES NARCOTIQUES suivi de LES AMES M A L LAVEES (Narkotyki i Niemyte dusze) Traduction et notes de Gerard Conio suivi de G. Conio, Witkacy et la cńse de la culture еигорёеппе. Lausanne 1980, s. 381. LAge d'Homme. LE MONDE DES CONCEPTS PHILOSOPHIQUES: SON INTELLIGIBILITES ET SON ATTRAIT (O zrozmiabści i uroku świata pojęć fibzoficznych); L IMPORTANCE DE LA PHILOSOPHIE POUR TOUS (Znaczenie filozofii dla wszyst­ kich); L ATTRAIT QU'EXERCE LE MONDE DES CON­ CEPTS PHILOSOPHIQUES (O ważności fibzofii dla wszyst­ kich); DE L „ARIDITE" DES CONCEPTS PHILOSOPHI­ QUES (O „suchości" pojęć fibzofii); DEUX TYPES DE PHILOSOPHE (O dwóch typach fibzofów); LES SENTIMENTS METAPHYSIQUES (Uczucia metafizyczne); QUELQUES MOTS A U SUJET DE L INTUITION (Kilka sbw o intuicji); DE L INTUITION (O intuicji); DES RAPPORTS ENTRE LA RELIGION ET LA PHILOSOPHIE (O stosunku religii do fib­ zofii); RAPPORT RECIPROQUE DE LA SCIENCE ET DE LA PHILOSOPHIE (Stosunek wzajemny nauki i fibzofii). Textes rassembles par В [ohdan] Michalski. „Cahier Wit­ kiewicz". Les cahiers annuels consacres au S. I . Witkiewicz sont diriges par Alain van Crugten nr 5: Witkiewicz et la phi­ losophic Lausanne 1984, s. 108. L Age d'Homme. 437 Szwecja FEM DRAMER: PRAGMATIKERNA (Pragmatyści), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. SUMPHÓNAN (Kurka Wodna), oversattning: Ca­ therine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. DAAREN OCH N U N N A N (Wariat i zakonnica), oversatt­ ning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. MODERN (Matka), oversattning: Catherine Berg, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. BELSEBUBSONATEN (Sona­ ta Belzebuba), oversattning: Lennart Kanter, Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Utgivna av Dag Hedman och Andrzej Nils Uggla. Uppsa­ la 1988, s. 225. Uppsala Slavic Papers University of Uppsala. Department of Slavic Languages 14. DEN NYA BEFRIELSEN (Nowe Wyzwolenie), till svenska av Lennart Kanter oh Andrzej Nils Uggla. PA DEN LILLA GARDEN (W małym dworku), till svenska av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman W tomie: Tvd polska dramatiker. Stanisbw Wyspiański. Stanisław Ignacy Witkiewicz- Utgivna av Andrzej Nils Uggla och Dag Hedman. Uppsala 1995, s. 121-180. Acta SuecoPolonica. Bokserie nr 1. Węgry AZ ANYA [Matka] Przekład: Kerćnyi Gracia. W antologii: Tango. Modem Lengyel drdmdk. Budapest 1968. Europa Kiadó. �Janus? Degler • BIBLIOGRAPHY nica); LA GALLINELA ACQUATICA (Kurka wodna); I C A L Z O L A I (Szewcy). Traduzione dal polacco di Riccardo Landau. Bari 1969, s. 240. De Donato Editore. „Rapporti". LA NUOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwoknie) I PRAGMATISTI (Pragmatysci). [Przekłady anonimowe]. „Sipario", Roma 1969, nr 281, s. 54-64. V A R G A K (Szewcy) A D D I O ALL A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Forditotta: Kerenyi Gracia. „Szinhaz" (Budapest) 1984, Traduzione di Pierluigi Ruggieri. [Milano] 1969, s. 454. nr 3 (marcius), s. 3—23. Arnoldo Mondadori Editore. AZ OSZ BUCSUJA (Fragment Pożegnania jesieni) IN U N A CASA D I CAMPAGNA (W małym dworku) Pavlfalvi Lajos fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) Traduzione di Elena Barbaro e Lamberto Trezzini. „II 1992, nr 4, s. 79-84. Dramma" Roma 1970, nr 10, s. 44-54. UJ FORMAK A FESTESZETBEN ES AZ EZZEL KAPCSOLATOS FELREERTESEK (Nowe formy w malar­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ stwie i wynikające stąd nieporozumienia): FILOZÓFIAI BEVE- ka) ZETES (Wstęp filozoficzny), Csordas Gabor fordiutasa. A T I [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1970, nr 12, s. SZTA MUVESZETROL (O sztuce czystej), Kortvelyessy Kla- 44-56. vra fordiutasa. A MUVESZET HANYATLASA (Upadek INSAZIABILITA (Nienasycenk) sztuki), fordfutotta: Palfalvi Lajos. A cura di Anton Maria Raffo. Hanno callaborato alla tra­ duzione: Giovanna Brogi, Piętro Marchesani, Giovanni Pam„Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 86-99. piglione, Vera Petrelli, Barbara Wojciechowska. Bari 1970, s. A „S.I. WITKIEWICZ" PUORTEFESTÓ 534. De Donato Editore. „Rapporti". CEG MUKÓDESI SZABALYZATA (Regulamin Firmy Por­ tretowej „St.I. Witkiewicz") SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALE (O nowym typie sztuki teatralnej). Reiman Judit fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) 1992, nr 4, s. 101-102. Traduzione di Piętro Marchesani. „Teatro" 1970, nr 1, s. 83-88. MOSDATLAN LELKEK (Fragment Niemytych dusz) Balogh Magdolna fordiutasa. „Nappali haz" (Budapest) LE 622 CADUTE DI BUNGO (Fragment 622 upadków^ 1992, nr 4, s. 103-104. Bunga) Traduzione di Remo Faccani. „II caffć" 1970, nr 4-5-6, s. Wielka Brytania 15-21. A* FEW WORDS ABOUT THE ROLE OF THE AC­ COMMEDIA RIPUGNANTE DI U N A MĄDRE (Mat­ TOR IN THE THEATRE OF PURE FORM (Parę słów o ro­ ka) li aktora w sztuce teatralnej w Czystej Formie) Traduzione di Dacia Maraini. Note di regia di Mario Missiroli. Roma 1970, s. 68. Bulzoni. Translated by Daniel Gerould. „Theatre Quarterly", Lon­ don 1975, vol. V, nr 18, s. 66-68. SUL NUOVO TIPO DI ARTE TEATRALI (O nowym THE CUTTLEFISH OR THE HYRCANIAN WORLtypie sztuki teatralnej). DVIEW (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) [Przekład anonimowy]. „VII Rassegna Internazionale dei Translated from the Polish by Daniel and Eleanor S. Ge­ Teatri Stabile" (Firenze) 1971, nr 7, s. 100-103. rould. „Gambit". International Theatre Review, London LA METAFISICA DI UN VITELLO A DUE TESTE 1979, vol. 9, nr 33-34, s. 147-172; przedruk w: Twentieth (Metafizyka dwugłowego cielęcia) Century Polish Theatre. Edited by Bohdan Drozdowski. Lon­ Versione di Irene Natanson e Lamberto Trezzini. „Sipa­ don-Dallas 1979, s. 147-172. John Calder - Riverrun. rio" Roma 1972, nr 312, s. 67-80. DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii Włochy Czystej Formy w teatrze) U N NUOVO TIPODI DRAMMATURGIA (O nowym [Przekład anonimowy]. „Sipario" Roma 1972, nr 312, s. typie sztuki teatralnej) 64-66. [Przekład anonimowy]. „Sipario", Roma 1963, nr INSAZIABILITA (Nienasycenie) 208/209, s. 54. Hanno collaborato alla traduzione: Giovanna Brogi, Pię­ TEATRO: LA GALLINELLA ACQUATICA (Kurka tro Marchesani, Giovanni Pampiglione, Vera Petrelli, Barba­ Wodna), traduzione di Barbara Kozłowska e Lamberto Trezzi- ra Wojciechowska. Milano 1973, s. 521. I Garzanti. „I granni. IL PAZZO E LA MONАСА (Wariat i zakonnica), tradu­ di libri" 32. zione di Irena Natanson e Lamberto Trezzini. LA SEPPIA DEFORMARE LA VITA (Fragment Wstępu do teorii O W E R O LA VISIONE HYRKANICA DEL M O N D O Czystej Formy w teatrze) (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd) • [Przekład anonimowy]. „IX Rassegna dei Teatri Stabili di A cura di Lamberto Trezzini. [Roma] 1969, s. 171. TinFirenze", Firenze 1973, s. 122-124. dalo. TEATRO*: I PRAGMATISTI (Pragmatysci); LORO TEATRO I: IL PAZZO E LA MONACA (Wariat i zakon­ (Oni); LA PIOVRA O W E R O VISIONE IRCANICA DEL DRAMAK [Dramaty]: VIUZITYUK [Kurka Wodna]. HÓBÓRGÓ JANOS MATYAS KAROLY [Jan Maciej Karol Wścieklica]. A Z ÓRULT ES A Z APACA [Wariat i zakonnica], AZ ANYA [Matka]. EGY KIS UDVARHAZBAN [W małym dworku]. Fordfutotta Kerenyi Gracia. A2 utószout Elbert Janos. Budapest 1973, Europa Konyvikiado, s. 249. 438 �Janusz Degler • BIBLIOGRAFIA MONDO (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopogląd)-, LE BELLOCCE E I BERTUCCIONI O W E R O LA PILLOLA VERDE (Nadobnisie i koczkodany, czyli Zielona pigułka). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1979, s. 190. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. TEATRO**: LA NUOOVA LIBERAZIONE (Nowe Wyzwolenie); CICCINO CRAXIC O W E R O SUI VALICHI DEL NONSENSO (Gyubal Wahazar, czyli Na przełę­ czach BEZSENSU); LA SONATA DI BELZEBU O W E R O COSA ACCADDE REALMENTE A GRUGNOVAR (So­ nata Bezhebuba, czyłi Prawdziwe zdarzenie w Mordowarze). Saggio introduttivo e traduzioni a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1980, s. 231. Bulzoni Editore. Biblioteca Teatrale, 27. REGOLAMENTO DELLA DITTA DI RITRATTI „S. I . Witkiewicz" (Regulamin Firmy Portretowej „S. I . Witkiewicz") Traduzione di Carla Pollastrelli. W: La Ditta dei Ritratti S. I. Witkiewicz. Catalogo e traduzioni a cura di: Carla Polla­ strelli. Responsabile Artistico: Franco Foggi. Livorno 1980 s. 31-32. Karta editrice - Prato. LA LOCOMOTIVA FOLLE (Szałona lokomotywa) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 124-130. MISTER PRICE O W E R O UN CASO DI FOLLIA TROPICALE (Mister Price, czyłi Bzik tropikalny) Traduzione di Kristof Vernicky e Renzo Rosso. „Sipario" Roma 1985, nr 450-451, s. 110-123. STORIA D'AMORE DI UNO SCHIZOFRENICO (Ro­ mans schizofrenika) Traduzione di Giovanna Tomassucci. „Techne" 1986, nr l , s . 65-67. LA PIOVRA O W E R O LA VISIONEIRCANICA DEL MONDO (Mątwa, czyłi Hyrkaniczny światopogląd) Traduzione di Giovanni Pampiglione. W: Teatro polacco del '900. Edizione italiana a cura di Giovanni Pampiglione. Roma 1987, s. 7-39. Edizioni e/o. INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FORMA PURA NEL TEATRO E ALTRI SAGGI DI TEORIA CRITICA: INTRODUZIONE ALLA TEORIA DELLA FOR­ M A PURA NEL TEATRO (Wstęp do teońi Czystej Formy w teatrze); SPEGAZIONE PARTICOLAREGGIATA DEL PROBLEMA DELLA FORMA PURA SULLA SCENA (Bliższe wyjaśnienia w kwestii Czystej Formy na scenie); IL PROBLEMA DEL DEL LINGUAGGIO NELLE OPERĘ TEATRALI IN FORMA PURA (Kwestia języka w sztukach scenicznych w Czystej Formie); SULLA FORMA PURA (O Czystej Formie); ABBOZZO DI U N SISTEMA DI CONCETTI PER LA CRITICA TEATRALE FORMALE (Szkic do systemu pojęć dla krytyki formalnej w teatrze); CHI ARIMENTI SUPPLEMENTARI SUL PROBLEMA DELLA RECITAZIONE IN FORMA PURA (Dodatkowe wyjaśnienia w kwestii gry aktorów w sztuce w Czystej Formie); SULLA RE­ CITAZIONE ARTISTICA DELL ATTORE (O artystycznej grze aktora); POLEMICA CON I CRITICI (Polemika z kryty­ kami. Część polemiczna); SUL TEATRO ARTISTICO (O ar­ tystycznym teatrze). A cura di Francesco Bigazzi, Anna Maria Kozarzewska e Piętro De Marco. Con una nota di Piętro De Marco: Wit­ kiewicz: Forma, Teoria, Apocalissi. Roma 1988, s. 173. Bul­ zoni Editore. Biblioteca Teatrale 50. ADDIO A L L A U T U N N O (Pożegnanie jesieni) Traduzione di Pierluigi Ruggieri. Postfazione di A. M . Raffo. Milano 1993, s. 471. Arnoldo Mondadori Editore. I Gabbiani. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich SAPOŻNIKI. DRAMY (Szewcy. Dramaty): DJUBAL WAHAZAR, ILI N A PIERIEWAŁACH ABSURDA (Gyu­ bal Wahazar, czyli Na przełęczach BEZSENSU), pieriewod A. Bazilewskogo. KARAKATICA, ILI GIRKANICZIESKOJE MIROWOZZRIENJE (Mątwa, czyli Hyrkaniczny światopo­ gląd), pieriewod A. Bazilewskogo. SAPOŻNIKI (Szewcy), pieriewod W. Burjakowa. Priedislowie i sostawlenije A. Bazilewskogo. Moskwa 1989, s. 196. „Izwiestija". Biblioteka żurnala „Inostrannaja Litieratura". SAPOŻNIKI (Szewcy) - TARAKANY (Karaluchy) POSLIEDNEJE PRIEWRASZCZENIJE (Fragment Nienasy­ cenia) - ROMAN SZIZOFRIENIKA (Romans schizofrenika) - CIEPNYJE PSY (Fragment Niemytych dusz) Pieriewod A. Bazilewskogo. W: „Sapożriiki". Niepieriodiczeskij zawisimyj organ, Moskwa 1990, s. 4-15. Program tea­ tralny wydany w formie czasopisma z okazji premiery Szew­ ców w Teatrze Studio „U Nikitshich Worot" (premiera: maj 1990). KANDIDAT W PRIEZIDENTY (Jan Maciej Karol Wśaeklica) Pieriewod G. Mitina i Ł. Temina. „Sowriemiennaja dramaturgija" 1991, nr 3. 439 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973c1a00cfcfd0fcc87db5060f290243.pdf 268dedb169fe34ad053ffdef9a7a76dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5657 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5259 Title A name given to the resource Strój piotrkowski/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.3; 87 s Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JAN PIOTR DEKOWSKI STRÓJ P I O T R K O W S K I POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH C Z Ę Ś Ć IV M A Z O W S Z E i S I E R A D Z K I E ZESZYT 3 JAN PIOTR D E K O W S K I STRÓJ PIOTRKOWSKI pTl r — i — y W R O C Ł A W 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO 5 4 T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS P O L S K I C H WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E L U D O W Y C H TOWARZYSTWO L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A M REDAKCYJNY; G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A . A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, R O M A N TADEUSZ REINFESS, REDAKCJA ATLASU: R E D A K T O R WROCŁAW, N A C Z E L N Y : SEWERYN NANKERA J Ó Z E F 4. GAJEK R E D A K T O R ZESZYTU: K. Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A OKŁADKA: PLANSZE U K Ł A D A D A M A BARWNE: M Ł O D Z I A N O W S K I E G O JERZEGO G R A F I C Z N Y : POZNAŃSKA K A R O L A K A A D A M A G L A P Y DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ KLISZE WIELOBARWNE I JEDNOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6 200 egz. A r k . w y d . 9, ark. d r u k . 11. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 6 1 x 8 6 8. Oddano do składania 10. N . 1954. Podpisano do d r u k u 11. X. 1954. D r u k ukończ, w listopadzie 1954. Z a m . 104/11. K-5-12460. �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar na którym w y s t ę p u j e o p i s y w a n y ubiór o b e j m u j e p o w i a t p i o t r k o w s k i oraz c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i i łódzki (patrz rozdział I I I ) . G r a n i c z y o n o d w s c h o d u z p o w . o p o c z y ń s k i m , o d południa z r a d o m s z c z a ń s k i m , o d z a c h o d u z ł a s k i m i łódzkim, o d p ó ł n o c y z r a w s k i m i resztą brzezińskiego (patrz m a p a zasięgu s t r o j u ) . O b s z a r t e n z n a j d u j e się n a r u b i e ż a c h d a w n e j W i e l k o p o l s k i i s t y k a się o d p ó ł n o c y z M a z o w s z e m , a o d w s c h o d u z M a ł o p o l s k ą . O b e c n i e przez p o w i a t p i o t r k o w s k i o d p ó ł n o c y n a południe przebiega l i n i a k o l e j o w a łącząca stację węzłową Koluszki z Częstochową. P o w i a t p i o t r k o w s k i posiada c h a r a k t e r w y b i t n i e r o l n i c z y o dużym r o z d r o b n i e n i u g o s p o d a r s t w r o l n y c h . W 1951 r . n a t e r e n i e tego p o w i a t u b y ł o ogółem 155.897 miesz­ k a ń c ó w , z tego p r z y p a d a ł o n a l u d n o ś ć w s a m o d z i e l n y c h g o s p o d a r s t w a c h 110.258, n a n a j e m n i k ó w r o l n y c h 20.237 ). 1 Z ogólnego o b s z a r u z i e m i p r z y p a d a n a p o l a u p r a w n e 70,6%, n a l a s y 4,9%. G r u n t a w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m n i e są z b y t u r o d z a j n e , gdyż p r z e w a ż a j ą p i a s k i i t. z w . szczerki. W d o l i n a c h r z e c z n y c h m o ż n a często s p o t k a ć ż y z n e m ł o d e mady. N a j g o r s z e ziemie z n a j d u j ą się w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j c z ę ś c i tego p o w i a t u , lepsze n a t o m i a s t w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , gdzie w y s t ę p u j ą bielice. Z roślin głównie u p r a w i a j ą : żyto, j ę c z m i e ń , owies, proso, t a t a r k ę , l e n oraz z i e m ­ n i a k i . Ze z w i e r z ą t h o d u j ą k r o w y , świnie, o w c e , k o n i e i d r ó b . N a j w i ę k s z e stada o w i e c t r z y m a j ą w e w s c h o d n i e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o p o w i a t u , gdzie z n a j d u j ą się rozległe, suche p a s t w i s k a i ł ą k i n a d r z e c z n e . Ze względu n a zagadnienie s t r o j u w a r t o z a z n a c z y ć , że z w y m i e n i o n y c h roślin i z w i e r z ą t h o d u j ą n a w ł a s n y u ż y t e k m i ę d z y i n n y m i l e n k r ó t kowłóknisty oraz w znacznej mierze owce „świniarki". H i s t o r i a r e g i o n u . K r a i n a P i o t r k o w s k a j u ż w z a r a n i u d z i e j ó w P o l s k i posiadała c h a r a k t e r p r z e j ś c i o w y , gdyż stanowiła p o m o s t m i ę d z y W i e l k o p o l s k ą i M a ł o p o l s k ą . T o m i a ł o r ó w n i e ż d e c y d u j ą c y w p ł y w n a u k s z t a ł t o w a n i e się z j a w i s k d e m o g r a f i c z n y c h i kulturalnych. Jak w y n i k a z m a p y d o ł ą c z o n e j d o p r a c y J. K a m i ń s k i e j , a p r z e d s t a w i a j ą c e j osad­ n i c t w o w c z e s n o h i s t o r y c z n e , n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a łódzkiego n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e osad p r z y p a d a w t y m czasie n a o k o l i c ę Ł ę c z y c y i W o l b o r z a , m n i e j s z e n a t o m i a s t n a o k o l i c ę Sieradza. O k o l i c e te b y i y o d d z i e l o n e o d siebie p u s z c z ą ) . 2 W t y m okresie n a d z i s i e j s z y m obszarze P i o t r k o w s k i e g o i s t n i a ł y c e n t r a gospodarcze i handlowe w Wolborzu, Sulejowie i Rozprzy. Z a c z a s ó w K a z i m i e r z a W i e l k i e g o k r z y ż o w a ł y się n a t e r e n i e p o w i a t u p i o t r k o w ­ skiego d w i e g ł ó w n e d r o g i h a n d l o w e ; j e d n a z n i c h biegła z R u s i H a l i c k i e j przez San­ d o m i e r z , Opatów , W ą c h o c k , Ż a r n ó w , P i o t r k ó w , Sieradz, K a l i s z , P o z n a ń n a P o m o r z e S z c z e c i ń s k i e i d o B r a n d e n b u r g i i , d r u g a — z W ę g i e r p r z e z Kraków , M i e c h ó w , K u r z e l ó w . Przedbórz, Sulejów, Ł ę c z y c ę , Toruń do Gdańska. T 7 3 �Ryc. 1. Mieszkańcy powiatu brzezińskiego w e współczesnych ubiorach z i m o w y c h . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. N a o m a w i a n y m obszarze w X I I w . istniały d w i e k a s z t e l a n i e : j e d n a z siedzibą w R o z p r z y , d r u g a w W o l b o r z u ) . W okresie r o z b i c i a d z i e l n i c o w e g o obie te k a s z t e l a n i e n a l e ż a ł y do K s i ę s t w a Sieradzkiego, k t ó r e p o w s t a ł o w p i e r w s z e j połowie X I I I w i e k u . W ó w c z a s doszło d o podziału k a s z t e l a n i i w o l b o r s k i e j , k t ó r e j c z ę ś ć p ó ł n o c n a d o s t a ł a się d o d z i e l n i c y ł ę c z y c k i e j , o t w i e r a j ą c j e j t y m . sposobem drogę do r z e k i P i l i c y i sta­ rożytnego g r o d u I a o w ł o d z a , południowa, l e ż ą c a po p r a w e j stronie W o l b ó r k i — d o Sie­ r a d z k i e g o . Już w e w c z e s n y m średniowieczu n a o b s z a r a c h t y c h k a s z t e l a n i i p o w s t a j e duża f e u d a l n a w ł a s n o ś ć d u c h o w n a i r y c e r s k a . Z k s i ą ż ę c e g o n a d a n i a , p r a w d o p o d o b n i e Bolesława Krzywoustego, kasztelania w o l b o r s k a całkowicie przechodzi na własność b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . W t y m czasie R o z p r z a i o k o l i c z n e w s i e s t a j ą się w ł a s n o ś c i ą r o d u N a g o d z i c ó w . W X I I I w i e k u p o w s t a j ą k l a s z t o r y C y s t e r s ó w w S u l e j o w i e oraz N o r b e r t a n ó w w W i t o w i e . O b a te z a k o n y o t r z y m u j ą j a k o uposażenie d o b r a z i e m s k i e . Największe j e d n a k dobra dostają Cystersi. 3 4 �W X V w . w ł a s n o ś ć k r ó l e w s k a w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o ulega c a ł k o ­ w i t e j rozsypce, a j e j miejsca zajęły dobra szlacheckie. W e d ł u g A . G i e y s z t o r a w średniowieczu b y ł o P i o t r k o w s k i e głównie k o l o n i z o w a n e p r z e z o s a d n i k ó w s i e r a d z k i c h , k t ó r z y szli z d o r z e c z a gęsto z a l u d n i o n e j W a r t y w d o l i ­ nę W o l b ó r k i i L u c i ą ż y oraz k u m a ł o g o ś c i n n e j d o b n i e P i l i c y ) . W X V i X V I w . o s a d n i c t w o przesunęło się w o k o l i c e B e ł c h a t o w a i , D ł u t o w a . Z pośród p r z y t o c z o n y c h w ł o ś c i , k t ó r e r o z c i ą g a ł y się n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i , n a j ­ w i ę k s z e i n a j b a r d z i e j z w a r t e n a l e ż a ł y do b i s k u p ó w k u j a w s k i c h . P o d k o n i e c X V I I I w . z n a l a z ł y się one w regestrze m a j ą t k ó w r z ą d o w y c h . L u d n o ś ć t y c h d ó b r w p o r ó w n a n i u z p o d d a n y m i s z l a c h t y , m i a ł a lepsze w a r u n k i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e i r y c h l e j z o s t a ł a zwolniona z pańszczyzny. 4 N i c też d z i w n e g o , że u ludności t e j b u d z i się w c z e ś n i e j p o c z u c i e d u m y c h ł o p s k i e j , s z a c u n k u d l a w ł a s n e j t r a d y c j i i „ p r z y o d z i e w k u " . L u d n o ś ć t a m i a ł a r ó w n i e ż duży wpływ na przeobrażenia społeczno-kulturalne w s i p i o t r k o w s k i e j u schyłku poddań­ s t w a i w okresie p o u w ł a s z c z e n i o w y m . O n a też p r z y c z y n i ł a się w w i e l k i e j m i e r z e do wzbogacenia w nowe elementy stroju piotrkowskiego i jego ekspansji na tereny są­ siednie, z w ł a s z c z a n a p o ł u d n i o w ą c z ę ś ć B r z e z i ń s k i e g o . W e w s i a c h s z l a c h e c k i c h s t o s u n k i u k ł a d a ł y się o d m i e n n i e . D o r o k u 1830 p r z e c h o ­ dzenie z i e m i a ń s t w a o d g o s p o d a r k i p a ń s z c z y ź n i a n o - f o l w a r c z n e j d o n a j e m n o - f o l w a r c z n e j n a l e ż a ł o d o s p o r a d y c z n y c h w ypadków. D o p i e r o po t y m r o k u n a s k u t e k p o p r a ­ w i e n i a się s t o s u n k ó w h a n d l o w y c h t a k w e w n ę t r z n y c h j a k i z e w n ę t r z n y c h z w ł a s z c z a n a o d c i n k u z b o ż o w y m , z j a w i a się u s z l a c h t y d ą ż n o ś ć d o p r z e c h o d z e n i a n a gospo­ d a r k ę f o l w a r c z n o - n a j e m u ą , o p a r t ą n a p r a c y f o r n a l i i d o rozszerzenia s w o i c h d z i e d z i n k o s z t e m z i e m i w y d a r t e j c h ł o p o m . W p r a w d z i e r u g i b y ł y stosowane j u ż z n a c z n i e w c z e ­ śniej, ale n i e m i a ł y one t y c h r o z m i a r ó w , co po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m . N a j p i e r w o d b i e r a n o c h ł o p o m p a s t w i s k a , ł ą k i i w y g o n y l e ś n e , a w k o ń c u i rolę. W n a s t ę p s t w i e tego p e w n a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j p r z e s z ł a a l b o d o r o z w i j a j ą c e g o się w ówczas p r z e m y s ł u , a l b o s z u k a ł a z a j ę c i a w r o l n i c t w i e n a o b c y m terenie. T o w k o n s e k w e n c j i p o w a ż n i e z a c i ą ż y ł o n a d a l s z y m k s z t a ł t o w a n i u się k u l t u r y l u d o w e j i p r z y c z y n i ł o się w z n a c z n e j m i e r z e d o szybszego r o z ł a d o w a n i a z a t a r g u , j a k i t r w a ł m i ę d z y d w o r e m a w s i ą od dłuższego j u ż c z a s u ) . T T T # 5 W k w i e t n i u 1861 r . p r z y s z ł o n a t y m t l e do m a s o w y c h s t r a j k ó w e k o n o m i c z n y c h , k t ó r e o b j ę ł y r ó w n i e ż szereg w s i w p o w i e c i e p i o t r k o w s k i m . P i e r w s z e o d m ó w i ł y w y ­ c h o d z e n i a n a p a ń s z c z y z n ę W o ź n i k i i B i a ł a ) . Za n i m i poszły i n n e w s i e . S t r a j k i m i a ł y m i e j s c e t y l k o w m a j ą t k a c h s z l a c h e c k i c h i to głównie w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r ­ kowskiego. Tego r o d z a j u o p o r ó w n i e b y ł o w t y m czasie w e k o n o m i i w o l b o r s k i e j , p i o t r k o w ­ s k i e j , c z a r n o c i ó s k i e j , a n i też g r a b i c k i e j , w k t ó r y c h z n a j d o w a ł o się z górą 40 w s i w ł o ­ ś c i a ń s k i c h oraz 14 f o l w a r k ó w . W d o b r a c h t y c h w ł o ś c i a ó s t w o b y ł o b a r d z i e j z a m o ż n e i posiadało o b r o n ę f o r m a l n ą w d a w n y c h i n w e n t a r z a c h i p r z y w i l e j a c h . L u d n o ś ć s a m e j w s i n i e b y ł a j e d n o l i t a . Jej s k ł a d s o c j a l n y b y ł d o ś ć złożony, co o c z y w i ś c i e m i a ł o r ó w n i e ż s w o j e o d b i c i e i w p r z y o d z i e w k u , głównie w jego j a k o ś c i . W p i e r w s z e j połowie X I X w . ż y j ą i p r a c u j ą n a w s i p i o t r k o w s k i e j c h f o p i , n a j e m n i c y , s z y n k a r z e , p a c h c i a r z e , u r z ę d n i c y d w o r s c y oraz różni r z e m i e ś l n i c y . W a ż n e w y d a r z e n i e w d z i e j a c h c h ł o p ó w — u w ł a s z c z e n i e z 1864 r . — w p r o w a d z a ­ j ą c szereg w a ż k i c h p r z e m i a n w gospodarce c h ł o p s k i e j , i n a t y m terenie, p o d o b n i e j a k gdzie i n d z i e j , w p ł y n ę ł o d o d a t n i o n a z w i ę k s z e n i e h o d o w l i o w i e c . W z w i ą z k u z t y m wkrótce w stroju włościańskim biorą przewagę materiały wełniane n a d l n i a n y m i i konopnymi. O d d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i o b e c n e j t r w a proces p r z e n i k a n i a e l e m e n ­ t ó w m i e j s k i c h do k u l t u r y l u d o w e j n a s k u t e k o ż y w i o n y c h r u c h ó w m i g r a c y j n y c h i o d ­ p ł y w u l u d n o ś c i w i e j s k i e j do o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . 6 r 5 �Z a c h o d z ą też p o w a ż n e z m i a n y w stopie ż y c i o w e j i gospodarce p o d w p ł y w e m r o z ­ w i j a j ą c e j się w i e d z y r o l n i c z e j i o ś w i a t y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m wieś p i o t r k o w s k a , p o d o b n i e j a k i i n n e w s i e p o l s k i e , p r z e c h o d z i ł a okres ciężkiego k r y z y s u gospodar­ czego, k t ó r y p r z y c z y n i ł się do n a w r o t u n i e k t ó r y c h f o r m g o s p o d a r k i s a m o w y s t a r c z a l ­ n e j , m . i n . do w z m o ż o n e j p r o d u k c j i s a m o d z i a ł ó w , a pośrednio s t r o j ó w l u d o w y c h w ł a ­ snego w y r o b u . N a t o m i a s t k u p o w a n e z a z w y c z a j n a j a r m a r k a c h droższe c z ę ś c i s t r o j u , w d o b i e k r y z y s u z a n i k ł y p r a w i e c a ł k o w i c i e . Podczas o k u p a c j i z w i e l u w i o s e k l u d n o ś ć w y s y ł a n a b y ł a n a r o b o t y do Rzeszy, w 1944 z a ś r o k u szereg w s i p o ł o ż o n y c h w d o l i n i e P i l i c y zostało c a ł k o w i c i e w y s i e d l o n y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y w i e ś p i o t r k o w s k a p r z y ­ stąpiła do o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h i w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczo-spo­ łecznych przeżywa wiele przeobrażeń, które także i w dziedzinie stroju znajdują odbicie. C e c h y s t r o j u . Za c h a r a k t e r y s t y c z n e i p o d s t a w o w e c z ę ś c i s t r o j u i u b i o r u p i o t r ­ k o w s k i e g o , n a l e ż y u w a ż a ć u m ę ż c z y z n k a p e l u s z , z w a n y „ r y j e m " ( r y c . 27/111), c z a p k i granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, rogatywkę z oblamówką ciemno­ g r a n a t o w ą l u b c z e r w o n ą , k a s z k i e t z m a ł y m d a s z k i e m , k o s z u l ę oraz n a p i e r ś n i k h a f t o ­ w a n y białym płaskim haftem, „portki" z f a r t u s z k i e m w drobne prążki z przewagą k o l o r ó w g r a n a t o w e g o , czarnego i białego, „ l e j b i k " z k o ł n i e r z e m , n a j c z ę ś c i e j w d r o b n e paseczki z obecuością k o l o r u czerwonego, „spancerek" g r a n a t o w y obcisły, ozdobiony r z ę d a m i guzików, g r a n a t o w ą s u k m a n ę z a p i n a n ą n a g u z i k i ( t a b l . I b a r w n a ) , w r e s z c i e „ w a t ó w k ę " l u b „ b u r k ę " z p o t r z e b a m i ) ; u k o b i e t - p ó ł c z e p i e c o z d o b n y , czepiec c h u ś c i a n y ( w k ł a d a n y p o d chustę) z t i u l o w y m g a r n i t u r k i e m , k o s z u l ę z n a k ł a d a n y m i przy s z y i k r y z k a m i ( r y c . 9, 30) l u b n a r a m i o n a c h i m a n k i e t a c h p o k r y t e z d o b i n a m i w k o l o r z e c z e r w o n o - c z a r n y m l u b b i a ł y m , gorsety o b c i s ł e , s z n u r o w a n e , n a j c z ę ś c i e j w p r z e d n i e j c z ę ś c i o z d a b i a n e „rózgami", c z y l i o r n a m e n t e m w k s z t a ł c i e p o d ł u ż n y c h g a ł ą z e k , sta­ n i k i z f a l b a n k ą , k a f t a n y , k r o j e m zbliżone do l e j b i k ó w , z z a o k r ą g l o n y m t y ł e m , l u b f a l b a n k ą , k a f t a n z a s z e w k o w y i w c i n a n y , b l u z e c z k i b i a ł e , długie, u ż y w a n e do gorse­ t ó w , w e ł n i a k i suto s f a ł d o w a n e , r ó ż n o b a r w n e spódnice d e k o r o w a n e u dołu w s t ą ż k a m i , długie z a p a s k i d o pasa, r o b i o n e n a j c z ę ś c i e j w „ p r z e p l o t k ę " , o z d a b i a n e w e ł n i a n ą „siot e c k ą " , k o r o n e c z k ą l u b w s t ą ż k a m i , f a r t u s z k i bogato h a f t o w a n e z f a l b a n k ą l u b w s t a w e c z k a m i , w r e s z c i e z a p a s k i n a r a m i e n n e , c z y l i „do o d z i e w u " , w u b i e g ł y m w i e k u p r z e ­ w a ż n i e o d r o b n y c h p a s e c z k a c h w p o p r z e c z n y m u k ł a d z i e , w X X w . o szerszych „ d n a c h " i większych prążkach w p i o n o w y m rzucie. W y b i t n i e charakterystyczne cechy stroju przedstawiono na planszach b a r w n y c h . 7 7 r O b o k e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h strój p i o t r k o w s k i p o s i a d a p e w n e l o k a l n e o d m i a n y , z k t ó r y c h w y r ó ż n i ć m o ż n a d w i e g r u p y , w o l b o r s k ą i b e ł c h a t o w s k ą , ściśle z w i ą z a n e z w c z e s n o h i s t o r y c z n y m podziałem a d m i n i s t r a c y j n y m . P i e r w s z a g r u p a s t r o j u r o z w i n ę ł a się i r o z p o w s z e c h n i ł a u l u d u z a m i e s z k u j ą c e g o dawne ziemie kasztelanii w o l b o r s k i e j , druga — rozpierskiej. Bardziej zwarte i w y r a z i s t e c e c h y o d r ę b n e z a c h o w a ł y się w g r u p i e w o l b o r s k i e j , k t ó r a w zasięgu s t r o j ó w m a z o ­ w i e c k i c h s t a n o w i i c h p o ł u d n i o w e rubieże. J e d n o c z e ś n i e n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że g r u p a t a n i e jest e n k l a w ą , lecz z n a j d u j e się w pasie d o b r z e jeszcze z a c h o w a n e g o p r z y ­ o d z i e w k u opoczyósko-rawskiego. Dzięki temu, m i m o bliskości Łodzi i Tomaszowa Mazowieckiego, nie zatraciła swoich regionalnych cech i nie uległa całkowitej n i w e l a c j i . W s t r o j u g r u p y w o l b o r s k i e j m o ż n a n a d t o w y ś l e d z i ć ś l a d y d a w n e j ł ą c z n o ś c i go­ s p o d a r c z e j z odległymi K u j a w a m i . G r u p a b e ł c h a t o w s k ą p o z o s t a j ą c a w s w o i m czasie p o d w p ł y w a m i Sieradzkiego, w o s t a t n i c h l a t a c h uległa j u ż z n a c z n e m u r o z k ł a d o w i i z m i a n o m . N a o p i s y w a n y m t e r e n i e w ł a ś c i w o ś c i s t r o j u w y m i e n i o n e w p r a c y n i n i e j s z e j , są p o d ­ s t a w ą do o k r e ś l e n i a p r z y n a l e ż n o ś c i d o p e w n y c h g r u p r e g i o n a l n y c h . Z a z n a c z a ł o się to nadewszystko w miejscach m a s o w y c h styczności, j a k j a r m a r k i , p i e l g r z y m k i , od­ p u s t y i t p . , gdzie p r z e d s t a w i c i e l e z a r ó w n o t y c h s a m y c h g r u p j a k i o d r ę b n y c h r o z p o ­ z n a j ą się w z a j e m p o s t r o j u . 7 6 �C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w są­ siednich. Omawiany „przyodzie­ w e k " różni się o d s t r o j ó w s ą s i e d n i c h : opoczyńskiego występującego na wschodzie, radomszczańskiego na po­ łudnie, sieradzkiego n a z a c h o d z i e oraz łęczyckiego na północy. Przegląd głównych elementów stroju świadczy o odrębnościach wyżej przy­ toczonych typów. Strój opoczyński obejmuje: u mężczyzn sukmanę białą z c z a r n y m i p o t r z e b a m i o b l a m ó w k ą , pas s i a t k o w y b a r w n y , spancer w p r ą ż k i z pętlami, l e j b i k o s t o j ą c y m l u b p r z y ­ s z y t y m kołnierzu, k o s z u l e w y s z y w a n e różnobarwnym haftem, kapelusz z w a n y „piastą", d e k o r o w a n y n i e b i e s k ą w s t ą ż ­ k ą i p a w i m piórem; u k o b i e t — czepce t i u l o w e , duże, o k r y w a j ą c e w ł o s y p r z y ­ b r a n e k w i a t a m i , „ b a n d a ż e " t y c h czep­ ców spływają wraz z wstążkami na p l e c y , k o s z u l e bogato h a f t o w a n e , za­ p a s k i d o pasa k r ó t k i e , obszywane tasiemkami i zaopatrzone w tzw. „kocanki", czyli pomponiki, wełniaki Ryc. 2. Dziewczęta w stroju odświętnym z Węgrzynowa, dostatnie, p r z e w a ż n i e w k o l o r a c h c i e m ­ pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r. nych, spódnice b i a ł e k r o c h m a l o n e , gorsety z samodziału b i a ł e g o w p r ą ż k i i w desenie, zapaska do o d z i e w u „ m o d r a c k o w a " , „ w a n g i e r a " , „ p r z y j a c i ó ł k a " z i e l o n a oraz „ s u k i e n k a " g r a n a t o w a . W o k o l i c y R a d o m s k a n a p r z y o d z i e w e k u m ę ż c z y z n s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e c z ę ś c i s t r o j u : k a p o t a „ d r o p a t o " ( c z a r n o - b i a ł a ) o s z e r o k i m sfałdowaniu, s z e r o k i pas s k ó r z a n y ze s p r z ą c z k a m i i t r o k a m i , k o s z u l a l n i a n a bez ż a d n y c h h a f t ó w , c z a p k i o k r ą g ł e z si­ w y m b a r a n k i e m , o d n i e c z e r w o n y m , t z w . „ m r o z i a t e " . U k o b i e t : czepce d w ó c h r o ­ dzajów — jedne w formie czapek zwane „krymkami", drugie o k r y w a j ą c e całą głowę, w i ą z a n e n a k a r k u w k o k a r d ę , n a l a t o d o p r a c y k a p e l u s z e słomiane o szero­ k i m r o n d z i e , k a f t a n y k r ó t k i e c z a r n e l u b g r a n a t o w e z f a l b a n k ą , z a p a s k i d o pasa r o ­ bione t y l k o w d w i e n i c i e l n i c e , oraz z a p a s k a n a r a m i e n n a o s z e r o k i c h d n a c h p o n s o w y c h , ozdabiana wąskimi prążkami, a n i e k i e d y również i stebnówką p r z y p o m o c y iglicy. W S i e r a d z k i e m z n o w u w i d z i m y u m ę ż c z y z n — l e j b i k ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m , z k l a p k a m i i o z d o b a m i c z e r w o n y m i , spancer j a k i p o r t k i c z e r w o n e l u b m o d r e , suk­ m a n y j a s n o g r a n a t o w e z a m a r a n t o w y m i n a s z y c i a m i n a k o ł n i e r z u , stanie, m a n k i e t a c h i w z d ł u ż b r z e g ó w , c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m p r z y b r a n e w s t ą ż k a m i . U k o b i e t — czepce zwane „kopkami", podwiązane b a r w n ą „jedwabnicą" (chustką), koszule pozbawione haftów, s t a n i k i g r a n a t o w e obcisłe, z dużym d e k o l t e m , z a p i n a n e n a g u z i k i i d e k o ­ rowane w poprzek czarną aksamitką, kaftany granatowe z błyszczącymi guzikami, z a p a s k i d o pasa długie o s z e r o k i c h d n a c h bez ozdób, w r e s z c i e f a r t u c h y duże, „mar y n u s o w e " , kwieciste, obszyte dookoła koronką. S t r ó j ł ę c z y c k i , z k t ó r e g o z a c h o w a ł y się do dziś j u ż t y l k o r e l i k t y , o b e j m o w a ł u m ę ż ­ c z y z n k a p o t ę zieloną, spancer, k a m i z e l ę , p o r t k i z s a m o d z i a ł ó w , p r z e w a ż n i e t k a n y c h w d r o b n e p r ą ż k i - z i e l o n e i c z e r w o n e , tudzież c z a r n y , w y s o k i k a p e l u s z ; u k o b i e t : k o ­ szulę z w y w i n i ę t y m k o ł n i e r z e m z „ k r e z ą " , długi g r a n a t o w y k a f t a n z w a n y „ p r z y j a ­ c i ó ł k ą " , „ s p ó d n i k " ze stanem bez r ę k a w ó w , wreszcie k u p n ą c h u s t k ę d o o k r y c i a . �Rozdział 1 O B E C N Y S T A N STROJU L U D O W E G O N A B A D A N Y M OBSZARZE Z u b i o r u męskiego pozostały j u ż t y l k o r e s z t k i ; w w i e l u w s i a c h został o n za­ r z u c o n y j e s z c z e p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą , w n i e k t ó r y c h p r z e t r w a ł do c z a s ó w ś w i a t o w e g o k r y z y s u . N a j d ł u ż e j , gdyż p r a w i e do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j , z a c h o w a ł się w o k o l i c a c h W o l b o r z a , a szczególnie w Ż y w o c i n i e , K o m o r n i k a c h , B o gusławicach, Nagórzycach i Wiadernie. Najwcześniej zaczęły wychodzić z powszech­ nego u ż y c i a s u k m a n y s i w e , g r a n a t o w e i „ t o ł u b y " ( k o ż u c h y ) , p ó ź n i e j s p a n c e r k i i p o r t k i z fartuszkiem, a w końcu koszule haftowane i lejbiki. D z i ś , p o t r a d y c y j n y m s t r o j u m ę s k i m z a c h o w a ł y się t y l k o s k r o m n e r e l i k t y , r o z p r o ­ szone na s z e r o k i m obszarze; n a j l e p i e j p r z e t r w a ł y b i a ł e s u k m a n y z c z a r n y m i „potrze­ b a m i " , gdyż m o ż n a j e z n a l e ź ć jeszcze prawcie w k a ż d e j w s i p o ł o ż o n e j w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i o m a w i a n e g o t e r e n u . S u k m a n ę o d c a ł k o w i t e j z a g ł a d y u r a t o w a ł o t o , że przez długie l a t a b y ł a ona s t r o j e m p a r a d n y m i n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y m n a r ó ż n y c h u r o ­ czystościach. Z n a c z n i e l e p i e j z a c h o w a n y j e s t ubiór r o b o c z y , z w ł a s z c z a p r z e z n a c z o n y n a okres l e t n i , a s z y t y główmie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h przez same k o b i e t y , o b e j m u j e o n k o ­ szulę oraz p o r t k i . Z s a m o d z i a ł ó w w e ł n i a n y c h d o dziś j e s z c z e w w i e l u w s i a c h r o b i ą s p o d n i e i m a r y n a r k i , ale j u ż n a w z ó r w s p ó ł c z e s n y c h s t r o j ó w m i e j s k i c h . O w i e l e l e p i e j z a c h o w a ł się ubiór k o b i e c y , z w ł a s z c z a w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z ­ c z e n i c y , C z a r n o c i n a , K u r o w i c , B ę d k o w a i C h o r z ę c i n a . W t y c h o k o l i c a c h d o dziś jeszcze t a k k o b i e t y starsze, j a k i młod­ sze, u b i e r a j ą się w odzież l u d o w ą z a r ó w n o w święta, j a k i w dzień r o ­ b o c z y r y c . 1 , 3, 4 , 1 1 , 12. G ł ó w n ą j e g o podstawę s t a n o w i : wełniak, zapaski do pasa, i o d z i e w u , k o s z u l a , c h u s t k a ; . u p a ­ nien i młodych mężatek dochodzi do tego jeszcze s p ó d n i c a , w y s z y w a n y f a r ­ tuszek, b l u z e c z k a , gorsecik a k s a m i t n y , s z n u r y p a c i o r k ó w oraz p ę k i r ó ż n o b a r w ­ n y c h w s t ą ż e k r y c . 2, 10. W okolicach Krzepczowa, Gomulina, M i l e j o w a i n a w y s u n i ę t y c h d a l e j na północ terenach Piotrkowskiego stan t e n jest m n i e j p o m y ś l n y , gdyż aktualność swoją zachowały niektóre t y l k o c z ę ś c i s t r o j u , a m i a n o w i c i e wełn i a k i oraz z a p a s k i . W t e j c z ę ś c i n a j ­ b a r d z i e j u p o w s z e c h n i o n e są z a p a s k i do o k r y c i a , a to ze w z g l ę d ó w czysto p r a k t y c z n y c h . U ż y w a j ą i c h d o ś ć często kobiety, które o d d a w n a już „przebrały się w obleczenie m i a s t o w e " . O b o k stroju żywego, tworzonego według p r a w i d e ł o b o w i ą z u j ą c e j m o d y , istnieją jeszcze r e l i k t y d a w n e j odzieży, k t ó r e są a l b o d o d z i e r a n e , a l b o pieczoRyc. 3. Kobiety w z i m o w y c h odświętnych ubiorach. Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 8 Jowicie p r z e c h o w y w a n e na Śmierć uroczystości. D o n i c h należą lub czepce, �Ryc. 4. Kobieta w z i m o w y m ubiorze, o k r y t a chustą fabryczną, Zawada, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. gorsety z f a l b a n k ą , k a f t a n y , starego t y p u wełniaki i zapaski, wreszcie chu­ sty. T a k i e stroje, j a k „ s z u b y " „ s u k i e n k i " oraz „ p r z y j a c i ó ł k i " straciły s w o j ą a k t u ­ a l n o ś ć jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą światową. 7 N a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ubiór l u d o w y u osób s t a r s z y c h , t o jest b a r d z i e j k o n ­ s e r w a t y w n y c h . Biedota w i e j s k a pozo­ stająca na ciągłym w y r o b k u , wcześniej z n i m się r o z s t a w a ł a , p r z y j m u j ą c ubiór „ m i a s t o w y " , k t ó r y według n i c h b y ł tańszy i praktyczniejszy. B i o r ą c p o d u w a g ę płeć, n a l e ż y stwierdzić, że w zakresie p r z y o d z i e w k u , b a r d z i e j postępowi i r a d y k a l n i o k a z a l i się m ę ż c z y ź n i . Z a n i k a n i e strojów^ l u d o w y c h d a t u j e się n a k o n i e c X I X w i e k u ; m ó w i o t y m „ T y d z i e ń P i o t r k o w s k i " z r . 1895, gdzie c z y t a m y : „Coraz m n i e j k r a w c ó w umie s z y ć s u k m a n y i odzież w i e ś n i a c z ą . K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i p r z e b r a n i w suk­ nie m i e j s k i e , z a t r a c a j ą e t n o g r a f i c z n y charakter okolic całych, przerobieni z polskiego włościanina w kosmopoli­ tycznego k o l o n i s t ę " ) . N a okres t e n i p ó ź n i e j s z y p r z y p a d a zarazem wzmożona działalność ludomańska inteligencji, zmierzająca do z a c h o w a n i a s t r o j u l u d o w e g o i oczysz­ czania tegoż z w s z e l k i c h p o s t r o n n y c h n a l e c i a ł o ś c i , a z w ł a s z c z a p o c h o d z e n i a m i e j ­ skiego ) . U w a ż a n o p r a w d o p o d o b n i e , że przez p o d t r z y m a n i e s t r o j u u d a się r o z w i n ą ć i utrwalić patriotyzm. 8 9 N a c z ę ś c i o w y l u b z u p e ł n y z a n i k s t r o j u złożyło się w i e l e c z y n n i k ó w n a t u r y t a k gospodarczej, j a k i s p o ł e c z n e j , m i ę d z y i n n y m i zaw ażyły t u t a j — p o p i e r w s z e , szerokie k o n t a k t y l u d n o ś c i w i e j s k i e j z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i , p o d r u g i e , zubożenie w y w o ­ ł a n e n a d r o d z e c i ą g ł y c h podziałów m a j ą t k o w y c h , p o trzecie, n e g a t y w n y stosunek c z ę ś c i mieszkańców m i a s t n i e u m i e j ą c y c h o c e n i ć w sposób w ł a ś c i w y w a r t o ś c i s t r o j u ludowego. 7 7 7 W d u ż y m s t o p n i u do zniszczenia i p o r z u c e n i a u b i o r u w i e j s k i e g o , p r z y c z y n i ł a się r ó w n i e ż ostatnia w o j n a , o d n o s i się t o z w ł a s z c z a d o p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h t e r e n ó w P i o t r k o w s k i e g o , z k t ó r e g o z n a c z n a c z ę ś ć ludności została w y s i e d l o n a l u b w y s ł a n a w głąb ó w c z e s n e j Rzeszy do r ó ż n y c h r o b ó t . „Na t u ł a c t w i e z a b r a n e z s o b ą odzienie, m ó w i j e d n a z i n f o r m a t o r e k , z d a r ł o się p r z y p r a c y , a to, co pozostało w c h a ł u p i e , l i c h o r o z n i o s ł o " . N i e k t ó r e k o b i e t y , m i m o c i ę ż k i e j s y t u a c j i , w j a k i e j znalazły się n a o b c z y ź ­ nie, z d o ł a ł y j e d n a k u r a t o w a ć s w o j e ślubne czepce z m y ś l ą , że k i e d y ś d o s t a n ą j e d o t r u m n y , j a k o śmiertelne w i a n o . 7 9 �W t r a g i c z n y c h w a r u n k a c h z n a l a z ł a się też w 1944 r. l u d n o ś ć dziesięciu w s i poło­ ż o n y c h n a w s c h o d n i c h o b s z a r a c h P i o t r k o w s k i e g o , w d o r z e c z u r z e k i P i l i c y , gdzie t w o ­ r z o n o linię o b r o n n ą , w ciągu k i l k u g o d z i n m u s i a ł a ona e w a k u o w a ć n a w y z n a c z o n e t e r e n y , p o z o s t a w i a j ą c n a m i e j s c u sprzęt, n a r z ę d z i a r o l n i c z e oraz c z ę ś ć s w o j e g o p r z y ­ odziewku. Rozdział II ZARYS H I S T O R Y C Z N Y R O Z W O J U STROJU PIOTRKOWSKIEGO N a p o d s t a w i e p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h oraz b a d a ń t e r e n o w y c h m o ż e m y o d t w o r z y ć stan i p r z e m i a n y u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w okresie z górą stu l a t , to j e s t o d r o k u 1830 d o 1933. W c z e ś n i e j s z y m i o p i s a m i u b i o r u j e d n a k ż e n i e r o z p o r z ą d z a m y . Z o g ł o s z o n y c h listów g o ń c z y c h w „Dzienniku U r z ę d o w y m W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o " z r o k u 1830 i 1832 d o w i a d u j e m y się, że b o g a c i i średniorolni chłopi p i o t r k o w s c y n o ­ sili lniane koszule, k o l o r o w e chusty na szyi, płócienne albo skórzane spodnie, k a m i ­ zele s u k i e n n e z m a ł y m i g u z i k a m i , k a p o t y d w ó c h r o d z a j ó w : j e d n a w k o l o r z e n i e b i e ­ s k i m ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m i żółtymi g u z i k a m i , d r u g a s i w a „z p o t r z e b a m i s z m u k l e r s k i m i " , z a p i n a n e n a h a f t k i ; do tego d o c h o d z i ł y jeszcze b u t y p a s o w e n a obcasach i c z a p k i okrągłe z s i w y m l u b c z a r n y m b a r a n k i e m , o wierzchu n i e k i e d y a k s a m i t n y m ) . W t y m czasie w y r o b n i c y u b i e r a l i się w k o s z u l e k o n o p n e , spodnie p a r c i a n e , pasy w ł o s i e n n e oraz w b u t y proste n a p o d k ó w k a c h ) . R z e m i e ś l n i c y n o s i l i się n i e c o i n a c z e j niż ludność w i e j s k a , u b i e r a l i się o n i w s u k i e n n e b u r k i z t a ś m a m i , s z a r a c z k o w e spodnie, tudzież c z a p k i z s i w y m b a r a n k i e m zaopatrzone daszkiem ) . 1 0 u 1 2 D l a uzupełnienia tego o b r a z u n a l e ż y jeszcze d o d a ć z r . 1848 l a k o n i c z n y opis p r z y o d z i e w k u noszonego przez d w ó c h włościan, a mianowicie M a r c i n a Kulę z K a l e n i a oraz J ó z e f a M a l i s z e w s k i e g o z D o b r e n i c . P i e r w s z y m i a ł n a sobie niebie­ s k i , w e ł n i a n y s p a n c e r e k , spodnie z s u k n a siwego oraz c z a p k ę „czworograniastą" granatową z czarnym b a r a n k i e m ) ; drugi m i ę d z y i n n y m i : k a m i z e l ę s u k i e n n ą zie­ l o n ą i g r a n a t o w ą , spodnie p ł ó c i e n n e w białe i n i e b i e s k i e p a s k i oraz g r a n a t o w ą kapotę ). 1 3 1 4 D l a r e k o n s t r u k c j i s t r o j u kobiecego z pierwszej połowy X I X w i e k u posiadamy d w a drukowane przekazy, pochodzące z 1847 i 1848 r., odnoszą się one do u b i o r u w y r o b n i c y z m a r ł e j z w y c z e r p a n i a w cza­ sie żniw w D u r a c z o w i e , oraz ż o n y „leś­ n e g o " z D o b r e n i c . W y r o b n i c a ta m i a ł a n a sobie k o s z u l ę p ł ó c i e n n ą , „ s p ó d n i k " c z y l i „wełniak" w prążki niebieskie i czerwone, f a r t u c h s t a r y , w e ł n i a n y w p a s e c z k i czer- Ryc. 5. Stroje z okolic Piotrkowa Trybunalskiego. J. Wójcicka, Mapa poglądowa Królestwa Polskiego, Warszawa 1885 r. 1.0 �Ryc. 6. Mężczyzna w stroju odświętnym, Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, trzyma kosę. J. M . Bazewicz. Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa, 1907 r . w o n e , n i e b i e s k i e , b r ą z o w e i b i a ł e oraz p ó ł b a w e ł n i a n ą c h u s t k ę n a głowie, s t a r ą , w k r a t y czerwone, niebieskie i z i e l o n e ) . Należy p r z y ­ p u s z c z a ć , że c z ę ś ć tego p r z y o d z i e w k u p o c h o ­ dziła z d a r o w i z n y o d osób zamożniejszych. W posiadaniu M a r i a n n y Maliszewskiej, żony „leśnego", znajdowały się: wełniak w paski c z e r w o n e , n a „cal s z e r o k i e " i b i a ł e , s p ó d n i c a p e r k a l o w a w k w i a t k i małe różowe, zapaski wełniane, j a k wełniak, fartuch biały p e r k a l o w y , stanik granatowy sukienny, chustka żółta w k w i a t k i c z e r w o n e , w r e s z c i e czepek p r o s t y , kobiecy, tiulem obszyty ). 1 5 1 6 Z podanych wzmianek, jakkolwiek dość o g ó l n y c h , k t ó r e w c a ł o ś c i odnoszą się d o o k r e s u p a ń s z c z y ź n i a n e g o , n a l e ż y w n i o s k o w a ć : że w u b i o ­ rze p i o t r k o w s k i m j u ż w t y m czasie d a j e się z a u w a ż y ć duża r o z m a i t o ś ć f o r m , że obok materiałów własnej p r o d u k c j i występowały to­ w a r y n a b y w a n e i w r e s z c i e , że w u b i o r z e t y m zachodziły poważne różnice, w y n i k a j ą c e z ów­ czesnego r o z w a r s t w i e n i a k l a s o w e g o . D o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u odnoszą się r y c i n y 5, 6 i 7 p o c h o d z ą c e z „ M a p y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o " W ó j c i c k i e j oraz „Atlasu G e o g r a f i c z ­ nego" Bazewicza. N a rycinie piątej w i d z i m y mężczyznę z kosą i kapeluszem słomianym w ręku wraz z kobietą dźwigającą wałek mate­ riału. M ę ż c z y z n a jest u b r a n y w k o s z u l ę o w y w i ­ n i ę t y m k o ł n i e r z u , siwą s u k m a n ę z p o t r z e b a m i , pas c z e r w o n y i c z a r n e s f a ł d o w a n e b u t y ; k o b i e t a Ryc. 7. Kobieta w stroju odświętnym. Dla podkreślenia przynależności do stanu chłopskiego, t r z y m a sierp i garść zboża. J. M . Bazewicz, Atlas geograficzny, ilustr. Królestwa Polskiego, Warszawa 1907 r. 11 �w b i a ł ą k o s z u ł ę o długich i s z e r o k i c h rękawach, w stanik zielony obciśnięty, w w e ł n i a k o n i e b i e s k i c h i b i a ł y c h pas­ k a c h , w r e s z c i e w długi f a r t u s z e k i z a p a s k ę d o o k r y c i a w poprzeczne-zielone i czer­ wone prążki. Gospodarz przedstawiony n a r y c i n i e s z ó s t e j posiada k o s z u l ę z w y ­ kładanym kołnierzem, kamizelę z guzika­ m i , g r a n a t o w ą s u k m a n ę , żółty pas oraz czarne b u t y , natomiast gospodyni na r y ­ cinie s i ó d m e j m a b i a ł ą k o s z u l ę w e ł n i a k w p r ą ż k i jasnozielone i czarne, f a r t u s z e k w p o p r z e c z n e b i a ł e i r ó ż o w e p a s k i oraz z a p a s k ę do o k r y c i a t a k ż e w p a s k i o u k ł a ­ dzie p o p r z e c z n y m , na n o g a c h t r z e w i k i sznurowane o krótkich cholewkach, na głowie c z e r w o n ą c h u s t e c z k ę . Jak w i d a ć z t y c h r y c i n oraz m a t e r i a ł ó w historycznych w y ż e j p o d a n y c h i wreszcie w i a d o m o ś c i , z d o b y t y c h w czasie b a d a ń , strój p i o t r k o w s k i dziewiętnastowieczny w p o r ó w n a n i u ze s t r o j e m w X X w i e k u był mniej b a r w n y i mniej ozdobny, c e c h o w a ł a go p r o s t o t a . G ł ó w n ą d e k o r a c j ą sukman i spancerków były tasiemki, gu­ z i k i łub s z a m e r o w a n i a , p r y m i t y w n e w y ­ Ryc. 8. Kobieta w stroju świątecznym z okolic szycia u k o s z u l , p r z y k a p e l u s z a c h czarne Wolborza, p o w . Piotrków. Malował : K. Sadłowski „ t a s i o m k i " oraz b ł y s z c z ą c e sprzączki; w 1923 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie u f a r t u s z k ó w r ó ż o w e w s t ą ż e c z k i, u kaf­ Mazowieckim. t a n ó w i spódnic czarne a k s a m i t k i . X X w i e k , z w ł a s z c z a p i e r w s z e jego l a t a oraz okres m i ę d z y w o j e n n y , przyniósł w t e j d z i e d z i n i e n i e b y w a ł y r o z k w i t , w t y m czasie k o s z u l e t a k m ę s k i e , j a k i k o b i e c e u l e g a j ą z m i a n o m n a s k u t e k z a s t o s o w a n i a n a dużą s k a l ę h a f t ó w . D z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e k o ­ szule o k r o j u p o n c z a p o d ł u ż n e g o ) , p r z e k s z t a ł c a j ą się n a k o s z u l e p r z y r a m k o w e i k a r c z k o w e . T o p o c i ą g a za s o b ą z k o l e i z m i a n ę k a m i z e l e k m ę s k i c h i gor­ setów k o b i e c y c h powodując u pierwszych większe rozdekoltowanie, u drugich staranniejsze z d o b i e n i e , p o c z ą t k o w o s t e b n ó w k ą , p ó ź n i e j (około 1920r.) „ b ł y s k o t k a m i " ) . Z n o w ą k o s z u l ą i gorsetem a k s a m i t n y m ściśle ł ą c z y ł się f a r t u s z e k , k t ó r y r ó w n i e ż uległ p o w a ż n y m p r z e m i a n o m . F a r t u s z e k n o s z o n y w X I X w i e k u , b y ł s z y t y z m a t e r i a ł ó w przeważnie d r u k o w a n y c h w drobne m o t y w y k w i a t o w e l u b prążki poprzeczne, z r z a d k a o b s z y w a n y w d o l n e j c z ę ś c i w s t ą ż e c z k a m i ; został o n w y r u g o w a n y i z a s t ą p i o n y n o w y m , b a r d z i e j e f e k t o w n y m , d o s t o s o w a n y m do ó w c z e s n y c h w y m o g ó w . Jego p ł a s z c z y z n a w j e d n o l i t y m k o l o r z e u l e g a podziałowi w m i a r ę r o z k w i t u i d o s k o n a l e n i a się h a f t u p ł a s k i e g o , opartego n a r ó ż n o k o l o r o w e j w ł ó c z c e . F a r t u c h t e n w k o ń c o w e j swej fazie, t o j e s t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , w y p e ł n i a się w d o l n e j c z ę ś c i b o g a t y m haftem. 1 7 1 8 W okresie t y m noszona b y ł a s p ó d n i c a j e d n o l u b d w u b a r w n a , suto m a r s z c z o n a w pasie, u dołu o b s z y t a w s t ą ż e c z k a m i , n i e p r z y p o m i n a j ą c a j u ż s w y m w y g l ą d e m spó­ dnic dziewiętnastowiecznych. D u ż e z m i a n y , szczególnie w u k ł a d z i e b a r w , o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w m a t e r i a ł a c h p r z e z n a c z o n y c h n a z a p a s k i i w e ł n i a k i . N a p o c z ą t k u tego rozdziału, p r z y w y l i c z a ­ n i u c z ę ś c i s t r o j u k o b i e c e g o z l a t 1847 i 1848, p o d a n o opis w e ł n i a k ó w i zapasek, 12 �z k t ó r e g o w y n i k a , że i c h c e c h ą c h a r a k t e r y ­ s t y c z n ą b y ł o t o . iż p o s i a d a ł y p o d s t a w o w y kolor czerwony, obok którego występowały w różnym układzie b a r w y : brązowa, nie­ bieska i b i a ł a . J e d n o c z e ś n i e t r z e b a d o d a ć , że p r ą ż k i w y s t ę p u j ą c e w e w s p o m n i a n y m ubiorze były bardzo wąskie. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u rozszerza się s k a l a b a r w i s z e r o k o ś ć p r ą ż k ó w . Z j a ­ w i a j ą się n o w e k o l o r y , m i ę d z y i n n y m i żółty i zielony. T k a n i n y samodziałowe otrzymują n o w y układ, na skutek zastosowania wąs­ k i c h i s z e r o k i c h p r ą ż k ó w , t o jest r o z d z i e ­ l a j ą c y c h i r o z d z i e l o n y c h . T e ostatnie n a p o c z ą t k u obecnego stulecia, p r z e k s z t a ł c a j ą się w t a k z w a n e „ d n a " . P o d k o n i e c u b i e g ­ łego w i e k u zostaje w p r o w a d z o n a do t k a n i n p i o t r k o w s k i c h „przeplotka", czyli splot kostkowy, dający nowe efekty dekoracyjne przez zastosowanie d e s k i t k a c k i e j , a p o ­ t e m z w i ę k s z o n e j l i c z b y n i c i e l n i c ( r y c . 50. tabl. I I I ) . Materiały w y k o n a n e tą techniką są głównie p r z e z n a c z o n e n a z a p a s k i . W ciągu n i e m a l pięćdziesięciu l a t naszego w i e k u śledzimy s t o p n i o w y r o z w ó j „ d n a " oraz t a k z w a n e j „ m o d y " , s k ł a d a j ą c e j się z p r o s t y c h prążków i pasów wypełnionych motywa­ m i . g e o m e t r y c z n y m i w f o r m i e ząbków , „ o k i e n e k " i t p . ( t a b l . I I I r y c . 1). 7 Z a p a s k a s z y t a z t y c h m a t e r i a ł ó w jest p o c z ą t k o w o d e k o r o w a n a u dołu w j e d n e j l u b w d w ó c h l i n i a c h „ t a s i o m k a m i " , póź­ n i e j l i c z b a i c h w z r a s t a t a k , że j u ż w okresie Ryc. 9. Dziewczyna w stroju odświętnym z Czar­ nocina, pow. Łódź, 1917 r. m i ę d z y w o j e n n y m z a l e g a j ą one prawdę połowę j e j płatu ( r y c . 50). O k o ł o 1910 r. p o j a w i a j ą się p r z y z a p a s k a c h t a k z w a n e „ s i o t e c k i " c z y l i „ z ę b y " w y k o n a n e z b a r w ­ n e j w e ł n y ( r y c . 50). T y p t e j z a p a s k i p r z e t r w a ł u s t a r s z y c h k o b i e t p r a w i e d o naszych czasów. M a t e r i a ł y s ł u ż ą c e n a z a p a s k i „do o d z i e w u " również m i a ł y s w ó j o d r ę b n y c h a r a k t e r i p o d l e g a ł y w a h a n i o m m o d y . Jak w s k a z u j e zestawienie t k a n i n y z a p a s k o w e z k o ń c a X I X w i e k u , p o s i a d a ł y j u ż dość szerokie d n a c z e r w o n e , o d d z i e l o n e o d siebie p r ą ż k a ­ m i . N a przełomie X I X i X X w i e k u c z e r w o n e d n a w t k a n i n i e z a p a s k o w e j u l e g a j ą d a l s z e m u rozszerzeniu. W t y m czasie z j a w i a j ą się n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a m i a n o w i c i e p a s e c z k i w p r z e p l o t k ę ( t a b l . I I I r y c . 49), z a p a s k i szyte z t y c h m a ­ teriałów przetrwały z małymi z m i a n a m i do naszych czasów. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t k a n i n y o d r o b n y c h p r ą ż k a c h , p o ­ z b a w i o n e d n a , w u k ł a d z i e n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m ( p a t r z rozdział I X ) , z n a l a z ł w n i c h rówmież zastosowanie k o l o r c z e r w o n y . Z a p a s k i t a k i e n o s z ą n a s t ę p u j ą c e n a z w y : ..widno" ( t a b l . I I I ) , „bocaio" ( t a b l . I I I ) oraz „ciemno" ( t a b l . I I I ) , w y s t ę p u j ą one w za­ chodniej części terenu. T k a n i n y zapaskowe w południowej części Piotrkowskiego u l e g ł y j u ż d e g e n e r a c j i i s t a ł y się zupełnie p o d o b n e do kilimów o s z e r o k i c h dnach 7 8 9 7 i modzie. ¡5 �Ryc. 10. Dziewczyna w odświętnym ubiorze ze Stu­ dzianek, pow. Łódź, 1948 r. P a s i a k i przeznaczone n a w e ł n i a k i , p o s i a d a ł y j u ż p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą światową dużą rozmaitość w układzie i szerokości b a r w . O b o k p a s i a k ó w o s z e r o k i c h d n a c h (tabl. I V r y c . 3) występowały także o węższych (tabl. I V r y c . 1, 2). T e c h n i k a p r z e p l o t e k r ó w n i e ż z n a l a z ł a w n i c h s w o j e miejsce. W t y m czasie w c h o d z ą w użycie pasiaki, o b e j m u j ą c e do czternastu kolorów. W e ł n i a k i szyte z t y c h m a t e r i a ł ó w b y ł y p r z e w a ż n i e u k ł a d a n e w d r o b n e f a ł d k i i ozda­ biane u dołu a k s a m i t k ą l u b „ t a s i o m k a m i " , c z y m przypominały ubiór z X I X wieku. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a j ą d w a nowe typy wełniaków, wełniak tzw. „ k r a k o w s k i " oraz „ ł o w i c k i " ( p a t r z rozdz. V I I ) . W e ł n i a k i te m a j ą w s p ó l n ą c e c h ę , a m i a ­ nowicie posiadają m o d y , w których prążki u k ł a d a j ą się a s y m e t r y c z n i e . N a u w a g ę zasłu­ g u j ą n a k ł a d a j ą c e się p a r a m i p a s e c z k i „przeni­ k a j ą c e " (tabl. I I I ) , różnice między n i m i po­ legają na odmienności kolorów dna. K r a ­ k o w s k i e posiadają dno czerwone, łowickie — różne, zielone, b o r d o w e i t p . ( t a b l . I I I ) . Jednocześnie z przemianami w zakre­ sie z d o b n i c t w a , k o l o r y s t y k i i u k ł a d z i e p r ą ż k ó w u p a s i a k ó w n a s t ę p u j ą również zmiany w innych częściach stroju kobie­ cego. M o d n e w X I X w i e k u s t a n i c z k i , „ p r z y j a c i ó ł k i " oraz „ s z u b y " u s t ę p u j ą p o ­ woli w początkach X X wieku aksamitnym gorsetom, w e ł n i a n y m c h u s t k o m oraz k a f ­ tanom. N i e m a ł ą rolę w n a k r y c i u g ł o w y u k o ­ b i e t p e ł n i ł y w X I X w . c z e p k i . Za n a j ­ starszy i c h t y p n a l e ż y u w a ż a ć czepiec p e r k a l o w y w „kwaterki", z tiulową f a l ­ b a n k ą na przodzie, przypominający s w y m w y g l ą d e m k a p u z ę . O k o ł o 1880 r . z a c z ę t o j e s z y ć z samego t i u l u , z a h a f t o w u j ą c d o ś ć często jego p o w i e r z c h n i ę b i a ł y m , płaskim w y s z y c i e m . D o starszych odmian należy r ó w n i e ż z a l i c z y ć czepiec, k t ó r y noszono p o d c h u s t ę „ t u r e c k ą " (duża chusta w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o w e w z o r y t z w . łurecRyc. 11. 14 Odświętny ubiór mężatki z Żywocina, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. �Hyc. 12. Kobiety w chustkach na głowie i zapaskach naramiennych podczas r o z m o w y . Chorzęcin, pow. Brzeziny. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. kie, r y c . 29, 39). P r z e t r w a ł o n znacznie d ł u ż e j , bo do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . W d r u ­ giej połowie X I X w i e k u u p o w s z e c h n i a się p ó ł c z e p i e c t i u l o w y , k t ó r y p o c z ą t k o w o b y ł gładki, n i e k i e d y t y l k o h a f t o w a n y , p ó ź n i e j t o jest o k o ł o 1890 r. p r z e k s z t a ł c a się w półczepiec „ozdobny", p r z y b r a n y wstążkami, szychem i sztucznymi k w i a t a m i . Cze­ piec t e n jest przez długie l a t a u l u b i o n y m n a k r y c i e m g ł o w y m ł o d y c h m ę ż a t e k . O s o b n ą p o z y c j ę s t a n o w i n a k r y c i e g ł o w y p a n n y m ł o d e j . W ciągu ubiegłego stulecia przeżyło się k i l k a j e g o f o r m , n a j p i e r w „ w i o n e k " , w i t y z r u t y l u b b a r w i n k u , o k t ó r y m t a k c z ę s t o z n a j d u j e się w z m i a n k i w p i e ś n i a c h w e s e l n y c h i e r o t y k a c h , p ó ź n i e j „ślorki" „piętę" ze w s t ą ż e k , p o n i c h przez k i l k a l a t p a n o w a ł y „ g i e r l a n d y " c z y l i „ k o r o n y " p o ­ chodzenia miejskiego. Dokładne d a t y w przemianach u b i o r u głowy w dawniejszych czasach n i e d a d z ą się u s t a l i ć ; około 1 8 9 0 r . p o j a w i a j ą się p i e r w s z e w e l o n y . W o b u w i u k o b i e c y m w okresie p r a w i e stu l a t m o ż e m y w y r ó ż n i ć t r z y z a s a d n i ­ cze o d m i a n y , a m i a n o w i c i e c i ż m y , t r z e w i k i c z y l i „ b u c i k i " oraz p a n t o f l e . P i e r w s z y t y p o b u w i a b y ł n o s z o n y j e s z c z e o k o ł o 1860 r . przez starsze k o b i e t y . W b u c i k a c h o długich c h o l e w k a c h i w y s o k i c h o b c a s a c h w ciągu c z t e r d z i e s t u l a t t r z y k r o t n i e z m i e n i a się sposób s z n u r o w a n i a i z a p i n a n i a : a w i ę c o d 1890 — 1 9 0 0 r . p o s i a d a ł y one d z i u r k i , o d 1900 — 1914 mosiężne h a c z y k i , o d 1 9 1 4 — 1930 g u z i k i . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i ł y się t r z e w i k i o k r ó t k i c h c h o l e w k a c h oraz p a n t o f l e n a n i s k i c h obcasach. Jeśli c h o d z i o strój m ę s k i , w p i e r w s z e j połowde X I X w i e k u , j a k w y n i k a z p r z e ­ kazów d r u k o w a n y c h , mężczyźni w P i o t r k o w s k i e m używali dwóch rodzajów sukman, t j . s u k m a n ę g r a n a t o w ą i siwą. S u k m a n a g r a n a t o w a p o s i a d a ł a k o ł n i e r z s t o j ą c y oraz o b l a m ó w k ę g r a n a t o w ą . P r a w d o p o d o b n i e w k r ó t c e po u w ł a s z c z e n i u z o s t a ł a ona w y ­ p a r t a przez p o d o b n ą s u k m a n ę , o w y k ł a d a n y m kołnierzu, z a p i n a n ą n a g u z i k i l u b pętle ( r y c . 6, 23). T e n r o d z a j s u k m a n y p r z e t r w a ł n a n i e k t ó r y c h t e r e n a c h d o o k r e s u międzywojennego. T T 15 �S u k m a n a siwa, z w a n a r ó w n i e ż „ s i w k ą " , d o ś ć w c z e ś n i e z o s t a ł a z a r z u c o n a , gdyż j u ż w k o ń c u X I X w i e k u . K i e d y z j a w i ł a się s u k m a n a b i a ł a z c z a r n y m i p o t r z e b a m i i s z a m e r u n k i e m , t r u d n o w t e j d r w i l i p o w i e d z i e ć , j e d n o jest p e w n e , że b y ł a ona j u ż u ż y w a n a w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u . Z t y m p r z y o d z i e w k i e m ściśle się ł ą c z y ł pas, c z y l i t z w . „ s z a l " , k t ó r y m p r z e p a s y w a n o t a k s u k m a n y g r a n a t o w e , j a k i białe, w i ą z a n y z r e g u ł y n a b r z u c h u . D o t y c h c e l ó w b y ł y rów nież u ż y w a n e d o ś ć szerokie pasy. zw. „mieszkami". Pamięć o nich przetrwała t y l k o w tradycji. S u k m a n ę n a j c z ę ś c i e j noszono b e z p o ś r e d n i o n a k a m i z e l i c z y l i l e j b i k u . Najstarsze k a m i z e l e s u k i e n n e l u b p ł ó c i e n n e w k o l o r z e p r z e w a ż n i e g r a n a t o w y m , b y ł y ściśle d o ­ p a s o w a n e do o b w o d u s z y i . N a p r z o d z i e p o s i a d a ł y b i a ł e , m a ł e g u z i k i . W d r u g i e j p o ­ ł o w i e X I X w . z a c z ę ł y się u p o w s z e c h n i a ć k a m i z e l e d w u r z ę d o w e z dużym w y k r o j e m pod. szyją. T „Spancer" w pierwszej połowie X I X w i e k u występował w r a z z i n n y m i częściami męskiego s t r o j u . W y k o n y w a n o go z g r a n a t o w e g o s u k n a . W d r u g i e j połowie ubiegłego stulecia spancer jest p r z y o d z i e w k i e m p o p u l a r n y m , w t y m czasie s z y j e się go głównie z materiałów samodziałowych w kolorze g r a n a t o w y m , rzadziej ciemnozielonym, b u ­ r a c z k o w y m l u b s i w y m i ozdabia na przodzie szamerowaniem. W X X w i e k u miejsce s z a m e r u n k u z a j m u j ą g u z i k i ułożone w j e d n y m l u b d w ó c h r z ę d a c h . O k o ł o 1910 r . w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o szyje się s p a n c e r k i z b a r c h a n u i n a z y ­ w a j e „kaftonami". Już w X I X w i e k u s p o d n i e d z i e l o n o n a „portki" i t z w . „gatki". P i e r w s z e z n i c h s z y t o z s u k n a , przerobionki i i n n y c h m a t e r i a ł ó w , d r u g i e ze „zgrzebnicy" l u b cien­ kiego p ł ó t n a . T a k p o r t k i j a k i g a t k i p o s i a d a ł y f a r t u s z e k z „ o b e r t e l k i e m " , c z y l i k o ­ ł e c z k i e m d r e w n i a n y m , s ł u ż ą c y m j a k o g u z i k , i b y ł y noszone j a k o odzież z w i e r z c h n i a . Jak w y g l ą d a ł a k o s z u l a z e p o k i K r ó l e s t w a K o n g r e s o w e g o , t r u d n o p o w i e d z i e ć , w r. 1860 p o s i a d a ł a ona k o ł n i e r z w y k ł a d a n y , w i ą z a n y c z e r w o n ą „ z a ś c i o g a c k ą " . Zaściogacki, c z y l i „pstrej w s t ą ż k i " , u ż y w a l i W o l b o r z a n i e j u ż w 1824 r . P o d k o n i e c ubiegłego stulecia p o j a w i ł y się u k o s z u l p o r c e l a n o w e g u z i c z k i w r ó ż n y c h k o l o r a c h . O k o ł o 1900 r . w p r o w a d z o n o p e r k a l o w e gorsy, k t ó r e p o k r y w a n o biały m, p ł a s k i m h a f t e m . W t y m też czasie z a c z ę t o o s ł a n i a ć k o s z u l e o d d z i e l n y m i n a p i e r ś n i k a m i , k t ó r e także ozdabiano białym w y s z y c i e m . T r T Z X I X w i e k u p o s i a d a m y w z m i a n k i o c z a p k a c h n o s z o n y c h przez m ę ż c z y z n są to c z a p k i okrągłe, o w i e r z c h u g r a n a t o w y m z c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m ) . P r a w d o ­ p o d o b n i e b y ł y to t z w . „rozłupy", które przetrwały w p a r a f i i Moszczenica do drugiej p o ł o w y X I X w i e k u . R o z ł u p y m o s z c z e n i c k i e p o s i a d a ł y z b o k u r o z c i ę c i e , k t ó r e sznu­ r o w a n o p r z y p o m o c y b a r w n e j t a s i e m k i . W p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u noszone b y ł y r ó w n i e ż r o g a t y w k i oraz c z a p k i s u k i e n n e g r a n a t o w e z d a s z k i e m , o k t ó r y c h z n a j ­ d u j e m y w z m i a n k i w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h . R o g a t y w k i , j a k w s k a z u j ą dane z tere­ n o w y c h wywiadów, b y ł y dwóch rodzajów: jedne czarne z s i w y m b a r a n k i e m , drugie z sukna sieradzkiego granatowe z c z a r n y m b a r a n k i e m , uważane jeszcze w pierwszej p o ł o w i e X I X stulecia za „ k r a k o w s k i e " . P i e r w s z e w y s t ę p o w a ł y g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , d r u g i e n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j . P r z e t r w a ł y one do k o ń c a u b i e ­ głego stulecia, p o n i c h w p r o w a d z o n o g r a n a t o w e k a s z k i e t y z c z a r n y m l a m p a s e m o dość w y s o k i m przodzie. 1 9 S t o s u n k o w o r z a d z i e j aniżeli o c z a p k a c h w z m i a n k u j ą źródła d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e o k a p e l u s z a c h ) , m a t e r i a ł y z b a d a ń t e r e n o w y c h oraz z p o s z u k i w a ń m u z e a l n y c h o d ­ n o s z ą się d o d r u g i e j p o ł o w y X I X w i e k u . Z m a t e r i a ł ó w t y c h w y n i k a , że k a p e l u s z e b y ł y d w ó c h r o d z a j ó w , a m i a n o w i c i e : słomiane o s z e r o k i m r o n d z i e i n i s k i m n a g ł ó w k u , ( r y c . 27/11), tudzież k a p e l u s z e f i l c o w e , czarne, w y s o k i e , z w a n e „ry/em" ( r y c . 27/111). T e ostatnie n a l e ż a ł y j u ż d o r z a d k o ś c i w p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u . N a p r z e m i a n a c h w s t r o j u podczas o m a w i a n y c h 120 l a t z a w a ż y ł y w n i e m a ł y m sto­ pniu wpływy miejskie i produkcja fabryczna. 20 16 ��W t k a n i n y f a b r y c z n e z a o p a t r y w a ł a się p r z e w a ż n i e s ł u ż b a f o l w a r c z n a i t a c z ę ś ć ludności w i e j s k i e j , k t ó r a została usunięta z z i e m i w n a s t ę p s t w i e p o l i t y k i a g r a r n e j , a t y m s a m y m p o z b a w i o n a m o ż l i w o ś c i u p r a w y l n u i h o d o w l i o w i e c . Za m a t e r i a ł u b o ­ g i c h w X I X w i e k u uchodziło s u k n o s i w e t z w . „brzezińskie"', u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j n a s u k m a n y i s p a n c e r k i m ę s k i e n i e t y l k o w P i o t r k o w s k i e m , ale r ó w n i e ż w p r z y l e g ł y c h d o niego p o w i a t a c h . L u d n o ś ć w i e j s k a n a b y w a ł a r ó w n i e ż w y r o b y g o t o w e , j a k c z a p k i , kapelusze, pasy, b u t y , c h u s t y , czepce, k o ż u c h y , p a c i o r k i , a n i e k i e d y n a w e t s u k m a n y i „ w o ł o s z k i " , t j . zwierzchnie okrycie, o którym nie posiadamy szczegółowych danych. Po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c p o r o k u 1864, k i e d y s y t u a c j a m a t e r i a l n a staje się p o m y ś l niejsza, l i c z b a n a b y w a n y c h a r t y k u ł ó w o d z i e ż o w y c h p r z y b i e r a c h a r a k t e r m a s o w y . K u p u j e się m a t e r i a ł y n a spódnice, f a r t u c h y , gorsety, k a f t a n y , p r z y j a c i ó ł k i , s z u b y , n a p o r t k i i l e j b i k i , k u p u j e się t i u l e , k o r o n k i , b a r w n e n i c i , t a s i e m k i , w s t ą ż k i , szych i i n n e . C h ł o p i d o c h o d z ą c y ze w s i d o f a b r y k , k o r z y s t a j ą n i e j e d n o k r o t n i e z t k a n i n w y b r a k o ­ w a n y c h , z k t ó r y c h s z y j ą d l a siebie l u b c z ł o n k ó w r o d z i n y r ó ż n e c z ę ś c i u b i o r u ; w p r o ­ w a d z a j ą napierśniki, p e r k a l o w e w y k ł a d y , k o ł n i e r z y k i i m a n k i e t y u l n i a n y c h , n i e r a z n a w e t z g r z e b n y c h k o s z u l , c h c ą c w t e n sposób u k r y ć s w o j e p o c h o d z e n i e ze w s i i za­ słonić się p r z e d k p i n a m i m i e s z c z u c h ó w . Noszą się w i ę c z m i e j s k a p r z y r o b o c i e f a b r y c z n e j , p o p r z y b y c i u n a t o m i a s t do s w o i c h c h ę t n i e w d z i e w a j ą przerobionki. P r z y j m o w a n i e w s z e l k i c h n o w y c h f o r m odzieży l u b p e w n y c h e l e m e n t ó w s t r o j u b y ł o rzecz p r o s t a , szczególnie c h ę t n i e w i d z i a n e przez m ł o d e p o k o l e n i e , z w ł a s z c z a d z i e w ­ c z ę t a w i e j s k i e . I c h t o strój podlegał ciągłym w a h a n i o m m o d y , j a k o w i e j s k i e m o d nisie s t a r a ł y się o t o , a b y w sw oim „ o b l e c z e n i u " m i e ć j a k n a j w i ę k s z ą r o z m a i t o ś ć i w y b ó r . Z l e k c e w a ż e n i e m często odnosiły się do s t a r s z y c h f o r m . O t r z y m a n e w s p a d k u w e ł n i a k i , z a p a s k i c z y gorsety, p r u ł y l u b „ m o d z i ł y " , d o d a j ą c d o n i c h n o w e e l e m e n t y d e k o r a c y j n e . W s z e l k i e z a o s z c z ę d z o n e pieniądze o b r a c a ł y n a z a k u p p o t r z e b n y c h m a ­ teriałów, "zarówno t k a n i n , j a k i r ó ż n y c h „mizgotek" w f o r m i e „ t a s i o m e k " , w ł ó c z e k , szychu, cekinów l u b paciorków. T B a r d z i e j k o n s e r w a t y w n i o d n o s i l i się się do w s z e l k i c h n o w a t o r s t w n i e c h ę t n i e , u w a ­ ż a j ą c j e za c z y n n i k r o z k ł a d o w y i n i s z c z ą c y „stary p o r z ą d e k r z e c z y " . T o r o z d w o j e n i e , a z a r a z e m ś c i e r a n i e się d w ó c h p r z e c i w n y c h sobie o b o z ó w , t j . z j e d n e j s t r o n y m ł o ­ dego p o k o l e n i a postępowego, z d r u g i e j s t r o n y p o k o l e n i a starego zacofanego, p r o w a d z i ł o n i e u c h r o n n i e do a n t a g o n i z m ó w i s t a r ć . B y ł o to r ó w n i e ż źródłem ż a r t ó w i k p i n , a w i ę c n a p r z y k ł a d z w o l e n n i c z k i „ślorki" z k o ń c a ubiegłego w i e k u , o d n o s i ł y się n i e p r z y c h y l n i e do zwolenniczek upinania welonów, n a z y w a j ą c je obraźliwie „guwniorkami". G d y p o r t k i z f a r t u s z k i e m p r z e s t a ł y b y ć m o d n e o k o ł o 1914 r., z a c z ę t o o ś m i e s z a ć t y c h w s z y s t k i c h , co j e n o s i l i , m ó w i ą c , że m a j ą rozpór n a „ w i s t a " . T o samo o d n o s i się do n a p i e r ś n i k ó w z w a n y c h p o g a r d l i w i e przez z w o l e n n i k ó w n o w e j m o d y — „ ś l i n i o k a m i " . N i e bez znaczenia b y ł a t u t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć z m i e r z a j ą c a d o z a c h o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h s t r o j ó w , p o d e j m o w a n a przez i n t e l i g e n c j ę i różnego r o d z a j u d z i a ł a c z y s p o ł e c z ­ n y c h i o ś w i a t o w y c h , j a k o też p r z e z i n s t y t u c j e m a j ą c e z w i ą z e k z p r a c ą n a w s i . D z i ę k i t y m usiłowaniom w wielu w y p a d k a c h strój t r a d y c y j n y przetrwał j a k o strój reprezen­ t a c y j n y z a t r a c a j ą c j u ż j e d n a k f u n k c j e odzieży c o d z i e n n e j ) . 21 N i e ulega też ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że stan m a j ą t k o w y w o m a w i a n y m okresie w y ­ r a ż a ł się w j a k o ś c i i ilości posiadanego u b i o r u . B i e d o t a w i e j s k a , p o z o s t a j ą c a w c i ę ż k i e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , często p o z b a w i o n a z u ­ pełnie z i e m i i i n w e n t a r z a ż y w e g o , o d z i e w a ł a się n a codzień p r z e w a ż n i e w odzież l n i a n ą a l b o k o n o p n ą . T y l k o n a św ięta s t a r a ł a się o l e p s z y p r z y o d z i e w e k , a b y „ p r z y z w o i c i e j w y g l ą d a ć " i „całkowicie nie obnażać swej nędzy". Często biedne w y r o b n i c e skąpiąc sobie w j a d l e , s p r a w i a ł y s w o i m d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m p r z y z w o i t s z e odzienie w i e r z ą c , że ł a t w i e j i l e p i e j w y j d ą z a m ą ż . N i e k i e d y bogatsze d z i e w c z ę t a w y ś m i e w a ł y się z n i c h i c z y n i ł y i m w y m ó w k i , że w y n o s z ą się p o n a d stan, p r a g n ą c i m z a b r a ć k a w a l e r ó w . T 2 Strój Piotrkowski 17 �Ryc. 15. Rózga noszona p r z y czapce przez drużbę weselnego. Żarnowica, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1948 r. Jak w y n i k a z listów g o ń c z y c h , zamieszczanych w d z i e n n i k a c h u r z ę d o w y c h , a p o c h o d z ą c y c h jeszcze z c z a s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , ubiór s ł u ż b y w ł o ś c i a ń s k i e j różnił się o d u b i o r u w y r o b n i k ó w p r a c u j ą c y c h n a f o l ­ w a r k a c h ; p i e r w s i p o s i a d a l i odzież s a m o d z i a ł o w ą , p r z e ­ ważnie płócienną i parcianą ), d r u d z y — już częściowo z materiałów k u p n y c h , j a k na przykład z n a n k i n u , sukna, i t p . 22 N a l e ż y d o d a ć , że w y r o b n i c y n i e zawsze t r z y m a l i się o b o w i ą z u j ą c e j m o d y w i e j s k i e j , lecz często w z o r o w a l i się na ubiorach m i e j s k i c h i pracowników d w o r s k i c h . W t y m czasie b o g a t s i w ł o ś c i a n i e n o s i l i między i n n y ­ m i b u t y pasowe n a obcasach, c z a p k i o w i e r z c h u aksa­ m i t n y m , k a p o t y s u k i e n n e z p ę t l a m i oraz t z w . wołoszki, k u p o w a n e n a j a r m a r k a c h . T e n o s t a t n i ubiór szczególnie b y ł d r o g i , gdyż w 1835 r . cena jego d o c h o d z i ł a d o 300 zł. S t a n o w i ł on p r z y o d z i e w e k b o g a c z y w i e j s k i c h ) . 2 3 N a w s i p i o t r k o w s k i e j w p ó ź n i e j s z y c h czasach, b o ­ gaci górowali n a d ś r e d n i a k a m i i b i e d a k a m i z a r ó w n o j a k o ś c i ą , j a k i ilością s w o i c h ubiorów. Bogatsi usiło­ w a l i j a k n a j b a r d z i e j starannie w y k o n a ć t k a n i n y n a sw oje odzienie. K u p o w a l i t e d y u f a r b i a r z y n a postawę c i e n k i e l n i a n e n i c i , a do p r z e r ó b k i , to jest n a t a k z w a n ą przeplołkę — wełnę. C e l e m o t r z y m a n i a j a k * n a j l e p i e j uprzedzonej wełny lub lnu, oddawali je najzdolniejszym prządkom, którym w zamian udzielali k a w a ł k ó w ziemi n a s w o i m g r u n c i e p o d u p r a w ę roślin, jest to w i ę c s p e c y f i c z n a p o s t a ć o d r o b k u . G d y zamożniejsi gospodarze c h o d z i l i w k a p o t a c h z s u k n a f o l o w a n e g o oraz w b u t a c h n a w e t w czasie o r k i , b i e d n i e j s i n o s i l i k a p o t y z „przerob i o n k i " , a prace w p o l u o d b y w a l i n a „bosaka"' l u b w t r e p a c h . T O k o ł o 1880 r. c ó r k i b o g a t s z y c h c h ł o p ó w b r a ł y ślub w s p ó d n i c a c h m u ś l i n o w y c h l u b p i k o w y c h , b i e d n i e j s z e — w p e r k a l o w y c h . Bogatsze k o b i e t y w e w s i B i a ł e j , a b y w y ­ r ó ż n i ć się o d b i e d o t y d o d a w a ł y do t r ó j b a r w n e j k i e c k i żółte p r ą ż k i oraz w e ł n i a n y „ p r z e d s o b e k " . O stanie z a m o ż n o ś c i ś w i a d c z y ł y r ó w n i e ż l i c z n e s z n u r y k o r a l i , b u r s z t y n ó w , duża ilość w s t ą ż e k , s z y c h u , c e k i n ó w . Za p o s a ż n ą p a n n ę u w a ż a n o tę, k t ó r a o t r z y m a ł a w w i a n i e m i ę d z y i n n y m i k i l k a n a ś c i e wełniaków , z a p a s e k i k o s z u l . B i e d o t a w i e j s k a m i a ł a p r z e w a ż n i e ubiór z przerobionki, n i e zawsze n a w e t f a r b o ­ w a n e j , z p ł ó t n a zgrzebnego l u b materiałów k u p n y c h , s t a n o w i ą c y c h n a j c z ę ś c i e j t a n d e t ę f a b r y c z n ą . C h c ą c osłonić przód p o d a r t e j l u b g r u b e j k o s z u l i , chętnie n o s i l i n a n i e j ..napierśniki", k t ó r e często n a z y w a n o „okryjbidą". T r Rozdział III ZASIĘG B A D A N E G O STRÓJL P r z e d s t a w i o n e m a p y ( r y c . 23, 40, 47, 60) z o s t a ł y o p r a c o w a n e w o p a r c i u o bezpo­ średnie w y w i a d y , m a t e r i a ł y a n k i e t o w e , tudzież p r z e k a z y d r u k o w a n e ) . W s k a z u j ą one że zasięg s t r o j u p i o t r k o w s k i e g o n a p o c z ą t k u X X w i e k u w po­ r ó w n a n i u ze stanem o b e c n y m b y ł o w i e l e w i ę k s z y , gdyż obejmował gminy: 2 4 18 �G o r z k o w i c e , K a m i e ń s k , Ł ę k a w ę , K l u k i i sięgał poza P a r z n o , C h y n ó w , Dłutów oraz T u s z y n , ( r y c . 23). O b e c n i e s t r ó j p i o t r k o w s k i , z r e d u k o w a n y do u b i o r u kobiecego, s k u p i a się głów­ n i e n a obszarze p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o ( w g m i n i e Golesze, B o g u s ł a w i c e , M o ­ szczenica), c z ę ś c i o w o b r z e z i ń s k i e g o ( w g m i n i e Ł a z i s k o . P o p i e l a w y , Ł a z n ó w , B ę d k ó w ) oraz łódzkiego ( w g m i n i e C z a r n o c i n ) . Jego l i n i a zasięgu przebiega n a w s c h o d z i e wzdłuż d o l i n y P i l i c y , n a p ó ł n o c y n a p o g r a n i c z u p o w . r a w s k i e g o i częściow o łódzkiego. N a z a c h o ­ dzie i południu j a k o p u n k t y b r z e ż n e u w a ż a ć n a l e ż y G ł u p i c e , Z a w a d y , P o r a j i R ę c z n o . N a j d ł u ż e j w p e ł n y m składzie z a c h o w a ł się s t r ó j k o b i e c y i c z ę ś c i o w o m ę s k i w g m i n a c h B o g u s ł a w i c e , Golesze, B ę d k ó w i P o d o l i n , to j e s t w e w s i a c h , k t ó r e w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w i e k u w c h o d z i ł y w s k ł a d d ó b r r z ą d o w y c h , p o b i s k u p i c h , gdzie z a m o ż n o ś ć i ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a b y ł a w i ę k s z a niż wśród ludności z a m i e s z k a ł e j w m a j ą t k a c h p r y w a t n y c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż p o d k o n i e c X I X w i e k u , n a s t ę p u j e z a n i k a n i e ubiorów l u d o w y c h w okolicach Kocierzowa, w t a k z w a n y c h wsiach „weberskich", których ludność pracowała w zakładach przemysłowych Ł a s k a i Pabianic. T N a p o c z ą t k u X X w i e k u w y s t ę p o w a ł y n a c a ł y m obszarze p r z e d s t a w i o n y m n a m a p i e n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y s t r o j u m ę s k i e g o : r o g a t y w k a z g r a n a t o w ą o b l a m ó w k ą , spencerek m o d r y oraz s u k m a n a g r a n a t o w a , n a p ó ł n o c y i c z ę ś c i o w o południu o b o k s u k m a n y grana­ towej z czarnymi potrzebami i szamerunkiem występowała sukmana biała z czarnymi n a s z y c i a m i z w a n a l o k a l n i e „ w o l b o r s k ą " , a p o w s z e c h n i e u z n a n a za „ o p o c z y ń s k ą " . Z a n a j dalsze p u n k t y j e j w y s t ę p o w a n i a n a p o ł u d n i o w y m - w s c h o d z i e n a l e ż y u w a ż a ć w s i e : B i a ł a , P o s t ę k a l i c e , N i e d y s z y n , D r u ż b i c e , W a d l e w , Jutroszów, C z a r n o c i n oraz T u s z y n ( r y c . 23). O b o k sukmany granatowej, białej i c z a r n e j w y s t ę p o w a ł a na o m a w i a ­ n y m terenie s u k m a n a s i w a , z w a n a „ s i w k ą " . N a l e ż y d o d a ć , że zasięg suk­ m a n y siwej w pierwszej połowie X I X wieku był bardzo znaczny, gdyż obejmował, między i n n y m i , powiat b r z e z i ń s k i , ł ę c z y c k i , r a w s k i , czerski, r a d o m s k i oraz k r a k o w s k i . Jak w s k a ­ zują notatki z „Dziennika Urzędo­ w e g o " , w y s t ę p o w a ł a ona w P i o t r k o w skiem w Sążniowie, W o l i Głupickiej i w P a r z n i e w i c a c h . B i o r ą c p o d uw agę wymienione miejscowości, możemy stwierdzić, że s u k m a n a s i w a g ł ó w n i e k o n c e n t r o w a ł a się w południowych terenach p o w i a t u p i o t r k o w s k i e g o , na k t ó r y c h też n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł a , bo do p i e r w s z y c h lat X X w i e k u . S u k m a ­ na s i w a , p i o t r k o w s k a , m i a ł a czarne obszycia, ł ę c z y c k a — białe, sando­ m i e r s k a — zielone (sznurek). T W zachodniej części omawianego obszaru obok s u k m a n y granatowej występowała w rozproszeniu czarna k a p o t a , z a p i n a n a na g u z i k i , w ł a ś c i w a d l a sąsiedniego p o w i a t u r a d o m s z c z a ń ­ skiego. W zakresie u b i o r ó w m ę s k i c h n a ­ leży z w r ó c i ć u w a g ę n a „ b u r k ę " , h a f t o 19 �w a n y gors c z y l i n a p i e r ś n i k oraz n a k o s z u l ę o b i a ł y m płaskim h a f c i e ; te c z ę ś c i s t r o j u b y ł y właściwe dla północnej części Piotrkowskiego. Ze s t r o j u k o b i e c e g o o zasięgu ogólnopiotrkowskim n a p o c z ą t k u X X w . w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : p ó ł c z e p i e c , ( r y c . 60), czepce p o d chustę, k o s z u l a h a f t o w a n a , k r y z k i , k a f t a n o t y ł a c h p ó ł o k r ą g ł y c h , k a f t a n z f a l b a n k ą , b i a ł a b l u z e c z k a gorsetowa, gorset a k s a m i t n y , z a p a s k a do pasa o z d o b i o n a w s t ą ż k a m i i s i o t e c k ą oraz „ p o n s o w a " zapaska d o o d z i e w u (naramienna). D z i ś p a n u j ą c y m t y p e m s t r o j u n a o m a w i a n y m obszarze jest s t r ó j u w i d o c z n i o n y n a r y c i n a c h 1—4, 11, 12; zasięg o k r e ś l a j ą m a p k i r y c . 40 i 47. W s t r o j u k o b i e c y m d a j ą się r ó w n i e ż zauważyć różnice lokalne, które znajdują swoje uzasadnienie w stosunkach społeczno-gospodarczych i t e r y t o r i a l n y c h . W p ó ł n o c n e j c z ę ś c i P i o t r k o w s k i e g o , gdzie ludność za­ ż y w a ł a w i ę k s z y c h s w o b ó d i w c z e ś n i e j została z w o l n i o n a z p a ń s z c z y z n y , strój b y ł b a r d z i e j o z d o b n y s z y t y z droż­ s z y c h m a t e r i a ł ó w niż n a p o ł u d n i o w y c h obszarach, stąd też w o k o l i c a c h W o l b o r z a , M o s z c z e n i c y , Będkowa i G r a b i c y , w i d z i m y czepce i p ó ł c z e p c e o z d a b i a n e w s t ą ż ­ k a m i , s z y c h e m oraz k w i a t a m i , z a p a s k i w p r z e p l o t k ę , k o s z t o w n e „ślorki" i „ c z ó ł k a " weselne, starannie o z d a b i a ­ ne gorsety i f a r t u s z k i , w r e s z c i e k r y z k i h a f t o w a n e oraz k o r o n k i szydełkowe; w części natomiast południowej, gdzie l u d n o ś ć b y ł a b i e d n i e j s z a i m n i e j k o n s e r w a t y w n a , d a j ą się z a u w a ż y ć w s t r o j u duże n a l e c i a ł o ś c i i m n i e j s z a staranność w jego ozdabianiu, t a m b o w i e m występował półczepiec „ s z l a c h e t n y " o b i a ł y m w y s z y c i u , czepiec tak z w a n y „pabianicki", k r y z k i perkalowe, zapaski do pasa o splocie r y p s u . łiyc. 1S. Wianuszek z b a r w i n k u . Nagórzyce, pow. Piotrków. W. Rudź, 1952 r. Rys. Ubiór p i o t r k o w s k i w p o r ó w n a n i u z u b i o r a m i sąsied­ n i m i , to jest o p o c z y ń s k i m , r a d o m s z c z a ń s k i m , s i e r a d z k i m v 7 i ł ę c z y c k i m , r y s u j e się w i ę c w y r a z i ś c i e j a k o grupa ubioru ludowego. Rozdział osobna IV O G Ó L N Y OPIS STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y m ł o d z i e ż y m ę s k i e j i m ę ż c z y z n d o r o s ł y c h . Męski u b i ó r p r z e z n a c z o n y d o p r a c y , m o ż n a podzielić n a l e t n i i z i m o w y . O d z i e ż l e t n i a o b e j m o w a ł a letnią k o s z u l ę w i ą z a n ą p o d s z y j ą b i a ł y m t r o c z k i e m , poczesne a l b o zgrzebne p o r t k i , n a j c z ę ś c i e j f a r b o w a n e n a g r a n a t o w o l u b c z a r n o , c z a p k ę , względnie s ł o m i a n y k a p e l u s z i w r e s z c i e t r e p y o w i e r z c h u s k ó r z a n y m , r z a d z i e j b u t y . W d n i c h ł o d n i e j s z e dochodził do tego jeszcze spencer l u b l e j b i k . W czasie p r a c y , z w ł a s z c z a żniw, starsi m ę ż c z y ź n i w y p u s z c z a l i k o s z u l e n a spodnie i p r z e p a s y w a l i j e s k ó r z a n y m pasem l u b s z n u r k i e m . Ubiór r o b o c z y p r z e z n a c z o n y n a w i e l k i e c h ł o d y i zimę, s k ł a d a ł się z t y c h s a m y c h c z ę ś c i , z tą t y l k o r ó ż n i c ą , że b y ł u s z y t y p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h . T r e p y noszone w t y m czasie b y ł y w y ł o ż o n e w i e c h c i a m i , a n o g i o k r ę c o n e w onuce. Jeszcze w k o ń c u X I X w i e k u młodzi c h ł o p c y d o l a t 16, p r z e z n a c z e n i głównie d o p a s i o n e k i r ó ż n y c h posług d o m o w y c h , p o s i a d a l i n a ogół l i c h y p r z y o d z i e w e k , s k ł a ­ d a j ą c y się l a t e m ze z g r z e b n y c h p o r t e k i k o s z u l i , zimą z w e ł n i a n y c h „ s z m a t " , t j . p o r t e k 20 �i s p a n c e r k a . D o p i e r o w okresie k a w a ­ l e r s k i m stan t e n ulegał p o p r a w i e , sprawiano wówczas k a w a l e r o w i przyz w o i t s z y ubiór, p r z e d e w s z y s t k i m b u t y , czapkę i sukmanę. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Świąteczny strój letni mężczyzn dorosłych i k a w a ­ l e r ó w s k ł a d a ł się z h a f t o w a n e j k o s z u l i , p o r t e k .,prqziatych", lejbika, ozdobio­ nego b ł y s z c z ą c y m i g u z i k a m i , spancer­ k a , c z a p k i , oraz d o b r z e w y c z y s z c z o ­ n y c h butów. I d ą c do k o ś c i o ł a l u b n a wesele, starsi m ę ż c z y ź n i wiązali k o ł n i e r z y k u k o s z u l i r ó ż o w ą zaściogacką, młodsi natomiast niebieską. W d n i c h ł o d n i e j s z e , zwłasz­ cza starsi gospodarze u b i e r a l i się p o ­ n a d t o jeszcze w s u k m a n ę , n a k t ó r ą z a k ł a d a l i w ł ó c z k o w y pas. Zimą do tego d o c h o d z i ł y k o ż u c h y , b a r w n e r ę ­ k a w k i , rękawice jednopalcowe robione n a k u l c e oraz c z a p k i „baranice". W s t r o j u s t a r c ó w n i e za­ u w a ż o n o c e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h w sto­ s u n k u d o s t r o j u m ę ż c z y z n dorosły cl), Ryc. 16. Mężczyzna w słomianym kapeluszu. Żarnoz t y m zastrzeżeniem, że z r e g u ł y są wica, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. oni posiadaczami odzieży starego typu. S t r ó j o b r z ę d o w y . W e s e l e . K a w a l e r m a j ą c y p r z e j ś ć do stanu m a ł ż e ń s k i e g o , s p r a w i a ł sobie zupełnie n o w y p r z y o d z i e w e k , p o d o b n y do ś w i ą t e c z n e g o ; j e d y n i e k o s z u l ę pięknie h a f t o w a n ą oraz c h u s t e c z k ę o t r z y m y w a ł w d a r z e od s w o j e j p r z y s z ł e j żony, której w serdecznym rewanżu kupował t r z e w i k i , wstążki, a n i e k i e d y chustę turecką do o k r y c i a . P r z e d 40 l a t y p a n n a m ł o d a w i ą z a ł a p r z y s z ł e m u m a ł ż o n k o w i i d ą c do ślubu, k o s z u l ę n i e b i e s k ą l u b b i a ł ą zaściogacką, a na p r a w y m b o k u zakładała symbol kawalerstwa — r u c i a n y „wionecek", upinając p r z y n i m białą kokardę. Obecnie pan młody paraduje w k u p n y m garniturze miejskim z m i r t o w y m bukie­ c i k i e m i b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą n a p i e r s i a c h zamiast „ w i o n k a " . D r u ż b o w i e p r z e d 40 l a t y w y r ó ż n i a l i się spośród i n n y c h w e s e l n i k ó w t y m , że p o s i a d a l i u l e w e g o b o k u „ k w i o t e k " , a n a głowie c z a p k ę , zmyślnie p r z y b r a n ą w t a k z w a n e „trzęsidło". D r u h e n k i , j a d ą c do k o ś c i o ł a , p r z e c h w a l a ł y s i ę : ,.Poznać ci który m o j bo m u się przy b o k u to poznać druzbecek, różowi kwiotecek. Przy b o k u w kieseni poznać, c i który m ó j kwiotecek, chustecka, to poznać, druzbecka' informatorek, (Swolszewice Duże), do obowiązków U b r a n i e c z a p e k , j a k pow iada j e d n a i „interesów" druhenek. D r u ż b o w i e n i e r o z s t a w a l i się z c z a p k ą w ciągu c a ł e g o wesela, z d e j m o w a l i j ą j e d y n i e w czasie s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w . G d y p u s z c z a l i się w t a n y , w ó w c z a s n a c h y l a l i trzęsidło k u l e w e j stronie, a b y w n i s k i e j i z b i e nie t r ą c a ć n i m o p o w a ł ę . T należało 21 �P o g r z e b . Już dziś starsi m ę ż c z y ź n i coraz r z a d z i e j p r z e c h o w u j ą n a ś m i e r ć s u k m a n ę , p o r t k i , b u t y oraz c z a p k ę , c z y n i l i to jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą , a n a w e t w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . U m a r ł y c h d o t r u m n y u b i e r a n o w koszule, bieliznę, czarne s p o d n i e , k a m i z e l ę , s u k m a n ę l u b spencerek, w s k ó r z a n e b u t y a l b o k a m a s z e , j e d n y m słowem t a k , j a k nosił się za ż y c i a . P r z e d stu ł a t y odzienie n i e b o s z c z y k ó w szyte b y ł o w y ł ą c z n i e z białego płótna i s k ł a ­ dało się z k o s z u l i , p o r t e k , l e j b i k a i c z a p k i z w a n e j „duchenką". W W o l b o r s k i m i oko­ l i c a c h R ę c z n a do n i e d a w n a jeszcze u m a r ł y m do t r u m n y d a w a n o d w i e k o s z u l e , w i e r z ą c , że j e d n a z n i c h b ę d z i e służyła ciału, a d r u g a d u s z y (!). U m a r ł y m m ł o d z i e ń c o m p r z y p i n a ł y d z i e w c z ę t a d o p r a w e g o b o k u u w i t e przez siebie w i a n u s z k i z b a r w i n k u , i b i a ł ą t a s i e m k ę , u ł o ż o n ą w d r o b n y k w i a t u s z e k , spod którego s p ł y w a ł y w dół d w i e k r ó t k i e w s t ą ż e c z k i ( r y c . 16). Nieboszczykowi dawano również do t r u m n y kaszkiet, z p r a w e j strony. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszule K o s z u l e m ę s k i e s z y ł y k o b i e t y w r ę k u ; używ ały n a n i e n a j c z ę ś c i e j cienkiego płótna l n i a n e g o . W" okresie p a ń s z c z y z n y b i e d o t a w i e j s k a d o ś ć często w y k o n y w a ł a j e z płótna k o n o p n e g o . N a j p i e r w ł ą c z y ł y d w a p ł a t y o r o z m i a r a c h o k . 87 n a 63 c m , z o s t a w i a j ą c w g ó r n e j i c h c z ę ś c i miejsce n i e d o s z y t e p r z e z n a c z o n e n a r ę k a w y . C z ę ś ć przednią, p r z y p a d a j ą c ą n a p i e r s i , p r z e c i n a ł y p o ś r o d k u o d góry w dół d o 30 i w i ę c e j c m , n a s t ę p n i e u góry z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y p r z e c i ę c i a ś c i n a ł y k l i n y , k t ó r y c h p o d s t a w ę m i e r z y ł y p a l c e m w s k a z u j ą c y m . Po podwinięciu f o r m o w a ł y p o o b u s t r o n a c h po d w i e p r o s t o ­ p a d ł e z a k ł a d k i , p o c z y m w c i n a ł y o d s t r o n y k a r k u c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a „osyw e c k ę " - k o ł n i e r z i m a r s z c z y ł y j ą t a k , j a k tego w y m a g a ł o b w ó d szyi. W r e s z c i e łąT V • e \ \ i i i i i i i i l i Ryc. 17. Koszule męskie świąteczne, p r z y r a m k o w e . I — koszula starszego t y p u z końca X I X w . z Gościmowic. I I — koszula nowsza z początku XX w . z Zywocina, pow. Piotrków, a — przód, b — tył. a — płat przedni, b — płat t y l n i , c — przyramek, d — półkarczek, e — wtok, f — główny płat rękawa, g — mankiet, l i — kołnierzyk, i — tasiemki do zawiązywania koszuli pod szyją t. zw. „zaciogacki", j — napierśnik. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski. 1952 r. Uwaga: linia ciągła oznacza kontur, — ciągła z przekreśleniami — miejsca zszycia, przerywana — zgięcia l u b fałdy. 22 �c z y ł y o b a p ł a t y na ramionach, p r z y p o m o c y d w ó c h p o d ł u ż n y c h k a w a ł k ó w i w s z y w a ł y r ę k a w y oraz s t o j ą c ą „ o s y w e c k ę " l u b w y k ł a d a n y kołnierz. K o ń c e r ę k a w ó w z b i e r a ł y w d r o b n e z m a r s z c z k i i przeszy wały j e t r z y k r o t n i e n i t k ą d l a lepszego u k ł a d u , p r z y ­ t w i e r d z a ł y do n i c h o s z y w e c z k ę ( r y c . 17/1), k t ó r ą o z d a b i a ł y „ s t e b n ó w k ą " , „ r a p e c k a m i " , „ k o l o n k ą " , „ ż m i j k a m i " i t p . (patrz r o z d z . I X ) . Były to b a r d z o p r y m i t y w n e i proste „wys y c i a " , do k t ó r y c h u ż y w a ł y p o c z ą t k o w o n i c i l n i a n y c h , w k o l o r a c h c z a r n y m i c z e r w o n y m . T 7 K o s z u l e tego t y p u n a j c z ę ś c i e j w i ą z a n o p o d s z y j ą t z w . zaściogacką z czerwonej, b i a ł e j l u b n i e b i e s k i e j tasiomki o s z e r o k o ś c i o d i do 1,5 c m . N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę b i a ł e p ł a s k i e h a f t y , p o j a w i ł się w t e d y n o w y t y p k o s z u l i z p ó ł k a r c z k i e m , w ą s k i m s t o j ą c y m k o ł n i e r z y k i e m oraz z „ w y k ł a d e m " z a p i n a n y m n a l e w y m r a m i e n i u l u b n a b o k u , r z a d z i e j p o ś r o d k u n a p i e r s i a c h ( r y c . 18). Koszula t a k a b y ł a s z y t a z c i e n k i e g o płótna i m i a ł a n a j c z ę ś c i e j gors z b i a ł e g o p e r k a l u l u b l n i a n e j t k a n i n y wątczonej białą bawełną. Gors c z y l i w y k ł a d p o k r y w a n o b i a ł y m p ł a s k i m h a f t e m ( p a t r z r o z d z . I X ) , m a n k i e c i k ó w c z y l i „ o s y w k i " p r z y r ę k a w a c h n i e z d o b i o n o . D o z a p i n a n i a k o ł n i e r z y k a oraz m a n ­ kietów u ż y w a n o g u z i c z k ó w p o r c e l a n o w y c h a l b o s z k l a n y c h , w k o l o r z e p r z e w a ż n i e żółtym l u b n i e b i e s k i m . 7 Jak w s k a z u j e z a ł ą c z o n y r y s u n e k k r o j u (17/111), k o s z u ­ lę szyto z d w ó c h d u ż y c h o d ­ dzielnych płatów o nierównej długości, t j . p r z e d n i długości 105 c m , t y l n y płat — 100 c m . T y l n y płat p o z m a r s z c z e n i u p r z y s z y w a n o do p ó ł k a r c z k a , z którym następnie łączono p r z e d n i płat, k o ł n i e r z , c z y l i „osy w e c k ę " o s z e r o k o ś c i 3 c m oraz r ę k a w y u f o r m o w a n e z prostokątnych kawałków materiałów o rozmiarach o k . 54 c m n a 43 c m . R ę k a w y w d o l n e j części zebrane w zmarszczki zaopatrywano w mankiet czyli oszywki o s z e r o k o ś c i d o c h o d z ą c e j do 5 cm. W górnej części p r z y ­ p a d a j ą c e j p o d p a c h y , da­ w a n o t z w . ..włoki", t j . k w a ­ d r a t o w e k a w a ł k i p ł ó t n a (ok. 11 c m n a 11 cm). Napierśniki Z k o s z u l a m i męskimi ściś­ le w i ą z a ł y się n a p i e r ś n i k i , c z y l i „półkoszulki" z białego p e r k a l u l u b l n i a n e g o płótna Ryc. 18. Przednia część koszuli męskiej wraz z h a f t o w a n y m „wy­ kładem". Zywocin, pow. Piotrków. Fot. R. Wecel, 1950 r. 23 �w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h c z ę ś c i , t j . ze s t o j ą c e g o kołnie­ r z y k a o s z e r o k o ś c i 3 do 4 c m oraz z „wykładu" o różnych w y m i a r a c h , j a k 3 4 X 2 3 cm, 2 1 X 2 2 cm. T a k kołnierze, j a k i same w y k ł a d y , o z d a b i a n o p r z y p o m o c y białego płaskiego h a f t u w róż­ ne m o t y w y o układzie p a s o w y m (patrz r o z d z . I X ) . P ó ł k o s z u ł k i po założeniu na piersiach, zapinano na g u z i c z k i na l e w y m r a m i e n i u l u b n a k a r k u , a u dołu n a g u z i c z k i od s p o d n i , l u b w i ą z a n o ich końce p r z y pomocy sznurków na plecach. Portki (spodnie) P o r t k i szyto z m a t e r i a ł ó w w ł a s n e j r o b o t y , to j e s t z płótna, „ p r z e r o b i o n k i " Ryc. 19. Spodnie zwane „portki'". I — spodnie świą­ teczne z Zarnowicy, II — robocze, z Swolszowicy, pow. t j . t k a n i n y l n i a n o - w e ł n i a n e j l u b z suk­ Piotrków, a — z przodu, b — z tyłu, c — krój nogawki, na. M a t e r i a ł y te b y ł y w j e d n o l i t y m d — pasek zwany „osywką", e —• wtok zwany też ćwik­ kolorze białym, czarnym, g r a n a t o w y m , iem, f — rozcięcie przyporowe przy „fartuszku", g — zaalbo j a k przerobionki — w prążki (tabl. szywki, h — zakładki. Podziałka 1:50. Rys. J. Sosnow­ I I ) . B y ł y one o d o ś ć p r o s t y m k r o j u o p a r ­ ski, 1952 r. t y m n a dw óch w i ę k s z y c h p ł a t a c h m a ­ teriału, k t ó r e p o z e s z y c i u o d s t r o n y r o z k r o c z a , t w o r z y ł y n o g a w i c e i c z ę ś c i górne, d o c h o ­ d z ą c e d o b i o d e r ( r y c . 19,1). C z ę ś c i w y k r o j u p r z y p a d a j ą c e n a przód b y ł y w i ę k s z e niż t y l n e , a t o dlatego, że te ostatnie b y ł y z b i e r a n e w „ z a k ł a d e c k i " i p r z y s z y w a n e do „ o s y w k i " - p a s k a . O s z y w k a , stanowdąca w ł a ś c i w y pasek przy p o r t k a c h , n i e b y ł a zeszyta z f a r t u s z k i e m , ale p o z o s t a w i o n a zupełnie luźno i z a p i n a n a o d d z i e l n i e n a g u z i k u m i e s z c z o n y pośrodku. T C z ę s t o , z w ł a s z c z a u c h ł o p c ó w , w s p o m n i a n a o s z y w k a m i a ł a w t y l e p r z e c i ę c i a i b y ł a za­ o p a t r z o n a w d w i e d z i u r e c z k i — p r z e z k t ó r e „ p r z e ś c i u b i a ł o " się żółtą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ę . P o r t k i miały na przodzie klapę, czyli „fartuszek" zapinany przeważnie z p r a w e j s t r o n y n a d r e w n i a n y guzik, z w a n y „ o b a r t e k " l u b „ o b e r t e l e k " , w i s z ą c y n a k r ó t k i m k r ę c o n y m s z n u r e c z k u a l b o r z a d z i e j i to w czasach p ó ź n i e j s z y c h n a — c z a r n e g u z i k i l u b m e t a l o w e , b ł y s z c z ą c e w k o l o r z e złotym, t z w . „rusiny". B y w a ł y rówmież p o r t k i o „ d u b e l t o w y c h f a r t u s z k a c h " w f o r m i e r u c h o m e j k l a p y , te z a p i n a ł y się z d w ó c h s t r o n b i o d e r . P o r t k i przeznaczone n a c o d z i e ó i d o r o b o t y p o s i a d a ł y w k r o k u p ó ł o k r ą g ł y k l i n i k z w a ­ n y „ w t o k i e m " l u b „ ć w i k i e m " ( r y c . 19/1), gdyż c h o d z i ł o o to, a b y p o r t k i nie „ciognęły s i ę " i b y ł y w y g o d n e p r z y r o b o c i e . Po b o k a c h p o s i a d a ł y r ó w n i e ż u k r y t e zgrzebne kieszenie. P o r t k i przeznaczone do p r a c y z a z w y c z a j nie posiadały o s z y w k i na przodzie, ani kieszeni, lecz b y ł y z a o p a t r z o n e t y l k o w f a r t u s z e k . S z y ł y j e w r ę k u w i e j s k i e k o b i e t y , t o też n i e zawsze b y ł y one zgrabne; za duże ć w i k l e , w y s t a w a ł y d a l e k o p o z a r o z k r o cze i p r z y p o m i n a ł y r a c z e j ł a t y niż w ł a ś c i w e c z ę ś c i s p o d n i . T a k i e w ł a ś n i e spodnie n a z y w a n o z pogardą „ p o r t a l a m i " l u b „ p o r t o c h a m i " . N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się n a terenie powdatu p i o t r k o w s k i e g o spodnie z r o z p o r k i e m pośrodku, z a c h o w u j ą c e k r ó j d a w n y c h p o r t e k f a r t u s z k o w y c h . L ej b i k L e j b i k , Czyli k a m i z e l a , s k ł a d a ł się z p l e c ó w i p r z o d u . P l e c y b y ł y zawsze z innego m a t e ­ riału niż przód. S z y t o j e z p ł ó t n a białego, siwego, czarnego, r z a d z i e j z k u p n e g o m a t e r i a ł u . 24 �O w i e l e s t a r a n n i e j d o b i e r a n o materia!* n a przednią c z ę ś ć l e j b i k a . U ż y w a n o wdęc tkanin jednokolorowych lub przerobionki w prążki własnej p r o d u k c j i ; pierwsze były granatowe, modre, czarne l u b białe, drugie — w p r ą ż k i o dw óck i w i ę c e j b a r w a c h (tabl. 111). T T k a n i n ę u k ł a d a n o t a k , że j e j prążki biegły p i o n o w o l u b rówmolegle do pasa. L e j b i k i robione z materiałów, w których przeważała czerwień, n a z y w a n o „cebronymi". L e j b i k i u ż y w a n e n a codzień l u b do p r a ­ c y b y ł y c a ł e z płótna; z a p i n a n o j e n a j c z ę ś ­ ciej na t z w . „rusiny" c z y l i „orzełki", rzadziej na czarne kościane guziki układane w d w a l u b t r z y r z ę d y , w k a ż d y m rzędzie o d 3 d o 4 guzików. W zależności o d i c h uszerego­ Ryc. 20. L e j b i k i : I — l e j b i k roboczy. I I — l e j b i k w a n i a b y ł y l e j b i k i tzw . d w u i t r z y r z ę d o w e . zwany też kamizelą. I I I — l e j b i k dwurzędowy pod S t a n o w i ł y one p r z y o d z i e w e k ś w i ą t e c z n y , sukmanę. Okazy z Żarnowicy z 1910 r. a — l e j ­ p a r a d n y , na k t ó r y w okresie l e t n i m w k ł a ­ b i k z przodu, b —z tyłu, c—krój przodu, d —tyłu, e — kieszeni, f — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. dano b e z p o ś r e d n i o s u k m a n ę , nie z a p i n a j ą c J. Sosnowski, 1952 r. j e j . L e j b i k i n a codzień i do p r a c y p o s i a d a ł y czarne g u z i k i t y l k o w j e d n y m rzędzie. K r ó j l e j b i k a s k ł a d a ł się zasadniczo z t r z e c h części, t j . t y l n e j oraz d w ó c h p r z e d n i c h ( r y c . 20/1). T C z ę ś c i p r z e d n i e p o s i a d a ł y d o ś ć głęboki w y k r ó j p r z y s z y i oraz w y w i n i ę t e k l a p k i , n i e k i e d y m i a ł y one również w y k r ó j u dołu w k s z t a ł c i e t r ó j k ą t a ( r y c . 20/11). L e j b i k i te były pozbawione kołnierzyków. O b o k nich występowały również l e j b i k i posiadające w y k ł a d a n e k o ł n i e r z y k i ; b y ł y to l e j b i k i d w u r z ę d o w e , u ż y w a n e n a j c z ę ś c i e j w r a z z suk­ m a n a m i ( r y c . 20/[II). L e j b i k i p i o t r k o w s k i e sięgały do pasa i b y ł y d o ś ć o b c i s ł e . N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y , posiadały n a s z y t e k i e s z o n k i p r o s t o k ą t n e . Spencerek „ S p a n c e r k i " szyto n a j c z ę ś c i e j z t z w . „ p r z e r ó b k i " c z y l i p r z e r o b i o n k i , r z a d z i e j z p ł ó t n a lnianego w kolorze m o d r y m , c z a r n y m , niekiedy ciemnozielonym, b u r a c z k o w y m l u b siwym. „ S p a n c e r y " b y ł y o b c i s ł e , „ k u s e " i sięgały z a l e d w i e do pasa. S k ł a d a ł y się j a k w s k a z u j e r y c i n a 21/1 z p l e c ó w , d w ó c h b o k ó w , r ę k a w ó w z m a n k i e t a m i oraz k o ł n i e ­ r z y k a w y k ł a d a n e g o , ale p r z y s z y t e g o z o b u s t r o n do m a t e r i a ł u . A L a Ryc. 21. 1 — „ S p a a c e r e k " z Zarnowicy. I I — Kaftan męski z Ręcz­ na, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e — klina bocznego, f — rę­ kawa, g — kołnierza. Podzialka 1:20. Rys. I . J. Sosnowski, I I — J. P. D e k o w s k i , 1952 r. 23 �Ryc. 22. O k r y c i a wierzchnie- I —kapota, I I — s u k m a n a biała z Wiaderna, pow. Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój stanu przodu, d — krój stanu tyłu, e, f — części spódnicy: tyłu, h , i — rękawa z man­ kietem, j—-kołnierza (w I r y c . połowy kołnierza) k — kaletki zwanej „klapką", 1 — k l a p k i kieszeniowej. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. S p e n c e r k i p o s i a d a ł y p r z y b o k a c h n a j c z ę ś c i e j t z w . „ ś l e p e " kieszenie. B i o r ą c p o d u w a g ę k r ó j , ułożenie k i e s z e n i i k o ł n i e r z a , n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że spenc e r e k r o z w i n ą ł się z l e j b i k a , k t ó r e m u d o d a n o r ę k a w y ; z a r ó w n o j e d e n , j a k i d r u g i r o d z a j p r z y o d z i e w k u ściśle w i ą ż e się z noszeniem s u k m a n y . P i e r w s z y był p r z e z n a c z o n y p o d n i ą n a zimę, d r u g i — n a ł a t o . S p e n c e r k i d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e p o s i a d a ł y n a p r z o d z i e c z a r n e „ p o t r z e b y " , t j . pętle oraz d r e w n i a n e k o ł e c z k i p o k r y t e nićmi. W X X w i e k u z a p i n a n o j e n a g u z i k i . Kaftan „Kafton", j a k o p r z o d z i e w e k roboczy, był noszony przeważnie zimą i w chłodne d n i jesienne, n a z y w a n o go n i e k i e d y s p a n c e r k i e m a szyto z p r z e r o b i o n k i g r a n a ­ t o w e j , c z a r n e j , z s a m o d z i a ł ó w p r ą ż k o w y c h łub z k u p n e g o b a r c h a n u . K r ó j j e g o s k ł a d a ł się z 8 c z ę ś c i , to j e s t : z k o ł n i e r z y k a , z p r z o d u , s k ł a d a j ą c e g o się z d w ó c h płatów , z b o k ó w w f o r m i e d w ó c h k l i n ó w , p l e c ó w oraz j e d n o c z ę ś c i o w y c h r ę k a w ó w ( r y c . 21/11). 7 K a f t a n b y ł d o ś ć l u ź n y i s w o j ą długością sięgał nieco n i ż e j pasa. N a p r z o d z i e z p r a w e j s t r o n y p o s i a d a ł w p u s z c z o n ą k i e s z o n k ę , k t ó r e j górną c z ę ś ć o s ł a n i a ł a podłużna k l a p k a . P r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . Kapota N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że „ k a p o t a " z j a w i ł a się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . K a p o t ę szyto z c i e m n o - g r a n a t o w e g o s u k i e n k a , r z a d z i e j z cajgu gayerowskiego f a b r y ­ cznego ( R ę c z n o ) . U ż y w a n o j e j j a k o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w okresie l e t n i m , s ł u ż y ł a r ó w ­ nież za ubiór w e s e l n y p a n a m ł o d e g o . 26 �K a p o t a s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, z obcisłego stanu i dość l u ź n e j „ s p ó d n i c y " . S t a n o b e j m o w a ł t y ł i p r z ó d ; t y ł dzielił się n a d w a p ł a t y z w ę ż a j ą c e się w k i e r u n k u pasa; przód zaś miew ał d w i e p o ł ó w k i , u k t ó r y c h w gór­ n e j c z ę ś c i z n a j d o w a ł y się k l a p k i . Stan b y ł z a o p a t r z o n y w p ó ł o k r ą g ł y k o ł n i e r z y k i w luźne r ę k a w y z m a n k i e t a m i . D ó ł k a p o t y , c z y l i s p ó d n i c a , o b e j m o w a ł a ogółem sześć części, a w i ę c d w a ś r o d k o w e k l i n y zbliżone do p r o s t o k ą t ó w , t y l e ż klinów bocz­ n y c h w formie trójkątów wreszcie d w a płaty stanowiące w ł a ś c i w e p o ł y tego przyodziewku. T T S p ó d n i c ę k a p o t y w t y l n e j c z ę ś c i u k ł a d a n o w z a s z e w k i , z a o p a t r u j ą c j ą po b o k u w k l a p k i ( r y c . 22/1). W pasie n a d k l a p k a m i , umieszczano p o j e d n y m g u z i k u . K a p o t a b y ł a d o ś ć długa, gdyż sięgała n i ż e j k o l a n . P o s i a d a ł a d w i e p o p r z e c z n e kieszenie boczne, u k r y t e , z podłużnymi k l a p k a m i . K o ł n i e r z w r a z z k l a p a m i p r z y k a ­ pocie b y ł w y k ł a d a n y . N a p r z o d z i e miała d w a r z ę d y guzików, z k t ó r y c h j e d e n służył do p a r a d y , d r u g i d o z a p i n a n i a . K a p o t a b y ł a zupełnie p o z b a w i o n a o b l a m ó w k i . Sukmana granatowa S u k m a n a g r a n a t o w a b y ł a noszona j u ż w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X wieŁu, j a k o t y m ś w i a d c z ą p r z e k a z y d r u k o w a n e . P r z e t r w a ł a o n a n a j d ł u ż e j , gdyż do o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego, w południowej części Piotrkowskiego. Szyto j ą z granatowego sukna l u b t a k z w a n e j p r z e r o b i o n k i (patrz r o z d z . V I I I ) . T k a n i n y te n a j c z ę ś c i e j folowano. Górną część sukmany zaopatrywano w płócienną czarną p o d s z e w k ę i sześć b ł y s z c z ą c y c h g u ­ zików, k t ó r e p r z y s z y w a n o t a k , że tworzyły d w a rzędy. Krój sukmany granatowej odpo­ w i a d a ł k r o j o w i k a p o t y ( r y c . 22/1) z t ą r ó ż n i c ą , że s u k m a n a m i a ł a k i e ­ szenie s k o ś n e oraz w t y l n e j c z ę ś c i była sfałdowana i miała rozcięcie zamiast zaszewek. W sukmanach granatowych widzi­ m y chłopów z okolic R ę c z n a na obrazie Wojciecha Piechowskiego, m a l o w a n y m w 1899 r . W zasięgu s u k m a n y b i a ł e j , a w i ę c w p ó ł n o c n e j c z ę ś c i uwzględnionego obszaru, w y s t ę p u j e r ó w n i e ż s u k m a ­ na granatowa, której k r ó j jest od­ m i e n n y od k r o j u s u k m a n y g r a n a t o ­ w e j z o b s z a r u południowego, o d p o ­ wiada bowiem krojowi sukmany b i a ł e j ( r y c . 22/11). S k ł a d a się p r z e t o z o d d z i e l n e g o stanu, ze s p ó d n i c y ujętej w kontrafałdy, z rękawów o w y w i n i ę t y c h m a n k i e t a c h , oraz z w y ł o ż o n e g o k o ł n i e r z a . T e n t y p s u k m a n y o b s z y w a n o czarną tasiemką l u b sznureczkiem, a na przodzie zdobiono c z a r n y m i „siamerami" czyli „potrzebami". 27 �Sukmana siwa S u k m a n ę siwą, c z y l i „siaraczkową" a l b o t z w . „siwką , szyto z s u k n a d o m o w e j r o ­ b o t y . N i c i p r z e z n a c z o n e n a w ą t c z e n i e tego s u k n a , o t r z y m y w a n o ze z m i e s z a n e j w e ł n y czarnej i białej lub skręcano już uprzedzone nici w t y c h dwóch kolorach. Niekiedy k u p o w a n o g o t o w e s u k n o siwe, z w a r s z t a t ó w b r z e z i ń s k i c h . S i w k i noszone n a p o c z ą t k u X X w i e k u p o s i a d a ł y przód gładki, z a p i n a n y n a czarne g u z i k i , t y ł zaś u ł o ż o n y w d w a k o n t r a f a ł d y ; p o ł y , „ w y k ł a d y " oraz dolną Część m a n ­ kietów obszywano czarną tasiemką. S u k m a n y siwe, b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i o n e w P i o t r k o w s k i e m , w p i e r w s z e j p o ł o ­ w i e X I X w i e k u ; j e d n e z n i c h z a p i n a ł y się n a h a f t k i i z a o p a t r z o n e b y ł y w „ p o t r z e b y s z m o k l e r s k i e " , inne b y ł y z g u z i k a m i , n a w z ó r surdutów, m i a ł y p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , g r a n a t o w ą ; t a k i e j s u k m a n y nie z n a l e z i o n o w terenie, stąd b r a k opisu k r o j u i i n n y c h szczegółów. \^ Sukmana biała S u k m a n a b i a ł a z w a n a „ w o l b o r s k ą " b y ł a s z y t a z białego, d o b r z e w y p r a w i o n e g o s u k n a , s k ł a d a ł a się z d w ó c h p o d s t a w o w y c h części, ze s t a n u i s p ó d n i c y ( r y c . 22/11). Stan n a ogół b y ł d o ś ć o b c i s ł y i p o s i a d a ł n a p l e c a c h s i e r p o w a t e p r z e c i ę c i a , starannie z a m a s k o w a n e c z a r n ą t a s i e m k ą . S p ó d n i c a , s t a n o w i ą c a j e j d o l n ą c z ę ś ć , s k ł a d a ł a się z t r z e c h d u ż y c h płatów oraz c z t e r e c h k l i n ó w t r ó j k ą t n y c h i b y ł a starannie s f a ł d o w a n a . Kołnierz b y ł w y k ł a d a n y , a r ę k a w y z m a n k i e t a m i . B i a ł a s u k m a n a b y ł a bogato o b l a m o w a n a c z a r n ą taśmą, n a r ę k a w a c h , kołnierzu, p l e ­ c a c h i p o b r z e g a c h d w ó c h połów. N ą p r z o d z i e s u k m a n a m i a ł a t z w . p o t r z e b y , k t ó r e s ł u ż y ł y r a c z e j do o z d o b y , niż d o z a p i n a n i a . P o t r z e b y s k ł a d a ł y się z czarnego s z n u r k a c z y l i „plotki" oraz z „obert e l k ó w " d r e w n i a n y c h o k r y t y c h c z a r n ą „ p o w ł o k ą " (tkaniną) l u b nićmi. Burka B u r k a — często z w a n a r ó w n i e ż „ w a t ó w k ą " , s t a n o w i ł a odzież z w i e r z c h n i ą , głównie p r z e z n a c z o n ą n a zimę. S z y t o j ą z czarnego l u b g r a n a t o w e g o f o l o w a n e g o s u k n a d o ­ m o w e j r o b o t y . B y ł a ona d o ś ć luźna i sięgała do k o l a n ( r y c . 24). K r ó j j e j s k ł a d a ł Ryc. 24. Watówka zwana też „burką" z 1909 r. z Chorzęcina, pow. Brzeziny, a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękawa, f — mankietu g — kołnierza. Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. się z j e d n o l i t y c h p l e c ó w i p r z o d u podzielonego n a d w a płaty, w k t ó r y c h w d o l n e j c z ę ś c i m i e ś c i ł y się u k r y t e kieszenie o s k o ś n y c h o t w o r a c h ( r y c . 24). R ę k a w y dość obszerne, z a k o ń c z o n e m a n k i e t e m z o d d z i e l n e g o m a t e r i a ł u o s z e r o k o ś c i 12 c m kołnierz w y k ł a d a n y , o s z e r o k o ś c i 8 c m . P r z ó d w a ł ó w k i , z a p i n a n y n a h a f t k i , posiadał d l a o z d o b y c z a r n e pętle, k t ó r e z a k ł a d a n o n a podłużne o b e r t e l k i . B u r k ę p i k o w a n o kupną watoliną l u b czystą zgręplowaną wełną i zaopatrywano w p o d s z e w k ę p ł ó c i e n n ą , n a j c z ę ś c i e j c z a r n ą . N i e k i e d y zamiast p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i d a w a n o m a t e r i a ł ze starego w e ł n i a k a l u b z a p a s k i . 28 �Kożuchy W d r u g i e j p o l o w i e X I X w i e k u noszo­ n o t u d w a r o d z a j e k o ż u c h ó w , „tołuby" oraz k o ż u c h y k r y t e p r z e r o b i o n k ą . T o ­ łuby miały odwróconą na zewnątrz żółtą l u b b i a ł ą s k ó r ę , d o b r z e w y p r a ­ wioną. P o s i a d a ł y one s z e r o k i kołnierz, s i ę g a j ą c y p r a w i e do p o ł o w y p l e c ó w , t a k i w ł a ś n i e k o ł n i e r z n a z y w a n o w Kłudzicach tołubem. K o ż u c h zapinał się na m e t a l o w e h a f t k i z w a n e „ k o n i a m i " . N a s z y t e na p i e r s i a c h p o t r z e b y , s k ł a d a j ą c e się z pęt l i c i s k ó r z a n y c h guzików, służyły j a k o elementy zdobnicze. K o ż u c h y , p o d s z y t e s k ó r k a m i bara­ n i m i , k r y t o samodziałem g r a n a t o w y m , c z a r n y m l u b s i w y m . M i a ł y one k r ó t k i e wykładane kołnierze i były zapinane n a o k r ą g ł e g u z i k i ; sięgały poniżej k o l a n ; p r z e t r w a ł y do o k r e s u m i ę d z y ­ wojennego. Na początku X I X w i e k u upowszech­ n i ł y się w o k o l i c a c h B a r k o w i e k r ó t k i e k o ż u s z k i f a r b o w a n e na żółto z obcis­ łymi r ę k a w a m i , bez k o ł n i e r z a , o skośn y c h k i e s z e n i a c h , z a p i n a n e na pętle oraz c z t e r y c z a r n e g u z i k i . Uczesanie R y c 25. Mężczyzna w czapce włóczkowej. Nagórzyce, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. i nakrycie głowy W d r u g i e j połowie X I X w i e k u , j a k w y n i k a z o p o w i a d a ń w P i o t r k o w s k i e m n o s i l i długie w ł o s y w t z w . „przedziałkę"', W ł o s y o k r y w a ł y górną c z ę ś ć uszu, s k r o n i e i z a c h o d z i ł y U dołu b y ł y p o d s t r z y ż o n e n a „ o k r ą g ł o " , stąd też m ó w i o n o , nane p o d „donicą" (tabl. I ) . informatorów, mężczyźni t j . rozczesane po środku. na boczne części czoła. że w ł o s y zostały w y r ó w ­ C z a p k i R o g a t y w k i . W" d r u g i e j połowie X I X w i e k u noszono r o g a t y w k i , k t ó r e n a z y w a n o c z a p k a m i „ r o g a t y m i " . Szyto j e p r z e w a ż n i e z g r a n a t o w e g o s u k n a , r z a d z i e j czarnego l u b ciemnozielonego; w W i a d e r n i e i o k o l i c y z granatowego aksamitu. R o g a t y w k a s k ł a d a ł a się z w i e r z c h u oraz o t o k u . W i e r z c h dzielił się n a c z t e r y t r ó j ­ k ą t n e k a w a ł k i , z w a n e „ k w a t e r k a m i " . Po z s z y c i u k w a t e r e k p o w s t a w a ł y k r z y ż u j ą c e się s z w y , k t ó r e z a k r y w a n o j a s n o - g r a n a t o w ą t a s i e m k ą ( r y c . 27/1). W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w i e k u o b l a m ó w k ę r o b i o n o p r z y p o m o c y c z e r w o n e j w s t ą ż e c z k i , c h c ą c t y m spo­ sobem z a a k c e n t o w a ć s w o j e poczucie n a r o d o w e . W o k o l i c a c h Ręczna k w a t e r k i w r o g a t y w c e były na p r z e m i a n białe i czerwone a pośrodku posiadały biały guzik. O t o k z reguły był p o k r y t y w y p r a w i o n y m b a r a n k i e m w kolorze c z a r n y m , s i w y m l u b b i a ł y m . R o g a t y w k i z s i w y m b a r a n k i e m n a z y w a n o „siwymi c o p k a m i " . 29 �D l a w i ę k s z e j f a n t a z j i c z a p k i o z d a b i a n o często b a r w n y m „ k u t a s i k i e m " , „ k o c a n k i e m " z r o b i o n y m z w e ł n y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e j . K u t a s i k zwisał na s z n u r e c z k u z p r a w e ­ go b o k u . Zimowe r o g a t y w k i były w ykładane wełną, watą l u b pakułami. C z a p k i o k r ą g ł e . C z a p k i okrągłe o c z a r n y m b a r a n k u i d n i e s u k i e n n y m g r a n a ­ t o w y m w y s t ę p o w a ł y w P i o t r k o w s k i e m jeszcze w p i e r w s z e j połowie X I X w i e k u (1832 r . ) . S k ł a d a ł y się one z d w ó c h z a s a d n i c z y c h części, to j e s t z w i e r z c h n i e j w o l n e j , o d k r y w a n e j , p r z e c i ę t e j z j e d n e j s t r o n y i s p o d n i e j , p r z y l e g a j ą c e j b e z p o ś r e d n i o do g ł o w y . P r z y n o s z e n i u g ó r n ą c z ę ś ć z a k ł a d a n o n a d o l n ą i s z n u r o w a n o za p o m o c ą c z a r n e j t a s i e m k i , k t ó r e j k o ń c e wiązano na kokardę. r Tego r o d z a j u c z a p k i p r z e t r w a ł y d o k o ń c a X I X w i e k u w M o s z c z e n i c y i W o ź n i k a c h . N a terenie B a r k o w i e , M o k r i i n n y c h w s i p o ł o ż o n y c h n a l e w y m b r z e g u P i l i c y , m i ę d z y M u r o w a ń c e m a S w o l s z e w i c a m i , p r z y j ę ł y się w u b i e g ł y m s t u l e c i u n i s k i e o k r ą g ł e c z a p k i o c z a r n y m s u k i e n n y m d n i e , obszyte c z a r n y m l u b s i w y m b a r a n k i e m . W X X w i e k u u p o w s z e c h n i ł y się czarne c z a p k i s t o ż k o w e noszone w z i m i e . B y ł y one r o b i o n e ze s k ó r k i b a r a n i e j l u b z p r z ę d z y w e ł n i a n e j . Pierwsze n a z y w a n o „ b a r a n i c a m i " , d r u g i e „ w ł ó c z k o w y m i " ( r y c . 15). P r z y n o s z e n i u t y c h c z a p e k z l e k k a w c i s k a n o d n o do wnętrza. K a s z k i e t y . Już w d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y noszone g r a n a t o w e , r z a d z i e j c z a r n e sukienne k a s z k i e t y . M i a ł y one d o ś ć szerokie d n o , w p r z e d n i e j c z ę ś c i p o d n i e s i o n e nieco w górę. K a s z k i e t y p o s i a d a ł y s k ó r z a n e d a s z k i oraz l a m p a s y , p r z y t w i e r d z o n e p o b o k a c h g u z i c z k a m i ; b y ł y noszone p r z e w a ż n i e l a t e m . N a k i l k a łat p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą p r z y j ę ł y się k a s z k i e t y o d n i e o k r ą g ł y m , r ó w n o n a c h y l o n y m . B y ł y one r ó w n i e ż z a o p a t r z o n e i lampasy, nazywano je granatowe w daszek „maciejów­ kami". „ D u c h e n k a " jest to o k r ą g ł a cza­ peczka, którą n a k r y w a n o głowę umar­ łego. R o b i o n o j ą z cienkiego białego p ł ó t n a l n i a n e g o . K r ó j j e j s k ł a d a ł się z d w ó c h c z ę ś c i : o t o k a t j . paseczka o s z e r o k o ś c i 6 c m , długości o k o ł o 60 c m oraz z d n a , t j . okrągłego k a w a ł k a m a ­ teriału o p r o m i e n i u o k o ł o 9 c m . D u c h e n k a b y ł a zupełnie p o z b a w i o ­ n a ozdób. K a p e l u s z e . Jeszcze o k o ł o 1890 r. noszone b y ł y czarne, f i l c o w e k a p e l u ­ sze. Miały one n a s t ę p u j ą c e w y m i a r y : w y s o k o ś ć — 12 c m , o b w ó d u p o d s t a ­ w y —• 57, p r z y d n i e 51, w n a j w ę ż s z y m m i e j s c u 48; ś r e d n i c a d n a 16, s z e r o k o ś ć ronda — 5 cm. U kapeluszy tych był „kromiec" (rondo) z l e k k a w y w i n i ę t y d o góry. G ł ó w k ę f o r m o w a n o w t e n spo­ sób, że j e j d o l n a c z ę ś ć b y ł a szersza od górnej, p r z y t y m środkowa część Ryc. 26. Woźnica we współczesnej zimowej czapce i watówce z pogranicza zasięgu stroju piotrkowskiego. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. 30 �Ryc. 27. Męskie nakrycia głowy: I — Granatowa rogatywka z czarnym barankiem ze wsi Swolszewic. pow. Piotrków, w . X I X . I I — słomiany kapelusz z okolic Piotrkowa w g . Bazewicza, początek X X w i e k u , I I I — k a p e l u s z f i l c o w y zwany . . r y j e m " , noszony w X I X w . a — p r z ó d , b — t y ł . Ze zbiorów Muzeum w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Rys. W. Rudź, 1952 r. t w o r z y ł a w k l ę ś n i ę c i e . O g ó l n y w i d o k tego k a p e l u s z a p r z y p o m i n a ł świński n a z y w a n o go „ryjem", l u b ..ryjkiem" ( r y c . 27/111). r y j , stąd O t o k t a k i e g o k a p e l u s z a o z d a b i a n o p o d w ó j n ą c z a r n ą a k s a m i t k ą , k t ó r e j k o ń c e pusz­ czano w tył. W c z ę ś c i p r z y p a d a j ą c e j n a d c z o ł o p r z e w l e k a n o m e t a l o w e p ó ł k o l i s t e l u b prostokątne sprzączki, najczęściej o złotym połysku. I n n y t y p k a p e l u s z a p o j a w i ł się w X X w i e k u ; b y ł o n rówmież z czarnego f i l c u , ale 0 n i ż s z e j g ł ó w c e i d o ś ć dużym, z l e k k a w y w i n i ę t y m r o n d z i e . J e d y n ą jego o z d o b ę stanowiła c z a r n a a k s a m i t k a , b i e g n ą c a d o o k o ł a główki, k t ó r e j k o ń c e b y ł y zczepione szpileczką. W s k w a r n e l a t o , z w ł a s z c z a w okresie żniw, o k r y w a n o głowę s ł o m i a n y m k a p e l u s z e m , w ł a s n e j r o b o t y ( r y c . 25, 27/11). K a p e l u s z t e n posiadał szerokie r o n d o i b a r d z o n i s k ą główkę, przybraną czerwoną wstążką, l u b obwódką z zielonej l u b czerwonej zaplotki słomianej, w s z y t e j w ścianki „ k r o m c a " . Obuwie * Buty stanowią oddawna najważniejszy rodzaj obuwia męskiego. d r u k o w a n y c h z pierwszej połowy X I X wieku, W przekazach spotykamy niejednokrotnie określenia: „buty p a s o w e " , „buty proste n a obcasach i p o d k ó w k a c h " oraz „buty chłopskie". W p i e r w s z y c h l a t a c h po u w ł a s z c z e n i u n o s z o n o b u t y t a k z w a n e „ w y w i j a n e " . d a ł y one cholewy z miękkiej skóry i były k a r b o w a n y c h f o r m a c h . Po nałożeniu c h c ą c t y m sposobem boczne szwy, nadać j e j skóry pożądane będące jednocześnie s f a ł d o w a n e w p r z e g u b a c h na przywiązywano j ą do d r e w n i a n e j kształty. U butów t y c h cholewa śladami dwóch schodzących się Posia­ specjalnych formy, posiadała z sobą części. S z w y boczne były w y k o n a n e ręcznie p r z y pomocy d r a t w y . P r z y n o s z e n i u w i o t k i e c h o l e w y w y w i j a n o i p o d w i ą z y w a n o k o l o r o w ą t a s i e m k ą z „kor cotkami" ( p o m p o n i k a m i ) t a k , że j e j k o ń c e z w i s a ł y zawsze w o l n o o d z e w n ę t r z n e j s t r o n y nóg. W y w i n i ę t e części o d b i j a ł y swą b i a ł o ś c i ą o d czarnego tła b ł y s z c z ą c e j c h o l e w y . B u t y w y w i j a n e p o s i a d a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y j e d n o l i t e , obcas ś r e d n i e j 2.5—5 c m , wzmocniony żelazną podkówką. Na p i ę t a c h widniały k t ó r e s k ł a d a ł y się z t r z e c h e l e m e n t ó w , a m i a n o w i c i e z c z a r n e j n i e w i e l k i e g o mosiężnego k r ą ż k a oraz ś r u b e c z k i twierdzone do u s z t y w n i a ć z a śródstopia. tzw. „huncwoty", skórzanej podkładki, przy pomocy której były Huncwoty pełniły wysokości d w a zadania, one przy­ estetyczne 1 p r a k t y c z n e ; stanowiły więc z jednej strony m o t y w zdobniczy, z drugiej, — służyły j a k o p u n k t o p a r c i a p r z y ściąganiu b u t ó w n a t z w . „piesku". O p i s y w a n e obuwde w y s z ł o z u ż y c i a o k o ł o 1895 r . W ostatnich latach X I X wdeku stały się b a r d z o modne buty zwane „kanciokami" ( r y c . 28/11). P o s i a d a ł y one o b c a s y o ś r e d n i e j w y s o k o ś c i , n o s y p ó ł o k r ą g ł e , a d o l n e c z ę ś c i 31 �k a r b o w a n e . B u t y te i m a ł y p r z y s z w y i o b ł o ż y n y z s o b ą zszyte. C h o l e w y b y ł y u s z t y ­ wnione i nie potrzebowały podwiązek p o d k o l a n a m i . U k a n c i o k ó w w i e r z c h oraz c h o l e w y b y ł y n a j c z ę ś c i e j j u c h t o w e , a p o d e s z w y ze s k ó r y „ a m b u r s k i e j " c z y l i h a m b u r s k i e j , t j . w ołowej. T N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia p o j a w i ł y się czarne b u t y ,.na z a k ł a d k ę " ( r y c . 28,111). C h o l e w y i c h b y ł y s z t y w n e i ściśle d o p a s o w a n e d o nóg. D o l n a c z ę ś ć c h o l e w y posia­ d a ł a l e k k i e sfałdowauie. W o k o l i c a c h W o l b o r z a i C h o r z ę c i n a s f a ł d o w a n i a te u k ł a ­ d a n o w d o ś ć r e g u l a r n e „ z a k ł a d k i " , n a j c z ę ś c i e j w l i c z b i e sześciu. B u t y takie przetrwały p r a w i e do r o k u 1920. Zimą w k ł a d a n o do b u t ó w „ w i e c h c i e " ze słomy, a n o g i o w i j a n o w e ł n i a n y m i o n u ­ c a m i . D l a u t r z y m a n i a c i e p ł a s m a r o w a n o b u t y zimą sadłem, słoniną, r z a d z i e j k u p n ą o l i w ą . L a t e m czyszczono j e sadzą r o z p u s z c z o n ą w m l e k u l u b ślinie. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m w c h o d z ą w u ż y c i e t r z e w i k i oraz p a n t o f l e f a b r y c z n e g o pochodzenia. P r z y p r a c a c h g o s p o d a r s k i c h l a t e m i zimą, n o s i l i chłopi t r e p y , k t ó r e s k ł a d a ł y się z d r e w n i a n y c h podeszew, z w a n y c h „ z a c i o s a m i " , „ o c i o s a m i " , z p r z y s z w y , tudzież z t y l n e j części, z w a n e j ..pinagą". N a j c h ę t n i e j n a ciosy b r a n o d r z e w o o l c h o w e , gdyż b y ł o ono l e k k i e i nie p r z e p u s z c z a ł o w o d y . W i e r z c h i „ p i n a g ę " r o b i o n o p r z e w a ż n i e ze starego o b u w i a . S k ó r ę d o d r e w n i a n y c h spodów p r z y b i j a n o p r z y p o m o c y d r u t u , gwoździ l u b n i e w i e l k i c h h a c z y k ó w . T r e p y były w trzech fasonach: płytkie, z c h o l e w k a m i l u b c h o l e w a m i . O d p o w i a ­ d a ł y w i ę c one t r z e m z a s a d n i c z y m r o d z a j o m s k ó r z a n e g o o b u w i a , t j . p a n t o f l o m , t r z e ­ w i k o m , b u t o m , i w zależności od tego s ł u ż y ł y d o o d p o w i e d n i c h p r a c . W p ł y t k i c h trepach odbyw ano przeważnie porządek d o m o w y , w głębszych t j . z c h o l e w k a m i i c h o l e w a m i , r o b o t y w p o l u , j a k o r k i , s i e w y i t p . N a zimę t r e p y zabezpieczano k a ­ wałkami skóry. T Z n a n y b y ł jeszcze i n n y r o d z a j t r e p ó w , a m i a n o w i c i e , t z w . „ d r e w n i o k i " , k t ó r e d ł u b a n o w d r z e w i e n a d a j ą c i m f o r m ę płytkiego o b u w i a ( r y c . 28/1). D r e w n i o k i r o b i o n o t a k , j a k ociosy z o l c h y i noszono j e w czasie r o b ó t „ m o k r y c h " , j a k p r z y w y r z u c a n i u g n o j u , k o p a n i u t o r f u i g l i n y . D r e w n i o k i j e d n a k nie u p o w s z e c h n i ł y się, bo b y ł y ciężkie i niew ygodne. r I Z ffl Ryc. 28. O b u w i e : I — „ p i o r u n k i " — obuwie drewniane z Żarnowicy, p o w . Piotrków. Ze zbiorów M u ­ zeum w Piotrkowie. I I — but męski z końca X I X w . Ręczno, pow. Piotrków. I I I — but męski z początku X X w . Milejów, pow. Piotrków. Rys. podług ilustracji W. Rudzi i J. Sosnowskiego — Barbara Jeziorkowska, 1954 r. 32 �R ę k a w k i R ę k a w k i , z w a n e w j ę z y k u l u d o w y m „ m a j k i e t k a m i " l u b „ m a j k i e t a m i " , noszone p r z e d e w s z y s t k i m przez m ł o d y c h m ę ż c z y z n , u t r z y m a ł y się n a j d ł u ż e j ; bo d o r . 1950, w o k o l i c a c h W i t o w a i M i l e j o w a . Noszono je p o w y ż e j napiąstka, wyglądały j a k część górna p o ń c z o c h y . R o b i o n o j e z w e ł n y n a d r u t a c h b ą d ź też p r z y p o m o c y d r e w n i a n e j k u l k i w j e d n y m l u b w i ę c e j k o l o r a c h . Z j e d n o b a r w n y c h n a j c h ę t n i e j noszono c z e r w o n e , zielone, g r a n a t o w e l u b czarne. R ę k a w k i ozdabiano p r z y pomocy drobnych paciorków w rozmaite, najczęściej mo­ t y w y g e o m e t r y c z n e , b y ł y p o d o b n e do z d o b i n n a m a n k i e c i k a c h k o b i e c y c h ( r y c . 68). N a c o d z i e ń — „do c h o d u " — b y ł y bez ozdób, ale za to w r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i . O z d o b n e r ę k a w k i w y k o n y w a n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez d z i e w c z y n ę , j a k o u p o m i n e k dla chłopca. Uzupełnienia stroju D r u ż b o w i e w e s e l n i p r z e d 40-oma l a t y m i e l i p r z y l e w y m b o k u „ k w i o t e k " , a na głowie c z a p k ę p r z y b r a n ą w „rózgi" l u b „trzęsidła. „ K w i o t e k " s k ł a d a ł się z k i l k u g a ł ą z e k m i r t u , asparagusu l u b z k w i a t ó w o g r o d o w y c h , aster, róż, a l b o z ż ó ł t y c h „karafiołów" (tagafes). U s p o d u b u k i e c i k a , z r o b i o n e g o z t y c h roślin, w i ą z a ł y d r u h e n k i w s t ą ż k ę dł. 1,50 m , a szer. 5 c m , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y do k o l a n . K o l o r w stążek u ż y w a n y c h do „ k w i o t k a " n i e b y ł j e d n a k o w y w c a ł y m p o w i e c i e : w M o s z c z e n i c y , Woźnikach i W i t o w i e — czerwony, w Gomolinie — g r a n a t o w y , w Sulejowie zaś — z i e l o n y . T „Rózgi' noszono n a j d ł u ż e j w o k o l i c a c h W o l b o r z a , „trzęsidła" w o k o l i c a c h B a r k o w i e . Pierwsze s k ł a d a ł y się z k u p n y c h k w i a t ó w , liści, s z y c h u i b ł y s z c z ą c y c h d r u c i k ó w ( r y c . 14); d r u g i e z k o g u c i c h — r ó ż n o b a r w n y c h piór. Po u m o c o w a n i u trzęsidła l u b rózgi p r z y czapce, o w i ą z y w a n o o t o k c z e r w o n ą w s t ą ż k ą (szer. 3 cm), k t ó r ą po związaniu w k o k a r d ę n a d l e w y m u c h e m , r z u c a n o z f a n ­ tazją na ramię. N i e k i e d y d l a zwiększenia efektu, środkową część wstążki w o t o k u p r z y o z d a b i a n o s r e b r n ą l u b złotą l a m ą , a do k o k a r d y d o d a w a n o m a ł y s z y c h o w y kwiatek. Jeszcze p r z e d 40-oma l a t y „ w i a n u s z e k " stanowił s y m b o l k a w a l e r s t w a . W i t o go z g a ł ą z e k r u t y l u b b a r w i n k u , w i e l k o ś c i dłoni. W i a n u s z e k po p r z y p i ę c i u d o s u k m a n y z p r a w e j s t r o n y uzupełniano b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą z a w i ą z a n ą w k o k a r d ę , k t ó r e j d w a k o ń c e długości o k . 30 c m s p ł y w a ł y w dół ( r y c . 16). P r z y p i n a n o go p a n u m ł o d e m u . Rozdział O G Ó L N Y OPIS STROJU VI KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Starsze k o b i e t y p r z y p r a c y m n i e j d b a ł y o z e w n ę t r z n y w y g l ą d ; u b i e r a ł y się często w p o d n i s z c z o n ą , nieraz dziurawą i w y p ł o w i a ł ą odzież. T y l k o b a r d z i e j „honorne" gospodynie miały roboczy p r z y o d z i e w e k staranniejszy. Już w c z e s n ą wiosną z a b i e r a ł y się one d o „ n a r z ą d z a n i a " s t a r e j i szycia n o w e j odzieży, głównie z m a t e r i a ł ó w l n i a n y c h . Z a p a s k i , k i e c k i c z y s t a n i k i , przeznaczone do r o b o t y b y ł y p o z b a w i o n e n a j c z ę ś c i e j w s z e l k i c h ozdób. N a j b a r d z i e j s t a r a n n i e t a k p r z y p r a c y , j a k i „wedle c h a ł u p y " n o s i ł y się d z i e w c z ę t a n a w y d a n i u , l u b s t a r a j ą c e się o z d o b y c i e „ c h ł o p o k a " . U b i e r a ł y się one w b a r w n e w e ł n i a k i czy z a p a s k i , d o w ł o s ó w w p l a t a ł y szerokie w s t ą ż k i , a n a s z y j ę z a k ł a d a ł y s z n u r y p a c i o r k ó w . 7 3 Strój Piotrkowski 33 �Ubiór p r z e z n a c z o n y na codzień, na t z w . „ p o r y w k ę " , b y ł c i e m n i e j s z y , niż ś w i ą t e ­ c z n y . C z ę s t o b y ł a to odzież ś w i ą t e c z n a , k t ó r a j a k p o d a j ą i n f o r m a t o r k i , „wysła z obiegu'', t. j . p r z e s t a ł a b y ć m o d n ą l u b z o s t a ł a z n i s z c z o n ą . Z pieśni o szatanie, co p o r w a ł d z i e w c z y n ę , d o w i a d u j e m y się, że Do kościoła (chodziła) w zgrzebniey. do karcmiska w spódnicy. a w i ę c n a r u s z y ł a p r z y j ę t y p o r z ą d e k r z e c z y w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . S t r o j e n a codzień nie b y ł y z b y t zróżnicowane, gdyż głównie s k ł a d a ł y się z w e ł n i a k a , względnie spód­ n i c y , długiego f a r t u s z k a , k o s z u l i , gorsetu, z a p a s k i do o d z i e w u , c h u s t e c z k i i z b u c i ­ k ó w o długich c h o l e w k a c h . Stró j świątecznym Strój świąteczny letni dziewcząt i młodych mężatek b y ł zupełnie p o d o b n y ; . s k ł a d a ł się o k . 1912 r. z c h u s t e c z k i , s p ó d n i c y , f a r t u s z k a , k o s z u l i h a f t o w a n e j o s z e r o k i c h r ę k a w a c h z m a n k i e t a m i , s z n u r o w a n e g o gorsetu z w y s z y c i e m , oraz ze sznurów p a c i o r k ó w . B u c i k i n a w y s o k i c h obcasach b y ł y s z n u r o w a n e , ( t a b l . I I ) . U s t a r s z y c h k o b i e t w t j m czasie p r z e w a ż a ł y czepce, w e ł n i a k i , z a p a s k i z „ s i o t e c k ą " , k a f t a n y oraz z a p a s k i d o o d z i e w u o s z e r o k i c h d n a c h ( t a b l . 11). B u c i k i m i a ł y k r ó t k i e c h o l e w k i . T e n s t r ó j z m a ł y m i o d m i a n a m i (np. n a k ł a d a n e n a k o s z u l e k r y z y ) p r z e t r w a ł do o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ( r y c . 15). W p ó ź n i e j s z y m czasie d z i e w c z ę t a nosiły te same c z ę ś c i s t r o j u , lecz zamiast k o s z u l i w d z i e w a ł y p o d gorset b i a ł e b l u z e c z k i o długich l u b k r ó t k i c h r ę k a w a c h . P a c i o r k i i w s t ą ż k i nie z d o b i ł y s z y i b e z p o ś r e d ­ n i o , lecz s t a ł y się c z ę ś c i ą d e k o r a c y j ­ n ą samego gorsetu ( r y c . 2). N a u w a g ę zasługuje f a k t , ż e w świą­ tecznym stroju dziewcząt równorzęd­ n i e z b i a ł y m i b l u z k a m i do pasa, w k ł a ­ d a n y m i p o d gorset, w y s t ę p u j ą dziś długie, p o n i ż e j b i o d e r b l u z k i , w y p u s z ­ czone n a spódnicę i f a r t u c h ( r y c . 10). Zimą starsze k o b i e t y c h o d z i ł y d a w ­ n i e j o d święta w ..przyjaciółkach", „ s u k i e n k a c h " , k o ż u c h a c h l u b ..szu­ bach", w chusteczkach n a głowie. C z ę s t o , d l a osłony p r z e d z i m n e m i w i a ­ t r e m , o k r y w a ł y się jeszcze s z e r o k ą z a p a s k ą ( r y c . 52). Młode m ę ż a t k i i d z i e w c z ę t a d a w ­ n i e j i dziś w okresie z i m o w y m nosiły prócz w y m i e n i o n y c h części s t r o j u za­ p a s k i n a r a m i o n a c h ( r y c . 5). W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m u p o w s z e c h n i a j ą się duże c h u s t y f a b r y c z n e , „ z i m ó w k i " , s ł u ż ą c e d o o d z i e w u oraz t z w . . . p l u s z ó w k i " n a głowę ( r y c . 4). N a d t o młode k o b i e t y (mężatki i d z i e w c z ę t a ) u b i e r a j ą się zimą w „ k a f t a n i k i " r o b i o n e przez siebie n a d r u t a c h w b a r w n e desenie na przodzie. Ryc. 29. Młoda mężatka w czepku i zapasce nara, , . , j , } . . * ... Ti-i i* btroi o b r z ę d o w y . W e s e l e , miennej. Komorniki, pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r. ..Młoducha do ślubu u b i e r a ł a się c w J 34 �w K u z n o c i n i e około 1855 r . w b i a ł ą perkalową spódnicę w niebieskie k w i a t k i , fartuszek czółko z b a r w n y c h wstążek (ryc. 31) oraz w b i a ł ą c h u s t ę ; w B i a ł e j 1890 r . : w s p ó d n i c ę b i a ł ą o s z e r o k i e j listwie, fartuszek „baścikowy" (batysto­ w y ) , względnie t i u l o w y , k a f t a n i k b i a ł y z f a l b a n k ą girlandę, b i a ł e pończochy, trzewiki i sznury paciorków; w Postękal i c a c l i w 1900 r . , w z i e l o n ą suknię, b i a ł y t a r t u s z e k , b l u z e c z k ę ; w ^\ i a d e r n i e i i n ­ n y c h sąsiednich w s i a c h w 1918 r . : w w e ł niaczek, długi z f a l b a n k ą fartuszek, b l u z e c z k ę tudzież w e l o n u j ę t y n a głowie w t z w . guwniorkę i p r z y o z d o b i o n y m i r t o ­ w y m w i a n u s z k i e m ( r y c . 13). Podane przykłady nie wyczerpują cało­ ści s t r o j u o b r z ę d o w e g o m ł o d e j , lecz w s k a ­ z u j ą n a i c h dużą r ó ż n o r o d n o ś ć i z m i a n y . P o d s t a w o w y m j e d n a k e l e m e n t e m stro­ j u panny młodej było niew ątpliwie n a k r y c i e głowy, k t ó r e j ą w y r ó ż n i a ł o o d druhenek; występujących na j e j weselu. M ł o d u c h a p o s i a d a j ą c a d z i e c k o również szła d o ślubu w w e l o n i e , lecz bez w i a Ryc. 30. Starsza druhna w czółku z p a w i m i pió­ neczka. W d o w y odprawiały zaślubiny r a m i . Nagórzyce, p o w . Piotrków. w przepisowym stroju mężatek. Fot. St. Kałuża, 1948 r. W czasie o c z e p i n , z d e j m o w a n o m ł o d e j w e l o n z w i a n k i e m l u b ślorkę, potem uro­ czyście obcinano j e j włosy i zakładano czepek przeważnie z darów m a t k i chrzestnej l u b s t a r o ś c i n y . W t e d y starsze k o b i e t y ś p i e w a ł y m i ę d z y i n n y m i : r Porzuć te wstążki na gałązki, wdziej czepiec! D r u h e n k i z orszaku młodej odpowiadały: Ja w t y m cepcu nie bede chodziła, bo b y m sie łojca, m a t k i wstydziła. (Nagórzyce) Po p r z y j ę c i u czepca m ł o d u c h a s y m b o l i c z n i e w c h o d z i ł a d o g r o n a starszej s p o ł e c z ­ ności, a t y m s a m y m t r a c i ł a p r a w a p a n i e ń s k i e . Jeszcze p r z e d pierwszą w o j n ą śwdatową d r u h n y n a l e ż ą c e d o o r s z a k u m ł o d e j , p a r a d o w a ł y w c z ó ł k a c h u p i ę t y c h ze w s t ą ż e k l u b w w i a n k a c h z k u p n y c h k w i a t ó w , s z y c h u i p a c i o r k ó w . C z ó ł k a d r u h e n t y m się różniły o d „ ś l o r e k " m ł o d u c h y , że b y ł y n i ­ ż e j . . p i n a n e " i p o s i a d a ł y n a d c z o ł e m s t e r c z ą c e p a w i e pióra. Z c z ó ł k i e m t a k j a k zresztą d r u ż b o w i e z c z a p k ą , n i e r o z s t a w a ł y się one w ciągu całego wesela ( r y c . 30). P o g r z e b . Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m starsze k o b i e t y s z y k o w a ł y sobie t z w . „śmiertelne odzienie'". W t y m c e l u g r o m a d z i ł y : czepiec, głównie z d a r u m a t k i c h r z e s t n e j , spódnicę, f a r t u s z e k , c h u s t ę , odziewadło, koszulę, k a f t a n , b u r s z t y n y , p o ń c z o c h y oraz b u c i k i t j . k o m p l e t n y s t r ó j , j a k i nosiły za ż y c i a . 35 �P r z y d o b o r z e śmiertelnego o d z i e n i a z w r a ­ c a ł y u w a g ę przede w s z y s t k i m n a j e g o stan i barwę. Odzienie to musiało b y ć n o w e w kolorach spokojnych, z wyjątkiem chu­ sty, k t ó r a m o g ł a b y ć c z e r w o n a . Jeżeli w chacie n i e b y ł o c z a r n e j , b i a ł e j l u b c z e r w o n e j c h u s t y do czepca, a n i e ­ b o s z c z k ę n a l e ż a ł o p o g r z e b a ć , w t e d y do­ m o w n i c y . . w y m i e n i a l i " j e d n ą z posiada­ n y c h n a chustę o w ł a ś c i w y c h b a r w a c h . C h o d z i l i w i ę c po w s i i s z u k a l i „chusty d o śmierci". „Odziewacki" musiały być z dobrze bielonego płótna. D o s t a w a ł y j e do t r u m n y t y l k o m a t k i , a t o dlatego, że według słów i n f o r m a t o r k i — b ę d ą i m p o t r z e b n e „dobawdenia d z i e c i n a t a m t y m ś w i e c i e " . W isto­ cie o d z i e w a c k i b y ł y ściśle z w i ą z a n e z m a ­ cierzyństwem. Z półczepców, które b y ł y przeznaczone dla umarłych, zdejmowano wszelkie ozdoby, w t e n sposób o t r z y m y w a n o t . z w . „ c e p i e c żałobny" który w barwach j a k i całej s y l w e c i e b y ł znacznie s p o k o j n i e j s z y i b a r ­ d z i e j d o s t o s o w a n y do s m u t n e j uroczy­ Ryc. 51. „ Ś l o r k a " — n a k r y c i e głowy młodej pod stości. czas wesela. Nagórzyce, p o w Piotrków. D o t r u m n y n i e d a w a ł o się i nie d a j e Fot. S. Kałuża, 1948 r. w o k o l i c a c h Siuchcic barwnych wełniaków a n i zapasek, p o p r o s t u dlatego, że „ n i e w y p a d a " . M ł o d s z e k o b i e t y b y ł y c h o w a n e w gorsetach, w s t r o j u odświętnym, d z i e w c z ę t a w w e l o n a c h z w i a n e c z k a m i n a głowie i w b i a ł y c h s u k i e n k a c h . Rozdział SZCZEGÓŁOWY VII OPIS STROJU KOBIECEGO Koszule K o s z u l ę s z y t o z d w o j a k i e g o m a t e r i a ł u : z płótna zgrzebnego dół, c z y l i t z w . „podołek" ..nodołek", z cienkiego — górę, c z y l i t z w . „ciałko", „ciało", k o ł n i e r z y k oraz r ę k a w y . W p ó ź n i e j s z y c h czasach te ostatnie c z ę ś c i r o b i o n o również z k u p n e g o białego p e r k a l u l u b p ł ó t n a domow ego, w ą t c z o n e g o b a w e ł n ą . N a j s t a r s z y t y p k o s z u l i stanowił p o n c z o p o d ł u ż n e i s k ł a d a ł się z c z t e r e c h p ł a t ó w p r o s t o k ą t n y c h p r z e z n a c z o n y c h n a c i a ł o , p o d o ł e k i r o £ a w y . D o tego d o c h o d z i ł y jeszcze d w a k w a d r a t y , z w a n e „ w t o k a m i " , „ t o k a m i " l u b ..świklaint", w z g l . „ ć w i k ł a m i " , s ł u ż ą c e j a k o w s t a w k i d o r ę k a w ó w p o d p a c h y oraz t r z y podłużne k a w a ł k i p r z e w i d z i a n e n a o s z y w e c z k ę p o d s z y j ą i p r z y d ł o n i a c h . Najstarsze r o b o c z e k o s z u l e n i e p o s i a d a ł y t y c h ostatnich części. N a w z ó r p o n c h o szyte b y ł y t y l k o „ c i a ł k a " , r o b i o n e z j e d n e g o k a w a ł k a m a t e ­ riału, p r z e w a ż n i e o r o z m i a r a c h 46 n a 100 c m ( r y c . 32/1). M a t e r i a ł t e n s k ł a d a n o w z d ł u ż T 36 �n a d w i e r ó w n e części, i w ś r o d k o w y m m i e j s c u złożenia w y k r a w a n o o k r ą g ł y otwór o o b w o d z i e s z y i , n a s t ę p n i e c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a p i e r s i p r z e c i n a n o o d górv w d ó ł na długości o k o ł o 40 c m ; n i e k i e d y r ó w n i e ż w y c i n a n o z b o k u l e k k i m ł u k i e m m i e j s c e do w s z y c i a r ę k a w ó w . C z ę ś ć górną k o s z u l i p r z e z n a c z o n ą na s z y j ę , z b i e r a n o n a j p i e r w w z m a r s z c z k i , a p o t e m w s z y w a n o w ą s k ą p o d w ó j n i e złożoną o s z y w e c z k ę o szero­ k o ś c i 2 c m . U k o s z u l starszego t y p u o s z y w e c z e k n i e r o b i o n o , lecz o t r z y m a n y p o w y ­ cięciu otwór p o d s z y w a n o w ąskim l n i a n y m p a s e c z k i e m (1,5 c m ) . R o z k r ó j d o k o n a n y w części przeznaczonej na piersi albo obrębiano albo podkładano z j e d n e j i drugiej s t r o n y d w u c e n t y m e t r o w e liste"."JcL_dolną c z ę ś ć p r z e c i ę c i a p r z e s z y w a n o n a długości od 5 do 7 c m . 7 Koszule z a p i n a n o n a k o l o r o w e s z k l a n e g u z i c z k i w l i c z b i e o d 2 do 3. Ryc. 32. Koszule kobiece: I — stary t y p koszuli z Żywocina, II—koszule z Nagórzycy, p o w . Piotrków, a — przód, b — tył, c — krój „ciołka" (na rys. I I składa się z dwóch części), d — podołka, e — półkarczek, f — rękaw, g— w t o ­ k i . Podziałka 1:30. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. f •g ••TTTTrnTTTTI T1 D o „ c i a ł k a " s i ę g a j ą c e g o z w y k l e d o pasa, p r z y t w i e r d z a n o w o r k o w a t y p o d o ł e k o j e d ­ n y m p i o n o w y m szwie, u m i e s z c z o n y m z b o k u . U ż y w a n o d o tego p ł ó t n a r ó ż n y c h r o z m i a r ó w m i ę d z y i n n y m i 65 n a 116 c m . O p i s y w a n e k o s z u l e m i a ł y długie l u b k r ó t k i e r ę k a w y . N a j s t a r a n n i e j w y k a ń c z a n o długie r ę k a w y , gdyż u pięści u k ł a d a n o j e w z m a r s z c z k i i f a l b a n k i , k t ó r e o d siebie r o z d z i e l a n o p r z y p o m o c y osobnej o s z y w e c z k i . K r ó j k o s z u l i p r z y r a m k o w e j b y ł nieco i n n y . Jej górna c z ę ś ć t j . „ c i a ł k o " s k ł a ­ dało się z d w ó c h p ł a t ó w o r o z m i a r a c h 55 na 49 c m . T e d w a p ł a t y z s z y w a n o z s o b ą p o b o k u t a k , ż e p o z o s t a w i a n o c z ę ś c i luźne n a w s z y c i e r ę k a w ó w . W g ó r n e j i c h c z ę ś c i w s z y w a n o d w a prostokątne kawałki materiału, które o d strony kołnierza zbierano w szereg z m a r s z c z e k . W k o ń c o w y m s w o i m r o z w o j u , a w i ę c o k o ł o 1920 r . , k o s z u l ę z a o p a t r y w a n o w t z w . ..pępek", t o jest p r o s t o k ą t n ą n a s z y w k ę , d o k t ó r e j n i e k i e d y w dolnej części doszywano luźny trójkącik. 37 �Ryc. :>5. Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony czarno-czerwonym haftem Wiaderno, po w. Piotrków. Fot. St. Kałuża 1953 r. krzyżykowym. K o s z u l a p r z y r a m k o w a głównie p r z e z n a c z o n a n a święto, b y ł a b a r d z o p o d o b n a d o k o s z u l i m ę s k i e j ( r y c . 52,11), różniła się o d n i e j t y m , że s k ł a d a ł a się z c i a ł k a , podołk a , w y k ł a d a n e g o k o ł n i e r z y k a i nie p o s i a d a ł a h a f t o w a n e g o w y k ł a d u . U koszul t y c h robiono przeważnie kołuierzyki wykładane, które początkowo w y ­ s z y w a n o ściegiem k r z y ż y k o w y m d w u b a r w n y m , p ó ź n i e j p ł a s k i m , b i a ł y m (patrz r o z ­ dział I X ) . O k o ł o r . 1910 z a c z ę t o d o r a b i a ć z białego k o r d o n k a . . s i o t e c k i " z r ó ż n o k o l o ­ r o w y m i brzegami. B a r d z o starannie o z d a b i a n o r ó w n i e ż p r z y t y c h k o s z u l a c h p r z y r a m k i i m a n k i e t y ( r y c . 55, 34). U k o s z u l p r z e z n a c z o n y c h do gorsetów d o l n e c z ę ś c i r ę k a w a p r z e d p r z y ­ s z y c i e m d o m a n k i e t u u k ł a d a n o w z a s z e w k i ( r y c . 54). Zarówno kołnierzyk j a k kolorowej tasiemki, później w różnych kolorach. Ryc. 34. 58 i mankieciki początkowo zawiązywano przy pomocy zaczęto je zapinać na kościane l u b szklane g u z i c z k i Mankiet koszuli kobiecej ozdobiony białym płaskim Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. haftem. Żywocin, pow. �Y\ okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a w i ł y się w k o s z i d e k a r c z k o w ed a l s z y m ciągu w t o k i były one zbliżone ( r y c . 17/11). Robocze miały krótkie do długie, z a o p a t r z o n e oraz podołek. koszul męskich koszule rękawy, w zachowujące tego świąteczne haftowane typu zaś man­ k i e t y ( r y c . 46). Gorsety W d z i e w i ę t n a s t y m w i e k u szyto gorsety z s a m o d z i a ł ó w w p r ą ż k i , n a j c z ę ś c i e j : czar­ ne, c z e r w o n e i zielone. N i e k i e d y do t y c h prostych prążków dodawano przeplotkę, Ryc. 55. Gorsety: I — gorset ślubny z Moszczenicy u z y s k u j ą c w t e n sposób o z d o b n ą tkaninę. z 1880 r. Ze zbiorów Muzeum w Tomaszowie Mazo­ Z k u p n y c h m a t e r i a ł ó w u ż y w a n o „astraw i e c k i m . I I — gorset aksamitny z Wiaderna, z 1910 r. c h a n i i " l u b k a s z m i r u . M a t e r i a ł y te b y ł y I I I — s t a n i c z e k /. falbanką z Wiaderna. a — przód, w k o l o r z e z i e l o n y m , s i w y m l u b czer­ b — tył, c — krój przodu, d. c, f — krój części skła­ dających się na boki, g — krój pleców, h — falbany. wonym. Podziałka 1:20. Rys. J. Sosnowski, 1952 r. N a p o c z ą t k u X X w i e k u p o j a w i ł y się gorsety z czarnego i g r a n a t o w e g o aksa­ m i t u . G o r s e t y b y ł y obcisłe, k r ó j i c h , j a k w s k a z u j e r y c i n a 35 11, s k ł a d a ł się z dziesięciu części, z k t ó r y c h c z t e r y n a j w i ę k s z e p r z y p a d a ł y n a p l e c y i przód, m n i e j s z e jako k l i n y n a b o k i . W s z y s t k i e one w d o l n e j s w e j c z ę ś c i b y ł y z a o k r ą g l o n e ( r y c . 36, 37) t j . zakończone „tackami". Ryc. 36. Gorset czarny, aksamitny z ok. 1910 r., ozdobiony „rózgami" z kolorowej włóczki. Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1953 r. Ryc. 57. Gorset czarny, aksamitny z 1903 r„ ozdobiony początkowo t y l k o kolorową stebnówką, około 1950 r. paciorkami. Kaleń, p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. 39 �O k o ł o 1910 r . . . t a c k i " z a c z ę t o r ó w n i e ż f o r m o w a ć w k w a d r a t y ( r y c . 9). G o r s e t y m i a ł y u s z y i duże w y k r o j e oraz r o z c i ę t y przód n a d w i e c z ę ś c i , w k t ó r y m p o b r z e g a c h z n a j d o w a ł y się d z i u r k i z a o p a t r z o n e w b l a s z k i , s ł u ż ą c e do s z n u r o w a n i a . Jako s z n u r ó w k i u ż y w a n o „ c y r g l a " , c z y l i t a s i e m k i o s z e r o k o ś c i 1 c m w k o l o r z e c z e r w o n y m , różowym l u b żółtym. P r z y gorsetach d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h k o l o r s z n u r ó w k i o d p o w i a d a ł b a r w i e t k a n i n y . W X X w i e k u , g d y u p o w s z e c h n i ł y się gorsety a k s a m i t n e , tego nie przestrzegano. Uży­ w a n o w t e d y do n i c h n a j w i ę c e j tasiemek c z e r w o n y c h . S z n u r o w a n i e o d b y w a ł o się o d dołu w górę t a k , że na p i e r s i a c h r o b i o n o k o k a r d ę . Gorsety początkowo ozdabiano kolorową stebnówką, potem p a c i o r k a m i , cekinami ( r y c . 56, 57, 58). N a p l e c a c h gorsetu p r z y t w i e r d z a n o szereg b a r w n y c h w s t ą ż e k , k t ó r e luźno o p a d a ł y w dół sięgały s w o i m i k o ń c a m i b r z e g ó w s p ó d n i c y , ( r y c . 45). G o r s e t y u ż y w a n e do ślubu b y ł y n a j c z ę ś c i e j szyte z zielonego l u b c z e r w o n e g o atłasu albo k a s z m i r u ( r y c . 55 I I ) . P r z e d s t a w i o n y n a r y c i n i e 55/1 k r ó j w s k a z u j e , że gorset s k ł a d a ł się z ośmiu c z ą s t e k , z k t ó r y c h c z t e r y s t a n o w i ł y tył i przód, reszta b o k i . N a uwagę z a s ł u g u j e t u t a j u f o r m o w a n i e d w ó c h p r z e d n i c h d u ż y c h p ó ł o k r ą g ł y c h t a c e k . Gorsety' z d o b i o n o p r z y p o m o c y c e k i n ó w , p a c i o r k ó w , s z k l a n y c h k ó ł e c z e k oraz b a r w n y c h tasiemek. T Staniki S t a n i c z k i szyto z płótna lnianego, p r z e r o b i o n k i , p i k i i k a s z m i r u . B y ł y one luźne l u b p r z y t w i e r d z o n e d o spódnic l u b w e ł n i a k ó w . K r ó j i c h s k ł a d a ł się zasadniczo z ośmiu c z ę ś c i . S t a n i c z e k z f a l b a n k ą posiadał c z ę ś ć d o d a t k o w ą w f o r m i e w y d ł u ż o n e g o p r o s t o ­ k ą t a o s z e r o k o ś c i od 8—10 c m , ( r y c . 55 I I I ) . Spódnice M i a n e m s p ó d n i c o k r e ś l a się w s z y s t ­ k i e r o d z a j e spódnic w y k o n a n y c h b ą d ź z m a t e r i a ł u s a m o d z i a ł o w e g o (lnianego l u b wełnianego) w j e d n y m k o l o r z e , bądź z m a t e r i a ł u f a b r y c z n e g o , n a j c z ę ś ­ c i e j w j e d n y m k o l o r z e l u b w deseń. N a spódnice używano materiałów w ł a s n y c h l u b n a b y t y c h w mieście, p r a ­ w i e zawsze p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o . Materiały z własnego warsztatu b y ł y b ą d ź l n i a n e , b ą d ź też w e ł n i a n e . Z t y c h p i e r w s z y c h szyto p r z e w a ż ­ nie spódnice do r o b o t y , z d r u g i c h „do c h o d u " i n a święto. T k a n i n l n i a n y c h najczęściej używano w kolorze natu­ r a l n y m — s z a r y m , n i e k i e d y cieńsze o d d a w a n o do d r u k o w a n i a w p a s k i l u b r o z m a i t e o r n a m e n t y roślinne. T k a nJńy^wcłniane s a m o d z i a ł o w e f a r b o w a n o zawsze n ^ j e d e n k o l o r , n a j c h ę t n i e j n a czerwonym, z i e l o n y l u b o r z e c h o w y . Ryc. 38. Dziewczynka w gorsecie i współcze­ snym stroju odświętnym. Chorzęcin, p o w . Brzeziny. Fot. G. Wyszomirska 1934 r. 40 �Spódnice z materiałów f a b r y c z n y c h głównie p r z e z n a c z a n o n a święto i u r o c z y ­ stości r o d z i n n e . N a j c h ę t n i e j szyto j e z kaszmira w kolorze granatowym, czerwonym, b o r d o w y m , niebieskim lub zielonym. Spód­ nice ślubne r o b i o n o p r z e w a ż n i e z b i a ł e g o p e r k a l u r z a d z i e j z zielonego muślinu. S p ó d n i c e noszone w d r u g i e j połowie X I X w i e k u m o ż n a p o d z i e l i ć na d w a r o d z a j e : n a spódnice u ł o ż o n e z j e d n e g o — c i ą g ł e g o k a ­ w a ł k a , oraz n a spódnice o p a r t e n a u k ł a d z i e b r y t o w y m . Z a r ó w n o na j e d e n , j a k n a d r u g i rodzaj, używano około 5 m materiału. S p ó d n i c e z samodziału w e ł n i a n e g o i l n i a ­ nego z s z y w a n o na p r z o d z i e , z o s t a w i a j ą c p r z y pasie rozpór długości 10 c m . G ó r n e b r z e g i u j m o w a n o w fałdki i p r z y t w i e r d z a n o do w ą z i u t k i e j o s z y w e c z k i ( r y c . 59). Spódnice, oparte na układzie b r y t o w y m . a szyte głównie z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , s k ł a d a ł y się z c z t e r e c h t z w . „półek"' czyli prostokątnych kawałków. Półki łączono z s o b ą p r z y p o m o c y szwów, a górne i c h b r z e g i m a r s z c z o n o i starannie w s z y w a n o do o s z y w k i l u b staniczka. S p ó d n i c e p o s i a d a ł y p o d spodem, w d o l ­ n e j części, u s z t y w n i o n ą s z e r o k ą ,.listwę". t j . plisę, a n a z e w n ą t r z d r o b n e z a k ł a d e c z k i oraz n a s z y c i a z a k s a m i t k i w j e d n y m l u b d w u r z ę d a c h w zależności o d i c h rozmiarów; gdy aksamitka była szerokości około 5 c m , dawano jedną, jeżeli węższa — dwie. W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h zamiast a k s a m i t k i dawano tasiemki w kolorach różowym, granatowym lub czerwonym. W XX wieku, a z w ł a s z c z a w okresie międzywojennym. i . T Ryc. 39. Kobieta w zawiązanej obrzędowej chustce, kaftanie i spódnicy. Żywocin, pow. Piotrków. Fot. G . Wyszomirska, 1954 r. l i c z b a n a s z y w a n y c h tasiemek i a k s a m i t e k na s p ó d n i c a c h oraz w e ł n i a k a c h w z r a s t a t a k dalece, że o b e j m u j e p r a w i e do p o ł o w y o p i s y w a n e ..obleczenie", t w o r z ą c 7 i w i ę c e j nawet rzędów. W t y m czasie u n i e k t ó r y c h spódnic, m n i e j o b s z y t y c h t a s i e m k a m i , d a w a n o u samego dołu c z a r n ą k o r o n e c z k ę . D o l n e c z ę ś c i s p ó d n i c y c h r o n i o n o p r z e d strzępieniem w t e n sposób, że n a s z y w a n o na j e j brzegach czerw ony sznurek l u b t z w . „szczoteczkę". O k o ł o 1905 r . z j a w i a j ą się n a terenie P i o t r k o w s k i e g o s p ó d n i c e z c z e r w o n e j l u b n i e b i e s k i e j w e ł e n k i o j e d n o k i e r u n k o w y m sfałdowaiuu, u j ę t y m W pasie n i e w i e l k ą oszyweczką. N a z y w a n o je „układankami". T t 9 W ełn ia k i W P i o i r k o w s k i e m „ w e ł n i o k i e m " . w e ł n i o r e m " l u b „ k i e c k ą " n a z y w a j ą spódnice z w e ł ­ nianego samodziału w p r ą ż k i . Najstarsze w e ł n i a k i , noszone jeszcze w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X w i e k u , r o b i o n o z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h , wsuw ając w czasie w a l c z e n i a o b o k n i t e k w e ł n i a n y c h — 7 4.1 �n i t k i zgrzebne, p r z y t y m s i o s o w a n o ograniczoną skalę b a r w , a w w i e l u Zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o w y p a d k a c h , o p i e r a n o się t y l k o n a n a ­ • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o . • • • • o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o turalnych kolorach tworzywa. Kolor czarny i biały w tkaninie wełniakowej z a j m o w a ł w ciągu c a ł e g o ubiegłego stulecia d e c y d u j ą c ą p o z y c j ę . P r ą ż k i czarne t k a n o obok prążków białych, czerwonych, granatowych, zielonych; w następnym stuleciu obok b o r d o w y c h , liliowych lub buraczkowych. Prążki n a t o m i a s t białe w ą t c z o n o o b o k m o ­ d r y c h l u b c z e r w o n y c h b y ł y też w e ł niaki w dwie nitki, t j . w d w u barwach. D o tegu n a l e ż y jeszcze d o d a ć ł ą c z e n i e się p r ą ż k ó w c z e r w o n y c h z p r ą ż k a m i burymi, bordowymi lub zielonymi. Wszystkie prążki w wełniaku d w u b a r w n y m starego t y p u b y ł y w ą s k i e , p r z e w a ż n i e s z e r o k o ś c i 0,5 c m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o j a ­ w i a j ą się w e ł n i a k i d w u b a r w n e o szer­ 19V i9°50szych prążkach. W d r u g i e j połowie X I X w i e k u b y ł y Ryc. 40. Mapka zasięgu wełniaka. Rys. St, Siedlak, 1954 r. również wełniaki o 5 i w i ę c e j wełnach posiadające prążki o różnych szerokoś­ c i a c h i układzie ( t a b l . UL). W y s t ę p o w a ł y w n i c h p r ą ż k i : czarne, białe, m o d r e , n i e k i e d y żółte ( B i a ł a ) : zielone, c z e r w o n e (szersze) i m o d r e ( N a g ó r z y c e ) ; b o r d o w e , zielone, b u r a c z ­ k o w e l u b niebieskie, c z e r w o n e , zielone, czasem z d o d a n i e m b i a ł y c h ( G o ś c i m o w i c e ) . 19°2Q' N a p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia prążki r o z d z i e l a j ą c e szersze p a s k i c z y l i d n a (czer­ w o n e , b r ą z o w e i in.) z a c z ę t o u k ł a d a ć w p e w n e z e s p o ł y , t w o r z ą c t y m sposobem n o w e efekty dekoracyjne, które dały w rezultacie wykształcony t y p wełniaka o dwóch i więcej dnach (Tabl. I I I ) . W t y m czasie z o s t a j ą zastosowane p r z y t k a n i n a c h w e ł n i a k o w y c h t z w . p r z e p l o t k i , t j . desenie w f o r m i e z ą b k ó w , d r a b i n e k i t p . w y k o n a n e dzięki u ż y c i u d e s k i t k a c k i e j . Przeplotki występowały samodzielnie l u b w połączeniu z p r o s t o l i n i j n y m i prążkami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o w s t a ł y n o w e d w a t y p y w e ł n i a k ó w . t j . w e ł n i a k t z w . „ k r a k o w s k i " oraz . . ł o w i c k i " . W e ł n i a k i te m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę , m a j ą a s y m e t r y c z n e t z w . ..mody**, które o b e j m u j ą w i e l k ą i l o ś ć r ó ż n o b a r w n y c h p r ą ż k ó w . N a u w a g ę z a s ł u g u j ą n a k ł a d a j ą c e się na siebie p a r a m i p a s e c z k i t z w . „prążki p r z e n i ­ k a j ą c e " . ( T a b l . I I I ) . R ó ż n i c e między n i m i l e ż ą zasadniczo AS- odmienności k o l o r ó w dna. Y\ ełniak k r a k o w s k i posiada d n o c z e r w o n e , ł o w i c k i n a t o m i a s t różne, zielone, b u r a c z k o w e , b r ą z o w e i i n n e . W e ł n i a k i ł o w i c k i e m o ż n a podzielić n a d w i e o d m i a n y : na wełniaki o jednym i o k i l k u dnach. J a k k o l w i e k n a z w y t y c h w e ł n i a k ó w sugerują i c h p o e ^ J z e n i e z dość n a w e t odległych terenów, to j e d n a k w zasadzie są one w y t w o r e m m i e j s c o w y m i s t a n o w i ą j e d e n z k o ń ­ c o w y c h etapów r o z w o j o w y c h t k a n i n y w e ł n i a k o w e j . W e ł n i a k i s z y t o t a k , j a k z a p a s k i z j e d n e g o b i e ż ą c e g o płatu długości o d 5 do 6 m . W zależności od sposobu u j ę c i a w o s z y w k ę w s p o m n i a n e g o płatu, m o ż n a w y r ó ż n i ć wełniaki marszczone i fałdowane. "W X I X w i e k u wstawkę, zwaną 42 w e ł n i a k i m a r s z c z o n e posiadały na p r z o d z i e ł o k c i o w e j „przedsobkiem", -przodkiem" wrabianym. Przedsobek szerokości był naj- �c z ę ś c i e j ze zgrzebnego płótna, t j . . . p a r t u " , r z a d z i e j z cienkiego l u b z p r z e r ó b k i w e ł n i a n e j w węższe prążki, (..brążusie"), niż w ł a ś c i w y w e ł n i a k . Bogatsze k o b i e t y r o b i ł y n i e k i e d y ..przedsobek" z p r z e r ó b k i b a w e ł n i a n e j . P r z y noszeniu w e ł n i a k a tego t y p u . starano się p r z e d s o b e k osłonić długim f a r t u s z k i e m l u b z a p a s k ą . O k o ł o 1890 r. w e ł n i a k i t a k i e b y ł y już n i e m o d n e , gdyż n o s i ł y go j u ż t y l k o stare k o b i e t y . W e l n i a k i s f a ł d o w a n e b y ł y u k ł a d a n e w t z w . „ h a r m o u i j e " , które s p r a w i a ł y w i e l e kłopotu i c b w ł a ś c i c i e l k o m , f a ł d y t y c h w e ł n i a k ó w . u j ę t e w g ó r n e j c z ę ś c i w d o ś ć w ą s k ą oszyweczkę, były w k i l k u miejscach zafastrygowane. W e l n i a k i sfałdowane były naj­ c z ę ś c i e j na p r z o d z i e na c a ł e j długości z a p i n a n e na z a t r z a s k i l u b g u z i c z k i . C z y n i o n o to d l a t e g o , a b y p r z y w k ł a d a n i u l u b z d e j m o w a n i u nie n i s z c z y ć starannie ułożonych ..karbów". N a j c z ę ś c i e j u k ł a d a n o w fałdy w e ł n i a k i d w u i w i ę c e j b a r w n e , gdyż w czasie noszenia ..mieniły s i ę " one i p o k a z y w a ł y coraz to i n n y zespół k o l o r ó w . W e ł n i a k i s f a ł d o w a n e noszono j u ż w d r u g i e j połowie X I X w i e k u . P r z e t r w a ł y one do naszych czasów. W e ł n i a k i z a r ó w n o marszczone, j a k i s f a ł d o w a n e , noszono na o s z y w c e l u b s t a n i k u z k u p n e g o a l b o s a m o d z i a ł o w e g o materiału w d r o b n e p r ą ż k i . A b y w e ł n i a k i nie strzępiły się. d o l n e ich b r z e g i o b s z y w a n o s k r ę c o n y m c z a r n y m sznureczkiem. Ryc. 41. Kaftany. I — kaftan z półokrągłym tyłem /. Kalema, pow. Piotrków, I I — kaftan z falbanką z Chorzęcina. pow. Brzeziny, I I I — kaftan zaszewkowy z Chorzęcina, I V — k a f t a n wcinany z H u t y . p o w . Piotrków, a — przód, b — tył. c — krój przodu, d — t y l u , e — rękawa, f — kołnierza, g — falbanki (do kreski p i o n o w e j połowa długości). Podziałka 1:50. Rys. I i IV — J. P. Dekowski. I I . 111 — I - Sosnowski, 1952 i. 45 �N a p o c z ą t k u X X w i e k u w o k o l i c a c h M o s z c z e n i c y r o b i o n o u dołu w e ł n i a k a od 2 d o 3 z a k ł a d e k , a nieco n i ż e j p r z y t w i e r d z a n o c z a r n ą , w ą s k ą t a s i e m k ę . W i n n y c h oko­ l i c a c h o z d a b i a n o dół tego „ o b l e c e n i a " szeregiem r ó ż n o b a r w n y c h w s t ą ż e k . T e g o r o ­ d z a j u d e k o r a c j e są do dziś jeszcze stosowane. Kaftan N a j d a w n i e j s z ą f o r m ę k a f t a n a p r z e d s t a w i a r y c i n a 41/1. K a f t a n y tego t y p u b y ł y noszone p o w s z e c h n i e w l a t a c h 1860 — 1905. S z y t o j e z m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h , p r z e w a ż n i e z k a s z m i r u oraz z samodziałów-. N a j c z ę ś c i e j u ż y w a n o na n i e t k a n i n y j e d n o b a r w n e j w k o l o r z e g r a n a t o w y m , c z a r n y m , z i e l o n y m lub różowym. Materiały d o m o w e j r o b o t y bywały również w drobne prążki, najczęściej bordowe z zielonymi lub niebieskie z c z e r w o n y m i . K r ó j t y c h k a f t a n ó w b y ł b a r d z o p r o s t y , gdyż s k ł a d a ł się z pięciu p ł a t ó w , z k t ó r y c h j e d e n p r z y p a d a ł n a c z ę ś ć t y l n ą , d w a n a p r z e d n i ą , t y l e ż n a r ę k a w y ( r y c . 41/1). K a f t a n y n i e p o s i a d a ł y zupełnie k o ł n i e r z y k ó w i d e k o l t u . K a f t a n y s w o i m w y g l ą d e m i k r o j e m n a w i ą z y w a ł y do m ę s k i c h l e j b i k ó w i b y ł y w ł a ś c i w i e i c h d a l s z y m rozwdnięciem. T a k j a k l e j b i k i , b y ł y one „kuse"', (sięgały do pasa) i p r z e d n i a i c h c z ę ś ć b y ł a nieco k r ó t s z a niż t y l n a . W t y l n e j c z ę ś c i p o s i a d a ł y l e k k i e z a o k r ą g l e n i e , k t ó r e c z ę s t o z w a n o ..ogonem" ( r y c . 41/1). N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o dolną c z ę ś ć z a o p a t r y w a ć w f a l b a n k ę u ł o ż o n ą w luźne f a ł d y ( r y c . 41/11). K a f t a n y początkowo ozdabiano czarną l u b granatową aksamitką, później wstą­ żeczkami, szychem i p a c i o r k a m i . Najstaranniej przybierano k a f t a n y przeznaczone do ślubu ( p a t r z r o z d z . I X ) . Z a p i n a n o je n a g u z i c z k i z m a s y w k o l o r z e r ó ż o w y m , c z a r n y m l u b b o r d o w y m . W p i e r w s z y c h l a t a c h b i e ż ą c e g o stu­ lecia p o j a w i ł y się k a f t a n y p a s o w a n e , z l e k k i m k l o s z e m u dołu. Z u w a g i n a k r ó j i sposób w y k o n a n i a , m o ż e m y j e podzielić n a d w a r o d z a j e , to j e s t n a k a f t a n y z a s z e w k o w e i na k a f t a n y w c i ­ nane. K a f t a n y z a s z e w k o w e b y ł y r o ­ bione przeważnie z materiałów wełnia­ n y c h w kolorze zielonym l u b granato­ w y m . N a w i ą z y w a ł y one s w o i m k r o j e m do p o p r z e d n i o o m ó w i o n y c h k a f t a n ó w , z tą j e d n a k r ó ż n i c ą , że p o s i a d a ł y d o ­ d a t k o w e c z ę ś c i , j a k k l i n y po b o k a c h i r ę k a w a c h oraz s t o j ą c y k o ł n i e r z y k ( r y c . 45 I I I ) . P ł a t y p r z e z n a c z o n e n a p l e c y i przód b y ł y szersze niż u w s p o m ­ n i a n y c h , co p o z w a l a ł o n a z r o b i e n i e l i c z n y c h zaszewek, przez k t ó r e c h c i a n o uzyskać odpowiednią formę. Główną i c h ozv\_ią_były l i c z n e z a k ł a d k i , r o z ­ mieszczone w i;kładzie p i o n o w y m n a p r z o d z i e , p l e c a c h i u w ylotów r ę k a ­ w ó w , AS* p o z i o m y m — w g ó r n y c h c z ę ś T T Ryc. 42. Zawiązywanie obrzędowej chustki, młodej mężatce ubranej w kaftan. K o m o r n i k i , pow. Piotrków. Fot. G. Wyszomirska, 1954 r . 44 �ciach rękawów. Zakładki znajdujące się z j e d n e j i d r u g i e j s t r o n y r o z c i ę c i a b y ł y n a k a r c z k u i w pasie p r z y s z y t e w p o p r z e k z a s z e w k a m i l u b zmarszcz­ kami. Kaftany zaopatrywano w pod­ szewkę i zapinano najczęściej na cztery okrągłe, różowe guziki. K a f t a n y w c i n a n e b y ł y szyte z kasz­ miru, popehny, piki, lub sukienka w kolorze granatowym, zielonym lub b o r d o w y m . S k ł a d a ł y się z 9 c z ę ś c i , z czego d w i e p r z y p a d a i y n a przód i b o k i , c z t e r y n a p l e c y , j e d n a ua_kołnier z y k , d w i e zaś n a r ę k a w y ( r y c . 4 i , I V ) . Przez zszycie k l i n ó w i z r o b i e n i e zasze­ w e k t w o r z y ł a się w d o l n e j c z ę ś c i dość szeroka f a l b a n k a . K a f t a n y b a r d z o sta­ rannie przybierano w rozmaite m o t y w y , z s z y c h u , c e k i n ó w , tasiemek, a k s a m i t e k , b a r w n y c h n i c i oraz b i a ł y c h k o r o n e k . Bluzeczki gorsetowe Bluzeczek t y c h używają najczęściej p o d gorset. S z y j ą j e z c i e n k i e j t k a n i n y , n a j c h ę t n i e j z b i a ł e g o p e r k a l t t ; długość w a h a się o d 60 d o 65 c m i sięga Ryc. 45. Dziewczyna w bluzce gorsetowej i gorsecie ozdobionym wstążkami. Chorzęcin, pow. Brzeziny. p o n i ż e j pasa. B l u z e c z k a t a k a s k ł a d a Fot. G. Wvszomirska, 1954 r. się z k i l k u części, a m i a n o w i c i e : z sze­ rokiego k a r c z k u , dwóch płatów prosto­ k ą t n y c h o w y m i a r a c h 50 n a 50 c m , k o ł n i e r z y k a oraz r ę k a w ó w ( r y c . 44). R ę k a w y są szerokie i z a o p a t r z o n e k l i n e m *oraz p o d w ó j n i e złożonym m a n k i e t e m . B l u z e c z k i gor­ setowe p o s i a d a j ą r a m i ą c z k a i p r z y r a m k i h a f t o w a n e r ó ż n o b a r w n y m ściegiem p ł a s k i m . Przyjaciółka P r z y j a c i ó ł k a s t a n o w i ł a w i e r z c h n i e o k r y c i e z i m o w e , p r z e z n a c z a n o na nią n a j c z ę ś c i e j g r a n a t o w e s u k i e n k o , r z a d z i e j czarne. G ł ó w n ą j e j c z ę ś ć p o d b i j a n o z w y k l e k o ż u s z ­ k i e m , watoliną l u b w e ł n ą . Z a p i n a ł a się n a h a f t k i , c z y l i t z w . „ k o b y ł y " l u b n a g u z i k i . Jak w y n i k a z r e l a c j i t e r e n o w y c h , b y ł y i c h d w i e o d m i a n y : j e d n e długie, s k ł a ­ d a j ą c e się ze stanu i z s u k i e n k i , d r u g i e krótsze, zaopatrzone w dole w f a l b a n ­ k ę . O p i e r w s z y c h n i e w i e l e m o ż e m y po­ w i e d z i e ć , gdyż w y s z ł y one z u ż y c i a z końcem X I X w i e k u . Drugie przetrwały p r a w i e do p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . T Ryc. 44. Bluzeczka gorsetowa z Godaszewic, p o w . Brzeziny, a — przód, b — t y l , c — krój przedniego piata dolnego, cl — krój tyłu, e — części rękawa: górnej i dolnej, f — w t o k u , g — mankietu, l i — karczka, i — kołnierza. Podziałka 1:30. Rysunek J. Sosnowski, 1952 r. 45 �Ryc. 45. „Przyjaciółka" K o m o r n i k i , pow. Piotrków, a — przód, 1) — tył, c — krój przodu, d — tyłu, e. i' — klinów, g — połowy falbanki, h — paseczka, i — kołnierza, j — części rękawa, k — ozdobny piat naszyty na c. Podziałka 1:50. R\s. J. Sosnowski, 1952 r. S k ł a d a ł y się one ze stanu i z długiej f a l b a n y u ł o ż o n e j w l i c z n e fałdki. S t a n d o p a ­ s o w a n y w t a l i i o b e j m o w a ł p l e c y , d w i e części, c z t e r y boczne k l i n y , o k r ą g ł y z a z ę b i o n y k o ł n i e r z y k , tudzież r ę k a w y złożone z d w ó c h k a w a ł k ó w . Palbarię szyto z d w ó c h i w i ę c e j k a w a ł k ó w ( r y c . 45), G ł ó w n y m i o z d o b a m i o p i s y w a n e j p r z y j a c i ó ł k i były długie p a s k i g r a n a t o w e g o s u k i e n k a o b u s t r o n n i e z a z ę b i o n e oraz d r o b n e białe g u z i c z k i rozłożone na d o l n e j części r ę k a w a , na p a s k u , wreszcie na z a k ł a d k a c h na p r z o d z i e . F artuszek W l )49 r . o p o w i a d a ł a W i k t o r i a G r a b s k a z N i e d y s z y n a , l i c z ą c a w ó w c z a s z górą sio l a t , że za j e j młodości, a więc około 1868 r., starsze k o b i e t y nosiły l n i a n e f a r t u s z k i szyte z jednego prostokątnego k a w a ł k a , w d r o b n e z m a r s z c z k i p r z y o s z y w c e . B y ł y one d w o j a k i e g o r o d z a j u : jedne z cienkiego płótna, obszyte u dołu podwójną c z e r w o n ą t a s i e m k ą , d r u g i e ze . . z g r z e b n i c y " , proste, bez ż a d n y c h ozdób, przeznaczone do r o b o t y . c Należy z a z n a c z y ć , że w y m i e n i o n e o d m i a n y nie b y ł y j e d y n e . W t y m czasie noszono również f a r t u s z k i l n i a n e z d r u k o w a n y c h t k a n i n w p r ą ż k i l u b w r ó ż n e d r o b n e m o t y w y roślinne, w y s t ę p u j ą c e n a j c z ę ś c i e j na m o d r y m a l b o nie­ b i e s k i m tle oraz z k u p n y c h materiałów , k a s z m i r u , b a t y s t u tudzież p e r k a l u . 7 F a r t u s z k i z d r u k o w a n y c h m a t e r i a ł ó w u k ł a d a n o p r ą ż k a m i w p o p r z e k l a k , j a k to b y ł o w t y m czasie u s t a r y c h zapasek do odzie w u . F a r t u s z k i j e d n o b a r w n e , z w ł a s z c z a w k o l o r z e b i a ł y m , o z d a b i a n o u dołu k o r o n e c z k ą l u b k r z y ż y k o w y m h a f t e m , n a j c z ę ś c i e j c z e r w o n y m . P r z y kieszonce umieszczonej z l e w e j strony. w yszywano monogram. Śpiewano w t e d y na w e s e l u : T C y j a to dzicwcyna, co na btzusku ino złote litery na fartusku. • ł - - II II II II II II - P a n n y na w y d a n i u b a r d z o c h ę t n i e p a r a d o w tły w f a r t u s z k a c h , n a k t ó r y c h widniałyTiart«łwane i c h n a z w i s k a . Fartuszki takie przetrwały najdłużej w parafii wolborskiej. F a r t u s z k i z X X w i e k u m o ż e m y po­ dzielić na d w i e g r u p y , to jest n a f a r t u s z k i z f a l b a n k ą o z a k o ń c z e n i u r ó w n y m oraz na f a r t u s z k i p ó ł o k r ą g ł e . Ryc. 46. Rękaw koszuli kobiecej, gorsetowej zdobiony haftem, zaszewkami i wstążeczką. K o ­ m o r n i k i , pow. Piotrków. Podziałka 1:2. Rysował W . Rudź. 1952 r. 46 �Fartuszki z grupy pierwszej są z b i a ł e g o p e r k a l u , długie niżej k o l a n , szerokie, z a o p a t r z o n e w Falbanki oraz wąskie zakładeczki. Zasiąg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o • — • — d a w n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o skaia o b e c n y zasięg u b i o r u p i o t r k o w s k i e g o 1 II Występowanie f a r t u s z k a ,M!I?III. m Pabianice 0 5 1 0 * M Fartuszki z drugiej grupy rozpadają się na d w i e o d m i a n y , a m i a n o w i c i e : na fartuszki o płaszczyźnie j e d n o l i t e j (ryc. 2, 7, 10). oraz p o d z i e l o n e j n a części p r z y p o m o c y w s t a w e k l u b a k ­ s a m i t e k ( r y c . 9, 48). T e ostatnie b y ł y t r ó j d z i e l n e , gdyż s k ł a d a ł y się z t r z e c h c z ę ś c i . Ś r o d k o w a i c h c z ę ś ć b y ł a szer­ sza od b o c z n y c h . W s z y s t k i e te części b y ł y z sobą p o ł ą c z o n e k o r o u e c z k ą l u b p r z y p o m o c y f r a n c u s k i e g o s z w u . to jest kryjącego brzegi po j e d n e j i d r u ­ giej stronie. F a r t u s z k i m i a ł y o b s z y c i a z k u p n e j k o r o n k i i były ozdabiane płaskim r ó ż n o b a r w n y m h a f t e m . Dążności estetyczne wiejskich d z i e w c z ą t d o p r o w a d z i ł y z czasem do tego, że trójdzielny f a r t u s z e k uległ d a l s z y m podziałom, s t w a r z a j ą c w ten sposób w j e g o d o l n e j c z ę ś c i n o w e moż­ Ryc. 47. Mapka zasięgu fartuszka. Rys. St. Siedlak. 1954 r. liwości w zakresie układu motywów zdobniczych. P o c z ą t k o w o zdobiły one t y l k o ś r o d k o w ą c z e ś ć płatów, p ó ź n i e j d o p i e r o i górną. O p i s a n e f a r t u s z k i szyte z b i a ł e g o p e r k a l u , b a t y s t u , z g r a n a t o w e g o j e d w a b i u l u b z c z a r n e j a l p a g i , z a c h o w a ł y się do n a s z y c h c z a s ó w i s t a n o w i ą jeszcze a k t u a l n ą c z ę ś ć k o b i e ­ cego s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o . Zapaski do pasa W drugiej połowie X I X w i e k u składową częścią odzieży k o b i e c e j b y ł y za­ p a s k i d o pasa. B y ł y one r o b i o n e z t k a n i n y w w ąsk i e p r ą ż k i od 2 d o 5 m m , najczęściej w dwóch lub w trzech kolorach i w y ­ raźnie nawiązywały do układu p a s e c z k ó w n a ó w T Ryc. 48. Perkalowy fartuszek panie aski ozdobiony płaskim haft m z Godaszewic, pow. B r eziny. Fot. St. Kałuża, 1948 r. 47 ���50. Zapaska do pa­ sa tkana w „przeplotkę", ozdobiona tasiemkami i k o r a l i k a m i („siotecką"). Wiaderno, pow. Piotrków. Fot. St. Kałuża, 1948 r . D a w n e o d z i e w a c z k i , noszone jeszcze w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w i e k u , b y ł y b a r d z o p r y m i t y w n e , s k ł a d a ł y się b o w i e m z j e d n e g o b i i ^ l i e j o K a w a ł k a p ł ó t n a . N a z y w a n o j e „prześcierotkami". P ó ź n i e j , t j . w okresie m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1900, u p o w s z e c h n i ł y się o d z i e w a c z k i wełniane, na które t k a n o materiały o dnach szerokości 3 c m w k o l o r a c h c z e r w o n y m , zielonym l u b m o d r y m . Materiały na poszczególne o d z i e w a c z k i robiono przeważnie o j e d n y m d n i e . P r ą ż k i , z n a j d u j ą c e się m i ę d z y d n a m i , o b e j m o w a ł y k o l o r y w r ó ż n y m zestawie w z a l e ż n o ś c i o d tła. D o m a t e r i a ł ó w p r z e z n a c z o n y c h n a o d z i e w a c z k i d o d a ­ w a n o często m i ę d z y p r ą ż k i d w i e l u b t r z y n i t e c z k i białe. N a p o c z ą t k u X X w i e k u z a c z ę t o j e t k a ć w t z w . p r z e p l o t k i , u ż y w a j ą c do tego p r z e ­ ważnie żółtych l u b białych nici. Ryc. 51. 4 Strój Zapaska naramienna (do „odziewu") tkana w „przetyczkę" o ponsowym dnie, modna na po­ czątku X X w . K o m o r n i k i , p o w . Piotrków. Fot. St. Kałuża. 1955 r. Piotrkowski 49. ������������������������������������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f801bd87e0907f28f57f8321df8308d4.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:76 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:61 Title A name given to the resource Badania nad przeszłoscią kulturalną opoczyńskich miasteczek / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce0e5c9ad323c27f6dae069663122c9.pdf 8909a3d4e3ecabc27c6de4a25ec9e347 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5290 Title A name given to the resource Strój sieradzki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �ATLAS P O L S K I C H STROJÓW CZĘŚĆ IV MAZOWSZE LUDOWYCH i SIERADZKIE ZESZYT 6 JAN P I O T R D E K O W S K I STRÓJ SIERADZKI Zakład KuUuroznawstwa B i b 1 io t ea^j /. Nr inwentarzowy. WROCŁAW 1 9 5 9 NAKŁADEM P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH W Y D A W A N Y PRZEZ P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE K O M I T E T REDAKCYJNY: JÓZEF GAJEK, A D A M GLAPA, ANNA KUTRZEBA, ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ - ADAMSKA REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK OKŁADKA ADAMA MŁODZIANOWSKIEGO P L A N S Z A B A R W N A JERZEGO K A R O L A K A REDAKTOR ZESZYTU: JÓZEF GAJEK UKŁAD GRAFICZNY ADAMA GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA POZNAŃ K L I S Z E J E D N O B A R W N E : W R O C Ł A W S K A DRU­ K A R N I A N A U K O W A W R O C Ł A W — K L I S Z E WIE­ L O B A R W N E ZAKŁADY G R A F I C Z N E IMIENIA M. KASPRZAKA W P O Z N A N I U Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 7 ark. druk. 10 + 2 wk„ Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86/8. Oddano do składania 4 V 1959. Podpisano dodruku 3 0 X 1959. Druk ukończ, w listopadzie 1959. Zam. 298/146 Cena zł 28,—. F-9 �TABLICA I Ubiór sieradzki. — Druhna i drużba m a i . J. Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a o b s z a r u . Obszar, na którym noszono jeszcze powszechnie w drugiej połowie X I X w. strój sieradzki, znajduje się na zachodnich terenach województwa łódzkiego i obejmował dzisiejszy powiat sieradzki, łaski i południowo zachodnią część powiatu poddębickiego. Obecnie obszar ten graniczy od wschodu z pow. bełchatowskim i łódzkim, od południa z pajęczańskim i wieluńskim, od zachodu z kaliskim, od północy zaś z tureckim, łódzkim i resztą powiatu pod­ dębickiego. Przez jego teren przepływa Warta oraz jej górny prawobrzeżny dopływ Widawka wraz z Grabią i Niecieczą, nad którymi najwięcej znajduje się lasów i łąk. Obszar powiatu sieradzkiego i łaskiego stanowił dawną północną część sieradzkiego, która sąsiadowała bezpośrednio z Wielkopolską i Łęczyckiem. Badania nad gwarą Polski środkowej wykazały, że są to tereny przejściowe, na których brak wyróżniającego się dialektu i takich zjawisk językowych, któreby zdecydowanie nawiązywały do ziem sąsiednich . Do ważniejszych ośrodków miejskich znajdujących się na terenie powiatu sieradzkiego i łaskiego należą: Sieradz, Łask, Zduńska Wola, Pabianice, Warta i Szadek . Przemysł tkacki skupia się głównie w Zduńskiej Woli i Pabianicach. Wymienione powiaty posia­ dają charakter rolniczy, z ogólnej powierzchni przypada 59°/o na ziemię orną, (szczerki i bielice), a 18,65% na lasy . Najgorsze gleby znajdują się w Ł a s k i e m ; tu głównie upra­ wiają żyto, jęczmień, owies, pszenicę, proso, tatarkę i ziemniaki . Chów zwierząt obej­ muje krowy, świnie, owce, konie i drób. Z owiec hodują świniarki, rzadziej zaś mery­ nosy. Historia regionu. Teren na którym występował strój sieradzki obejmował, północną część kasztelanii sieradzkiej, należącej początkowo do dzielnicy łęczyckiej a w drugiej połowie X I I I w. do Księstwa sieradzkiego . W X I V w. Księstwo to zostało włączone do Królestwa Polskiego . Osadnictwo przedhistoryczne i wczesnohistoryczne tego obszaru skupiało się w doli­ nie Warty, Grabi i Neru. Jak wynika z pracy J. K a m i ń s k i e j istniały na n i m dwa najstarsze skupiska osadnicze: pierwsze w okolicach Sieradza, obejmujące m. i n . szereg grodów z którymi były związane przeprawy rzeczne , drugie w okolicach dzisiejszych Pabianic, t j . na terenie ówczesnego Opola chropskiego, przez który przebiegała stara droga handlowa z południa na północ (Sulejów, Piotrków, Łęczyca) . W X V w. i następ­ nych wiekach zachodzą już poważne zmiany. Osadnictwo dąży do zajęcia przestrzeni leśnych znajdujących się między Nerem i Wartą oraz na równinie łaskiej i Szadkow­ skiej. Stosunkowo najpóźniej rozwinęło się osadnictwo w Kotlinie szczerczowskiej oraz w okolicach Brąszewic, gdyż dopiero w X V I I w. Wiele wsi i osad powstało w X I X w. w związku z parcelacją majątków ziemskich i z rozwojem przemysłu. l 2 3 4 5 6 7 8 9 3 �W latach 1828—1837 został wybudowany Wola - Łask - Pabianice - Łódź. Równolegle do lejowa . Na terenie sieradzkim i łaskim znajdowały tj. dobra królewskie , kapituły krakowskiej , magnackie stanowiące tzw. P s t r o k o ń s z c z y z n ę trakt fabryczny Kalisz - Sieradz - Zduńska tego traktu powstała w 1903 r. linia ko­ 10 n 12 14 się cztery większe kompleksy majątkowe, arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz dobra . 13 Dobra królewskie w X V I I I w. dzieliły się na starostwo sieradzkie i klonowskie. Po rozbiorach zostały utworzone z nich ekonomie rządowe. Spośród królewszczyzn na uwagę zasługuje starostwo klonowskie, w granicach którego znajdowała się „puszcza królewska" tudzież obok k i l k u zaledwie większych wsi mnóstwo osad leśnych zwanych „pustkami", w których, jak notują lustratorzy osiemnastowieczni „siedzieli ludzie bo­ rowi", zwani później przez ludność mieszkającą na otwartych obszarach — Borusami, rzadziej Borowiakami . Wśród mieszkańców pustek było wielu skudlarzy, kołodziei, smolarzy, kurzaczy oraz osób zajętych i n n y m i pracami związanymi z lasem. Panom swoim składali jako daniny cietrzewie, jarząbki i z a j ą c e . Borusowie uprawiali dużo l n u ; w każdej niemal osadzie posiadali tamie w których suszyli i międlili l e n . We­ dług relacji najstarszych informatorów ludność ta nie zajmowała się na większą skalę hodowlą owiec, a ubiór jaki nosiła, był przeważnie szyty z własnego płótna. 15 16 11 18 Dobra duchownych koncentrowały się głównie we wschodniej części powiatu ła­ skiego, t j . kapitulne wokół Pabianic i arcybiskupie w widłach rzeki Widawki i Grabi. Tak zwana Pstrokońszczyzna, obejmująca kilkanaście wsi, skupiała się w partykularzu burzenińskim, położonym na lewym brzegu Warty, w najbliższym sąsiedztwie włości królewskiej. Oprócz wymienionych dóbr tworzących całe kompleksy, były również po­ siadłości drobniejsze jedno i dwuwioskowe, należące do mniej zamożnej szlachty. Jak wskazują źródła historyczne (ryc. 3 i 4), sytuacja gospodarczo-społeczna ludności była na ogół ciężka i niepomyślna. Chciwi dzierżawcy i właściciele oraz ich urzędnicy dopu­ szczali się różnych nadużyć, co w rezultacie powodowało rozgoryczenie wśród poddanych, a niekiedy było przyczyną zbiegostwa i jawnych b u n t ó w . 19 Korzystniejsze nieco warunki życiowe posiadali „pustkowianie" siedzący w puszczy k r ó l e w s k i e j , sołtysi, młynarze, karczmarze, różni rzemieślnicy oraz chłopi służący w pie­ chocie wybranieckiej . Nie przyniosło również większej poprawy chłopom oczynszowanie w drugiej połowie X V I I I w., które zresztą dotyczyło przeważnie dóbr arcybisku­ pich. Całkowite oczynszowanie wsi położonych w ekonomii klonowskiej nastąpiło dopiero w 1862 r. Datą przełomową w dziejach chłopstwa sieradzkiego było uwłaszczenie (1864 r.), które radykalnie zmieniło w pierwszym rzędzie jego sytuację gospodarczą. Niemałą rolę w kształtowaniu życia wsi zarówno w X I X , jak i X X w. odegrały ośrodki przemysłowe i chałupnicze, które skupiały się. w północno-wschodniej części terenu. Na szczególną uwagę zasługuje wychodźstwo zarobkowe, głównie do Niemiec, w mniejszym stopniu do Danii, Francji, Rosji i Ameryki. Największe nasilenie tego ruchu trwało w latach 1890—1914 . W okresie międzywojennym nastąpiły w tej dziedzinie znaczne ogranicze­ nia. Wychodźstwo miało również duży w p ł y w na stan i kształtowanie się kultury wsi, a szczególnie na tradycyjny strój ludowy. 20 21 22 Typowe cechy stroju. Za charakterystyczne i podstawowe części stroju sie­ radzkiego, należy uważać u mężczyzn czapkę luśniowaną z siwym barankiem, kaszkiet granatowy zwany powiecikiem, kamizelkę dwu i trzyrzędową, spencer i portki z mate­ riału jednobarwnego lub w paseczki, z przewagą koloru czerwonego i zielonego, kapotę granatową fałdzistą zapinaną na guziki; u kobiet czepiec zwany kopką przewiązany jedwabnicą, chustki do okrycia latówki i pluszówki, koszulę pozbawioną haftu, szeroką kryzkę, kaftan z peleryną zw. mamelką, granatową węgierką z niebieskimi pętlami, wełniaki o dnie cynobrowym na sznurówce zwanej stónikiem przybrane czarną aksamitką, 4 t �sukienki z kupnego materiału robione na wzór stóników, zapaski samodziałowe często iglicowane b a r w n ą włóczką, wreszcie fartuchy marynusowe z obszytkiem (tabl. I). Do wymienionych części odzieży należy dodać strój obrzędowy, który również po­ siada swoją odrębną specyfikę regionalną. W czasie uroczystości weselnych drużbowie trzymając w ręku bat na sarniej nóżce, paradowali z wieńcami u czapek i z chustkami u boku sukman. Druhenki, jak też i panna młoda, miały w t y m czasie głowy okryte żakardowymi wstążkami i wieńcami (tabl. I , ryc. 52). W stroju sieradzkim do niedawna jeszcze można było znaleźć niektóre archaiczne formy przyodziewku. Do nich w pierwszym rzędzie należał ubiór przeznaczony dla umarłych, składający się z koszuli — zgła lub zgiełeczka oraz czapeczki —• duchenki (ryc. 11, 30, 49). Do tego typu należały również długie płótnianki i płachty odziewacźki. Obok cech wspólnych strój sieradzki posiadał pewne lokalne odmiany, z k t ó r j c h można było wyróżnić trzy grupy: klonowską, monicką tudzież łaską. Pierwsza grupa stroju jest ściśle związana z Borusami i dawną puszczą królewską. Pozostawała ona, zwłaszcza w X I X i X X w. pod silnym wpływem Kaliskiego i Wieluń­ skiego. Mężczyźni nosili tam długie białe kożuchy, białe płótnianki przepasane rzemien­ nym pasem oraz kapelusze ozdobione piórami kraski lub żołny. Kobiety Borowionki ubierały się w fartuszki z falbanką, granatowe kaftany, których peleryny zdobiły pacior­ kami, białe lniane chusty z frędzlami zwane niekiedy toktuskami z klokami. Panna młoda na upiętych wstążkach miała najczęściej ruciany lub barwinkowy wianek. W drugiej grupie, ściśle związanej ze starożytnym grodem nadwarciańskim i jego okolicą, na wyróżnienie zasługuje paradna kamizelka męska ze stojącym kołnierzem, de­ korowana guziczkami i sznureczkiem tudzież sukmana z wyłogami i kobiece fartuchy haftowane oraz chusteczki pozłacane (tabl. I , ryc. 5, 13, 16, 18, 43, 54). Trzecią wreszcie odmianę stroju sieradzkiego stanowi grupa łaska, która w północnej swej części uległa już całkowitej niwelacji. W grupie tej były rozpowszechnione czapki luśniowane wścieklice wiązane białą lub różową wstążeczką, wreszcie spencery, siwe płócienne kapoty i b i a ł e s u k m a n y , dekorowane czarną lub niebieską tasiemką. W Ldzaniu i okolicy dochodziły do tego białe włóczkowe pasy wiązane na lewym boku. W stroju kobiecym wyróżniały się okrągłe czepce z wiązadłami zwane holenderskimi oraz czerwone wełniaki z falbanką przyszyte do aksamitnych staniczków (ryc. 31, 32). W tkaninie zarówno wełniakowej jak i zapaskowej, zwłaszcza w okolicach Szczer­ cowa i Dłutowa daje się zauważyć dość poważne wpływy Piotrkowskiego. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Strój sieradzki różni się od strojów sąsiednich, t j . piotrkowskiego występującego na wschodzie, wieluńskiego na południu, kaliskiego na zachodzie oraz łęczyckiego na północy. Podstawowe składniki ubioru męskiego w Piotrkowskiem są następujące: kapelusz zw. ryjem, czapki granatowe, okrągłe, sznurowane czarną tasiemką, napierśnik haftowany białym płaskim haftem, portki z fartuszkiem w drobne prążki z przewagą kolorów gra­ natowego, czarnego i białego, lejbik z kołnierzem, najczęściej w drobne paseczki z obec­ nością koloru czerwonego, spencerek granatowy, obcisły oraz sukmana granatowa zapi­ nana na guziki. Ubiór kobiecy obejmuje: półczepiec ozdobny, koszulę haftowaną na mankietach i przyramkach, gorsety obcisłe sznurowane, ozdobione rózgami, staniki z falbanką, kaftany zaszewkowe i wcinane, długie białe bluzeczki gorsetowe, wełniaki suto sfałdowane; różnobarwne spódnice dekorowane u dołu wstążkami, długie zapaski z wełnianą sioteczką, koroneczką lub wstążkami, wreszcie zapaski naramienne robione w cztery i więcej nicielnic . W Wieluńskiem widzimy u mężczyzn baranicę okrągłą z barwnym dnem, czarny kapelusz przybrany czerwonym lub zielonym sznurkiem, lnianą koszulę ozdobioną na wykładzie czerwoną stebnówką i wiązaną pod szyją wstążeczką lub sznureczkiem z kuta­ sikiem, kamizelki, spencery i portki w kolorze najczęściej modrym lub białym, wreszcie 23 5 �sukmanę modrakową z organami t j . licznymi fał­ dami w tyle, a przy niej rzemienne pasy z kalitką lub pasy włóczkowe w prążki czerwonogranatowe. Charakterystyczne również dla tamtych okolic są wieńce u czapek drużbów robione ze słomy, krąż­ ków papierowych z błyszczącego szychu. Dość często drużbowie paradują w czasie uroczystości weselnych z malowanymi laskami, przepasani przez ramię b a r w n ą wstęgą. Strój kobiecy w Wieluńskiem również posiada swoją specyfikę regionalną. Obej­ muje on okrągły czepiec z wiązadłami, na który zimą zakładają chustkę selejówkę, czepiec o ruchomym dnie, zwany sroczką, r u r k o w a n ą fryzkę, barwny kabacik z zasobami (fałdami), fałdzisty wełniak na oplicku określany niekiedy mianem burki, zapaski na odziwkę i do pasa z trokami tkanymi na war­ sztacie, pończochy barwne, często modre z czer­ wonymi klinami oraz trzewiki z czerwonym wy­ szyciem. W Kaliskiem na odzież męską składały się: siwa wysoka czapka barankowa zdobiona wstążecz­ kami (m. in. żółtą), kapelusz słomiany - słómionka z czerwoną wstęgą, westka jednobarwna lub w dro­ bne prążki, ze stojącym kołnierzem, biała samo­ działowa kapota - kamzela sfałdowana w tyle i ob­ szyta czarną lub granatową taśmą, sukmana gra­ natowa lub niebieska, ze stojącym kołnierzem, obwiązana włóczkowym lub skórzanym pasem, Ryc. 1. zwanej K obieta w naramiennej zapasce Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. fartuszka. „ . . . . , , dlu n l z e k o . l a , , , , n & 3 granatowy lub czarny lajbik o.bszyty niebieskim sznurkiem. Na kobiecą zaś odzież składały się olbrzymie czepce z bardzo szeroką fal­ banką, czarne lub granatowe sukienne kaftany z błyszczącymi guzikami, welniaki jedno i wielobarwne na stanikach sznurowanych barwną wstążeczką, wreszcie wełniane samo­ działowe zapaski . Strój łęczycki, z którego zachowały się do dziś już tylko relikty, obejmował u męż­ czyzn kapotę zieloną i jasnogranatową, spencer, kamizelkę, portki z samodziałów prze­ ważnie tkanych w drobne prążki zielone i czerwone, biały rypsowy gors czyli przodek czarną chusteczkę, którą wiązano pod szyją na węzeł, wysoki kapelusz, granatową roga­ t y w k ę z czarnym barankiem; u kobiet: koszulę z krezą, długi granatowy kaftan zwany przyjaciółką, wełniak na staniku z rękawami, k u p n ą chustkę do okrycia, kopkę (czepiec) z luźną falbanką z tyłu, oraz szeroki półczepiec ozdobiony wstążkami, wiązany w ko­ kardę na k a r k u . 24 23 R o z d z i a ł I OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M OBSZARZE We wsiach położonych w pobliżu Sieradza i Widawy strój ludowy zachowali tylko niektórzy starsi mężczyźni (ryc. 2, 8, 9). Jest to przeważnie strój świąteczny składający się z kamizelki, spodni, spencerka, surdutu, granatowej kapoty, kaszkietu z daszkiem lub maciejówki. Znacznie większy zasięg posiada sieradzki ubiór roboczy, który obejmuje lnianą koszulę, portki oraz trepy pokryte skórą. 8 �Zarzucanie stroju odbywało się stopniowo; z powszechnego użycia wyszły najpierw czapki luśniowane, rogatywki, sukmany z wyłogami, lejbiki brunatne i oliwkowo-zielone, pasy włóczkowe i skórzane zw. trzosami, później kapoty granatowe i surduty, w końcu wreszcie spencery, portki z fartuszkiem, kaszkiety, koszule lniane z kupnymi wstawkami oraz obrzędowe chusteczki weselne młodzionów tj. drużbów. O wiele dłużej zachował się ubiór kobiecy, zwłaszcza w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania. Ubiór ten jest głównie przeznaczony na święta i uroczystości rodzinne. Młode mężatki i dziewczęta noszą kwieciste chusteczki, koszule o szerokich rękawach, spódnice 0 ozdobnych sznurówkach, fartuchy haftowane i starannie układane w fałdy oraz sznury paciorków upiększonych na ramionach b a r w n ą wstążką. Strój starszych kobiet jest prze­ ważnie ciemniejszy i obejmuje najczęściej spódnice, prosty szeroki fartuch, kaftan zwany szackiem, chustkę pluszówkę lub marynuskę oraz koszule z kryzą, rzadziej samodziałowy wełniak, zapaskę, kaftan z ogonem, chusteczkę turecką, czepiec, korale lub bursztyny. W okolicach Klonowej, Szadku i Pabianic występowanie ludowego stroju ogranicza się do form reliktowych. W bardzo dużym rozproszeniu można tam znaleźć pojedyncze czepce, zapaski, wełniaki. Niektóre części tradycyjnego stroju sieradzkiego, jak węgierki, kaftany z peleryną (mamelki), chustki latówki czy pozłacane straciły swą zupełną aktual­ ność jeszcze w pierwszych latach X X w. (ryc. 39, 54). Najdłużej przetrwał strój ludowy u osób starszych, pozostających zdała od wszelkich przemian społecznych. Najwcześnej zarzucili go ci wszyscy, którzy byli na wyrobku. Najbardziej skłonni do przyjmowania ubioru miejskiego okazali się mężczyźni. Dość wcześnie, bo jeszcze w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces zarzucania tradycyjnego stroju ludowego. I g n a c j a P i ą t k o w s k a ze Smardzewa opisując kulturę ludową wsi Wróblewa robi uwagę, że „ . . . strój ludu zaczyna przybierać formy odrębne, zapożyczone od mieszkańców miasta..." . W kilka­ dziesiąt lat później, t j . w 1910 roku Stanisław G r a e v e stwierdza, że „Staroświeckie stroje męskie włościan w Sieradzkiem już wyszły zupełnie z użycia" . Po­ dobnie pisze w swej pracy Józef Kobierzycki z Bogumiłowa" . Nietylko wymienieni pisarze sieradzcy zwracali uwagę na ten stan rzeczy, lecz także i działacze spo­ łeczni, a szczególnie k s i ę ż a - . Ziemiaństwo chcąc podtrzymać tradycyjny strój żądało od uczestników dworskich dożynek ubierania się w miejscowy strój ludowy. Niektóre dwory nie chcąc dopuścić do roz­ powszechnienia welonu, wypożyczały do ślubu wieńce 1 kwieciste wstążki, obdarowując przy tym pannę młodą datkiem pieniężnym . Proces zanikania stroju ludowego trwał z górą 75 lat; miał on jednak niejednolity przebieg w róż­ nych częściach omawianego obszaru, na co złożyło się wiele przyczyn i okoliczności. Informatorzy nie­ jednokrotnie podkreślali, że upadek ubioru wiej­ skiego nastąpił na skutek ośmieszania go przez mieszczan i ludzi „od waszeci", którzy już „pogubili szmaty i odmiennie się nosili". Tych wszystkich, którzy ubierali się w tradycyjny przyodziewek po­ gardliwie nazywano granosami* . 26 27 2S 9 30 1 Ryc. 2. Mężczyzna w czapce m a c i e j ó w c e i s a m o d z i a ł o w e j kamizelce, wieś Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 7 �Były to jednak przyczyny pośrednie, powstające już w czasie rozkładu tradycyjnej kultury. Istotne przyczyny wiązały się ściśle z sytuacją ekonomiczno-społeczną. Po 1872 r. a więc po wojnie francusko-niemieckiej rozwinęła się na wielką skalę emigracja do państw europejskich, a zwłaszcza do Niemiec, która objęła również ludność powiatu sieradzkiego i łaskiego. Emigrująca ludność chętnie pozbywała się przyodziewku wiejskiego i prze­ bierała się w tandetę miejską. Niemały pływ na stan i zanikanie stroju miał okręg łódzki oraz rozwijające się tkactwo chałupnicze, głównie skupione wokół Pabianic i Lutomierska. Dotkliwą stratę poniósł również strój ludowy w czasie ostatniej wojny światowej. Ludność polska wysiedlona przez Niemców w sposób jak najbardziej okrutny, nie miała najczęściej możliwości zaopiekowania się swoim ruchomym majątkiem, wśród którego znajdował się również tradycyjny przyodziewek. Do wyniszczenia odzieży reliktowej, zwłaszcza w ostatnich latach, przyczyniła się szeroko propagowana akcja skupu odpad­ ków użytkowych. W t y m czasie do najbardziej nawet oddalonych wsi docierali szma­ ciarze chadrużkowie, smatkowie, którzy drogą wymiany zabierali ze skrzyń i strychów tradycyjny przyodziewek ludowy. Wiele też wełniaków i zapasek starego typu dzięki rozwijającemu się dziewiarstwu ręcznemu zostało sprutych i przeznaczonych na swetry, spódnice, chustki itp. Obecnie obserwujemy również i odwrotne zjawisko, a mianowicie wkraczanie na wieś niektórych części stroju, jak zapasek do odziewu i wełniaków, produkowanych na war­ sztatach spółdzielni „Sztuka Sieradzka" i SS. Urszulanek w Sieradzu. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU SIERADZKIEGO Materiały jakimi rozporządzamy do napisania niniejszego rozdziału odnoszą się do X I X i X X w. (1822—1957). Pochodzą one zasadniczo ze źródeł drukowanych oraz z w y ­ wiadów terenowych przeprowadzonych przez autora w latach 1954—1957. Materiały te nie są jednolite, zwłaszcza w odniesieniu do lat przypadających na okres rozkładu for­ macji feudalnopańszczyźnianej tudzież zakończenia procedury związanej z uwłaszczeniem, której koniec przypada około 1870 r. Malowidła drzwiowe z X V I I w. przedstawiają dwóch chłopów pańszczyźniach, z których jeden pochodzi ze wsi królewskiej, drugi szlacheckiej (ryc. 3 i 4). Jak wynika z notatek zaczerpniętych z Dzienników Urzędowych, ubiór chłopów pań­ szczyźnianych w pierwszej połowie X I X w. obejmował następujące części: koszulę płó­ cienną, spodnie najczęściej z płótna zgrzebnego lub cienkiego w paski lub w kolorze białym, zwane dość często gatkami oraz sukienne granatowe, rzadziej zaś drelichowe; kamizelkę plócienkową ciemną lub sukienną czarną albo granatową, niekiedy ozdobioną mosiężnymi guzikami; spencer płócienny w paski lub sukienny granatowy; katankę su­ kienną granatową obszytą w Mnichowie białym sznurkiem; kapoty płócienne; suk­ many sukienne s i w e określane również jako b i a ł e , granatowe podszywane białym płótnem, a w okolicach Szczercowa zaopatrzone jeszcze w klapy z zielonego sukna i w mosiężne guziki; czapki trojakie, jedne rogate z sukiennym wierzchem i z otokiem z siwego baranka, drugie okrągłe sukienne granatowe z daszkiem zwane kaszkietami, trzecie siwe z uszami, buty ordynaryjne lub pasowe na obcasach i podkówkach. Mniej rozpowszechnione w t y m czasie były niebieskie wołoszki lub siwe z taśmami, kapelusze czarne okrągłe oraz chustki płócienkowe czerwone w kwiaty, używane do zakładania na szyję. Zarówno wołoszki, jak i chustki nawiązywały najwyraźniej do mody jaka wówczas panowała po miastach . 32 8 �Do lego okresu odnoszą się również ogólne opisy stroju sieradzkiego, tak mężczyzn jak i kobiet sporządzone przez rejenta i archiwistę sieradzkiego, Antoniego Pstrokońskiego z Paparonu , zmarłego w 1843 r., a ogłoszone drukiem przez Józefa Szaniawskiego . Według jego relacji chłopi chodzili latem do pracy w słomianym kapeluszu własnej roboty, w koszuli związanej pod szyją wstążeczką tudzież w spodniach z fartuszkiem, t j . z rozporkiem zapinanym na boku; na święta zaś w porze letniej wdziewali zgrzebną białą sukmanę, kapelusz czarny z kulistą główką i szerokim rondem, wreszcie buty na obcasach podbite grubymi pcdkówkami. Nieco odmiennie przedstawiał się ubiór noszony zimą. Obejmował on: czapkę z siwym barankiem przybraną wstążkami, s u k m a n ę nie­ bieską, granatową lub białą ze stojącym kołnierzem, a dekorowaną seledynową lub czer­ woną taśmą, pas wełniany czerwony do przewiązania, sukmany oraz barani k o ż u c h . 33 34 33 WIU, SZLACHECKA. Ryc. 3. C h ł o p ze w s i szlacheckiej w ubiorze roboczym na f r a g ­ mencie d r z w i z X V I I w . C h o j n ę , pow. Sieradz. Fot. M a ś l i ń s k i 1957 Szaniawski do zagadnienia stroju i rekwizytów obrzędowych odnoszących się do formacji feudalnopańszczyźnianej dostarcza niewiele. Pisze on, że ,,w wigilię ślubu młodziani w y ­ strojeni w świąteczne szaty (.) chustami przez r a m i ę przepasani, w towarzystwie drużby białym ręcznikiem na wzór rańtucha przepasanego, z kapłonem pod pachą na podarunek i pałkami w r ę k u , przybywają do dworu, prosząc pana miejscowego o zezwolenie na ślub, tudzież o dziewki dworskie na obchód weselny". Należy t u jednocześnie zaznaczyć, że zwyczaj u młodzianów przepasywania chust przez ramię przetrwał do końca X I X w. Według tego zwyczaju przewiązywano duże czerwone chusty tzw. ponsówki przez ramię, 9 �krzyżując je na piersiach i plecach. W tym mniej więcej czasie przyjmuje się moda wśród „młodzionów" przypinania białych lub czerwonych chustek na prawym lub lewym boku. Od Szaniawskiego dowiadujemy się również, że na czele wesela jechali konno młodzianowie zaopatrzeni w baty . O. K o l b e r g w opisie obrzędów weselnych z 1843 r. odnoszącym się do okolic Warty i Dobrej podaje: „Drużbowie dwaj Pana-młcdego w modrych sukmanach nasu­ nąwszy na ucho siwe czapeczki z czarnym barankiem, opasane wieńcem ziół naokoło, przystrojeni w wstążki białe i czerwone spływające z ramion, konno objeżdżają wieś . - ^ a s z a j ą c gości na w e s e l ę " . Wielce ciekawym w tym okresie było również śmiertelne odzienie, w którym chowano zmarłych mężczyzn. Składało się ono ze zgla, to jest długiej koszuli na wzór alby uszytej oraz z płóciennej białej czapeczki zwanej duchenką . Strój kobiecy z okresu pańszczyźnianego składał się, jak to wynika z relacji Szaniaw­ skiego z pasiastych wełniaków samodziałowych, granatowego kaftana z błyszczącymi guzikami oraz z dwóch rodzajów chustek na głowę; kolorowej kwiecistej i białej, tudzież z „trzewików na wysokich napiętkach". Do tego dochodziły szklane różnobarwne paciorki, mosiężne obrączki, brązowe pierścionki z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kwiaty noszone przez dziewczęta przy chustkach na głowie. Tenże autor informuje, że kobiety wiejskie „ . . . zahartowane na zimno, zwykle boso chodziły (...) i nigdy nie ujrzałeś (ich) z gołą g ł o w ą . . . " Od niego również dowiadujemy się, że w Sieradzkiem na głowę panny młodej zakładano „mnóstwo wstążek różnokolo­ rowych i świecidełek, a na sam wierzch koronę błyszczącą (...)", druhnom natomiast „staroświeckie czółka czarne aksamitne, wstążkami jasnych kolorów ubarwione" . 3S 37 38 3 9 40 Dla uzupełnienia tego opisu, należy jeszcze dodać trzy lakoniczne notatki dotyczące stroju młynarki z Zygier z 1823 r., czterdziestoletniej kobiety z Piasków z 1832 r., wreszcie szesnastoletniej dziewczyny zmarłej z wyczerpania na ulicy Zduńskiej Woli w 1856 r. Pierwsza posiadała: tołubek modry podbity kuczbają i ozdobiony aksamitną przepaską, spódnik wełniany w czerwone pasy na staniku swojej roboty; fartuch płó­ cienny niebieski w paski drobne białe z falbanką u d o ł u ; druga koszulę lnianą płócienną, dwie sukienki, jedną spodnią „płócienkową w paski czerwone", drugą wierzchnią perkalową w kwiaty, pończochy czarne, półciżemki s k ó r z a n e ; trzecia wełniak w białe i szare paski, grubą płócienną koszulę, takąż płachtę do okrycia, chustkę płócienną. Ta ostatnia zamiast obuwia miała na nogach g a ł g a n y . 41 42 43 W podanych materiałach o stroju kobiecym nie znajdujemy żadnych danych o czep­ cach, choć w t y m czasie uczestnicy wesela śpiewali o nich w pieśniach oczepinowych. Sieradzki strój ludowy, posiadał więc w okresie pańszczyźnianym dużą rozmaitość form i był głównie oparty na wyrobach samodziałowych, a zwłaszcza na tkaninach lnianych w naturalnym kolorze. Na szczególne podkreślenie zasługuje biała odzież lniana, która niewątpliwie genezą swoją sięgała odległych czasów. Stuletnia kobieta z Monie utrzymuje, że jeszcze około 1880 r. niektórzy starzy gospodarze chodzili w podobnym przyodziewku. Odzież wierzchnią szyto z sukna białego i barwionego. W okresie 1860 —1870 r. zostały całkowicie zarzucone siwe uszate czapki, lniane gatki (portki), płócienne spencery w paseczki, katanki granatowe obszywane sznurkiem, sukmany o stojącym kołnierzu dekorowane seledynową i czerwoną oraz częściowo płócienne kapoty. U drużbów i młodzianów wychodzą w t y m z powszechnego użycia motywy dekoracyjne, białoczerwone wstążki, ręczniki, a u naturalne kwiaty. obcisłe białym taśmą czasie druhen W latach 1870 — 1918 życie i kultura mas chłopskich uległy znacznym zmianom pod w p ł y w e m masowej emigracji sezonowej, zwłaszcza do Niemiec, oraz na skutek silnego oddziaływania ośrodków produkcyjnych i handlowych. W tym czasie odzież ludowa uległa modernizacji, a wiele jej tradycyjnych składników zostało całkowicie zarzuconych. 10 �Spośród przyodziewku męskiego najbardziej rozsławione były w ub. wieku portki, o których śpiewano w Łęczyckiem i południowym Mazowszu „Od Sieradza portki modre, nie chciały mnie panny żodne". W drugiej połowie X I X w. ustąpiły one zwłaszcza w nadwarciańskiej części Sieradzkiego portkom szytym z samodziałowych tkanin prąż­ kowanych o przewadze koloru czerwonego i czarnego (tabl. II). Posiadały one szerokie nogawice oraz fartuszek zapinany z boku. Pod koniec tego wieku stały się modne spodnie z rozporkiem szyte już z materiałów fabrycznych. Kamizelki sukienne zwane również lejbikami, były już za czasów pańszczyźnianych dwojakiego rodzaju; jedne granatowe gładkie, inne brunatne lub oliwkowozielone o sto­ jącym kołnierzu, dekorowane czerwonym sznurkiem i białymi guziczkami (ryc. 13, 23). W drugiej połowie X I X w. kamizelki gładkie zaczęto przybierać na przodzie guziczkami Ryc. 4. C h ł o p ze wsi k r ó l e w s k i e j w ubiorze roboczym r.a frag­ mencie d r z w i X V I I w . Chojnę, pow. Sieradz. Fot. M . M a ś l i ń s k i 1957 uszeregowanymi w dwa lub trzy rzędy. Drugi typ kamizelki noszony był do grar.atowej sukmany przystrojonej czerwoną dekoracją której krój, jak twierdzą J. Kobit..zycki i St. Graeve , odpowiadał kontuszowi kościuszkowskiemu. Sukmanę, jak i wymienioną kamizelę, używali chłopi mieszkający w dawnym starostwie sieradzkim. Był to praw­ dopodobnie ubiór piechoty wybranieckiej osiadłej w tymże starostwie; przetrwał on w formie reliktowej do pierwszej wojny światowej. Bardziej rozpowszechniona wśród zamożniejszych kmieci była sukmana sukienna granatowa lub siwa, a u biedoty wiejskiej płótnianka biała, niesłusznie przez redaktorów listów gończych, zwana s u k m a n ą . Najdłużej, 44 11 �bo do naszych czasów przetrwała s u k m a n a g r a n a t o w a , suto sfałdowana. Do niej to używano pasów włóczkowych lub skórzanych. Płótnianki białe robione niekiedy ze zgrzebnicy, noszono jeszcze na początku bieżącego stulecia. Zarówno płótnianki jak i sukmany były w drugiej połowie X I X i na początku X X w. wypierane przez tzw. surduty, szyte z materiału fabrycznego pochodzenia. Poważne zmiany zachodzą również w koszuli męskiej. Szyje się je wprawdzie jeszcze z płótna lnianego, lecz wszywa się już kawałki białego perkalu i układa w podłużne zakładeczki, tworząc w ten sposób ozdobne napierśniki zapinane często z boku na gu­ ziczki z masy perłowej. Należy dodać, że dotąd jeszcze boczne zapinanie koszul uważa ludność miejscowa za w y m y s ł niemiecki. W t y m okresie modne również były długie kożuchy, tzw. tołuby lub dubloki. Naby­ wano je na dorocznych jarmarkach w Sieradzu lub Kaliszu. Zarzucono je po pierwszej wojnie światowej. Śmiertelne odzienie umarłych, więc zgło i duchenka były jeszcze aktualne na począt­ k u X X w. a nawet w sporadycznych wypadkach w 1939 r . . 45 Czapek już w okresie pańszczyźnianym było kilka odmian; najdłużej przetrwały czapki luśniowane z szarego baranka o brunatnym dnie aksamitnym, ozdabiane po bokach niebieską lub czerwoną wstążką oraz czapki rogate, posiadające wierzch z modrego sukna, a w otoku przeważnie siwy baranek. Pierwsze już na początku X X w. były unikatami, drugie jak twierdzi Graeve około 1910 r. były wypierane przez kaszkiety zwane powiecikami (tabl. I). Bardziej wykwintnym nakryciem głowy były sukienne kapelusze upowszechniające się na przełomie X I X i X X w. Podstawowym obuwiem chłopa pańszczyźnianego były buty. Biedniejsi sprawiali sobie do 1914 r. buty zwyczajne z gorszej skóry, tzw. ordynaryjne; kupowano je przeważnie na kramikach miejskich. Bute te miały przyszwę i cholewę jednolitą. Bogatsi nabywali jeszcze w drugiej poł. X I X w. buty z lepszej skóry, zwykle robione na miarę, stąd na­ zywano je pasowymi, te zaś wyparte zostały jeszcze w drugiej połowie X I X w. przez buty karbowane, które z kolei wyszły z mody po pierwszej wojnie światowej. Chusty kobiece można podzielić na dwie zasadnicze grupy, na wełniane w barwne kwiaty, które później określano mianem marynusek oraz na chusty białe płócienne, własnej roboty, zwane niekiedy łoktuskami. W drugiej połowie X I X r. weszły chusty tureckie, wyzłacane jedwobki czyli jedwabnice używane do czepców, pluszówki, wyrabiane przez weberów głównie zduńskowolskich i pabianickich oraz chustki szyte domowym spo­ sobem z materiałów kupnych, jak z batystu lub jedwabiu. Odziewaczki czyli tzw. płachetki, służące do okrycia ramion, były białe z cienkiego lub zgrzebnego płótna, nie zawsze zaopatrzone po brzegach frędzlami. Najdłużej przetrwały one wśród biedoty wiejskiej. Bogatsze gospodynie posiadały obrusy wełniane, które zaczęły narzucać pod koniec ub. wieku. W tym czasie zaczęły one również nosić duże chusty do odziewu, grubsze zimą, cieńsze latem. Te ostatnie nazywano latówkami. Pierwszorzędną pozycję w stroju Sieradzanek zajmowały czepce. Dzielono je na trzy zasadnicze grupy: na czepce falbanki czyli rąbki, na czepce kopki i czepce okrągłe. Najstarsze i zarazem najskromniejsze były rąbki, pod chustki marynuski lub tureckie. One też najwcześniej zostały zarzucone, gdyż już na przełomie X I X i X X w. Największą jednak popularnością cieszyły się kopki, które przetwały do naszych czasów. Przy kopkach na szczególną uwagę zasługuje tiulowe dno, które w drugiej po­ łowie X I X w. ozdabiano drobnym ażurowym haftem. Dopiero w pierwszych latach X X w. ich motywy zdobnicze są bardziej zróżnicowane i dają bogatsze efekty kompozycyjne (ryc. 50, 63). Czepce okrągłe, których początek przypada na pierwsze lata bieżącego wieku, były dwojakie, o główce dość wysokiej z licznymi nad czołem falbankami ozdobionymi kawał12 �kami barwnej wstążki i tzw. olenderskie o główce z cienkiego tiulu przylegające do wło­ sów i posiadające przy szyi karbowaną falbanką. Czepce olenderskie pojawiły się najpierw u kobiet zamieszkałych we wsiach weberskich, a więc w okolicach Pabianic, a następnie przyjęły się na terenie Łaskiego i częściowo Piotrkowskiego (gdzie zwano je pabianickimi) wypierając z powszechnego użycia kopkę. W okresie pańszczyźnianym koszula kobieca była szyta z lnianego płótna i składała się z dwóch części: zgrzebnego dołu i paczesnej góry. Należy przypuszczać, że szyto je w e d ł u g kroju p o n c h o , którego ślady przetrwały prawie do naszych czasów. W drugiej połowie X I X w. pojawiają się koszule przyramkowe, których plecy i przody są z jednego płatu o naszytych prostokątnych kawałkach materiału na ramionach. W t y m czasie powszechnie wyszywa się białą, rzadziej niebieską lub czerwoną nicią przyramki oraz mankiety. Kaftany zwane dość często mamelkami były noszone przez zamożniejsze kobiety jeszcze na początku X X w. (ryc. 36—39). Należy przypuszczać, że obok mamelki używały kobiety w pierwszej połowie ub. stulecia kaftany czerwone samodziałowe o półokrągłym tyle, które były pozbawione kołnierza. W drugiej połowie ub. wieku pojawiają się u nich kołnierze, oraz pętelki z czarnego sznurka do zapinania, wreszcie aksamitne naszywane na przodzie i rękawach. Szyto je wówczas również z modrego, ciemnozielonego materiału a nawet z tkanin w paseczki. Użytkowność powszechna tych kaftanów kończy się na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Zostały one bowiem wyparte przez kaftany, zwane szackami. Kaftany watowane zaopatrzone pętelkami a ozdobione często aksamitką, nazywano jubkami. Pojawiły się one dopiero w czasie pierwszej wojny światowej. W drugiej połowie X I X w. były rozpowszechnione dwa typy wełniaków, tzw. buroki 0 szerokim dnie czerwonym z bardzo wąskimi pojedynczymi lub podwójnymi prążkami w innym kolorze oraz tzw. modraki o podobnym układzie, lecz o ciemnoniebieskim tle 1 jaśniejszych prążkach. W X X w. weszły w użycie wełniaki posiadające tło zielone, fioletowe i inne. Wełniaki noszono przeważnie na stanikach które szyto z tkaniny sa­ modziałowej lub kupnego marynusu w duże kwiaty w kolorze białym lub czerwonym (ryc. 31, 32 , 33) . Oddawna również noszone były spódnice z kramnego materiału. W Dzienniku Urzędo­ w y m z 1832 r. znajdujemy wiadomość, że kobieta z Piasków posiadała jedną spódnicę „płócienkową w paski czerwone", drugą perkalową w k w i a t y T a k i e przetrwały do naszych czasów. Spódnice były do pasa i te zwano obracajkami, lub na sznurówce zwane stónikami albo sznurówkami. Sznurówki starannie ozdabiano aksamitką. 46 Fartuchy płócienkowe w biało-niebieskie paseczki z falbanką były noszone w Sieradz­ kiem w pierwszych latach Królestwa Kongresowego. Podobne fartuchy występowały jeszcze w X X w. Największe rozpowszechnienie ich przypada na drugą połowę X I X w. (tabl. I). Szyto je z płócienek, barwnych marynusów, alpagi batystu itp. W t y m czasie upowszechnia się również płaski haft na fartuszkach (ryc. 61). W materiałach odnoszących się do pierwszej połowy X I X w. brak wzmianki dotyczącej fartuchów szytych z materiałów samodziałowych; nie mniej należy przypuszczać, że wówczas już wchodziły one w skład stroju kobiecego. Ignacja P i ą t k o w s k a w swym artykule drukowanym w „Wiśle" w 1889 r. podaje zaledwie drobną wiadomość o far­ tuchu i to w dodatku tylko do okrycia, pomijając zupełnym milczeniem samodziałowy fartuch do pasa. Jak wynika z badań terenowych, zapaski robiono z tzw. przeróbki, t j . tkaniny lnianowełnianej, składającej się z t ł a i prążek. Podlegały one również w p ł y w o m mody. W dru­ giej połowie X I X w. tła były szerokie czerwone (cynobrowe), a prążki pojedyncze w dwie lub trzy nitki. W X X w. pojawiają się w nich prążki zespołowe, ożywione dość często b a r w n ą przewłoczką, a tła zwężają się lub zachowują dawną szerokość. 13 �Trzewiki na wysokich obcasach oraz półciżemki były noszone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ub. wieku, dopiero pod koniec X I X wieku zjawiły się nowe fasony obuwia kobiecego, jak juchtowe buciki sznurowane o długiej cholewce i dość szerokim obcasie, które ozdabiano na napiętkach mosiężnymi gwoździkami. Około 1880 r. pojawia się na wsi sieradzkiej welon, który przez długie lata konkuruje z koroną panny młodej. Wraz z koroną ustępuje również przed I wojną światową staro­ świecki zwyczaj obcinania włosów młodusze w czasie obrzędowych oczepin. Dalszy rozwój stroju głównie kobiecego obserwujemy w latach 1918 — 1957, dotyczy on ledwie k i l k u jego składników; w t y m okresie pojawiają się chustki z kupnego ma­ teriału ręcznie haftowane, koszule karczkowe, luźne sznurówki przy spódnicach posia­ dające dość często układankę w tzw. wdoę, kaftany zwane szackami, siwe zapaski do Ryc. 5. Ubiory o d ś w i ę t n e . M n i c h ó w , pow. Sieradz. Ziemia, 1913, n r 38 str. 620. Fot. B. C h o l e w i ń s k i odziewu, batystowe białe fartuszki regularnie fałdowane, wełniaki tzw. łowicoki oraz płytkie pantofle-czółercka. Na ten okres przypada również rozkwit barwnego haftu, k t ó r y szczególnie zarysował się na świątecznych fartuszkach batystowych dziewcząt i młodych mężatek (ryc. 43). 14 �Strój męski już w latach międzywojennych ograniczał się jedynie do form reliktowych. W tym czasie stają się modne maciejówki, kapelusze ryżowe i trzewiki sznurowane t u ­ dzież buty na krzywych prawidłach. Na wieś sieradzką dość wcześnie, bo już w pierwszej połowie X I X w., docierają to­ wary tekstylne' , największe jednak ich nasilenie przypada dopiero na lata 1870—1918, kiedy to ludność Sieradzkiego posiada żywe kontakty z miastem. Wtedy nabywa ona w pobliskich miasteczkach materiały łokciowe, sukna, marynusy, weby, alpagi, cajgi, barchany oraz materiały gotowe, jak chustki, chusty, szale, pończochy, welony, czapki, obuwie i ubrania męskie. Osoby wyjeżdżające do Niemiec na saksy przywożą z sobą koronki, wstążki, nici, guziczki, a nierzadko nawet całe garnitury. Wyroby te stopniowo wyparły tkaniny samodziałowe i w rezultacie przyczyniły się do zaniku tradycyjnego stroju sieradzkiego. Najbardziej konserwatywni w zachowaniu ubioru ludowego okazali się w pierwszym rzędzie ludzie starzy, pamiętający dawne czasy oraz gospodarze, żyjący w k r ę g u swej rodziny i sąsiadów. Największymi kosmopolitami w dziedzinie stroju okazali się ci wszyscy, którzy pracowali po miastach lub rok rocznie jeździli w celach zarobkowych do obcych krajów. Oni, jak potwierdzają liczne wypowiedzi informatorów, nie tylko porzucili przy­ odziewek ludowy, ale ośmieszali tych wszystkich co go jeszcze nosili, nazywając ich granosami lub starowierami. Dość poważne różnice zachodziły między ubiorem ludności ubogiej, a zamożnej. Kobiety z bogatych rodzin nosiły między innymi kosztowne mamelki, węgierki, chusty pozłacane oraz liczne sznury bursztynów i korali, mężczyźni nosili kożuchy, sukmany z wyłogami, buty karbowane tudzież pasy skórzane zwane trzosami. Taki przyodzie­ wek wśród ludności ubogiej należał do prawdziwych wyjątków. Różnice mająt­ kowe wyrażały się także w ilości posia­ danej odzieży, w jej wykonaniu i wyglądzie. O t y m jaka była sytuacja biednych podaje jedna z klonowskich piosenek: 8 Gospodarski synie nie chodź-ze ty [do mnie, bo jo ni móm majuntecku, nie znajdzies go u mnie. Bo mój majuntek [ten wionek na głowie i ta jedna sukienecka [co jóm mom na sobie; sukienecka jedna i fartusek jedyn, a idź sobie ty do takij [co ich mo ze siedym. Służba i urzędnicy dworscy oddawna ubie­ rali się po m i e j s k u podobnie jak rze­ mieślnicy wiejscy; tylko żony niektórych nosiły tradycyjny strój ludowy. 43 Ryc. 6. U b i ó r m ł o d e j m ę ż a t k i . C h a r ł u p i a Mała, pow. Sieradz. Wieś Ilustrowana, 1910, V I I I , 23 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU SIERADZKIEGO Obecny stan ludowego stroju sieradz­ kiego oraz zasięgi niektórych jego skład­ ników, zostały opracowane na podstawie wywiadów terenowych, przekazów druko­ wanych tudzież materiałów ikonograficz­ nych i zapisków muzealnych. W X I X w. strój sieradzki skupiał się na terenie po­ wiatu sieradzkiego i łaskiego (mapa 1, 2). Jego zasięg przebiegał na wschód od pow. piotrkowskiego, na północ od łęczyckiego a częściowo tureckiego i na zachód od kaliskiego, wreszcie na południe od wie­ luńskiego. Częściowo tylko na północy granica tradycyjnego stroju sieradzkiego zbiegała się z doliną rzeki Ner, która oddawna stanowiła linię graniczną między województwem łęczyckim i sieradzkim. Występowanie tego stroju odpowiada pra­ wie w całości regionowi sieradzkiemu, jaki przedstawił Oskar Kolberg w drugiej połowie X I X w., włączając w jego granicę następujące miasta i miasteczka: Sieradz, Łask, Pabianice, Szadek, Zduńska Wola, Widawa, Szczerców, Burzenin, Złoczew i Lutomiersk . Należy dodać, że ta ostat­ nia miejscowość leży już poza linią wystę­ powania stroju sieradzkiego. 50 Ryc. 7. U b i ó r d z i e w c z y n k i . O d b i t k a z reprodukcji obrazu F I . Piekarskiego. Biskupice, p o w . Sieradz. 1911 r . Występowanie kopki jest ściśle związane z mamelką. Linia ich zasięgu na wscho­ dzie, południu i zachodzie pokrywa się prawie z dawną granicą stroju sieradzkiego. Podobną pozycję zajmuje fartuch z obszytkiem, z tą jednak różnicą, że w części południowo-zachodniej przesuwa się nieco k u północy. Natomiast zgło i zgielko pokrywa się z północną i południową linią kopki sieradzkiej, wykracza zaś poza nią na wschodzie i zachodzie, obejmując niewielki skrawek Piotrkowskiego i znaczniejszy obszar Kaliskiego. Dość interesująco przedstawia się również zasięg duchenki, który wykracza na wschodzie poza linię dawnej granicy stroju sieradzkiego. Na północy trzyma się on doliny Neru (mapy 37 i46). Bardziej zwężony zasięg na terenie Sieradzkiego przedstawia chustka i bat młodziana, gdyż ich linia ostatecznego występowania na północo-wschodzie pozostaje w dużej odleg­ łości od granicy dawnego zasięgu stroju sieradzkiego. Składniki te również wkraczają na teren Kaliskiego i Wieluńskiego. Z tych kartograficznych ujęć wynika, że najbardziej zwarcie przebiegają linie zasięgu wymienionych składników na zachodzie i południowym zachodzie zbliżając się w dużym stopniu do średniowiecznej granicy kasztelanii sieradzkiej i granicy archidiakonatu uniejowskiego. Na wschodzie i północy zasięgi te są w dużym rozproszeniu gdyż działały t u przede wszystkim miasta przemysłowe i ośrodki chałupnicze. Obecny zasięg stroju sieradzkiego skupia się głównie w dorzeczu rzeki Warty, Widawki, Niecieczy, Grabi oraz częściowo Łużycy. Największe jednak jego zagęszczenie występuje 16 �w okolicach Sieradza, Widawy i Ldzania, gdzie strój ludowy jest noszony nietylko przez starsze kobiety, ale i przez młode mężatki, a niekiedy nawet przez dziewczęta. Ludność tych okolic, najczęściej osiadła w dawnych dobrach królewskich i kościelnych, odznacza się większym konserwatyzmem i przywiązaniem do kultury swoich przodków niż ludność mieszkająca w innych częściach Sieradzkiego. W północnej części omawionego obszaru, a więc w okolicach Pabianic, Szadku oraz na południu w okolicach Klonowej, Konopnicy i Szczercowa, strój ludowy został całkowicie zarzucony. Na ten stan złożyło się wiele przyczyn społecznych i ekonomicznych. R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór męski przeznaczony do noszenia na codzień składa się z koszuli zapinanej na guziki lub wiązanej białym trokiem, z portek, kamizelki jednorzędówki, spancerka, długiej kapoty, butów, kaszkietu granatowego lub czarnego oraz kapelusza przybranego czarną wstążeczką (tabl. I). W ubiorze roboczym letnim stosowano materiały lniane samodziałowe w naturalnym kolorze lub farbowane przeważnie na czarno, zimą zaś przeważały wełniane. Do roboty używano również podniszczonej odzieży świątecznej, którą określano jako liche szmaty. Kawalerowie wychodzili do pracy staranniej ubrani niż mężczyźni żonaci. Wystrzegali się oni przede wszystkim odzieży łatanej i dziurawej. W czasie żniw pracowano naj­ częściej boso, w lnianej koszuli i portkach, w kapeluszu o szerokim rondzie. Na bosaka wykonywano również i inne prace rolne, jak orkę i pielonkę. Zimą natomiast pracowano w obrębie zagrody najchętniej w trepach lub drewniokach. S t r ó j ś w i ą t e c z n y . Strój świąteczny był barwny, bardziej paradny i szyty z droż­ szych materiałów. Głównie przeznaczano n a ń tkaniny wełniane własnej produkcji lub kup­ ne. Obejmował on: koszulę lnianą przy której napierśnik, kołnierzyk i mankiety były z bia­ łego perkalu lub weby; portki jednobarwne, niebieskie, granatowe, zielone, czarne lub z'fmateriału pasiastego tkanego w drobne różnobarwne prążki; spancer czerwony, mo­ dry, granatowy lub czarny w poziome paseczki, zapinany na klapki, guziki lub pętelki; lejbik czarny, granatowy albo brunatny oz­ dobiony 2 — 3 rzędami guzików; sukmana granatowa rzadziej czarna rzęsista, to jest sfałdowana w tyle, niekiedy z amarantowymi Ryc. 8. Staruszek w granatowej sukmanie i butach karbowanych. Ruda, pow. Sieradz. Fot. H. Ś w i ą t ­ k o w s k i , 1949. 2 Strój sieradzki 17 �wyłogami; surdut wcięty dwurzędowy, czarny, granatowy lub szaraczkowy; buty czarne skórzane o długich karbowanych lub gładkich cholewach. Okrycie głowy stanowiły czapki rogatki, kaszkiety tudzież sukienne i słomiane kapelusze, przybrane, czerwoną, zieloną lub czarną wstążką, za którą z prawej strony wtykano pawie pióro lub kwiatki. Koszulę odświętną wiązano pod szyją bawełnianą tasiemką zwaną krępą, która była najczęściej czerwona, amarantowa, rzadziej natomiast niebieska lub zielona. Koszulę ślubną wiązano białą krępą. Później, to jest w pierwszych latach X X w. upowszechniły się guziczki maciczkowe. W ciepłe i gorące niedziele tak młodzi jak i starzy chodzili koło domu tylko w koszuli, lejbiku, portkach i pięknie wyczyszczonych butach. Idąc do kościoła lub na jarmark w k ł a ­ dali sukmanę względnie surdut. Bywało w powszechnym zwyczaju, że mężczyzna tańcząc, zwłaszcza owijoka (taniec w tempie oberka) zakładał połę długiej sukmany na lewą r ę k ę . Zimą mężczyźni nosili czapki barankowe, buty wysłane wiechetkami z żytniej słomy, kalesony płócienne, kożuchy, a przy sukmanach bogatsi pasy skórzane tak zwane trzosy, biedniejsi pasy włóczkowe barwne, wełniane. Nogi okręcano płóciennymi lub wełnianymi onucami zwanymi owikami. W dni mroźne i śnieżyce zarzucano na głowę i szyję weł­ niane chustki kobiece. Między ubiorem chłopców, kawalerów, żonatych i starców zachodziły pewne różnice. Dzieci dość długo chodziły w koszulkach lub sukienkach na staniczku. Małym chłopcom szyto przeważnie czapeczki z pomponikami. W późniejszych dopiero latach sprawiali rodzice swym dzieciom godniejszą odzież. Kawalerowie nosili się zawsze staranniej i modniej; najmniej postępowi w odzieniu b y l i starcy, którzy ubierali się po staroświecku. S t r ó j w e s e l n y . W tłumie weselników łatwo można było wyróżnić pana młodego, drużbę, oraz młodzionów, gdyż mieli oni na swojej odświętnej odzieży odpowie­ dnie dekoracje ze wstążek, tkanin i kwia­ tów (tabl. I). Pan młody miał na lewym boku przy sukmanie lub surducie przyczepioną białą wstążeczkę związaną na kokardkę, której końce zwisały- k u dołowi. Spod kokardki wychylały się gałązki mirty, rozmarynu lub barwinku. W najbliższej okolicy Sieradza jeszcze w X I X w. pan młody posiadał na lewym boku białą chusteczkę. Była ona złożona w trójkąt i zaczepiona jednym końcem o ostatni guzik sukmany. Pan młody posiadał na sobie ślubną koszulę ozdobioną białym płaskim haftem. Koszulę tę haftowała młoducha i składała wraz z chustką, zgodnie ze zwyczajem oblubieńcowi w dniu wesela jako upominek obrzędowy. Drużba czyli starosta miał przypiętą na prawym boku przez swaszkę wstą­ żeczkę o nieco dłuższych końcach jak pan młody. W okolicach Szadku drużba miał przypiętą k o k a r d k ę z niebieskiej Ryc. 9. Gospodarz w granatowej sukmanie. Monice, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 18 �wstążki, której końce dochodziły do 10 cm, w Niechmirowie i okolicy przybranej w sztuczne kwiaty, k t ó r ą nazywano stroikiem. — z czerwonej, Najbardziej wystrojeni b y l i jednak młodziani, którzy na weselu sieradzkim pełnili najważniejszą rolę — było ich zwykle dwóch do czterech, mieli przy czapkach czerwone wstążki i wieniec a w rękach rzemienne baty na sarniej nóżce przybrane wstążkami, z których strzelali (ryc. 20) . 5l Jeszcze w drugiej połowie X I X w. młodzian nosił jedną lub dwie marynuski, które przepasywał przez prawe ramię. W Kuźnicy Zagrzebskiej i okolicy nie nosili oni chustek przy lewym boku, lecz wieńce z drobnych czerwonych i niebieskich kwiateczków oraz z zielonych listków. Były to niewielkie bukieciki, od których w dół spadała podwójnie złożona wstążka najczęściej czerwona, rzadziej biała. Grocom czyli muzykantom druhny również przypinały na piersiach czerwone lub różowe wstążki oraz ubierały instrumenty we wstążki, kwiatki i pozłótko. Przed pierwszą wojną światową pan młody, młodzianowie i drużba jechali do kościoła na koniach ubranych we wstążki i gałązki świerkowe. Żeńcy odbywali dożynki w ludowych strojach świą­ tecznych. Przodownik idący na czele żniwiarzy miał na głowie wieniec ze zboża i orzechów lub słomiany kapelusz ozdobiony b a r w n ą wstążką. Zmarłych grzebano w płóciennym białym ubiorze, szytym z nowego materiału i poz­ bawionym węzłów. Ubiór ten składał się ze zgla, gatek, pończoch i czapeczki zwanej duchenką. Zgło na z m a r ł y m młodzieńcu było przewiązane w pasie, pod szyją i przy dłoni różową wstążeczką, a u starszych — niebieską. Po ułożeniu nieboszczyka w trumnie nakrywano go czyli odziewano lnianym białym prześcieradłem. Pod koniec X I X w. nastąpiła w obleczeniu zmarłych zasadnicza zmiana, zaczęto grzebać w ubraniu odświętnym. Ubierano ich przeto w koszulę, lejbik, portki, spancer, buty, a niekiedy w sukmanę. R o z d z i a ł V SZCZEGÓŁOWY OPIS SIERADZKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszule Koszule męskie szyto z lnianego cienkiego płótna lub z płótna grubego. Pierwsze przeznaczano przeważnie na święta. Już w końcu X I X w. zaczęto wprowadzać tkaniny fabryczne, jak perkale i weby. Najstarsze koszule sieradzkie miały krój p o d ł u ż n e g o p o n c h o , t j . były robione z jednego płatu materiału (63 180 cm). Na początku tego stulecia zjawiają się na ra­ mionach prostokątne kawałki materiału, są to tzw. przyramki. Dopiero w okresie m i ę ­ dzywojennym rozpowszechnia się k o s z u l a p r z y r a m k o w a , składająca się z dwóch zasadniczych płatów, połączonych z sobą w górnej części przy pomocy dwóch podłużnych kawałków (ryc. 10). Koszule posiadały stojący lub leżący kołnierzyk oraz długie r ę k a w y zaopatrzone w ćwikle t j . kliny pod pachami i wąskie mankiety. Koszule miały na piersiach podłużne przecięcie czyli przyporek, który podwijano i przyszywano. Dla zabezpieczenia przyporka przyszywano na jego dolnym końcu wąski paseczek materiału. U koszuli przednią część zwaną przodkiem lub pierśnikiem, kołnierzyk stojący i wąski mankiet obszywano oszyweczką. Koszule rzadko zdobiono haftem, częściej natomiast i to już w latach międzywojennych zdobiono zakładeczkami na przodku. x W X I X w. i na początku X X w. koszule wiązano pod szyją czerwoną wstążką lub troczkiem. Pod koniec ubiegłego wieku naszywano guziki. 2* 19 �Z g ł o Zgło należy do najstarszych form odzieży ludowej. W sporadycznych wypadkach chowano w n i m zmarłych jeszcze w i a t a c h 1918 — 1939. Według relacji niektórych informatorów odzież tego rodzaju noszona była również na codzień, zwłaszcza przez dzieci i starsze osoby. Szyto je z nowego białego lnianego płótna. Ej A "'i i i " x i ' - Ryc. 10. Koszula m ę s k a p r z y r a m k o w a z 1910 — 1939 r. Z b o r ó w , pow. Ł a s k A - przód, B - tył, C - k r ó j , d - przód, e - t y ł , f - p r z y ramki, g-oszeweczka(kołnierzyk), h - r ę k a w , i mankiet, j - ć w i k i e ł (klin). P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. 'Sosnowski, 1957 r. B Najstarszy typ zgła składał się z trzech zasadniczych płatów prostokątnych i dwóch klinów trójkątnych. Wcześniejszy krój zgla posiadał przecięte i zszyte ramiona (ryc. 30), a brzegi rękawa starannie wycięte w ząbki. P o r t k i I Portki szyto z -przeróbki lub płótna lnianego. W zależności od barwy lub wyglądu określano je jako czerwone, zielone, wejrzyste (niebieskie), jasne (nie­ bieskie), płowe (szare) lub rozłożyte. Tę ostatnią nazwę nadawano portkom, które miały szerokie nogawice i były gęsto sfałdowane w pasie. l -j- Ryc. 11. Zasięg koszuli ś m i e r t e l n e j t. zw. zgła. 1. zasięg u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w. 2. obecny zasięg charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkiego. 3. zasięg zgła. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. i 20 �Materiały zwane przeróbką, to jest posiadające osnową lnianą a wątek w e ł n i a n y , były jedno lub wielobarwne. Tkaniny jednobarwne były przeważnie czarne lub granatowe, rzadziej niebieskie lub szare ; wielobarwne tkano w prążki. Tkaniny z drugiej p o ł o w y X I X w. składały się z dwóch prążek t j . modrej (czteronitnej) i czerwonej (ośmionitnej), lub zielonej i czarnej (tabl. II). Dwudziestowieczne tkaniny o t y m samym tle a paseczkach czerwonych i buraczkowych uległy już modyfikacji, gdyż pola zostały zagęszczone szeregami wąskich prążek zielonych i niebieskich. W okresie międzywojennym w tkani­ nach tych występują już całe zespoły prążków czarnych, zielonych i niebieskich tworzą­ cych mody o harmonijnym układzie. Ryc. 12. Spodnie zwane p o r t k a m i z K o ś ­ cierzyna, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - n o g a w k i , e - pasek zwany obszywką, f - k l i n . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. A Na początku bieżącego stulecia przeznaczano również na spodnie materiały samo­ działowe, w których dno było buraczkowe, a prążki zielone Do rzadszych tkanin używanych na spodni należą przeróbki, w których występują na tle paseczki liliowe i zielone, ozdobione b a r w n ą przewłoczką. Przeróbka ta pojawiła się na krótko przed pierwszą wojną światową. Materiały płócienne można podzielić na jednobarwne i drukowane. Płótna te były cienkie albo zgrzebne; pierwsze przeznaczano na świąteczne portki letnie, drugie na portki robocze. Płótno, które oddawano do drukarza nazywano wybijanym, a spodnie z nich uszyte gzygzalnymi; b y ł y one przeważnie o tle granatowym lub pomarańczowym. Najstarsze portki składają się z jednego płatu 80 cm szerokiego, podłużnego paska (obszywki) i owalnego klina, zeszywane były wzdłuż nogawic. Oszewkę stanowiącą pasek przymocowywano do tylnej części; od przodu była luźna i zapinała się po środku na jeden guzik, a pod nią znajdowała się klapa zwana fartuszkiem, zapinana na guziczki lub drewniane kołeczki. W tyle portki były sfałdowane. W drugiej połowie X I X w. pojawiły się spodnie z rozporkiem. Składały się z trzech zasadniczych części tyłu, oraz dwóch części przednich. Spodnie te były dopasowane i o wiele zgrabniejsze niż spodnie fartuszkowe. K a m i z e l k i Kamizelki zwano najczęściej lajbikami lub lejbikami, rzadziej westkami albo kamuzelkami. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z 1828 r. Dziewiętnastowieczne kamizelki szyto przeważnie z tkanin samodziałowych, z płótna lnianego i z jednobarwnej czarnej Ryc. 13. K a m i z e l k a z 1920 — 1939 r. Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j , d - p r z ó d , e - t y ł , f - k o ł n i e r z y k , g - patka. P o d z i a ł k a 1 - 10. Rys. J. G o l c z y ń s k a , 1956 r. 21 �lub granatowej przeróbki tkanej w drobne czerwononiebieskie lub czerwonogranatowe paseczki. Pod koniec X I X w. rozpowszechniają się coraz bardziej kamizelki z materiałów fa­ brycznych lub chałupniczych. Szyto je najczęściej z czarnego lub granatowego sukna. W X I X w. plecy u w i e l u kamizelek były z cajgu, czarnej satyny lub płótna. Kamizelka składała się trzech części, t j . tylnej i dwóch przednich (ryc. 13); część tylna była wycięta i dopasowana. Niektóre kamizelki posiadały kołnierz leżący, inne stojący, lub zupełnie go nie posiadały. Kamizelki o kołnierzach leżących zapinały się pod szyją, ale mogły mieć też „wykłady"; inne zapinały się pod szyją, przeznaczano je 'na święta B c Li A I a ' £3 a Ryc. 14. Spencerki. I . Spencerek bez k o ł n i e r z a . Zapusta M a ł a , pow. Sieradz. I I . Spencerek z W o ź n i k pow. Sieradz. I I I . Spencerek ozdobiony r z ę d e m czarnych guzików, B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. I V . Spen­ cerek ozdobiony k l a p k a m i i guzikami, Sucha, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - p r z ó d , e - t y ł , f - r ę k a w , g - mankiet, h - k o ł n i e r z y k . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. i ozdabiano 2 — 3 rzędami drobnych guzików. Kamizelki posiadały przeważnie jedną lub dwie kieszonki. Kamizelkę zwaną staroświecką mężczyźni nosili razem z sukmaną, jed­ nakże nie udało się jej odnaleźć. Według S. G r a e v e g o z Biskupic należała ona do ubioru paradnego. Szyto ją z brunatnego lub oliwkowozielonego sukna . Krój tej ka­ mizelki różnił się od innych t y m , że posiadał stojący kołnierz (około 6 cm) oraz liczne dekoracje w formie czerwonych obszyć, robionych ze sznurka i kawałków sukna. Były to dekoracje kołnierza, wyłogów, przodu i kieszeni. Niekiedy naszywano na kołnierzu guziki. Kamizelki te nazywano sznurkowanymi lub guzikowanymi, a podszywano je przeważnie szarym płótnem. 32 Spencerek Pierwsze wzmianki o spencerkach sieradzkich pochodzą z 1856 r.; były one z grana­ towego sukna, zapewne przeznaczone na zimę, lub płócienne w paseczki na lato. W okresie 1870 — 1918 spencerki b y ł y już w powszechnym użyciu. Szyto je najczęściej z przeróbki prążkowej lub z samodziałowej tkaniny jednobarwnej (modrej, granatowej, zielonej), rzadziej z barchanu albo bai. Najpiękniejszą tkaniną były czerwone przeróbki o pojedynczych lub k i l k u prążkach. W starych tkaninach z X I X w. występowały z rzadka prążki pojedyncze (dwunitne), w kolorze czarnym, fiołkowym, modrym i jasnozielonym. 22 �W tkaninach z okresu międzywojennego prążki tworzyły symetryczne lub asymetryczne zespoły o dużym zestawie kolorystycznym, zachowując jeszcze dawną szerokość tła. Przy szyciu spencerków z przeróbki, tkaninę układano tak, by prążki jej przebiegały pionowo. Spencerki były na ogół luźne, stąd też niekiedy nazywano je kaftanami. Najstarsze typy spencerków nie posiadały kołnierza, w późniejszych natomiast kołnierze były stojące albo wykładane, a rogi wraz z klapami przyszywane do ramion. Dwie pierwsze odmiany spencerków były dwu lub trzyrzędowe i zapinały się pod szyją, trzecia odmiana po­ czątkowo była jednorzędowa (ryc. 15). Spencerki posiadały najczęściej tylko jedną kieszeń umieszczoną z prawego boku. Ryc. 15. D w u r z ę d o w y m ę s k i spencerek czerwony w p r ą ż k i . Monice, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Spencerki letnie podszywano białym grubym płótnem, zimowe barchanem lub flanelą. Rzadziej przeznaczano na podszewkę część starego wełniaka lub zapaski. Spencerki za­ pinano na porcelanowe guziki czubajkowate, lub okrągłe guziki czarne. P ł ó t n i a n k i W czasie badań terenowych wspominano niejednokrotnie o płótniankach, które noszone były jeszcze na początku X X w. przez ludność uboższą i starców. Szyto je z lnianego białego lub farbowanego na modre albo ciemnogranatowe płótno. Białe płótnianki były wierzchnim ubiorem chłopów pańszczyźnianych. Z cienkiej tkaniny szyto płótnianki na święta, z grubej zgrzebnej na codzień i do roboty. Krój ich miał być podobny do kroju sukman; posiadały one w tyle 2—3 fałdy. Starsze płótnianki miały kołnierz stojący, póź­ niejsze leżący, wszystkie posiadały wyłożone klapki. Kieszenie w nich były ukryte a otwory osłonięte podłużnymi kawałkami materiału. Płótnianki były jedno i dwurzędowe. Robocze z guzikami pestkowymi, zwanymi bumbelkami, świąteczne dwurzędowe z rogowymi guzikami czarnymi. W okolicach Sie­ radza jak twierdzi Józef Raj z Charłupi Małej, płótnianki zapinano na czarne pętelki. 23 �S u k m a n y Sukmany nazywano niekiedy kapotami, a gdy już były stare sukmaniskami. Szyto je najczęściej z granatowej lub czarnej przeróbki, rzadziej z kupnego czarnego sukna. W okolicach Petrykoz, Przymiłowa i Dobronia szyto również sukmany z siwego sukna. Długość ich nie zawsze była jednakowa; w drugiej połowie X I X w. sięgały prawie do kostek, a w pierwszych latach X X w. tylko do pół łydek. Były one na ogół obcisłe i do­ pasowane. Poły ich nazywano skrzydełkami. Sukmany składały się z dwóch części, z obcisłego dopasowanego stanu, zwanego sznurówką i luźnej kloszowej spódnicy (ryc. 16 i 17). Stan obejmował jednolity tył zwę­ żający się w kierunku pasa oraz przód dzielący się na dwie połówki, w których w górnej części znajdowały się wywinięte podłużne klapy i kołnierzyk, oraz luźne r ę k a w y ; linie mankietu oznaczano poprzeczną zakładką. Dół sukmany składał się z pięciu części, z których jedna przypadała w formie trapezowatego płatu na środek, pozostałe cztery na boki i przód. W drugim dziesiątku X X w. z jednej i drugiej strony rzęsistej układanki, umieszczano trójkątne klapki lub pojedyncze guziki (ryc. 18). W sukmanach były przeważnie kieszenie boczne, wycinane w materiale. U niektórych kieszenie były podłużne i mieściły się wzdłuż szwów; w innych były kieszenie po­ przeczne. Tak jedne, jak i drugie osłonięte były klapami. Od spodu kieszenie posiadały najczęściej długie lniane woreczki. Niektóre sukmany miały tylko klapki kieszeniowe, ( 24 �a właściwa kieszeń ukryta była od spodu w górnej części stanu. Sukmany rzęsiste były dwu, a rzadziej trzyrzędowe i zapinały się na 4—5 guzików mosiężnych lub kościanych. Do rzadszych należały granatowe lub siwe sukmany zapinane na pętelki. W tych suk­ manach szwy i brzegi obszywano czarną lub niebieską tasiemką. Przednią część sukmany Ryc. 18. I . Sukmana z w y ł o g a m i , Monice, pow. Sieradz. I I . Sukmana z Wiechucic, pow. Sieradz. I I I . Surdut z C h a r ł u p i M a ł e j , pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C - k r ó j : d - część przednia, d ' - d o l n a część przodu, Ie - t y l n y płat, I I , I I I e - k l i n , f - tylna część, f'- dolna część tyłu, g - r ę k a w , h - mankiet, i - k o ł n i e r z , j - k l a p k a przy sfałdowaniu, k - patka. P o d z i a ł k a 1:37. Rys. J. Sosnowski, 1956 r. podszywano przeważnie barchanem lub kuczbają, pozostałe zaś — zgrzebnym płótnem lub starym wełniakiem. Barchany i kuczbaje podszewkowe były najczęściej w ciemną kratę albo w granatowobiałe lub czerwonobiałe prążki. Sukmana z w y ł o g a m i Sukmanę taką nazywają również kamyzelą lub kaftanem; dziś należy ona do rzadkości (tabl. I). W ubiegłym stuleciu i na pocz. X X w. występowała tylko w dawnych wsiach królewskich w pobliżu Sieradza. Jedyny dostępny jej okaz znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Sukmany z wyłogami robiono z granatowego, modrego, a nawet z jasnoniebieskiego sukna. Były to materiały pochodzenia fabrycznego lub chałupniczego. Sukmana składała 25 �się z dwóch części, z obcisłego stanu i luźnej spódnicy (dł. 75 cm), w pasie częściowo przecinanej. Przód miała jednolity, z niedużym wcięciem i wykładem u góry (ryc. 16 i 17). Sukmana z wyłogami posiadała stojący kołnierz, rękawy proste i zakończone mankie­ tami o szerokości 9 cm. Kieszenie z obu stron były starannie obszyte podłużnym paskiem. Zapinano je na pięć w y p u k ł y c h żelaznych guzików. Na podszewkę przeznaczano naj­ częściej lniane samodziałowe płótno, rzadziej materiał kupny. Sukmany należały do paradnego stroju męskiego. Przednia ich część, plecy, wstawki przykieszeniowe, stojący kołnierz i wyloty rękawów, a nawet dziurki do zapinania gu­ zików, ozdobione były przy pomocy cynobrowego sznureczka wełnianego. Były one ozdobione czerwonym lub amarantowym suknem oraz metalowymi guzikami na mankie­ tach i wyłogach. Surdut Surdut pojawił się w drugiej połowie X I X w. (ryc. 18, III), ale w pierwszych latach X X w. stał się odzieżą odświętną. Szyto go wyłącznie z kupnego czarnego, granatowego lub szaraczkowego sukna. Krój surduta różnił się od kroju sieradzkich sukman. Różnice te dotyczą zwłaszcza tylnej jego części. Przód, kołnierz i rękawy surduta były takie same jak u sukmany. Surduty były dwurzędowe i zapinały się najczęściej na 4 guziki przy pomocy dziurek. Po bokach miały klapki przypominające kieszenie. Podobnie jak sukmany b y ł y podszyte podszewką, na którą przeznaczano barwne barchany lub płócienka. K o ż u c h y Jeszcze do okresu międzywojennego noszono w Sieradzkiem dość powszechnie długie sute kożuchy, które dzielono na tak zwane toluby i dubloki. Pierwsze z nich miały żółtą skórę, a wewnątrz czarne bujne runo. Kożuchy były zaopatrzone w wielkie koł­ nierze a zapinały się na czarne guziki. Drugi rodzaj kożuchów szyto przeważnie z surowej skóry niefarbowanej; miały one wierzch biały, a spód z siwego baranka. Zapinały się na rzemienne pętle i skórzane guzy. Dublotki nie posiadały kołnierza. Kożuchy przepasywano szerokim skórzanym pasem. Pasy Zarówno pasy włóczkowe jak i skórzane należały już w latach 1900 —1914 do wielkiej rzadkości. Włóczkowe pasy wełniane robiono przeważnie w różno­ barwne, rzadziej jednobarwne prążki. Długość ich wahała się od 2—7 m, szero­ kość od 5—7 cm. W parafii Dobroń długie białe pasy wiązano na lewym boku sukmany. W Mnichowie i okolicy Ryc. 19. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki d r u ż b y t. zw. młodzianów. 1. Zasięg u b i o r u sieradz­ kiego pod koniec X I X w . 2. Obecny zasięg w i ę k s z o ś c i charakterystycznych cech ubioru. 3. Zasięg o b r z ę d o w e j chustki. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 r. 26 �wyrabiano krótkie modre lub czerwone pasy-nicianki, służące do jednorazowego przepasania. Pasy te (szer. 4—5 cm) były zaopatrzone u jednego końca w metalową sprzączkę, u drugiego zaś w rzemienny trok do za­ pinania. Pasów włóczkowych używano do granatowych sukman. Pasy skórzane dzielono na tzw. trzosy i pasy zwyczajne. Trzosy używane głównie przez bogaczy do odświęt­ nego stroju, wykonywano przeważnie z miękkiej czarnej juchtowej skóry. Z tyłu b y ł y one szersze (15 cm) a z przodu zwężały się do 4 cm. Pasy te posiadały z lewego boku odkrytą portmeję, t j . skórzaną kieszeń z klapką, której półokrągły obwód był wybity drobnymi mosiężnymi gwoź­ dzikami. Podobnie były zdobione troki i sprzączki. Jedna z najstarszych informatorek pochodząca z wsi Klonowej twierdziła, że przy trzosach ,,żegotały złociste kółka umieszczone przy l e w y m boku". Pasy zwyczajne, noszone przeważnie przez ludność niezamożną, robiono ze skóry juchtowej. Szerokość ich dochodziła do 10 cm. Na jednym końcu takiego pasa znaj­ dowała się mosiężna sprzączka jedno lub dwuigłicowa, na drugim jeden lub dwa troki z licznymi dziureczkami do zapinania (ryc. 5). Pas posiadał skórzaną ślówkę, służącą Ryc. 20. a - kośturek dębowy do zakładania troków. z 1895 r. Godynice, pow. Sieradz, Zarówno trzosy, jak i pasy zwyczajne, noszone były b - weselny bat na sarniej nóżce. przy sukmanach i kożuchach. Pasy skórzane czyszczono Ptaszkowice, pow. Ł a s k . Rys. dla połysku pastą. J. Golczyńska. Przy spodniach używano roboczych pasów wąskich, robionych zwykle z białej niewyprawionej skóry. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Sieradzanie od dawna nosili długie włosy, stąd zapewne powstało powiedzenie „koł­ tuny sieradzkie,,. Niektórzy informatorzy twierdzą, że dla w y r ó w n a n i a obcinano włosy pod donice. Mężczyźni rozdzielali włosy po środku na przedział, taką fryzurę nazywano prostką. Młodzież dbająca o swój wygląd, 13" 19« podkręcała przy pomocy grzebienia pukle włosów tak, że po włożeniu czapki, wznosiły się one k u górze. Włosy, które układały się w kędziory nazywano kędziorowatymi, a chłopców którzy je posiadali kędzierzawymi (ryc. 5). V> i ? V V ° \ // Ol V fi *~ l °— i // JO p L• • \ O \ J' \ \> Ryc. 21. Zasięg bata weselnego u ż y w a n e g o przez d r u ż b ó w . 1. Z a s i ę g u b i o r u sieradzkiego pod koniec X I X w . 2. Obecny z a s i ę g w i ę k ­ szości charakterystycznych cech ubioru. 3. Za­ sięg bata weselnego. Rys. K r . W o ź n i ń s k a , 1959 / * IB'W 19' CU *o " ^ - ^ CD * i^- 27 �Zwyczaj noszenia włosów na prostką został zarzucony jeszcze przed pierwszą wojną światową; odtąd zaczęto powszechnie obcinać i układać włosy po miejsku. Jeszcze w pierwszych latach X X w. były modne wąsy u mężczyzn zarówno w star­ szym jak i średnim wieku (tabl. I I rys. 22 i 23) . 53 Czapki Czapki luśniowane. Czapki tego typu nazy­ wali Sieradzanie najczęściej siwymi copkami. Noszono je powszechnie w X I X w. na początku X X w. należały już do rzadkości. Czapki te mogły być wysokie o dnie wyższym (ryc. 22), lub nieco niższe o dnie szerokim. Tak jedne jak i drugie kształtem swoim zbliżały się do ściętego stożka. Wysokie czapki luśniowane uważane były za wybitnie sieradzkie . W y ­ mienione okrycie głowy składało się z dwóch części; z właściwej czapki, szytej przeważnie z granatowego lub czarnego sukna, rzadziej z białego lub brunatnego aksamitu oraz z otoku robionego najczęściej z białego lub siwego ba­ ranka lub materiału w ł ó c z k o w e g o . Otok przyszyty w dolnej części do sukna, posiadał z lewej strony przecięcie, które przebiegało czapce. na całej wysokości. Na obu brzegach tego prze­ Ilustro­ cięcia znajdowały się dziurki przy pomocy któ­ rych sznurowano lub wiązano barankowy otok, niebieskiej lub czerwonej, rzadziej różowej (Dobroń) lub 54 53 Ryc. 22. Gospodarz w luśniowane] Wiechucice, pow. Sieradz. Wieś wana, 1910, V I I I , 20. używając do tego najczęściej białej wstążki (Przymiłów). R o g a t y w k i W Sieradzkiem czapki takie określano jako rogatki, rogate, rogówki, rzadziej copki w stery strony świata (Wola Dzierlińska, ryc. 23). Według tradycji ludowej rogatywki jawiły się z końcem X V I I I w. za czasów Tadeusza Kościuszki. Były noszone w popołowie X I X w. Na krótko przed pierwszą wojną światową zostały jednak całkowicie wyparte przez modne wówczas powieciki. Rogatywki składały się z dwóch części: wierzchu szytego najczęściej z modrego sukna, rzadziej czarnego i siwego oraz z otoku robionego z siwego lub czarnego baranka o dość długiej wełnie. Pierwsza część dzieliła się na cztery trójkątne kawałki zwane kwaterkami. Po ich złączeniu powstawały krzyżujące się szwy, które w okolicach Widawy obszywano białą lub czerwoną tasiemką. Rogatki sieradzkie miały dynko płaskie, a rogi usztywnione i z lekka wzniesione k u górze. Były one pozbawione daszków. Pod koniec X I X w. pojawiły się okolicach Przymiłowa rogatywki sukienne bez baranka, u których w tylnej części otoka umieszczone były kolorowe tasiemki, dwie czerwone i jedna biała. Rogatywki przeznaczone na zimę pikowano watą lub pakułami oraz podszywano. Rogate czapeczki chłopięce robiono z granatowego sukienka, (ryc. 49 IVa). Krzyżujące się szwy w dnie dziecięcej czapeczki obszywano różową lub niebieską tasiemką. Dość często pośrodku tego dna umieszczano pomponiki z różnobarwnej włóczki wełnianej. Dla dzieci przeznaczano również czapeczki tzw. kwaterkowe składające się z czterech 28 �jednakowych części (ryc. 51). z kolorowego perkalu lub a podszywano samodziałowym Wierzch czapeczki ozdabiano kami z barwnej włóczki. Szyto je barchanu płótnem. pomponi­ K a s z k i e t y Pierwsze wzmianki o granatowych kaszkietach znajdujemy w listach goń­ czych z pierwszej połowy X I X w. Wzmianki te są jednak lakoniczne. Jak wynika z relacji naszych informatorów kaszkiety zwane powiecikami albo powiatówkami zaczęły się rozpowszechniać dopiero w pierwszych latach X X w. (tabl. I). Wierzch takiej czapki robiono z granatowego, rzadziej czarnego sukna a spód z płócienka o ciemnej barwie, daszek rydelek oraz lampas oblamka z czarnej masy lakierowanej lub skóry. Powieciki składały się z szerokiego dna Ryc. 23. Gospodarz w granatowej rogatywce. wyniesionego w przedniej części k u górze, M n i c h ó w , pow. Sieradz. Fot. W . Boretti, K a ­ z otoku wysokiego (4—5 cm) zaopatrzo­ lisz, 1909 r. nego w zakładki — zaszewki i niewiel­ kiego daszka. Całość kaszkietu usztywniano tekturą. M a c i e j ó w k i Maciejówki pojawiły się i rozpowszechniły w okresie międzywojennym. Dotąd jeszcze noszą je w wielu wsiach (ryc. 2, 8, 9, 24). Są one robione z granatowego marenga. Posiadają wierzch zaokrąglony i z lekka wystający ponad otok. Daszki i lampasy przy nich są przeważnie z masy. Czapki barankowe zwane kurzojkami, kurzojkowatymi lub okrągłymi, noszone były jeszcze w X I X w. Robiono je ze skórki baraniej, króliczej lub z czarnej włóczki. Bogatsi gospodarze sprawiali so­ bie baranice karakułowe. Czapki baran­ kowe podbijano watą, pakułami, wełną, a niekiedy skórką jagnięcą lub baranią. Ponadto wszywano do środka podszewkę barchanową lub płócienną. Duchenki t j . czapeczki przeznaczone dla zmarłych mężczyzn szyto jeszcze na początku X X w. z białego lnianego płótna. Ryc. 24. Granatowy kaszkiet modny jeszcze w pierwszych latach X X w . Charlupia Mała, pow. Sieradz. Rys. J. G o l c z y ń s k a . . , , . , . . . . W niektórych wsiach wiązano duchenkę niebieską wstążeczką (ryc. 49 II). Kapelusze Starsi mężczyźni noszą dotąd jeszcze w porze letniej słomiane kapelusze. Robią je z plotek zębatych, t j . z czterech rozpłaszczonych r ó w n y c h słomek, przeważnie ucinanych 29 �na pniu zboża. Z plotek tych szyją najpierw mocnymi lnianymi nićmi dno kapelusza, potem otok, a w k o ń c u rondo. Sieradzanie wyróżniają w kapeluszu trzy zasadnicze części: krymką (dno), krągiełko (otok) i pióro czyli zasłonką (rondo). Słomiane kapelusze przeznaczone na święta posiadały wzdłuż otoku najczęściej taśmą t j . czarną lub granatową, rzadziej zieloną lub czerwoną wstążkę. Kapelusze przezna­ czone do pracy i na codzień nie posiadały tych ozdób, lecz miały zwyczajne troki płotki z ciem­ nego materiału. Rondo kapelu­ sza w czasie noszenia lekko wyginano k u górze. Borowiacy (Borusowie) mieszkający w oko­ licach Klonowej i Godynic stro­ i l i swoje kapelusze piórami kraski lub żołny. Już w pierwszej połowie X I X w. chłopi w Sieradzkiem nosili czarne kapelusze o kulistej główce i szerokim rondzie. Na przełomie X I X i X X w. stają się modne kapelusze filcowe czarne 0 niskiej główce i niewielkim rondzie oraz kapelusze ryżowe. Zarówno pierwsze jak 1 drugie były w dolnej części otoku przepasane czarną wstążką (szer. ok. 3 cm). W czasie noszenia filcowego kapelusza podwijano przy nim brzegi ronda z lekka k u górze. O b u w i e Najstarsze buty miały przyszwy i cholewy jednolite; nazywano je ordynaryjnymi. Buty te przetrwały do końca pierwszej wojny światowej. Wierzchy ich robiono z czarnej skóry juchtowej, futrówkę zaś irchową. Cholewy sięgające kolan zszywano dratwą w tyle. Nad obcasami posiadały one tzw. huncwoty w formie niewielkiego trójkąta skórzanego, przymocowanego przy pomocy drewnianych szpileczek do pinagi. Według informatorów huncwoty ułatwiały zdejmowanie butów. Buty pasowe, które noszono obok ordynaryjnych, miały cholewę oddzieloną od przy­ szwy i robione były na zamówienie. Posiadały one również w tylnej części nad obca­ sami huncwoty. W drugiej połowie X I X wieku były modne buty karbowane, noszone przeważnie przez bogatych gospodarzy. Posiadały one miękkie cholewy juchtowe oddzielone od przyszwy zrobionej ze skóry hamburskiej. Cholewy te w górnej części usztywniano irchową wyklejką czyli wykliką, w dolnej natomiast układano sześcio lub ośmiokantowe karby, tworząc z nich kilkurzędową h a r m o n i ę ; przed sfałdowaniem dolną część cholewy moczono przez dłuższy czas w wodzie, po czym wypełniano ją słomą i obwiązywano sznurkiem w t y m miejscu, gdzie miały być wgłębienia. Cholewy były zaopatrzone w rze­ mienne uszy, które ułatwiały wciąganie ich. Dla większej elegancji w górnej ich części robiono dratwą stebnówkę. W butach karbowanych na usztywnionej pinadze znajdował się również huncwot skórzany przytwierdzony przy pomocy trzech błyszczących gwoź­ dzików. Obcasy podbijano mosiężnymi podkówkami. W okresie międzywojennym pojawiły się buty o fasonie miejskim. W tym czasie upowszechniły się również czarne sznurowane buciki. Przy pracy, zwłaszcza jesienią i zimą, mężczyźni najchętniej noszą trepy, które przy­ jęły się dopiero w okresie pierwszej wojny światowej. Najczęściej noszą trepy o przy30 �szwie skórzanej, rzadziej natomiast całkowicie drewniane, zwane drewniokami, pioruna­ mi lub kocimi jamami (Podule). Podeszwy u trepów względnie całe trepy najczęściej robią olchowe, rzadziej osikowe lub wierzbowe. Skórę do drewnianej podeszwy przy­ twierdzają drucianymi haczykami lub gwoździkami. A b y spody trepów nie darły się i nie przyjmowały śniegu, podbijają je na zimę knaflami t j . starą zelówką lub kawał­ kiem gumy. Drewniaki są ciężkie i łatwo łupliwe, gdyż wnętrze ich jest dłubane. Mają one na samym czubku wypukłość, którą nazywają kurzojem. Obuwie na zimę nacierano sadłem lub tranem, aby je zabezpieczyć przed wilgocią. Buty zwłaszcza przeznaczone na niedzielę czyszczono specjalną pastą lub smarowidłem spreparowanym sposobem domowym z sadzy i mleka. Uważano, że cholewy u butów muszą błyszczeć jak lustro. Dla większej wygody wkładano do środka wiechcie z żytniej słomy. W końcu X I X w. tak pończochy jak i skarpetki były jeszcze dość dużą rzad­ kością ; mężczyźni nosili prawie wyłącznie onucze, które robili zimą z wełnianych szmat, latem zaś z płóciennych płatów. D o d a t k i do s t r o j u m ę s k i e g o Drużbowie stroili na uroczystości weselne czapki w sztuczne kwiaty i błyskotki (tabl. I). Przystrój ten nazywali wińcem (Klonowa i okolice), bukietem (Brąszewice) albo poprostu kwiotkiem. U nasady wieńca przymocowana była czerwona lub biała wstążka związana na kokardę, której końce luźno opadały na ramię. Wieniec przytwierdzano najczęściej z prawej lub lewej strony czapki, rzadziej nad daszkiem (Bogumiłów). Prócz wieńca młodzianowie nosili przy boku białą lub czerwoną wstęgę, sięgającą nieraz do kolan. W górnej części tej wstęgi widniał często mały bukiecik, złożony ze sztucznych kwiatków i szklanych barwnych paciorysżków. Również starosta weselny i pan młody miał przy boku białą wstążkę, przypinaną u pierwszego przy prawym, u drugiego przy lewym boku. Przy wstążce starosty znajdowała się przeważnie gałązka m i r t y lub barwinku, przy wstążce młodego gałązka rozmarynu lub ruty. W e s e l n e c h u s t k i . O. Kolberg podaje, że w 1851 r. w okolicach Zduńskiej Woli i Widawy młodzianowie zakładali chustkę przez r a m i ę . Zwyczaj ten przetrwał w Sie­ radzkiem prawie do końca X I X w. Informatorzy twierdzą, że do tego celu służyły chustki ponsówki (okolice Sieradza) lub chustki białe (Wodzierady, Małyń, pow. łaski). Jeden z najstarszych gospodarzy z Monie opowiadał, że w 1895 r. na weselu miał na piersiach i plecach skrzyżowane dwie czerwone chustki a na prawym boku przypiętą trzecią, białą chusteczkę. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę białe chustki batystowe zawieszane jednym końcem na piersiach, drugim przy­ twierdzane u lewej kieszeni (tabl. I). Chustki weselne kwadratowe lub trójkątne były duże i mniejsze ( 3 5 35 cm) a dla ozdoby przywiązywane do sarniej nóżki u bata. Oba Ryc. 26. Oszyweczka u fartucha ozdobiona rodzaje były przez dziewczęta haftowane stebnówką. Zapusta Mała, pow. Sieradz, i po brzegach dziergane barwną włóczką - - Golczynska, 1955 r . lub obszywane koronką w kolorze różowym czy niebieskim. Niekiedy w rogu chustki wyszywano monogram chłopca. W południowej części powiatu sieradzkiego i łaskiego chustki młodzianów były obszywane b a r w n ą naj­ częściej czerwoną, niebieską lub zieloną tasiemką. 3 6 x R y s J Jeszcze w okresie międzywojennym używano batów w czasie zapraszania gości na wesele i jazdy państwa młodych do ślubu (tabl. I). Baty te nazywano biczami (Sieradz), pizdrutami (Grzymaczew), knutami (Małyń), harapami (Pudłówek). Składały się one z b i 31 �czyska i bicza. Dla większej wygody i parady biczysko z sarniej nóżki obszywano w górnej części materiałem, a następnie zaopatrywano w rzemienną pętlę, służącą do trzymania (ryc. 20b). L a s k i . Laski drewniane nazywano kośturkami, maćkami, a niekiedy kijoskami; rączki zwano korzystką lub kulką. Robiono je najczęściej z jałowca lub z dębiny. Ucięty wiosną materiał na laskę był korowany i gładzony, poczem dla łatwiejszego uformowania rączki zanurzano go w gorącej wodzie. Aby laska nie pękała nabijano ją żelaznymi lub mo­ siężnymi skuwkami (ryc. 20). T a b a k i e r k i . Według informatorów tabakierki wyszły z użycia na początku X X w. Były one z miękkiego wieprzowego pęcherza, lub z krowiego rogu. Pierwsze nazywano bachorzynami; miały one kształt woreczka, którego górną część wiązano przy pomocy lnianego sznurka. Tabakierka rogowa przypominała beczułkowatę pudełko, w którym dno i wieczko było z cienkiej deseczki brzozowej. Wieczko zaopatrywano w rzemienny uchwyt do otwierania. R o z d z i a ł VI OGÓLNY OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO U b i ó r r o b o c z y . Ubiór kobiecy przeznaczony do pracy, był mniej staranny i naj­ częściej bez ozdób (ryc. 27). Składał się on przeważnie z koszuli, spódnicy lub wełniaka, zgrzebnego fartucha, płóciennej chustki i pantofli lub trepów. Kobiety chodziły zwykle latem boso, a niemowlęta nosiły w zgrzebnych prześcieradłach lub obrusie. Dziewczęta więcej dbały o swój ubiór, zakładały do pracy czystą i niełataną odzież, a te, które chciały się przypodobać chłopcom chodziły w pole w ubiorze świątecznym i tam przebierały się w mniej kosztowny przyodziewek. • Strój świąteczny. Zarówno ko­ biety jak i dziewczęta ubierały się latem w odzież szytą z cienkich i lżejszych ma­ teriałów, przeważnie pochodzenia chałup­ niczego lub fabrycznego. Nosiły lniane koszule z kryzką, spódnice ze stanikiem, fartuchy, pończochy, trzewiki lub pantofle, różnego rodzaju chustki i paciorki. Kobiety nosiły czepce wiązane jedwabki, a dziew­ częta długie warkocze, ozdobione prze­ ważnie kwiecistą wstążką. O k r y w a ł y się nie­ kiedy chustką latówką lub turecką (ryc. 45). W rozległej parafii małyńskiej, leżącej w dorzeczu Neru, kobiety na przełomie X I X i X X w. paradowały w niedziele w słomianych brązowych lub czarnych kapeluszach przystrojonych w otoku bar­ w n ą wstążką i kwiatami. Chusteczki do nosa, obszyte koronką zakładały kobiety z prawej strony fartucha lub niosły je zwinięte w ręku. Ryc. 27. 32 L e t n i ubiór roboczy. K o ś c i e r z y n , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. �Dziewczęta ubierały najchętniej w święta białe albo zielone pończochy a do boku przypinały kwiaty. W Ni emirowie i okolicy starsze niewiasty wtykały we włosy drobne gałązki barwinku. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. letnia odzież świąteczna dzieci była bardzo pry­ mitywna, składała się z długiej płóciennej koszuli przepasanej białym trokiem. Tylko zamożniejsi rodzice ubierali swoje dzieci w sukienki (katanki), fartuszki, czapeczki i trzewiki (ryc. 7). Podstawą świątecznego stroju zimowego kobiet i dziewcząt były wełniaki, kaftany, zapaski do pasa i odziewu, wełniane chustki i chusty (tabl. I i I I ryc. 6 i 56). Zamożniejsze kobiety nosiły zimą długie węgierki, szuby watowane, mamelki, czarne tureckie szale oraz chusty wyzłacane o szerokich prążkach, dziewczęta zaś barwne włócz­ kowe zarękawki. W pogodniejsze i cieplejsze niedziele zimowe Sieradzanki ubierały się w kopki, c z e p c e - r ą b k i , na które zakładały marynusowe chustki. Młode mężatki i dziew- Ryc. 28. M ł o d a m ę ż a t k a w szerokiej kopce t i u l o w e j . Sieradzkie. Reprodukcja z p o c z t ó w k i Piekarskiego, 1911 r. częta chodziły zimą w grubych fabrycznych chustach lub samodziałowych obrusach. Za­ równo chusty jak i obrusy zarzucały na głowę, plecy i piersi, kryjąc w ten sposób także i ręce. Podobnie ubierano małe dziewczynki (ryc. 9). Nieodzownym uzupełnieniem świątecznego stroju kobiet i dziewcząt były korale, bursztyny, perełki, siekanki i szklane pacioryszki w rozmaitych kolorach. Przy dawnym tradycyjnym stroju noszono wyłącznie bursztyny, korale i perełki. W okresie między­ wojennym rozpowszechniły się siekanki i pacioryszki (ryc. 44). S t r ó j w e s e l n y . Panna młoda szła do ślubu najchętniej w białym, kremowym, sele­ dynowym lub niebieskim stroju, (tabl. I ) . Ubrana była w koszulę o szerokich rękawach, spódnicę obszytą u dołu czarną aksamitką, fartuch wełniany lub batystowy, trzewiki sznurowane czarną lub czerwoną tasiemką, białe bawełnicowe pończochy z niebieskimi podwiązkami, za którymi nierzadko znajdowały się gałązki lnu. Zimą młoducha wkładała kaftan lub węgierkę jedwabną lub marynusową chustkę zarzuconą rogiem na plecy i sznury korali i bursztynów lub perełek. Zasadniczą i najstarszą ozdobą panny młodej były wstążki i korona zakładane na głowę a dość często pożyczane na wsi lub we dworze. Upinaniem wstążek zajmowała się 5 7 3 Strój sieradzki 33 �swaszka z druhnami (ryc. 52). Na welon, który pojawił się w drugiej połowie X I X w., zakładano mirtowy wianek. Wdowy szły do ślubu w tzw. falbance wyglądającej spod barwnej marynuski. W czasie oczepin młodożeniec wyjmował „na szczęście" z korony lub welonu panny młodej trzy szpilki, poczym swaszka uwalniała jej głowę z obrzędowego stroju. Swaszka, zwana również swachą, idąc na we­ sele zakładała najczęściej kopką, którą przepasy­ wała zieloną wstążką, a do prawego boku przy­ pinała szeroką czerwoną wstęgę, różę lub karafijoł. Rzadziej natomiast do ułożonych nad czołem war­ koczy wiązała w kokardkę czerwoną wstążkę. W dawnych weselach sieradzkich brały udział przeważnie cztery druhny. W okolicach Sieradza i Widawy najczęściej miały one na głowie stroik z barwnych wstążek i nieduży wieniec ze sztucz­ nych kwiatów i błyskotek, rzadziej same wstążki lub pojedyncze kwiaty w kolorze białym. Niekiedy stroiły głowę różanym wiankiem. W okolicach Pabianic druhny zakładały białą opaskę i wtykały we włosy astry, niekiedy przyczepiały w tyle białą kokardę, od której spuszczały luźno końce wstążek. We wsiach, w których mieszkała ludność zwana Borusami, druhny przypinały na lewym boku kilka gałązek mirty i białą kokardę. W czasie weselnych uroczystości prawie każda druhna trzy­ mała w ręku chusteczkę ozdobioną k o r o n k ą lub czerwonym haftem. Jeszcze w X I X w. zmarłe kobiety chowano w specjalnie na ten cel uszytej lnianej białej odzieży pozbawionej węzłów (ryc. 30 II). Składała Ryc. 29. Kobieta w naramiennej zapasce się ona z długiej śmiertelnej koszuli zwanej zgłem, zwanej fartuszka. Zakrzewki, pow. Ł a s k . szytych pończoch i dwóch chustek, z których jedna Fot. K . Wecel, 1955 r. służyła do wiązania głowy, druga zwana niekiedy toktuską (Brąszewice) okrywała ramiona. Obecnie ubierają je tak, jak chodziły za życia, a więc w kopkę, spódnicę, fartuszek, pończochy i pantofelki. Strój do pochówku może być w kolorze białym, czarnym, nie­ bieskim lub wiśniowym. Około 1925 r. zaczęto po staremu głowy zmarłych kobiet okry­ wać chustą. Panny ubierano do trumny nieco inaczej. Rozpuszczano i m włosy a na głowę wkładano w X I X w. stroitko z ciemnych wstążek, a w X X w. zakładano welon z m i r ­ towym wianuszkiem. W czasie żałoby noszą fioletowe kaftany, ciemne spódnice oraz czarne chustki i fartuchy. R o z d z i a ł SZCZEGÓŁOWY VII OPIS SIERADZKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule Świąteczne koszule kobiece były kroju p o n c h o lub p r z y r a m k o w e a szyto je z lnianego cienkiego płótna, podobnie jak koszule męskie. Koszule te posiadały przy kołnierzyku, mankietach i przyramkach starannie ułożone zmarszczki zbirki, których ilość 34 �dochodziła niekiedy do stu. Aby zbirki jak najlepiej leżały przyszywano je raz lub dwa razy białą lnianą nitką. Brzegi kołnierzyka i mankietów obrzucano koronką obszytkiem, obróbką (Klonowa). Niekiedy obszytko przy mankietach tworzyło dość szeroką falbankę. Przyramki i mankiety u wielu koszul świątecznych były ozdobione skromnym haftem. Krój koszul roboczych składał się z dwóch zasadniczych części, górnej i dolnej. Górną część zwano ciołkiem, dolną podołkiem. Ciałko szyto przeważnie z cienkiego płótna, podołek ze zgrzebnego. Górna część obejmowała przód, tył, rękawy z ćwikiem i mankietami, Ryc. 30. I . Koszula p r z y r a m k o w a z n a d o ł k i e m . Brodnica, pow. Sieradz. I I . Zgło (koszula ś m i e r t e l n a z końca X I X w. Monice, pow. Sieradz. A - przód, B - t y l , C - części k r o j u : d - g ó r n e p ł a t y ciałka (I), d ( I I ) - przednia część zgła, d ' - t y l n a część zgła, (II), d'(I) - t y l n a część ciałka (plecy), e - części n a d o ł k a f - r ę k a w , g - mankiet, h - koronka przyszyta do mankietu tzw. obszytko, i - ćwikieł, j - p r z y r a m k i k - k o ł n i e r z y k , 1 - obszytko k o ł n i e r z y k a . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Sosnowski. przyramki oraz niewielki stojący kołnierzyk, na który najczęściej nakładano dość szeroką kryzkę. Na przodzie miały one długi obrębiony przyporek, który zapinał się pod szyją na jeden guziczek. W X I X w. i na początku X X w. koszule robocze najczęściej wiązano pod szyją b a r w n ą tasiemką lub troczkiem. Jeszcze w drugiej połowie X I X w. dla zmarłych kobiet szyto śmiertelne długie koszule, które nazywano zgłami. Szyto je podobnie jak męskie. W e ł n i a k i Wełniaki na staniku nazywają w Sieradzkiem najczęściej słonikami rzadziej wełniokami. Wyróżniają w nich spódnicę i sznurówką. Spódnicę robiono z przeróbki t j . m a t e r i a ł ó w prążkowych, o tle czerwonym (cynobrowym), rzadziej zielonym, buraczkowym lub fiole­ towym (tabl. II). W najstarszych dziewiętnastowiecznych materiałach wełniakowych, w których prze­ ważało tło czerwone, p r ą ż k i występowały pojedynczo. Były one bardzo wąskie (dwu lub trzynitne) i powtarzały się, tworząc razem z tłem szeroki raport. W tkaninach tych prążki były najczęściej granatowe, fiołkowe, zielone i czarne. W ciągu ostatnich pięć­ dziesięciu lat zaszły dość znaczne zmiany, zjawiły się nowe zestawienia kolorystyczne, stały się modne prążki zespołowe w układzie symetrycznym, ożywione niekiedy b a r w n ą 3* 35 �przewłoczką. Tło zaś w tkaninie wełniakowej zostało znacznie zwężone. W tym czasie wprowadzono również nowe barwy, między i n n y m i żółtą, różową i białą. W okresie międzywojennym pojawiały się wełniaki tak zwane łowicoki albo łowickie, o szerokich pasach na czerwonym lub zielonym tle (ryc. 55). Materiały na te wełniaki robione były przeważnie na warsztatach klasztornych SS. Urszulanek w Sieradzu. Na spódnice używano również tkanin samodziałowych jednobarwnych, czerwonych, fioletowych lub buraczkowych czyli brązowych. Spódnice fioletowe jako żałobne noszono w czasie postu i ceremonii pogrzebowych . Spódnice wełniaków robiono z jednego płatu (dł. 3-4 m, szer. 30-92 cm). Układano je w fałdy, których liczba sięgała do 50 i więcej (ryc. 31 i 32). Były to spódnice jałdziste. Miały one najczęściej u dołu podszytą listwę (5-8 cm). Dolny brzeg był najczęściej ob­ szyty sznureczkiem lub czarną szczoteczką. Spódnice z jednokolorowej samodziałowej tkaniny, układane w drobne fałdy zaprasowane u dołu w szeroką falbankę noszone w pierwszych latach X X w. przetrwały dotąd jeszcze w Ldzaniu i okolicy. Na spódnice te przeznaczają 5 m dobrze ubitego materiału. Spódnicy na przodzie nie zszywają lecz zapinają na zatrzaski na całej jej długości. U dołu zapięcia umieszczają w dwóch rzędach białe guziczki a od spodu wiążą spódnicę w pasie przy pomocy sznurka. Dość często spódnice wełniakowe posiadają w dolnej części jedną lub dwie czarne aksamitki (ryc. 33). Sznurówki występujące przy opisywanych spódnicach były robione z tego samego m a t e r i a ł u co i spódnica albo z materiału kupnego, przeważnie wełnianego w kolorze zielonym, niebieskim, czarnym lub czerwonym. Sznurówki podszywano podszewką z płótna 58 Ryc. 31, 32. Czerwony w e ł n i a k z f a l b a n k ą z 1920— 1939 r. Z a k r z e w k i , pow. Ł a s k . Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, nr. i n w . 1617. Fot. K . Wecel, 1957 r. 36 �lnianego własnej roboty. Krój ich składał się z trzech części, tyłu i dwóch przodów. Sznurówki miały dość duży wykrój pod szyją. Dziewiętnastowieczne sznurówki były dopasowane. W okresie międzywojennym stały się modne sznurówki o plecach zupełnie gładkich i luźnych Niekiedy obszywano sznurówki po brzegach kolorową tasiemką lub sznurkiem. S u k i e n k i Wśród wierzchniej odzieży kobiecej najbardziej rozpowszechnione są sukienki ze stani­ kami, które nazywają stónikami. Są one robione z fabrycznych barwnych, wzorzystych materiałów, najczęściej z kretonów i wełny. Przed 1914 r. szyto je z tzw. marynusu lub kaszmiru. Sukienki kaszmirowe dość często nazywano kaźmierówkami. Sukienki składają się ze stanu zwanego sznurówką oraz z dołu zwanego spódnicą (ryc. 34). Dawne sznurówki posiadały tylną część zwężoną k u dołowi i przeciętą na plecach łukowato, sznurówki współczesne nie posiadają tego przecięcia, lecz na jego miejscu znajdują się specjalne zaszewki, w które niekiedy wkładają sznureczek, aby go uwypuklić i usztywnić. Przy niektórych sznurówkach daje się zauważyć w przedniej ich części przy samej spódnicy podłużne wstawki, które swoim wyglądem przypominają część szerokiego pasa. Są one z tego samego materiału co całość opisanej odzieży. Sznurówki wbrew swojej nazwie, nie są na przodzie sznurowane tasiemką, lecz zapi­ nane na barwne, najczęściej wypukłe guziczki. Dół sukienki szyją z 4 - 5 brytów (3,5-4 m szer., 0,70 - 0,85 m dł.). Materiał ten układają w fałdy, z których tylne są szersze, boczne węższe. Część przednia spódnicy, na szerokości około 25 cm, jest zupełnie gładka. Ryc. 33. W e ł n i a k zwany stanikiem w d o i nej części ozdobiony a k s a m i t k ą i z a k ł a d k a m i . Woźniki, pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955. Ryc. 34. Sukienka zwana stanikiem marszczona w tzw. w o d ę . M ę k a , pow. Sieradz, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 2915. Fot. K . Wecel, 1957. 37 �Dawniejsze spódnice były układane w drobniejsze fałdy. Miały one również szersze gładkie przody, długi rozpór i obszyte były u dołu płócienną listwą i czarnym sznureczkiem lub szczoteczką. Spódnice zwane obracajkami robią z jedwabiu, popeliny, płótna lub materiałów samo­ działowych w prążki. Obracajki płócienne lub kretonowe stanowią letnią odzież roboczą. i i i i i i ! I I I I I I I I II i l II a I 1 I I I I I I I I TT M M M M I TT M I I M I I I i I l I i I i l | | l i i i i l i i i i i i i i I l i i i l I i i i i ii i i i i M i I i i i i i M M i i i i i l i i l i i i i i i ii TT TT i I i i I i i i 1 i i i i i i • i i i ! i l ' 1 I i i I i i l l l I i i i i , ' i ' ' 1 i i i i i i TT I I a a Ryc. 35. K r ó j sukienki zwanej słonikiem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. S p ó d n i c a : a - b r y t y ; s z n u r ó w k a (część górna), b - część ś r o d k o w a pleców, c - części boczne, d - część g ó r n a pod p a c h ą , e - część dolna przypadająca""na bok i p r z ó d , g - f - części przodu u k ł a d a n e w w o d ę , h - p r z y r a m e k . P o d z i a ł k a 1 : 20. Rys. J. Sosnowski, 1957 r. Kaftany, w ę g i e r k i Jeszcze przed pierwszą wojną światową niemowlęta i dzieci ubierano w sukieneczki, k t ó r e nazywano katankami. Na zimę szyto je z barwnej flaneli lub barchanu, a na lato z kretonu. Katanki składały się ze staniczka czyli kar oczka zapinanego w tyle na guziczki oraz z długiej i dość szerokiej spódniczki, często ozdobionej w dolnej części czarną aksamitką. Ryc. 36. K a f t a n y kobiece. I . Kaftan zwany szacek, pow. Sieradz. I I . Kaftan z ogonem, Chartupia Mała. I I I . K a f t a n zwany mamelką, Monice, pow. Sieradz. A - p r z ó d , B - t y ł , C , - c z ę ś c i k r o j u . P o d z i a ł k a 1 : 30. Rys. J. Golczyńska, 1957 r. 38 �W latach międzywojennych w Niemirowie i okolicy strojono dzieci w sukieneczki chłopki, u których staniczki były sznurowane niebieską lub c z e r w o n ą tasiemką. Kaftan uchodzi w opinii informatorów za najstarszą część odzieży. Nosi on najczęściej miano kaftana z ogonem, rzadziej natomiast kusanki (Kurów pow. łaski). Szyto je prze­ ważnie z jednokolorowych samodziałów l n i a n o - w e ł n i a n y c h lub towarów fabrycznych, najchętniej z tkaniny czerwonej, buraczkowej, ciemnozielonej l u b granatowej. Niekiedy tylko przeznaczano na kaftany materiały prążkowe. Krój ich był bardzo prosty i podobny do męskich spencerów gdyż składał się E C Z Y C K I z pięciu zasadniczych części, z których jedna przypadała na tył, dwie na przód, pozostała na rękawy (ryc. 36). Kaftany były dość obcisłe i sięgały do pasa. Ich tylna część była lekko zaokrąglona i nieco dłuższa niż przednia. Nie po­ siadały one dekoltu ani też kołnierzyka, a wykrój pod szyją b y ł wykończony oszewką szerokości 1 cm. Kaftany te podszywano samodziałowym płótnem, kraciastą flanelą, a niekiedy starym wełniakiem lub zapaską. Zapinano je przy pomocy pętelek i guziczków, któ­ rych liczba dochodziła do 6. Guziczki u b i układano przeważnie w dwa rzędy. Dół, r ę k a w y i przód kaftana ozdabiano Ryc. 37. Zasięg sieradzkiego czepka - kopki i kaftana granatową lub czarną aksamitką (ryc. 40). zwanego mamelką z p o c z ą t k u X X w . 1. Z a s i ę g u b i o r u ZASIĘG SIERADZKIEGO CZEPKA KOPKI I KAfTAHA ZWANEGO HAMELKA Z POCZĄTKIEM XXw sieradzkiego w X I X w . 2. Obecny zasięg większości Na przełomie X I X i X X w. strojem charakterystycznych cech. 3. Zasięg czepka i mamelki. świątecznym zamożniejszych kobiet był Bys. K . W o ź n i ń s k a , 1959 r. kaftan, zwany mamelką lub kaftanem z peleryną. W okresie międzywojennym wyszedł zupełnie z użycia. Szyto go z czarnego lub granatowego sukienka. Krój jego b y ł bardziej skomplikowany, gdyż składał się aż z 15 części. Po zszyciu tych części tworzył się u góry szeroki sfałdowany kołnierz zwany często peleryną, a u dołu długa i szeroka baskina ułożona w fałdy (ryc. 38 i 39). Mamelkę podszywano płócienną, bawełnianą, rzadziej wełnianą podszewką, gładką lub w białoczerwone paseczki. Najgorszy gatunek podszewki przeznaczano na plecy i rękawy. Ryc. 38 i 39. Kaftan zwany mamelką Monice, pow. Sieradz. noszony przez z a m o ż n i e j s z e kobiety. Fot. K . Wecel, 1957 r. 39 �Podszewką dawano również pod baskinę. Nie było jej natomiast zupełnie pod peleryną. Mamelki zapinano na guziki w dwóch rzędach. Guziki te były różne, a więc, drobne mosiężne o spodzie cynkowym, szklane czubajkowate białe lub żółte oraz kościane czarne. Kaftan zwany szackiem zjawił się w Sieradzkiem już w pierwszych latach X X w . Szyto go z granatowego lub czarnego kretonu. Przód jego po jednej i drugiej stronie ozdabiano aksamitką i licznymi zakład­ kami. Krój tego kaftana składał się z siedmiu części; jedna część przypadała na plecy, dwie na przód, reszta na r ę k a w y . Mankiety przy rękawach posiadały górny brzeg ząbkowany. Kaftany te jak wskazuje przytoczona rycina, pozbawione są kołnie­ rza. Zapinają się na czarne guziki (ryc. 36). Węgierki wychodziły z użycia już na początku bieżącego stulecia. Nosiły je zimą zamożniejsze kobiety. Węgierki były pod­ bite kożuchem, wełną lub watą. Pokry­ wano je granatowym, czarnym, lub ciemno­ zielonym suknem. Kołnierz, brzegi przy zapięciu i skośne kieszenie, a niekiedy i mankiety robione były z białego lub Ryc. 40. K o b i e c y kaftan z ogonem. szarego wyprawionego baranka. Z b o r ó w , pow. Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r. Krój węgierki można odtworzyć na podstawie ilustracji; przód jej składał się z dwóch jednolitych części, tył zaś był przecięty w pasie i obejmował plecy gładkie lub wcięte łukowato oraz dół ułożony w dwie i więcej fałd. Niektóre typy węgierek miały tył jednolity. Sięgały one prawie do kostek i zapinały się na haftki i metalowe w y p u k ł e guziki lub kołeczki. Ilość pętelek i guzików nie zawsze była jednakowa; przy jednym na przykład było 6 pętelek i tyleż guzików, przy innym 8 pętelek i tyleż guzików. Guziki były uszeregowane w dwa rzędy. Na szwach znajdujących się na plecach i częściowo w pasie, jak też na brzegach r ę ­ kawów pozbawionych baranka, naszywano dla ozdoby jasnogranatowy sznureczek lub plotkę. F a r t u c h y i zapaski Fartuchy samodziałowe, zwane niekiedy przypaską (Bobrowniki), noszone były od niepamiętnych czasów, a używane tak do pracy, jak i na święta (ryc. 41). Fartuchy przeznaczone do roboty szyto ze zgrzebnego płótna, inne z czerwonej przeróbki, w której Ryc. 41. Czerwony fartuch. występowały pojedyncze prążki. W X X w. Woźniki, pow. Sieradz. Muzeum Archeolo­ pod wpływem mody tkaniny na fartuchy giczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 4183 Fot. K . Wecel, 1957 r. ulegają zmianom; zjawiają się wielobarwne prążki ożywione przewłóczką. Obok dawnego czerwonego tła, występuje niekiedy tło granatowe, siwe lub zielone. Na fartuch do pasa używano najczęściej materiału o wymiarach 162 X 80 cm. Materiał ten w szerszej jego części układano w fałdki, do k t ó r y c h przyszywano oszewkę. Oszewkę 40 �robiono zwykle z tego samego materiału co płat fartuchowy, rzadziej zaś z kupnej tasiemki. Aby fałdki należycie trzymały się w czasie noszenia, stebnowano je w górnej części przy pomocy barwnych nici. Niekiedy również stebnówką obrzucano oszewkę. Brzegi fartucha zarówno u dołu, jak i częściowo z boku, obszywano tasiemką krympą zieloną, różową lub czarną. Fartuch wiązano w pasie przy pomocy różnobarwnych tasie­ mek, umocowanych po końcach oszewek (ryc. 26). Fartuchy do odziewu robiono z lnianowełnianej tkaniny zwanej przeróbką. W X I X w. przeróbki miały na czerwo­ nym (cynobrowym) tle poje­ dyncze wąskie, dwu lub trzynitne prążki, najczęściej czar­ ne, fiołkowe, zielone, grana­ towe. Na początku X X w. w przeróbce fartuchowej zja­ wiają się prążki zespołowe, które tworzą tzw. modę. W okresie międzywojennym mody w tego rodzaju tkaninie rozszerzają się i wzbogacają 0 nowe barwy i układy (tabl. II). Do przewłoczki używa się już wtedy wełny zielonej, różowej, granatowej, białej lub innej. Czerwone tkaniny fartuchowe, używane w t y m czasie w Zakrzewkach 1 okolicy, posiadały różno•iodne raporty, u których jed­ nobarwne niebieskie lub zie­ lone prążki skupiały się sy­ metrycznie przy dwunitnych prążkach czerwonych lub wiś­ niowych. W tkaninie tej zaz­ naczają się również wąziut­ kie trzynitne prążki białego jedwabiu. Przeróbki fartu­ chowe o modrym tle wystę­ powały w latach międzywo­ jennych w okolicach Sie­ radza. Miały one zespołowe symetryczne prążki, przez środek których przechodziła niebieska, zielona, żółta lub różowa przewłoczka. Fartuchy do odziewu szyto z jednego płatu materiału, (szer. 1,80 — 2,00 m., dł. 78 — 80 cm). Płat ten zbierano wzdłuż górnej szerokości w drobne fałdki, a następnie przyszywano go do podwójnie złożonej oszewki. Niekiedy Ryc. 42. Fartuch s a m o d z i a ł o w y , czerwony w p r ą ż k i z p o d w ó j n ą z a k ł a d k ą . W o ź n i k i , pow. Sieradz. Fot. St. K a ł u ż a , 1955 r. Ryc. 43. Fartuszek ozdobiony b a r w n y m haftem. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Ł o d z i nr. i n w . 2916. Męka, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 41 �na oszewkę przeznaczano również wzorzystą wełnianą wstążkę. Fartuchy do odziewu zarzucano na głowę w czasie niepogody i w i c h r ó w ; w dni pogodniejsze okrywano n i m ramiona, wiążąc je najczęściej pod szyją (ryc. 29). W X I X w. i w pierwszych latach X X w. fartuchy szyto z różnych materiałów; świąteczne i ślubne naj­ chętniej z cienkiej wełny, a zwłaszcza z marynusu, robocze i do wyjścia z perkalu, płócienka lub samo­ działowego płótna drukowanego. Spośród wymienio­ nych tkanin najbardziej ceniono marynusy. Były one w rozmaitych kolorach, granatowym, zielonym, niebieskim, ciemnoczerwonym, kremowym lub różo­ wym. Perkale i płócienka były przeważnie w drobne paseczki. W okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej najbardziej ulubionym materiałem stał się batyst. Dawne fartuchy sieradzkie, zwłaszcza świąteczne były bardzo długie i szerokie i sięgały prawie dołu wierzchniej odzieży. Fartuchy międzywojenne i po­ wojenne są od dawniejszych nieco krótsze. Fartuchy noszone przed pierwszą wojną światową były suto marszczone w pasie lub układane w drobne fałdy, które często dla wzmocnienia przyszywano w poprzek różnobarwną włóczką. Brzegi tych fartuchów albo obszywano z trzech stron białą koronką, albo też ozdabiano płaskim haftem (ryc. 43). W okresie m i ę ­ dzywojennym stały się bardzo modne białe fartuchy Ryc. 44. Kobieta w e w s p ó ł c z e s n y m batystowe, układane w szerokie falbanki, a u dołu stroju ś w i ą t e c z n y m . Z a k r z e w k i , pow. ozdabiane zakładkami i zdobinami kwiatowymi. Po­ Ł a s k . Fot. K . Wecel, 1957 r . nadto po brzegach fartuchy obszywano walensjenką zwaną również obszytkiem. Fartuchy noszono do spódnic i wełniaków; wiązano je w pasie, na brzuchu lub grzbiecie przy pomocy barwnych tasiemek, najczęściej w kolorze różowym lub amarantowym. Uczesanie i n a k r y c i e g ł o w y Najstaranniej utrzymywały włosy dziewczęta. W X I X w. splatały je najczęściej w dwa warkocze, które po ozdobieniu wstążką, rzucały luzem na plecy (ryc. 7 i 28). Włosy rozczesywały na tak zwaną prostkę t j . przedział. Na początku X X w., zgodnie z sze­ rzącą się wówczas modą, niektóre dziewczęta upinały warkocze wokół głowy. Moda ta miała również swoje zwolenniczki wśród młodych mężatek. Swaszki weselne wiązały warkocze czerwoną wstążką, której końce z fantazją rzucały na ramię. W t y m czasie mężatki układały włosy w tak zwaną ósemkę. Sposób ten wymagał dużo czasu i b y ł związany z noszeniem kopki. Chcąc ułożyć włosy w ósemkę, pleciono najpierw dwie kitki i dwa warkocze. K i t k i z bocznych promieni włosów opuszczano niżej uszu, a następnie łączono je z pozostałymi warkoczami, które z kolei układano w tyle głowy. Tak ułożone włosy wiązano tasiemką. Rozpuszczone włosy nosiły tylko druhny i panna młoda i to wówczas, gdy zakładały na głowę stroik lub koronę. W X I X i na początku X X w. w czasie oczepin świeżo za­ ślubionej mężatce uroczyście włosy obcinano. 42 �C h u s t k i na g ł o w ę i do o k r y c i a Według źródeł etograficznych, na terenie Sieradzkiego używane były w pierwszej po­ łowie X I X w. kolorowe chustki kwieciste, a prawdopodobnie marynuski i białe płócienne chustki samodziałowe. W tym okresie wyróżniano jedwabnice, marynuski, latówki, kaźmierówki, pluszówki, tureckie, wyzłacane oraz chustki robione sposobem domowym. Jedwabnice, niedbownice, niedbowki lub jedwobki posiadają na wszystkich brzegach ko­ lorowe szlaki i frędzle. Tło mają różne, najczęściej zielone, szafirowe lub czerwone. Jedwabnice noszono razem z kopką. Składano je na stole lub skrzyni w płaski wałek w dwojaki sposób; wzdłuż rozłożonego płatu albo przeciwległymi rogami. Chustkę złożoną pierwszym sposobem wiązały najczęściej starsze kobiety gładko przy szyi, mężatki w i ą ­ zały je nad czołem w tak zwane różki. Do chustek wełnianych należały marynuski, latówki, kaźmierówki i pluszówki, do wełniano-bawełnianych tureckie oraz wyzłacane. Wszystkie były pochodzenia fabrycznego. Marynuski były dwóch rozmiarów; 76 x 76 i 88 * 88 cm. Tło miały one również roz­ maite: czerwone, czarne, zielone, białe lub żółte. Chustki żółte zwane bułankami były najbardziej lubiane, zwłaszcza przez młode kobiety. Marynuski sprzed 1914 r. posiadały szlak i środek w y p e ł n i o n y drobnymi motywami kwiatowymi, natomiast marynuski międzywojenne posiadały szlak skomponowany z dużych róż. Brzegi jednych i drugich zdobione były drobną plecionką wraz z frędzlami. Marynuski wiązano bezpośrednio na tak zwany rąbek. Duże chusty przeznaczone do okrycia ramion nazywano latówkami. Były one z fa­ brycznej wełnianej tkaniny drukowanej. Niekiedy na ich tle występowały jaśniejsze jednokierunkowe prążki utkane z jedwabiu; pojawiły się one w drugiej połowie X I X w. i noszone były jeszcze w pierwszych latach okresu międzywojennego. Latówki kwadratowe 145 cm lub 176 cm , były przeważnie czerwone lub czarne i posiadały przy brzegach szlak utwo­ rzony z motywów kwiatowych, a po środku rzucone kwiatki. Brzeg latówek zdobiony był długimi frędzlami i siateczką. Wykończenie takie robiły najczęściej same kobiety, używając do tego domowej przędzy. Kaźmierówki należały do chustek świątecz­ nych, noszono je przeważnie w dni chłodniejsze. Były oezdeseniowe, cieliste z siateczką i dłu­ gimi frędzlami, najczęściej o rozmiarach 90x90 cm. Pluszówki noszone w latach 1890 — 1930, były wełniane i jak twierdzą informatorki, ro­ biono je z wełny pochodzącej z węgierskich baranów. Czarne, szare, białe lub bordowe miały zawsze jedną stronę gładką, a drugą włochatą. Noszono je głównie zimą. Po złożeniu w trójkąt zarzucano ję na głowę i puszczano luźno lub okręcano wokół szyi a przerzuciwszy pod pa­ chami wiązano dwa końce na plecach. Chustki tureckie, zwane niekiedy francu­ skimi, były niekiedy dwojakich rozmiarów; kwadratowe o metrowej wielkości i prostokątne ^ . (164 x 1 7 5 cm). Pierwsze służyły do okrycia charłupia Mała, pow. Sieradz, głowy, drugie ramion. Tak jedne jak i drugie Fot. K . Wecel, 1955 r. i 2 R y c K o b i e t a w t z w c h u ś d e t u r e d d e 43 �charakteryzowały się tym, że posia­ dały stylizowane motywy wschodnie. W chustkach kwadratowych obramo­ wanie tworzyły poprzeczne prążki na czerwonoczarnym tle. Duże chustki pro­ stokątne o tle czarnym robione techniką żakardową, miały osnowę bawełnianą, wątek zaś wełniany. Na wszystkich brzegach posiadały wzorzyste obramo­ wanie (ryc. 45). Chustki wyzlacane (160x150 cm) miały wątek wełniano-jedwabny, a os­ nowę bawełnianą. Były to chustki o układzie pasowym, w których obok tła czerwonego występował także haft U B I warsztatowy (splot kostkowy) ręczny, z w y r a ź n ą dominantą motywów żółtych o odcieniu złotawym. Od tego właśnie Ryc. 46. Zasięg fartucha z k o r o n e c z k ą t . zw. obszytkiem. koloru poszła nazwa chustki (ryc. 54). 1. Zasięg u b i o r u sieradzkiego w X I X w . 2. Z a s i ę g większości charakterystycznych cech u b i o r u sieradzkie­ Chustki wyzlacane złożone w trójkąt go. 3. Z a s i ę g fartucha. Rys. K r . W c ź n i ń s k a , 1959 r . narzucano tak, że jeden jej koniec wisiał na plecach, a dwa pozostałe na piersiach. Noszono je tylko w dni świąteczne. Ostatnią grupę chustek sieradzkich stanowią chustki własnej roboty, kwadratowe lub trójkątne z batystu, jedwabiu, kaszmiru, płótna samodziałowego lub fabrycznego, prze­ ważnie w kolorze białym lub czarnym. Chustki te zdobią na brzegach frędzlami l u b białym obszytkiem. Niekiedy w dolnym kącie wyszywają różnobarwne kwiaty (ryc. 47). Chustki trójkątne nazywają rogówkami. ZASIĘG FARTUCH* Z KORONEGZKA T ZW 08SZYTKIEM O 5 U B/l 0 R ( Ł Ę C Z Y C K I TOK" Czepce Ryc. 47. Czarna chustka rogówka ozdobiona r ę c z n y m b a r w n y m haftem. B o g u m i ł ó w , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r . 44 Czepce w Sieradzkiem można podzielić na trzy grupy, t j . na kopki, czepce okrągłe i rąbki. Kopka składała się z główki zwanej rów­ nież czółkiem, ślorki, obszytka oraz falbanki (ryc. 50). Główkę i falbanki robiono z tiulu, ślorkę z białego płócienka, obszytko zaś z fabrycznej bawełnianej wstaweczki. Falban­ kę układano z tiulowego paska długości 2,5 m. Tiul przeznaczony na główkę był przeważnie ręcznie haftowany, i posiadał kształt półko­ listy. Wolny jego brzeg starannie podwijano i przyczepiano nitką. Brzeg od strony czoła zlekka zwijano i łączono obszytkiem przy pomocy ściegu okrętkowego. Z kolei ob­ szytko łączono z prostokątną ślorką i do niego przytwierdzano dwie lub więcej kar­ bowanych i krochmalonych falbanek. Wzdłuż obszytka przechodził biały sznureczek, J r k t ó r y m ściągano całość czepca na głowie. W czasie noszenia dno czepców zwisało two- �rząc tak zwane sadło albo rozkładało się wszerz. Wyróżniano również czepce twarde i miękkie, t j . w całości lub w części krochmalone. Na kopkę zakładano przeważnie jedwabkę zwiniętą w luźny przypłasz­ czony wałeczek, której końce wiązano nad czołem w różki, lub przy szyi. Jedwabka przechodziła tuż za falbanką i obejmowała tylną część głowy; na skutek tego cała wierzchnia część czepca była odsłonięta. Czynności zwią­ zane z zakładaniem jedwabki na kopkę określano wykrumarzeniem (tabl. II). Czepek okrągły z tiulu deseniowego, modny w latach międzywojennych, roz­ powszechnił się najbardziej w okolicach Mnichowa i Godynic (ryc. 48). Posiadał czółko nieco wzniesione k u przodowi, garniturek z drobno karbowanych fal­ banek, obejmujący cały dolny brzeg właściwego czepca i wiązania metrowej długości szersze u dołu, a węższe u góry. Czółko przy opisywanym czepcu było dość wysokie i uformowane okrągło; jego średnica wynosiła około 40 cm, a ó Ryc. 48. Starsza kcbieta w Czepku o k r ą g ł y m z 1941 r. Klonowa, pow. Sieradz. Fot. A . K o n d r a t i u k 1956 r. a Ryc. 49. I . a - czapeczka dziecięca z 1921 r., b - k r ó j części bocznych, c - k r ó j części ś r o d k o w e j . Muzeum w Sieradzu nr. i n w . 331. Rys. J. P. Dekowski. I I . Duchenka, a - widok, b - k r ó j . Monice, pow. Sieradz. I I I . W s p ó ł c z e s n a czapeczka dziecięca. Barycz, pow. Łask, a - w i d o k ogólny, b - części k r o j u . I V . Rogata czapeczka dziecięca. Brodnica, pow. Sieradz, a - w i d o k ogólny, b - k r ó j denka, c - b o k ó w , d - otok baran­ k o w y . P o d z i a ł k a 1 : 10. Rys. I V w y k . J. G o l c z y ń k a 1957 r. 45 �a obwód 55 cm. Od spodu podszywano brzeg dla usztywnienia wykrochmaloną tasiemką. Garniturek nad czołem składał sią z czterech falban, w dalszej części tylko z trzech, Falbanki układano w drobne i jednokierunkowe karbki; górne miały około 2 cm, dolne około 1 cm. Dla ozdoby przybierano falbanki niebieską wstążeczką. Wiązadła przyszy­ wano po bokach czepca, tak by po związaniu ich pod brodą lub na piersiach na kokardę, przechodziły one z tylnej części głowy pod uszami. P e w n ą odmianą czepca okrągłego był również czepiec tzw. olenderski, który pojawił się w piewszych latach X X w. we wsiach weberskich w okolicach Pabianic. Był on szyty z cienkiego tiulu, często ręcznie haftowany. Składał się z główki karbowanych falbanek czterech nad czołem, a jednej w tyle przy szyi. Przy czepcu t y m były długie rozszerzające się k u dołowi wiązania upinane na dużą kokardę pod brodą. Inny typ czepka stanowił tak zwany rąbek czyli falbanka. Od niepamiętnych czasów aż do X X w. noszono go zimą pod marynuskę lub chustkę turecką. Składał się z dwóch 1 Ryc. 50. Czepiec t i u l o w y zwany kopką. Czechy, pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1957 r. zasadniczych części: tiulowej, tworzącej najczęściej dwie karbowane falbanki oraz płó­ ciennej lub perkalowej, tworzącej prostokątną opaskę lub dość obcisłe czółko. Na czółko przeznaczano zwykle jeden płat materiału składany podwójnie na l i n i i długości, a potem zszywano razem jego górne brzegi. Tak jedna, jak i druga odmiana czepca pod chustkę zaopatrzona była w białą tasiemkę, służącą do przymocowania na głowie. Z braku ta­ siemek wiązano je sznurkami lub zwyczajnymi płóciennymi trokami. Chustki zakładano na czepki rąbkowe w ten sposób, że zakrywano ich część płócienną, zostawiając wolne falbanki nad czołem i wokół twarzy. K o r o n a panny m ł o d e j Jeszcze do pierwszej wojny światowej w wielu wsiach sieradzkich strojono głowę panny młodej w barwne wstążki, k w i a t k i i błyskotki To przybranie nazywano najczę­ ściej koroną, wieńcem, rzadziej wiankiem lub kokosznikiem (tabl. I ryc. 52). Składało się ono z właściwego okrycia głowy, z tak zwanej korony oraz z grupy wstążek luźno puszczonych na plecy. Na wewnętrzną część okrycia głowy przeznaczano pro46 �stokątny kawałek perkalowej lub płó­ ciennej tkaniny (52 x 34 cm), z której robiono czapeczkę, kształtem przy­ pominającą kapuzę. Na boki i na górę tej czapeczki naszywano drobno karbowane dwie wzorzyste wstążki. Karby wstążek układano pionowo. Na tylną część czapeczki również dawano jednobarwną, najczęściej ró­ żową lub jasnoniebieską karbowaną wstążkę. Niekiedy do upięcia wstążek za­ miast przedstawionej czapeczki, uży­ wano białej płóciennej chustki, którą po dokładnym założeniu na głowie panny młodej przewiązywano od czoła do szyi wstążką, lub zwykłym ka­ wałkiem tkaniny. U dolnego brzegu czapeczki lub chusteczki przyszywano . gęsto wzorzyste wstążki (7-8). Wstążki b i o n a p ł a s k i m b a r w n y m haftem. Monice, pow. te szerokości 7 cm, a długości 120 Sieradz. Muzeum w Sieradzu. Fot. K . Weceł, 1957 r. i więcej centymetrów, puszczano luź­ no na plecy i boki. Korona stanowiła najważniejszą część ubioru głowy panny m ł o d e j ; obejmowała tak zwany łubek i bukiet. Łubek robiono z prostokątnej tektury (24x6 cm). Węższe jego końce sklejano tworząc w ten sposób okrągły rulonik. Ścianki łubka pokrywano białą tkaniną, po czym naszywano w dwóch liniach poziomych "niebieską wstążkę marszczoną obustronnie w ząbki. Na tak utworzone tło rozwieszano liczne sznurki różnobarwnych paciorków i przyszywano w dość dużych odstępach szklane żółte guziki zw. broszkami. W środku guzików znajdowały się trzy maleńkie korony kwiatowe. Guziki, które miały środek błyszczący nazywano lustereczkami. Łubek po przyszyciu do czapeczki lub chustki ozdabiano bukietem, na którego całość składały się błyszczące szklane paciorki osadzone na drucie pojedynczo lub podwójnie oraz rozmaite kwiotyszki jak konwalie, róże, goździki, groszek i inne. Czasem doda­ wano jeszcze pozłótko (szych), pawie pióra lub pióra gęsie farbowane na zielono. Zupełnie inaczej wyglądała korona ślubna w Ldzaniu i okolicy, gdzie noszono ją jeszcze przed 60-ciu laty. Górną część tej korony stanowił wianek w i t y na drucie z białych drobnych sztucznych kwiatów i zielonych listków. W tylnej-części tego wianka zawie­ szano cztery lub więcej białych wstążek, których końce sięgały zawsze niżej pasa. Podobnie zrobioną koronę z kwiatów i różnokolorowych wstążek nosiły w tym czasie druhny. R y c g l C z a p e c z k a d z i e c i ę c a w k w a t e r k i z 1 9 2 1 r o z d o N a k r y c i e g ł o w y d r u h e n W pierwszej połowie X I X w., jak wynika z relacji S z a n i a w s k i e g o , druhny nosiły staroświeckie czółka z czarnego aksamitu, k t ó r e ozdabiały wstążkami w jasnych ko­ lorach. Czółka zostały zarzucone w schyłkowym okresie pańszczyzny. Natomiast zwyczaj noszenia wstążek na głowie przez druhny weselne zachował się w niektórych wsiach jeszcze do okresu międzywojennego. Wstążki znajdujące się nad czołem układano, czyli pudrowano zupełnie jak w koronie młodej. Ułożone karby przypinano szpilkami do płóciennej czapeczki lub chustki związanej na rogi, a po t y m dopiero przyszywano je kolorową nitką. Wstążka przypadająca na dalszą część głowy była szeroka, lecz nie 47 �zawsze karbowana. Do tak ozdobionego czółka przyczepiano z trzech stron wstążki wiązane u góry w kokardę, a końce ich spuszczano swobodnie na plecy (tabl. I). W niektórych miejscowościach, a zwłaszcza w okolicach Sieradza, na upięte wstążkami czółko zakładano stroitko, które składało się z barwnych kwiatków, zielonych listków i błyszczących paciorków. Stroitko było o wiele niższe i skromniejsze niż korona panny młodej. We wsiach zamieszkałych przez Borusów, druhny nie stroiły głowy wstążkami, lecz wieńcem plecionym ze sztucznych kwiatów. Wieńce ozdabiano również błyszczącymi paciorkami i pozłociem. Prze­ t r w a ł y one w tej formie do 1914 r. C z a p e c z k i d z i e c i ę c e Dla "niemowląt i małych dzieci robiono czapeczki okrągłe i tzw. kwaterkowe, z różnych materiałów, najczęściej jednak z wełnianych lub bawełnianych. Czapeczki składały się z czerwonego, białego lub innego dna i z nis­ kiego otoku obszytego czarnym aksamitem. Czapeczki kwaterkowe obejmowały dwa boki owalne oraz środek w formie wydłużonego paska (ryc. 49). Pasek przechodzący przez środek czapeczki różnił się przeważnie kolorem i gatunkiem materiału od części bocznych. Dość często jednak robiono środek biały, a pozostałe części niebieskie. Zarówno czapki okrągłe, jak i kwaterkowe ozdabiano tasiemką lub kolorowym płaskim haftem. O b u w i e I b u J M l jHŁl Ryc. 52. Korona s t r ó j głowy panny m ł o d e j . Sieradzkie, Muzeum Najstarszym obuwiem kobiecym były czarne sznurowane trzewiki, które można było jeszcze dość często spotkać w okresie międzywo­ jennym. Robiono je ze skóry juchtowej; miały długie cholewki i w y ­ sokie obcasy. Pod koniec X I X w. napiętki trzewików ozdabiano mo­ siężnymi gwoździkami- W okresie międzywojennym rozpowszechniły się płytkie pantofelki zapinane z boku na guziczek i pasek. Nazywano je czółenkami. P ° d wpływem emigracji w ostatnich latach ub. wieku zjawiły się w Sieradzkiem tzw. klapatyny. Były to właściwie trepy o olchowych spodach, w których tylko przednia część posiadała skórzaną przyśzwę. Archeo­ logiczne i Etnogra­ ficzne w Łodzi nr. i n w . 8184. D o d a t k i do s t r o j u k o b i e c e g o Fot. K . P a c i o r k i . Paciorki nazywają niekiedy paciorami albo wisiorkami. Dzielą je na bursztyny, korale, perełki przewłoczki oraz dyntki. Bur­ sztyny mogą być prawe, t j . prawdziwe i sztuczne. Pierwsze mienią się, czyli połą. Korale również mogą być prawdziwe lub sztuczne. Te ostatnie nazywają siekankami lub siekańcami. Zarówno prawdziwe bursztyny jak i korale są najcenniejszym klejnotem ko­ biecym przechowywanym starannie w r o d z i n i e . Wecel, 1957 r. 59 W ostatnich 50 ciu latach rozpowszechniły się szklane dyntki, zwane również pacioryszkami. Są one wprawdzie łatwo tłukące i nie posiadają tej trwałości co bursztyny czy korale, ale są tanie i w różnych kolorach, to też są chętnie noszone zwłaszcza przez dziewczęta i młode mężatki. Przeważnie przy bursztynach i koralach umieszczano w dolnej części krzyżyki lub medaliki mentalicki, mentole. 48 �Od niepamiętnych czasów utarł się zwyczaj, że sznury paciorków wiąże się kwiecistą lub j e d n o b a r w n ą wstążką, ktarej końce puszcza się na plecy lub ramiona. Małą k r y z k ę koronkową przytwierdzoną bezpośredno do stojącego kołnierzyka koszuli nazywano kryziczkiem. W Dobroniu i okolicy oprócz kryzek noszono również specjalne kołnierzyki ozdobione haftem dziureczkowym (ryc. 57). Zimą lub w dni chłodniejsze jeszcze około 1914 r. nosiły dziewczęta rękawki. Robiono je na drutach z samodziałowej wełny. Jedne z nich były w różnobarwne paseczki czyli brąziate, drugie jednobarwne, a więc zielone, czarne, fioletowe lub białe. Niektóre po­ siadały przy dłoniach szeroką wełnianą falbankę koronkową. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Zdolniejsze kobiety same szyły niektóre części odzieży, jak portki, koszule robocze, wzorując się przy tym na odzieży gotowej. Większość jednak tradycyjnego stroju ludowego była wykonywana przez krawców mieszkających w osiedlach miejskich lub wiejskich. Szyli oni przede wszystkim dla mężczyzn — portki świąteczne, spencerki, lejbiki, sukmany, kapoty, kamyzele, dla kobiet — mamelki i węgierki. Niektórzy z nich cieszyli się dużym uznaniem; do nich między innymi należeli: Wojciech Kędzia z Monie (1880—1914 r.), Marcin Gtuch z Kuźnic Zagrzebskich ( 1870 — lt-14 r . ) , Jan Tumanik z Klonowej (1890—1918 r.), Błażej Paź z Sokolińca (1900—1916 r.) oraz Szustek z Burzenina (1885—1925 r.). Krawcy nie tylko przyjmowali powierzone roboty, ale również jeździli po okolicznych wsiach. Wędrownymi krawcami byli przeważnie ludzie niezamożni, pochodzenia "żydow­ skiego. Cieszyli się wśród swojej klienteli jak najlepszą opinią, byli przy tym bardzo skromni i kontentowali się niewielkim zyskiem. Nosili oni z sobą podręczny worek, w k t ó r y m obok naczynia do gotowania mieli również narzędzia krawieckie. Do naj­ bardziej popularnych w ę d r o w n y c h krawców w latach 1880 — 1925 należeli: Świder, Ursyn i Tobisz z Sieradza, Zelek z Dzigorzewa, Cherszlik i Ślepy Mosiek z Chojnego, zaś Chudy Smul z Szadku. Na wsi obok krawców pracowały także krawczynie. Bardziej zdolne i przedsię­ biorcze szyły nawet niektóre części garderoby męskiej, jak lejbiki, portki czy spencerki. Duże zdolności krawieckie po­ siadały między innymi: Józefa Zinciok z Jezior (1890—1916), Antonina Bęś z Mnichowa (1918 — 1939), Franciszka Heinrych z Kłocka (1914 — 1920), Jadwiga Kopowaz Podula (zm. 1918 r.)oraz Urbaniak z Wiechucic (1920—1950 r.). Ryc. 53. T r z e w i k i kobiece w y ­ konane ok. 1925 r. w e d ł u g starej mody. Zapusta M a ł a , pow. Sie­ radz. Fot. K . Wecel, 1957 r. 4 Strój sieradzki 49 �Znaczna część osób szyjąca odzież dla wsi odbywała normalne szkolenie rzemieślnicze, niewielka tylko część swoje umiejętności zdobywała drogą samouctwa. I tak na przykład Ignacy Owczarek z Charłupi Małej nauczył się kroić i szyć portki około 1890 r. w czasie odbywania służby wojskowej. Po powrocie do domu zajmował się tylko pracą związaną z t y m przyodziewkiem. Inny krawiec — samouk nauczył się szycia niektórych części stroju, będąc na służbie u gospodarza, którego syn trudnił się krawiectwem. Tak krawcy, jak i krawczynie wiejskie do 1918 r. wykonywali swoje prace ręcznie, używając przy tym igły, naparstka, nożyc, rzadziej żelazka do prasowania lub miarki. Przy zdejmowaniu tzw. miary używali sznurka, papierowego paska lub niekiedy specjalnej miarki. Metody mierzenia nie były zbyt skomplikowane, gdyż przy szyciu sukmany, mierzono najpierw długość ogólną, a po t y m dopiero od ramion do pasa; miarę obwodu brano w pasie i w gór­ nej części klatki piersiowej. Poza tym mierzono szerokość ramion i długość zewnętrzną rękawa. Podobnie brano miarę przy szy­ ciu kaftana i spencera. Na stonik — wełniak brano tylko dwa zasa­ dnicze wymiary : długość i obwód Ryc. 54. Część chustki w y z ł a c a n e j w p r ą ż k i . Sieradzkie. P^sie. M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi nr. i n w . 7831. Jedni po wymierzeniu w y c i Fot. K . Wecęl, 1957 r. nali najpierw formę papierową, a po tym dopiero według niej k r o i l i powierzony materiał, inni po wymierzeniu odrazu przystępowali do krojenia. Po wykrojeniu poszczególnych części przyodziewku, zszywali je i stopniowo pasowali na konkretnej osobie. Przy spencerku zszywano najpierw przód z plecami, a potym dopiero wstawiano rękawy, kołnierzyk i kieszenie. Przy sukmanie osobno szyto górną część osobno dolną, a w końcowej fazie łączono je razem. Jeżeli przód w sukmanie był jednolity, łączono go z plecami, a dopiero później wstawiano sfałdowany tył. W portkach przed zszyciem nogawek od strony wewnętrznej wstawiano w rozkroczu k l i n a w koń­ cowej fazie zaopatrywano je w pasek. w Czepkarki pracowały przeważnie po wsiach; szyły lub przerabiały czepce, haftowały je albo prały. Do zdolniejszych czepkarek z ostatnich 60-ciulat, należy zaliczyć: Stanisławę Stalińska z Łopatek, Pawlakową z Mnichowa, Grygłową ze Złoczewa, Wolarkową z K u ź ­ nicy Grabskiej oraz Bąbczynę i Archańską z Chojny. Nie mało też usługi oddawali Sieradzanom tkacze, garbarze, szewcy, rymarze i k u ś ­ nierze, którzy nie tylko mieszkali w większych ośrodkach miejskich, ale i w małych miasteczkach i wsiach. Tkacze skupiali się głównie w Dłutowie, Zelowie, Szadku, Pabianicach, Zduńskiej Woli i Burzeninie oraz we wsiach położonych w pobliżu tych miejscowości- Dzielono ich zwykle na dwie kategorie t j . na płócienników i s u k i e n n i k ó w . Pierwsi wyrabiali tkaniny lniane z materiałów częściowo lub w całości powierzonych, drudzy — chustki na głowę. 6 0 61 50 �sukno ubraniowe, cajgi itp. Tak jedni, jak i drudzy, pracowali systemem chałupniczym. Niektórzy z nich wyrobione materiały sami rozwozili po najbliższej okolicy. Szczególnie dużą ruchliwością w tej dziedzinie odznaczał się w okresie międzywojennym weber z Chorzeszowa nazwiskiem Berft. Na specjalną uwagę zasługuje działalność barona Tomasza Dangla, a także SS. Urszu­ lanek i Spółdzielni „Sztuka Sieradzka" w Sieradzu. Pierwszy zorganizował w X I X w. w Chojnym przedsiębiorstwo tkackie, w k t ó r y m produkowano materiały na w e ł n i a k i . Urszulanki pracę swoją prowadzą od 35 lat. Już w pierwszych latach swej działalności miały 15 warsztatów tkackich. W okresie międzywojennym wyrabiały dla klienteli wiejskiej z materiałów własnych lub powierzonych tkaniny odzieżowe, chustki tudzież szale, wzo­ rując się nie tylko na ludowych wyrobach sieradzkich, ale również na odzieży pocho­ dzącej z innych regionów. Obecna ich produkcja ogranicza się głównie do tkanin przez­ naczonych na zapaski. „Sztuka Sieradzka" powołana do życia po drugiej wojnie świato­ wej, wyrabia między i n n y m i tkaniny zapaskowe w oparciu o wzory regionalne. Część jej odbiorców również stanowi ludność wiejska. Niewielki tylko procent ludności garbowało skóry zwierzęce sposobem domowym, używając kory dębowej, wapna lub zakwaszonej mąki. Tak wyprawioną skórę przezna­ czano na obuwie, pasy, kożuchy i uprząż. Przeważnie jednak skóry oddawano do spec­ jalistów. Z dobrych garbarzy słynęły przede wszystkim Warta i Złoczew. Kwalifikowani szewcy pracowali przeważnie po miastach i miasteczkach, mniej zdolni i samoucy po wsiach. Najlepsze obuwie wyrabiali szewcy w Sieradzu, Błaszkach i Szczercowie. Jeszcze w X V I w. szewcy sieradzcy, jak wskazuje przywilej, mieli prawo sprzedaży swoich wyrobów nie tylko w Sieradzu, ale również i w Warcie i to bez żadnych opłat. Tymczasem czapnicy sieradzcy mogli zbywać swoje wyroby tylko w miejscu swego p o b y t u . W 1747 r. w dobrach pabianickich w 52 wsiach było 14 szewców i kowali, którzy rekru­ towali się przeważnie z chałupników i komorników. Szewcy ci musieli od­ dawać po 15 par nowych butów do pięciu f o l w a r k ó w . W X I X i X X w., jak świadczą relacje ustne, szewstwo pozostawało w rękach Polaków, prze­ ważnie pochodzenia wiejskiego. Do w y ­ bitniejszych szewców pracujących na początku bieżącego stulecia należeli: Stanisław Gabryś z Klonowej, Stanisław Żarnowiecki z Tomczyk, Jan Chlebisz i Franciszek Kulawiak z Monie oraz Andrzejewski z Klocka. Szewcy wiejscy przeważnie niekwalifikowani, po wzięciu miary robili naj­ pierw kopyto olszowe, a dopiero później według niego szyli obuwie. Kawalero­ wie i panny najchętniej nosili obuwie z obstałunku, starsi zaś zakupione na straganie jarmarcznym, gdyż było tańsze. 62 63 64 Ryc. 55. Gospodyni w w e ł n i a k u i w t. zw. fartuchu ł o w i c k i m . Wola D z i e r l i ń s k a , pow. Sieradz. Fot. K . Wecel, 1955 r. 51 ��������������������������E ZASIĘG UBIORU SIERADZKIEGO Zasięg ubioru sieradzkiego pod koniec XIX wieku Miasta i miasteczka Miejscowości z których pochodzi opis tekstowy Miejscowości z których zebrano materiał rieciowy Miejscowości z których zabrano mater. ikonagrafiezny Granice megradowego starostwa klonowskiego w XIXw Granice slarostwa sieradzkiego z XVII wieku H o • _o i / y\ G Z Y Cy.K/ŚI;, •OroS-iia WARTA Tubad 11 |l;if-:i;;f(i\i CriełBial( < 1 , , . | i ° . , > ™ , \ ' , , .'./• * S'i,, ^ -'".' ^ o " ' " .ni./'f" "°5.„» , o. Cl * iv . 'i. Vi? k v * ' op„„ n "•'• » i v > • • .1. .Kl.n... ° .P,.,lc, U* • •U • o',i , C Bukowiec D\ '• i*.'. y;' //„,' 1 c| B LUTUTÓW I 0 o R Eyc. 65. Mapa. Zasięg ubioru sieradzkiego na tle fizjografii terenu. Rys. K r . Woźnińska, 3959 r. �SPIS TREŚCI W s t ą p str. 3 . — R o z d z i a ł I . Obecny stan stroju ludowego na badanym obszarze, str. 7 . — R o z d z i a ł I I . Zarys historyczny rozwoju stroju sieradzkiego, str 8.—Rozdział I I I . Z a s i ę g stroju sieradzkigo, str. 16. — R o z d z i a ł I V . Ogólny opis sieradzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdział V . S z c z e g ó ł o w y opis sie­ radzkiego stroju m ę s k i e g o , str. 20. — Rozdział V I . Ogólny opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 32.— Rozdział V I I . Szczegółowy opis sieradzkiego stroju kobiecego, str. 35. — Rozdział V I I I . W y t w o r y i m a ­ t e r i a ł y , str. 4 9 . — R o z d z i a ł I X . Zdobiny, str" 54. — R o z d z i a ł X . Charakterystyka ź r ó d e ł , str. 57. — Przypisy, str. 61. — Literatura, str. 64.—Spis ilustracji, str. 66. —Streszczenie w j ę z y k u rosyjskim, str. 68 — S t r e ­ szczenie w j ę z y k u angielskim str. 72. — Spis t r e ś c i 78. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. 1951 Adam Glapa •— Strój dzierżacki, 1953 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 M) Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1955 (3) Część I I I . ŚLĄSK: t. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 P) 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Zywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 d8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 ( « Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 («) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 (*) Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn •— Strój Krakowski �A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi u b i o r ó w w monografiach kolejno o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j górali szczawnickich, 2. S t r ó j dolnośląski (Podgórze), 3. S t r ó j rzeszowski, 4. S t r ó j szamotulski, 5, S t r ó j krzczonowski, 6. S t r ó j k u r p i o w s k i Puszczy B i a ł e j , 7. S t r ó j łowicki,. 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 10. S t r ó j spiski, 11. S t r ó j p i o t r k o w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i , 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j o p o c z y ń s k i , 16. S t r ó j lubuski, 17. S t r ó j górali śląskich, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski, 20. S t r ó j b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i , 21. S t r ó j p o d l a s k i ' ( n a d b u ż a ń s k i ) , 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i (w d r u k u ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3567d2d0f5177e2ddf3419694726f949.pdf 426e7bda7348820efe61b5ff4a8eea94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource tkactwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4429 Title A name given to the resource Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w zakresie tkactwa ludowego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 2 I i . 1. Wystawa Bożena „O z okazji 20-lecia „Opocznianki", czerwiec I К 1969 r. Opoczno. II. 2. Opoczyński strój dziecięcy. Gołcz P О С Z N A N Obchodzone w br. 20-lecie Cepelii sprzyja obra­ chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych lat. Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół­ dzielni. Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po­ wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty­ styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na­ tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach, wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej. Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia­ łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za­ sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę. Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e ­ ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo­ czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego, granicząc z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o ­ wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra­ domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a . Warunki fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m rozwoju A" I J E J 20 L A: T rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo­ w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac­ k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu. Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto­ sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma­ łopolski, Łęczyckiego i jako teren przejściowy s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma­ zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom, w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń­ skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta­ n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę­ dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma­ zowszem niż z M a ł o p o l s k ą . l 2 3 L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie­ w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra­ dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze­ nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod­ r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw 213 ��4 społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te­ renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r ­ czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo, strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i ­ sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e i pieśni. Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod­ kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y ­ jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany, pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone... a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino­ wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y ­ glądają" . 5 Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada­ nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za­ robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy, a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n ­ e n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze­ w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś­ niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce, a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich, manufakturach i fabrykach. Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego. 7 8 Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za­ r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa­ gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa­ niach Instytutu Sztuki P A N . 9 10 O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż : Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w ­ ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a Bogusław Kowalec , a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu sztuki ludowej są też katalogi przewodniki i sprawoz­ dania z k o n k u r s ó w . n ls 1 2 15 16 18 Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i ­ czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta­ łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe­ go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję opieki upowszechnienia twórczości ludowej. ie II. 3. Występ zespołu „Opocznianki", Opoczno 1969 r, 11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja z zapaski z 1915 r. Kruszewice, pow. Opoczno. II. 5, Kilimek, wyk. 1950 г., rekonstrukcja z zapaski. Młynczysko, pow. Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak w koziołki, wzór współczesny, len z welną^ Й, 7, Zapaską opoczyńska. 215 �I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki, ną, wzór współczesny. Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan, Kilim, wełna. Smardzewice, pow. Opoczno. len z wełną. rekonstrukcja Opoczno. Ił. 10. Kilim z zapaski. Gapinin, w koziołki, len z weł­ pow. Opoczno. II. 12. «м ш «ж «t л* •ж m m urn í mm -mm mm mk > «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•» 9 Ш ШЩ «*< «99 •» «• " » a m m m m ' -m «. m •«* » wm ж m. ф <m вш »m Ш> **• «* «** •»"» **» mm am mm mm mmm» se* *s» «да «я» ш» »ш ^ ЦШ Ш W J8»W И " * ®m «и -«ü» • **** w at am a» «• «w «ж» «• S <*» S <"» : •" 2 * « 2 * «a» **" «w« »™ ^ S 2 ¡ fi 5 wm mm *Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » * «» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» * ^ ym *m »»» ««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z «ss» ;.$pt «S# **» »» •.««* *** " W : • : �ИМИ ""НИ .. .. i г: i i;. i i f »i:.-; ¡i ; > i ¡; : ,»¿Plflf • НОН ...... . ... i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji » ¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui 15 • И В Е -v••• ••• •c-'r '.;'">"i::a.i.. s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i . s : • i , :,J» • P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i " było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za­ kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa, Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice . Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a „Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal­ ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz­ nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży­ wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or­ ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow­ skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady­ cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy­ kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i Kultury PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń­ ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod­ niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej­ m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę ­ dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem, Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie, jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami 20 2 1 22 23 t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go­ spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w ­ szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo­ darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo­ darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj­ ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat­ kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa­ lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego, w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za­ trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a ­ niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie­ wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re­ gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re­ gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie­ wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych. 2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " , k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga­ n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla n i c h w spółdzielni. 24 217 5!1 �Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak­ teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u ­ nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia­ łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach. Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r. m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka­ m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę ­ powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo­ wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza­ cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra­ niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi, j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta­ wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie. Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y . Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz­ nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ­ kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y ­ m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga­ nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y ­ n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o ­ n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e ograniczając p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa. R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą produkcji 25 2 6 218 spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu­ k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po­ w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności „ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia­ łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel­ ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania­ m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół­ dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " . 21 P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze­ go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie. Jako jednostka gospodarcza m i a ł a zapewnić stały dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud­ żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość l u d o w ą regionu opoczyńskiego. P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon­ k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy. Kie­ r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro­ madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd­ n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy­ stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj­ n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te­ renu . O d tej c h w i l i dla w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski. Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy­ sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą 2S 29 ��rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po­ wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan­ k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól­ nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre­ sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół­ dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni, a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od­ b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y ­ cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju. Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa­ nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka, poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o ­ potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au­ torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja­ nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " . Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y ­ stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional­ nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla­ cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u ­ dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y ­ borza, Gorzałko wa, Smogorzewa, Wólki Karwickiej. Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o ­ II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna, Czapka, rękawiczki i szalik, włóczka, kordonkiem. Opoczno. witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s ­ n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego znaczenia. Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie­ go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po­ d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości. Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach najbardziej zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y ­ g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst­ k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk­ cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren. W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na­ wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie k i e r o w n i k a produkcji i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla­ n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed­ noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka­ mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros­ na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso­ kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h w s k a ź n i k ó w gospodar­ czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa­ nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie wykończona frędzlami, uchwyty zdobione krajką i „kucotkami". z krajki. II. 19. Krajka opoczyńska. U. 21. Komplet serwetek, len, haft ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ ... . - — 220 T - — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i n r Ił. 20. płaski �tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz­ poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m ­ n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a ­ dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo­ wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n ­ kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u ­ dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha­ rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze­ prowadzona na materiale zgromadzonym na wystawie w czerwcu br. 30 W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich, wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o ­ wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za­ stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a , a tkaczka nie t r a c i ł a czasu na przesuwanie postawu. W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za­ kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą „Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo­ wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a . W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do 1958 r. Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół­ dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro­ jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po­ czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj­ nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze­ stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon­ kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy­ muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma­ zowieckim i Łodzi. Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia, autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e , pochodzące z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u ­ zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u ­ dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji twórczej. Starsze tkaczki k o m p o n u j ą zazwyczaj bezbłędnie, młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j 221 �ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego , należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę ­ dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi konieczność z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć tylko pod jego kierunkiem. Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a ­ dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe­ netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko­ wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j . Nowe, udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy­ niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne­ go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda­ rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d ­ niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne­ go charakteru tkaniny ludowej. Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a ­ nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o ­ nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha­ nicznie. Praca tkaczki odbywa się na akord, według norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie. Zarobki obliczane s ą od ilości wykonanej produkcji. Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w pracy. Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji opracowany na podstawie wyliczonej normy dziennej. W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po­ zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j . Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo­ nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak „ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a ­ cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie wynosiły ok. 800 zł. Miesięczne zarobki c h a ł u p n i c z e k charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ­ ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza. sl Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę " asortyment składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e , n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna, tzn. obrusy, serwetki. Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo­ ry produkowane w piortie Cepelii podlegają ocenie Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco­ wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze­ nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u „ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han­ d l u detalicznym. 32 33 Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po­ lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy. Czym należy sobie t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy? Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą l u d o w ą w ogóle. Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych 222 a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za­ interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio­ ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me­ b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski wolał zajmować się s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re­ manentami. Wobec p o w s t a ł e j sytuacji, kierownictwo spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco­ wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk­ cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty­ k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu­ t o w y m i Cepelii. N a odcinku pracy kulturalnej regres w rozwoju spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców, .na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w — zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y ­ r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i ­ wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w ­ n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki". Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w 1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw­ szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za­ c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób. W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta­ ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo­ t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w 10-lecia swej działalności. Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ­ czesnym w n ę t r z u . Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy­ robami sztuki ludowej. Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian­ k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania. Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie­ profilowej, usprawnienia na odcinku organizacji pro­ d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie okresie zaznacza się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia (szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe zestawienie: Rok 1958 1960 1967 1968 1969 Liczba c z ł o n k ó w 161 167 212 229 260 (I półrocze) Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed­ n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r. Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie­ sięcznie. S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini­ stracyjni, razem 17 osób. S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce­ n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy. L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja �• nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j ­ dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego — zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha­ łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie­ wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y ­ konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch. W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim. Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach obejmował takie w y r o b y j a k : 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. K i l i m y opoczyńskie 160 X 240 160 X 240 K i l i m y smardzewickie 160 X 240 K i l i m y w „kozły" 150 X 30 Bieżniki w e ł n i a n e Obrusy 150 X 200 lniano-bawełniane Obrusy 150 X 150 lniano-bawełniane Obrusy lniano-bawełniane 140 X 140 65 X 85 Serwetki lniane Serwetki lniane 65 X"65 Serwetki lniane 50 X 50 25 X 40 Serwetki lniane 32 X 32 Serwetki lniane 40 X 50 Poduszki lniane Tkaniny lniano-bawełniane 150 szer. Narzuty jedwabno-wigoniowe (prod, n i e prof.) Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej (prod, nieSwetry maszynowe prof.) Usługi p r z e m y s ł o w e 1964—1965 600 szt. 600 900 3000 „ 950 „ 181.450 333.000 2400 2700 2615 4900 5000 5000 5000 3000 458.400 489.000 370.800 312.000 „ ,, ,, ,, ,, JJ )? 367.200 177.820 205.800 115.000 75.000 65.000 144.000 1600 m 124.000 4200 szt 642.000 2100 400 „ 1.320.000 280.000 80.000 6.000.700 Z powyższego zestawienia wyniKa, ż e spółdzielnia p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze­ starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w . W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia­ nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np. w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i ­ ło dowóz gotowych t o w a r ó w do Regionalnych Biur S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca czasami bezpośrednio z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska. W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964 — 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk­ cją i u s ł u g a m i „ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968 roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w (zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze­ daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y „Opocz­ nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł. II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy bawełną. Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska ziołki, len. i plaski w ko­ 223 �Ozdoby wnętrza: II. 24. Serca, bibuła kolorowa. Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga", bibuła, wyk. W. Niemirska. Odrzywół, pow. Opoczno. U. 26. Pająk opoczyński, słoma, bibuła, papier glansowany. Na t y m nie kończy się działalność „Opocznianki". Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula­ r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę ­ pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po­ w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni i przechodził razem z nią chwile dobre i złe. Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto­ ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " . D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw­ cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa­ nia? Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks­ p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o ­ dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do­ k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a ­ ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25 24 zania ścisłej w s p ó ł p r a c y (szczególnie z P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo­ rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio­ nalnego. I to było jedno źródło powstania świetnego wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " . N a s t ę p n i e w t y m samym składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska, S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po­ zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel­ ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk­ nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich. Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od­ cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca­ łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo­ czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż­ norodny. Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok. 70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół­ dzielni. Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal­ nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y , poduszki, bieżniki. W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224 �lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a ­ no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y ) o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n ­ nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a ­ na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu, niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w tkanin X I X w. Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo­ rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach jasnoczerwonego tła. Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed­ stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe (wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na­ krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo­ wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za­ kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa­ nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo­ bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach. Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna­ ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj­ częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " . Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory­ ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce, kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko­ szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł ­ nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo­ rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo­ czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty­ wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle. N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka­ zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery­ stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y ­ m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y ­ w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera­ deł. Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz­ n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga­ cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za­ leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o ­ dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko­ rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej odzieży, stała się inspiracją do opracowania przez „Opoczniankę" m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek. Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą ­ zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka­ nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne­ go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach 225 �uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d ­ kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa­ sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason. W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra­ dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki" wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i też wykonano z kolorowej włóczki. Dolne k r a w ę d z i e spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą . Obok w z o r ó w regionalnych bądź stanowiących adaptację p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz­ nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2 k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h . Na szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst­ kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera­ j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na­ z w ę w s i oraz d a t ę wykonania. O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci­ nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie­ tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re­ prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić, że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na regres w y c i n a n k i na t y m terenie widoczny zarówno w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty­ stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na­ grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a ­ rek . Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci­ nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw. a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo­ bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja — obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i opoczyńskiej. 3 4 IZ. 27. Pisanki opoczyńskie. II. 28-33. Wycinanki opoczyńskie: (il. 32), „rózga" — naklejanka wielobarwna (il. 33). 30 226 „fryz" (il. 28, 29), „kwadrat" (il. 30, 31), „rózga" �32 Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e " prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa­ żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r ­ czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa­ jąki, bukiety. Podsumowania 20-letniej „Opocznianki" dokonali uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel­ nię 13 czerwca br. w Opocznie. Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y ­ korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a ­ ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra­ portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do­ szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta­ nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow­ skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne. Dowodem tego jest wystawa tkactwa opoczyńskiego, która jest szczególnie p i ę k n a , na tle ogólnej sytuacji twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta­ wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół­ dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz­ ny twórczości ludowej i że nie tylko ze skupu, ale i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a ­ ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz­ niance". T y m twierdzeniem spółdzielni. kończy się trzeci okres historii Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za­ d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel­ ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla­ cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę. Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb­ szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada­ nia terenowe. Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte­ ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o ­ sków: Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y ­ twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki" pozwoliło na zorganizowanie p r z e m y s ł u chałupniczego opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po­ zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej zbliżonych do naturalnych, p r z e d m i o t ó w wytwórczości ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen­ tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu. W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za­ bytkowych t k a n i n oraz adaptacje, zawsze utrzymane w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po­ w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna­ czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra­ c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia swobodę. Swoboda ta dopuszczalna jest jednak tylko 227 �w granicach zachowania cech w ł a ś c i w y c h terenowi, z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha­ r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz­ nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie­ jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech­ niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este­ tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia, ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka­ ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n ­ ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je­ dynych w swoim rodzaju. Z zapaseczek, zapasek do „odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich, poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i ­ limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —• obrusy i serwetki. Na szczególną u w a g ę zasługuje osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę ­ dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s ­ nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz­ nie) uzyskuje olbrzymią skalę czystych, nasyconych barw, charakterystycznych d l a tradycyjnego tkactwa opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe­ l i o w s k i m spółdzielniom tkackim. ... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч| •»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j *.* 4.<1 v v v 1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4 1 «•<•••* »••»•••••<••• «"V *4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I l"fÍlM|||liJ||l »V<J II».».<»»•>•»«.,(4 I»»' ,| * 44 l<4k>t.»«ł»»»łl ц I,,...•<»«.••••*" ^ 4 4)44 4 4 4.4» •• < v > V v .4 >.<(«<< ••••>•! 4>44'444 »« J l | ».11.«<< i »>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,( .,4 4.4 <<<<<<••»>»>•' • « , , . . . » > < • < « <4 . I I • >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A <tiii ><,<•»• I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44 Ы€ M * *• «• «•»*•• 4» -* УК .7#\ У*ч ' • • Ч 'lv /IV /»у • • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •< •» IÍMÍM4 4 ' .44444 «I J " l ł < J i . i H. » »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4 •.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4 l'. • łrit>M<« lłr»llM 444-4, . > • • » » > . » 4 . < 4 4 f 4 1 . > » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44 " H 4 4 4 t | t H l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l 1 ( 4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I 35 II. 34. Wielobarwna naklejanka 35. Firanka opoczyńska, bibuła. 228 opoczyńska „kółko". П. W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni­ ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a ­ lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o ­ ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję. Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie­ odpowiednie surowce, warianty kolorystyczne zgodne z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo­ wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół­ dzielni. Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro­ dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a ­ cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie, realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza­ cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano­ w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d ­ kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy­ m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku. Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między­ bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a , Janów Karwicki, S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u , Nieznamierowice, Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków, B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice. P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a ­ m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre­ zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za­ sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski proponował na sympozjum czerwcowym w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " poza Stu­ dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m p o w i ą z a n i e m tego terenu z regionem opoczyńskim, szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał na razie problemem o t w a r t y m . Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i ­ k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l ­ turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h �metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści­ słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół­ dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej — korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j organizacji pracy, pozostawianiu tkaczkom swobody w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne­ go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w , b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia­ nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj­ nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro­ czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej. Omawianie wzorów z tkaczkami przy odbiorze produkcji jest szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami, które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw. mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw. Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w i spokojnych z e s t a w i e ń kolorystycznych, a na obecnie modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie­ chętnie. Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo. „ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe­ liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży­ we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady­ cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto­ ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady­ cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki", nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go. „ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre­ sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje tkanin regionalnych we współczesnej odzieży. Łącząc działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu­ l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze­ m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst­ kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate­ go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re­ gionalną. PRZYPISY 1 J. Krajewska, Strój opoczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4. 2 Wiadomości o historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow. opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je­ go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec. Radom­ skie, cz. 1, K r a k ó w 1877. 3 Tamże. 4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie, „ L i t e r a t u r a Ludowa", R. X, 1966, z. 2—3, s. 5. 5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami nad Pilicą i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332. 6 O. Kolberg, op. cit. 7 T. Seweryn, Pasiaki opoczyńsko-rawskie, „IKC", dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie, „Lud", t. 24, 1926. 8 J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński, Radom 1913, s. 335, 118. 9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio­ nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu­ ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h rad narodowych w Łodzi i Kielcach. 10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by­ ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono­ grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa­ ną). 11 B. Kaczorowska, Wełniany pasiak opoczyński, „Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28. 12 Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo w żelazie pow. Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40. 13 J. Krajewska, op. cit. 14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo opoczyńskie, Łódź 1958. 15 B. Kowalec, Opocznianka, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56. 16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą ludową środ­ kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. V I , 1964, s. 84. 17 Katalog wystawy „Garncarstwo i wycinanki woj. łódzkiego", Łódź 1948. 18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158; K. Pietkiewicz, Konkurs w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949, nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa, Pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V , 1961, nr 2, s. 115—116. 19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło­ dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś­ nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca. 20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni „Opocznianka". 21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz swego oddziału r ó w n i e ż sklep. 22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na­ leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel­ ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu. 23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62. 24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r. 25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr 216 z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien­ niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor­ my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż ­ szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest w „Opoczniance". 26 „ O p o c z n i a n k a " nie posiada w ł a s n e j farbiarni. W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y ­ syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę­ to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu i t a k i stan t r w a do dziś. 27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel­ czego i w ramach narodowego planu gospodarczego w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio­ m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". 28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo spółdzielcze w zarysie, Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar­ czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy­ padku „ O p o c z n i a n k i " . 29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku­ pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229 �skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode­ brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u „Cepelia" zezwala spółdzielniom na okresowy skup p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę . ¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą inwencją t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ­ nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j ­ cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza, Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od p o c z ą t k u jej działalności. 31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo- Fot: Jan Piotr Jan Swiderski - il. 1, 4-6, 9-12, czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska, absolwentka liceum plastycznego w Kielcach. 32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno­ graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku „Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych Biurach Sprzedaży. 33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro­ dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a P a ń s t w o w a Komisja Cen. 34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu­ k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko­ racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł­ nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570 e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział 60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz­ nianki". 14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25. Dekowski POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego", na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2 poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o ­ dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność. W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze, „sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o ­ nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e . N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l ­ ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny . W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y ­ słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n ­ ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w ­ skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j , Zofii Michalskiej, Zofii Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo­ wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a ­ rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były „odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk­ 2 1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, 2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", 185'9, t. X X X V I I , S. 192. Królestwie Gospodar­ s. 38. Warszawa no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo­ stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l ­ skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora, że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna­ nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo­ działy . 3 Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na­ leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j ­ scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e " i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do okrycia i w e ł n i a k i . Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń . Na u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło­ nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze­ sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre­ sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa. Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г., gdzie też został p o c h o w a n y . 4 3 „Roczniki Gospodarstwa 1861, t. X L I I , s. 31—32. 4 J. s. 5. Wiśniewski, Dekanat Krajowego", opoczyński, Warszawa Radom 1913, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d94e1840975c9e05c3dc6ca4e0270b5.pdf fd9b765bd37d1429fa37ffad418e533c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1241 Title A name given to the resource Postać ascety indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.39-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie) POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO JAKO P R Z Y K Ł A D ALTERNATYWNEJ D R O G I L U D Z K I E J EGZYSTENCJI Zjawisko ascezy jest bardzo ważnym elementem struktury religijnej, którą określa się mianem hinduizmu. Można je rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jednym z nich jest ujęcie postaci ascety (sadhu) jako mediatora pośredniczącego pomiędzy różnymi elmentami hierarchii społecz­ nej. System kastowy determinuje życie człowieka z chwilą jego urodzin. Jednostka nie ma możliwości ominięcia przynależności do swojej grupy, swojej kasty. Nawet zmiana wyznania np. na islam spowoduje tylko przejś­ cie do „kasty muzułmanów". W historii Indii tradycyjnie już ruch ascetycz­ ny skupiał jednostki prężne, które wyrastały poza ramy przypisanych im obowiązków przez samo urodzenie. Obok nich w ruchu ascetycznym można jednak spotkać ludzi przypadkowych, żebraków, uciekinierów itp. W zgodzie z obowiązującym systemem asceta tracił przynależność do kasty, w której się urodził, zyskując w ten sposób swobodę i nieskrępowany dostęp do wszyst­ kich innych grup społecznych. Ruch ascetyczny można rozpatrywać z punktu widzenia alternatywnego obiegu wiedzy, której nośnikami i przekazicielami są asceci. Tak jak kręgi najwyższej warstwy bramińskiej tradycyjnie są ostoją ortodoksji, tak działal­ ność wielu wybitnych jednostek w ramach „drugiego obiegu" była zawsze źródłem nowych myśli i prądów w tradycyjnym systemie hinduizmu. Naj­ wybitniejsi reformatorzy religijni, m. in. twórca odnowionego hinduizmu Szankaraczarja, należeli do świata ascetów. W ruchu tym należy szukać wszelkich elementów, które stały się źródłem ewolucji całego systemu społeczno-religijnego. Innym ujęciem zagadnienia jest rozpatrywanie ascezy jako fragmentu Wielkiej Tradycji, ruchu scalającego „od góry" różne etnicznie tereny subkontynentu indyjskiego. Proces scalania odmiennych wątków kulturowych określany bywa jako proces sanskrytyzacji. Na Wielką Tradycję składa się z jednej strony nastawienie na podtrzymywanie więzów ze światem społecz­ nym, podkreślanie etyki pracy i rodziny oraz wartości rytuału, z drugiej zaś droga zerwania więzów ze światem, działanie lub egzystencja z boku, na marginesie całej struktury. �40 DAGNOSŁAW DF.MSKI Zakładany przez ascetów aśram (forma klasztoru, zgromadzenia) stanowi często przyczółek cywilizacji, pomost między prymitywną religijnością odizo­ lowanych grup lokalnych a wpływami z zewnątrz, np. z innych centrów kulturowych, innych regionów, z których przybyli asceci. Funkcjonowanie aśramu może również stanowić interesujący temat badań. W swoich badaniach (po wstępnej selekcji) ostatecznie zdecydowałem się na inne ujęcie zjawiska ascezy. Za punkt wyjścia przyjąłem symbol drogi, który wydawał mi się szczególnie charakterystyczny dla życia ascety. Asce­ tów, czyli sadhu, spotkać można w Indiach wszędzie, w centrach pielgrzym­ kowych, w wioskach i współczesnych miastach, w jaskiniach górskich i leśnych pustelniach. Wędrują prawie 10 miesięcy w roku, z wyjątkiem pory desz­ czowej. Docierają do wszystkich zakątków Indii, przekraczają granice tery­ torialne (stanowe i państwowe), językowe, geograficzne itp. Znajdują się w ciągłym ruchu i nie tylko w sensie fizycznym, przestrzennym, ale i we­ wnętrznym. Tozmaite formy praktyki duchowej porównywane są bowiem do wewnętrznej pielgrzymki . Moim celem było przedstawienie modelu życia ascety, jego drogi życiowej. Punktem wyjścia dla każdego z nich było określone miejsce w strukturze społecznej oraz związane z tym prawa i obo­ wiązki. Pierwszy etap drogi prowadził zawsze na peryferie tej struktury, gdzie dzięki inicjacji następowało przekroczenie granicy. Wyjście poza tę granicę oznaczało zerwanie z dotychczasowym światem struktur społecznych. Drugi etap drogi prowadził do często niedostępnego kresu, jakim była moksza — stan wyzwolenia z łańcucha kolejnych narodzin, śmierci i po­ nownych narodzin. Cel ten był osiągalny tylko dla nielicznych najbardziej rozwiniętych duchowo jednostek. Reszta kroczyła powoli po wyznaczonej drodze. Przedstawione tu przemyślenia uważam za wstęp do głębszego opra­ cowania. Są one wynikiem dwóch wyjazdów do Indii i badań terenowych przeprowadzonych w Ryszikeś w stanie Uttar Pradeś (1984 r.) oraz w Puszkar i Udajpur w Radżastanie (1986 г.). 1 Uznałem za zasadne, na wstępie do rozważań na temat postaci ascety w społeczności indyjskiej, stworzenie idealnego modelu jego życia. W wywia­ dach i rozmowach pojawiają się niektóre elementy tego modelu. Interesujące, że w opowieściach (czasem bardzo zdawkowych, z uwagi na słabą znajomość języka angielskiego przez niektórych informatorów) wymieniane były takie, a nie inne zdarzenia z życia (np. ucieczka z domu i poszukiwania przez rodzinę, doprowadzenie z powrotem do domu i ostateczne odejście, dziwne, czasem niebezpieczne spotkania z dzikimi zwierzętami oraz inne tajemnicze, cudowne zdarzenia). Ponadto, informatorzy często byli zaznajomieni z osiągnię­ ciami lub historiami życia słynnych, wielkich ascetów. Prawdopodobnie nastę­ puje tu proces pewnej mityzacji własnego życia już na początku drogi. Zebrane przeze mnie materiały pochodzą z rozmów z osobami, które nie 1 Patrz: niektóre motywy ikonograficzne w malarstwie indyjskim. �POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO 41 znalazły jeszcze grona uczniów. Były więc jak gdyby w połowie drogi. Nie udało mi się przeprowadzić wywiadów z przełożonymi aśramów, za­ łożycielami szkoły czy też nowej linii. Materiały dotyczące tych postaci znalazłem natomiast m. in. w spisanych i opublikowanych historiach ich życia. Każdy niemal aśram wydaje bowiem w ramach swej działalności biografię lub autobiografię zmarłego założyciela. Materiały te pozwoliły mi stworzyć pewien idealny model życia ascety. Weryfikacja stworzonego mo­ delu w trakcie badań terenowych nie dała jednoznacznych wyników. Być może przyniosą je dalsze badania. Pierwotnie ascetyzm indyjski przejawiał się jako praktyka indywidualna, ale z upływem czasu rozwinął się w instytucję społeczno-religijną. W ruchu tym działało wiele znaczących dla kultury indyjskiej postaci, takich jak: Szankaraczarja, Ramanudża, Ramdas, Kabir, Eknath, Ramakryszna, Sri Aurobindo, Ramana Maharyszi i in. Wielu ascetów i joginów występuje w mi­ tologii. Ascezę uprawiają bogowie i demony. Uprawiający ascezę demon osiąga taką moc, że zaczyna zagrażać bogom. To zaburza istniejący układ sił na ziemi i staje się przyczyną zbrojnej interwencji któregoś z bóstw, zmuszonego zabić demona. Mity indyjskie są pełne tego rodzaju interwencji. Archetypem ascety i jogina w mitologii jest Śiva. Nosi on m. in. imię Jogesvara . Informatorzy podają wręcz dosłownie, że był on pierwszym joginem. Ikonograficzny wzór ascety, to Śiva siedzący ze skrzyżowanymi no­ gami w pozycji lotosu, z ciałem posmarowanym popiołem z ogniska, z niestrzyżonymi włosami związanymi w rodzaj koku. Do jego atrybutów należy miska żebracza wykonana z czaszki ludzkiej i trójząb, a więc przedmioty używane przez współczesnych ascetów sziwaickich. Ascetami byli także Bud­ dha i Mahavira. Prawdopodobnie do V I I I w. naszej ery świat ascetów w Indiach składał się głównie z dżajnów, buddystów oraz sekt Paśupata i Kapałika. Asceci Paśupata i Kapalika żyli wokół niewielkich, lokalnych świątyń Sivy (Ghurye 1964, s. 42). Śiva występował zapewne w nich w formie Maheśvara\ Bhairava , Kapalesvara . W tym czasie ruch asce­ tyczny związany był z kultem Sivy. W obecnych czasach ruch ten dzieli się na dwa główne odłamy: asceci "wisznuiccy, potocznie nazywani Bairagi, oraz asceci sziwaiccy, zwani sanjasi. Sam termin sanjasi jest również czasem stosowany na określenie wszystkich ascetów, którzy porzucili drogę ziemską . Członkowie obu odłamów różnią się między sobą znakami identyfikacyjnymi malowanymi na czole i innych częściach ciała oraz kolorem szat. Asceci wisznuiccy noszą szaty białe, sziwaiccy natomiast w kolorze ochry. 2 4 5 6 - Jogesvara — Pan J o g i n ó w . Mahesvara — Wielki Król. 1 4 5 fi Bhairava — Straszliwy. Kapalesvara — Pan Czaszek. Samnyasi — bez więzów, ten, który się wyrzekł. �42 DAGNOSŁAW DEMSKI Od wieków w Indiach ten typ osób w sposób podobny pojawia się na ziemi i znika, tworząc nieprzerwany łańcuch istnień ludzkich. Przypomi­ na to trochę koncepcję awatara, czyli kolejnych wcieleń bóstwa, zejścia jego w konkretnej formie cielesnej na ziemię, aby wykonać odpowiednie zadanie. Jak już wspomniałem, drogi ich życia tworzą pewien schemat. Jego elementami są: 1) cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie; 2) zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości; 3) pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy, czyny o charakterze cudownym; 4) odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i . powtarzające się próby (ze strony rodziny) skłonienia uciekiniera do powrotu; 5) wędrówki w poszukiwaniu mistrza; 6) spotkanie ze swoim mistrzem; 7) inicjacja; 8) wejście na drogę wyrzeczenia, przyjęcie ślubów zakonnych; 9) okres nowicjatu, nauki; 10) pierwsze osiągnięcia w praktyce duchowej; 11) osiągnię­ cie mocy nadnaturalnych, niezwykłe czyny świadczące o dużej sile duchowej, np. oswajanie dzikich zwierząt, uzdrawianie chorych, poznanie przyszłości, nawracanie ludzi na właściwą drogę; 12) pierwsi uczniowie, założenie nowej szkoły, linii, sekty, w celu przekazania osiągniętej wiedzy i mocy; 13) obra­ zy, wizualizacje, stany kosmicznej świadomości, samadhi ; 14) niezwykła śmierć, poznanie wcześniejsze chwili własnego odejścia, wejście w stan mahasamadhi . 7 8 Przedstawiam tu fragmenty źródeł, ukazujących poszczególne elementy modelu. Jeden z takich elementów, to cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie: Kiedy urodził się późniejszy Svami Yogananda, jego matka dowiedziała się od swego duchowego mistrza o przeznaczeniu syna. Po narodzinach guru położył sobie niemowlę na kolanach i ręką przykrył czoło dziecka (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 15). Rodzice Śri Hamsy byli w górach, kiedy przyszedł na świat. Wdrapał się na kolana kobiety uprawiającej jogę. Przez dwa tygodnie przebywał u niej i karmiła go piersią. Znacznie później, tuż przed śmiercią, kazała ona przekazać swoją lutnię chłopcu. Również astrologowie przepowiedzieli jego ojcu, że syn zostanie joginem (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 10). Ojcu Ramakryszny podczas pielgrzymki objawił się Wisznu i powiedział, że ciągle się odradza, ale tym razem odrodzi się jako jego syn. W tym samym czasie jego matka miała dziwne wizje (Life of Sri Ramakrishna 1983. s. 8). Do domu pradziadka Ramany przyszedł wędrowny asceta prosząc o jedze­ nie, a kiedy mu odmówiono powiedział, że odtąd zawsze ktoś z pokolenia będzie wędrował i żebrał o pożywienie. Nie wiadomo, czy była to klątwa, czy błogosławieństwo, ale się spełniło (Osborne 1982, s. 2). 7 Samadhi — stan świadomości kosmicznej, stan jogicznej ekstazy (Eliade), całość, wchłonięcie, połączenie, koncentracja. 8 Mahasamadhi — wielkie, ostatnie samadhi, śmierć ascety. zjednoczenie, �POSTAĆ A S C E T Y 43 INDYJSKIEGO Przyszły Muktananda urodził się o świcie, kiedy matka niczego się nie spodziewając stała pod palmą kokosową myjąc zęby. Przyszedł na świat bez ostrzeżenia, nagle wpadając do zbiornika z wodą pod drzewem. Wcześniej pewien sadhu przopowiedział matce, że urodzi syna (Amma 1971, s. 12). Matka Krishnamurtiego miała przeczucie, że jej ósme dziecko będzie bardzo znane i zdecydowała, że urodzi je w pokoju, w którym odprawia się pudżę . Horoskop mówił, że stanie się on wielkim człowiekiem (Luthyens 1983, s. 2). Na kilka miesięcy przed narodzeniem Sai Baby " zdarzyły się w domu liczne cudowne przypadki. Instrumenty muzyczne często same z siebie wyda­ wały dźwięki, koło nowo narodzonego dziecka nagle pojawiła się kobra. Poprzedni Sai Baba z Shirdi urodził się pod drzewem banjanu . Matka ułożyła dziecko na ziemi, przykryła liśćmi banjanu i pobiegła zawiadomić męża. Jak się okazało, mąż stracił zainteresowanie do ziemskich spraw. Dziecko więc zostało zabrane po kilku godzinach przez bezdzietną parę, która je wychowała (Kasthuri 1972, s. 40). Późniejszy Svami Sivananda urodził się o świcie, kiedy nad horyzontem widniała gwiazda Bharani (Sivananda Svami 1980, s. 7). Yogananda po urodzeniu pamiętał swoje poprzednie wcielenia, kiedy był joginem w Himalajach (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 1). Po urodzeniu Gopi Krishny matka pojechała z nim w góry do pewnego sadhu, ponieważ obawiała się o życie swego jedynego dziecka. Sadhu wziął go na kolana i pogłaskał po długich włosach, których matka nie chciała obciąć przed ceremonią założenia świętego sznura (Gopi Krishna 1971, s. 47). Kolejny element modelu to zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości: Yogananda w wieku 8 lat zachorował ciężko na cholerę. Cudownie wyzdrowiał dzięki fotografii guru matki, którego postać jeszcze wielokrotnie będzie się przewijać przez jego życie (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 7). Gopi Krishna uratowany został przez sadhu, który pojawił się we śnie matki i dotknął chorego miejsca, wtedy choroba ustąpiła (Gopi Krishna 1971, s. 49). Dziecko w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia styka się z mocami innego świata. Jego ocalenie jest świadectwem działania sił nadprzyrodzo­ nych i znakiem powołania do niezwykłych celów. Ważnym elementem w moy 1 11 12 9 Pudża — rodzaj codziennego rytuału odprawianego w świątyni lub domu, 1 0 Sai Baba z Shirdi przed śmiercią przepowiedział, że odrodzi się po 8 latach. Sathya Sai Baba obecnie żyjący jest jego drugą inkarnacją. P o jego śmierci ma się urodzić trzecia inkarnacja Prem Sai Baba. 1 1 Banjan — święte drzewo, ficus religiosa. 1 2 C e r e m o n i ę założenia świętego sznura przechodzi każdy chłopiec z trzech wyższych braminów, kszatria i wajśja, stąd nazwa kast p o d w ó j n i e urodzonych (upanayana). warn: �44 DAGNOSŁAW DEMSKI delu ascety są pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy i czyny o charakterze cudownym: Yogananda nieoczekiwanie przewiduje, że oparzy sobie rękę. Później staje się świadomy swojej mocy i w rozmowie z siostrą mówi, że Bogini Matka daje mu to, o co poprosi. Przepowiada też śmierć matki (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 9). Sathya Sai Baba jeszcze będąc niemowlęciem często pokrywał sobie twarz popiołem, który nagle pojawiał się w jego rękach (Kasthuri 1972, s. 20). W dzieciństwie Ramakryszny zdarzyły się dziwne wydarzenia, np. raz dziecko było za ciężkie, żeby je podnieść, innym razem stawało się zbyt lekkie {Life of Sri Ramakrishna 1983, s. 11). Krishnamurti w dzieciństwie miewał ataki malarii, przez wiele lat cierpiał na wysokie gorączki i krwotoki z nosa. Od dzieciństwa miał usposobienie religijne, po śmierci matki zaś po raz pierwszy ujawnił się u niego dar jasnowidzenia (Luthyens 1983.. s. 2). Kolejny element modelu to odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i powtarzające się próby (ze strony rodziców) skłonienia uciekiniera do powrotu: Życie rodzinne w domu i edukacja szkolna są dla wybranego dziecka udręką. Postanawia więc to zmienić. Odchodzi lub ucieka z domu udając się na wędrówkę w poszukiwaniu mistrza, który by pomógł mu odnaleźć własną drogę. Ramana w dzieciństwie miewał wyjątkowo głęboki sen, co według naj­ bliższych zapowiadało duchowe przebudzenie. Wyruszył z domu w podróż i napisał ostatni w życiu list, w którym podpisał się rodzinnym nazwiskiem. Następnego dnia był 31 sierpnia, dzień urodzin Kryszny, jeden z najbardziej pomyślnych dni w roku (Osborne 1982, s. 20). Ojciec wybrał karierę ziemską dla Vyasa Deva, późniejszego Svami Yogesvaranandy. Młodzieniec jednak wielokrotnie uciekał z domu, odrzucał możliwości małżeństwa obierając drogę brahmaczarina *. Stwierdził przy tym, że miłość do rodziny jest wielką przeszkodą na drodze duchowej realizacji (Yogeshvarananda 1970, s. 2). Kiedy ojciec dowiedział się od astrologa, że jego syn zostanie joginem, zakazał mu czytania Bhagavad Gity i innych ksiąg religijnych (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 15). Svami Sivananda ukończył studia medyczne i wyjechał na Malaje, aby tam podjąć pracę lekarza. Po kilku latach pracy w szpitalu wrócił do Indii i zdecydował się wejść na drogę wyrzeczenia (Sivananda Svami 1980, s. 11). Svami Muktanandę nie interesowała kariera akademicka. W młodości chciał zostać bohaterem. W wieku 15 lat poznał słynnego mistyka Nitjanandę. Ten objął go, lekko stuknął po policzkach i odszedł. Od tego momentu 1 Brahmacarya — żyjący w czystości, wstrzemięźliwości. �POSTAĆ ASCETY 45 INDYJSKIEGO jego niechęć do nauki i kariery ziemskiej jeszcze bardziej wzrosła. Postanowił więc odejść. Pewnego dnia rano zamiast do szkoły poszedł daleko przed siebie, rozpoczynając tym samym nowy rozdział życia (Amma 1971, s. 44). Gopi Krishna nigdy nie zamierzał odejść z domu, przeciwnie — ożenił się i miał dzieci. Jego rodzice pragnęli, aby zrobił karierę urzędniczą. Nie zdał jednak egzaminów wstępnych na uczelnię, co stało się momentem prze­ łomowym jego życia. Zrozumiał, że w ten sposób uratował się przed po­ zorną karierą, w której wyższe cele duchowe stałyby się zwykłymi ambicjami intelektualnymi lub akademickimi. Od tej chwili poświęcił się głębiej codzien­ nej praktyce medytacji pozostając nadal człowiekiem tego świata, pracując i utrzymując swoją rodzinę (Gopi Krishna 1971, s. 62). W życiu ascety ważnym wydarzeniem jest spotkanie ze swoim mistrzem, inicjacja i przyjęcie ślubów zakonnych: Yogananda podczas medytacji usłyszał głos, który powiedział mu, że tego dnia zjawi się guru. Tak też się stało. Svami Yuktesvara inicjował go, a kilka łat później przyjął go do sekty (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 88). Yogesvarananda spotkał swego mistrza w jaskini w Himalajach z dala od szlaków ludzkich. Przyszedł do niego po darśan . Guru przelał w nie­ go swoją moc wprowadzając go w stan ekstazy. Dopiero po kilku latach Yogesvarananda został przyjęty do sekty Dasanami. Dokonał samoinicjacji, która wymaga tylko złożenia ofiary i sam sobie nadał imię (Yogeshvarananda 1970, s. 36). Bóstwem opiekuńczym Sri Hamsy był Dattatreja. Podczas pielgrzymki do Tybetu na górę Kailasa Sri Hamsa spotkał go w postaci fizycznej. Dattatreja inicjował go i nadał mu imię (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 21). Okres nowicjatu trwa kilka lat. W tym czasie adept służy swemu mistrzowi przede wszystkim przyrządzając mu pożywienie, sprzątając, wykonując wszyst­ kie codzienne prace. Następnie nadchodzi czas pierwszych osiągnięć w prak­ tyce duchowej i niezwykłych czynów świadczących o dużej sile ducha. Gwał­ towny atak choroby i cudowne ozdrowienie to znak ostatniej próby i osiągnię­ cia wyższego etapu rozwoju (Amma 1971, s. 71; Gopi Krishna 1971, s. 86; Paramahamsa Yoganada 1982, s. 163; Yogeshvarananda 1970, s. 103). Charakterystyczne są powtarzające się spotkania z dzikimi zwierzętami, oswajanie ich, a więc zmagania i opanowanie sił natury. Pierwsze kontakty kończą się atakiem zwierzęcia i ucieczką ascety, cudem unikającego śmiertel­ nego niebezpieczeństwa, później jednak dochodzi do pewnej harmonii między człowiekiem a zwierzęciem. Yogeshvarananda ma nieoczekiwane spotkania z niedźwiedziem, panterą, tygrysem, czarną kobrą (Yogeshvarananda 1970, s. 48, 59, 116); Sťi Hamsa uciekał przed wściekłym słoniem, tygrysem, 14 15 1 4 Darśan — o d : widzieć, widzenie, kontakt wzrokowy. 1 5 Ista devata. �46 DAGNOSŁAW DEMSKI kobrą (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 62); Svami Muktananda ratuje się ucieczką przed wściekłym psem, krokodylem (Amma 1971, s. 55). Ujawnia się również moc uzdrawiania. Yogananda leczy przyjaciela chore­ go na cholerę, rozpoznaje swego zmarłego ucznia w nowo narodzonym dziecku, nawraca szwagra materialistę na drogę duchową (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 233). Yogesvarananda nawraca na hinduizm renegatów, którzy przeszli wcześ­ niej na chrześcijaństwo, i upadłego sadhu, który porzucił swój stan i ożenił się. Nawraca też złodziei na dobrą drogę, wyciąga konia z bagna, powstrzy­ muje lawinę śnieżną w górach, powstrzymuje deszcz, zatrzymuje na jakiś czas bicie swego serca (Yogeshvarananda 1970, s. 124, 133, 154, 155). Kolejną fazę życia wyznacza pojawienie się pierwszych uczniów i założe­ nie nowej szkoły. Yogananda zakłada szkołę w Ranczi, później jednak guru wysyła go do Stanów Zjednoczonych, został bowiem wybrany, aby założyć pierwszą szkołę jogi dla ludzi Zachodu (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 246). Svami Yogesvarananda zakłada w Ryszikeś szkołę Niketan. Svami Sivananda również zakłada w Ryszkeś Misję Jogi, jeździ po całych Indiach szerząc duchową wiedzę, jaką zdobył w ciągu swego życia (Sivananda Svami 1980, s. 53). Svami Muktananda po latach wędrówki spotyka swego pierwszego mistrza z dzieciństwa, Nitjanandę, i osiada przy nim. Po jego śmierci zakłada własną szkołę siddha jogi (Amma 1971, s. 84). Ostatni element modelu ascety stanowi schyłek życia i niezwykła śmierć. Asceta zwykle wie, kiedy ma to nastąpić. W Indiach zgodnie z tradycją ciało zmarłego człowieka poddaje się kremacji, zasada ta jednak nie obo­ wiązuje sadhu. Przed śmiercią wchodzą oni po raz ostatni w stan samadhi (Mahasamadhi). Ciało ich grzebie się w ziemi w pozycji pionowej, medytacyj­ nej. Na powierzchni ustawia się kamienny nagrobek z napisem informują­ cym, czyje to samadhi. Czasem na wierzchu ryje się w kamieniu stopki (ślady stóp). Innym rodzajem ostatniego rytuału ascetów jest ceremonialne zatopienie ciała na środku rzeki (Tripathi 1978, s. 67). Po sześciu miesiącach od śmierci sadhu organizuje się ucztę (bhandara), podczas której karmi się innych sadhu i biedaków. Samadhi (grobowiec) znanego ascety staje się miejscem pielgrzymek. Jego uczniowie zaś zbierają się w każdą rocznicę śmierci mistrza. Przemiana, jaką stopniowo przechodzi asceta, wywiera wpływ na wszyst­ kie sfery jego egzystencji. Szok inicjacyjny ma go na trwałe oderwać od dotychczasowego życia, rozerwać wszystkie więzy łączące go ze światem. Ceremonia inicjacji w sposób symboliczny przypomina śmierć. Jak już wspomniałem, każdy człowiek, który urodził się w Indiach, zostaje przez swe urodzenie przypisany do odpowiedniego miejsca w hierarchii społecznej, należy do tej samej kasty, co jego rodzice. Droga ascety, człowieka duchowej �POSTAĆ A S C E T Y 47 INDYJSKIEGO 16 realizacji, pozwala wyłączyć siebie z systemu kast. Inicjacja (diksza) ma za zadanie usankcjonować przekroczenie granic dotychczasowej kondycji, wyznaczyć kres pełnienia dotychczasowej roli w społeczeństwie. Istnieją trzy rodzaje inicjacji: 1) anavi, podczas której adept otrzymuje m a n t r ę ; 2) sambhavi, kiedy kontakt z mistrzem, np. spojrzenie, dotknięcie, słowo, powoduje przemianę świadomości ucznia; 3) śakti, kiedy to moc mistrza (jego śakti) przechodzi na ucznia w sposób nieoczekiwany, nagły, nawet wtedy, gdy uczeń znajduje się daleko w sensie fizycznym (Brent 1976, s. 84). Można także wydzielić dwie kategorie inicjacji ze względu na inicjowa­ nych: 1) inicjacja ludzi, którzy wybrali drogę wyrzeczenia, wolność od więzów z tym światem; 2) inicjacja tych, którzy są sanjasi tylko w sercu, nie zrywają z życiem rodzinnym, prowadzą dom, pracują . Istotą inicjacji jest przelanie zdobytej wiedzy i mocy (śakti) z mistrza na ucznia. Przed inicjacją podczas nowicjatu (brahmaczarin) mistrz poznaje wartość ucznia i jego możliwości rozwoju. Kiedy uczeń dojrzeje do inicjacji, mistrz podczas ceremonii przekazuje mu część swojej energii, świadomości. Jeśli przekazuje mantrę, staje się ona jednym z głównych elementów praktyki. W przypadku ludzi świeckich mantra jest tu niemal jedynym elementem. Mantrę należy utrzymać w tajemnicy, nigdy jej nie p i s a ć . Najbardziej pomyślny czas dla inicjacji ustala się astronomicznie. W przy­ padku Svami Krysznanandy był to czternasty dzień ciemnej połowy mie­ siąca księżycowego. Moment ten ma głębsze uzasadnienie symboliczne. Czas traktowany jest cyklicznie, w związku z czym całe życie składa się z ko­ lejnych, zamkniętych cykli. Ów dzień czternasty ciemnej połowy jest ostatnim dniem starego cyklu i momentem jego zamknięcia. To czas, kiedy kończy się stare, a jeszcze nie zaczęło nowe . Sziwaicki sadhu z Ryszikeś powiedział, że w ciągu roku człowiek zostaje brahmaczarinem. Przez dwa lata następne będzie usługiwał swemu guru. Gdy podejmnie decyzję o zostaniu sadhu, jego guru poddaje go ćwiczeniom i praktykom mającym na celu nie przywiązywanie się do spraw i przed­ miotów materialnych i osiągnięcie spokoju. Gdy po trzech, czterech latach 17 18 19 20 21 "> Diksa. 1 7 Mantra — sylaba lub werset ze świętych ksiąg będący g ł ó w n y m elementem praktyki. 1 8 N a przykład Gopi Krishna, Lahiri M a h a ś a y a guru matki Yoganandy. 19 Brahmacarya 2 0 Informacja 2 1 Tradycyjnie 28 dni, co dwa oznacza także nowicjusza. uzyskana od Svami Krysznanandy z Eklingji. w Indiach obowiązuje kalendarz lunarny. lata natomiast dodaje się miesiąc, aby W roku jest 12 miesięcy uzupełnić brakujące dni. zaczyna się od pełni i dzieli na dwie części: od pełni do nowiu (krsna paksa) i od do pełni (śukla paksa). po Miesiąc nowiu �48 DAGNOSŁAW DEMSKI guru uzna, że nadszedł czas, brahmaczarin zostaje inicjowany w sanjase, czyli przyjmuje wyrzeczenie. Wtedy na ceremonię przychodzi grupa sadhu i składają za niego ofiarę. Guru daje kandydatowi mantrę w obecności wszystkich, szepcząc mu ją na ucho. Obydwaj są pod przykryciem i odbywa się to w wielkim sekrecie. Uczeń trzyma wtedy prawą stopę guru, gdyż cała siła guru skoncentrowana jest w stopie. Ze stopy guru siła przechodzi do głowy i rąk ucznia. Po trzykrotnym pokłonie ucznia, guru kładzie trzy razy prawą rękę na głowie ucznia. Uczeń dostaje nowe szaty. Przed podaniem mantry guru odcina uczniowi kosmyk włosów, co ma symbolizować odcięcie więzów ze światem i k a s t ą . Wszyscy obecni sadhu dają inicjowanemu błogosławieństwo. Pali się ogień i kaganki z topionego masła . 22 23 24 U sziwaickiej sekty Dasanami nowicjuszowi mówi się o pięciu symbolicz­ nych elementach, które mają być źródłem nauki. Są to: szaty w kolorze pomarańczowym, obcięcie kosmyku włosów będącego znakiem przynależności do kasty bramińskiej, naszyjnik i różaniec rudraksza, mantra, święty popiół ze świętych palenisk (Ghurye 1970, s. 80). Następnie nowicjusz rozbiera się i nago robi 7 lub 11 kroków, po czym przebiera się w nowe szaty. Otrzymuje też nowe imię. W sekcie Dasanami nowe imię ascety składa się z dwóch członów, a ostatni człon imienia jest wspólny dla wszystkich członków tej samej l i n i i , np. Svami Krysznananda Saraswati. U sziwaickich Naga nowicjuszy inicjuje się według procedury pocho­ dzącej z Upaniszady Naradaparivradzaka . W pierwszym okresie nowicjusz nazywany jest wastradhari, czyli ten, który założył szaty; tangatoda, co może oznaczać kastrację lub celibat; digambara, czyli odziany w powietrze (Ghurye 1970, s. 81). Podczas inicjacji w wisznuickiej sekcie Ramanandi nowicjusz otrzymuje pięć darów: imię, naszyjnik i różaniec z trawy tulasi, znak sekty na czole, atrybuty Ramy łuk i strzałę malowane na ciele i mantrę. Mantra składa się z 7 (Ramamantra) lub 12 (Wasudewamantra) sylab. Pierwszą mantrę otrzymuje asceta, drugą świecki członek sekty (Ghurye, 1970, s. 86). Wszystkie czynności inicjacyjne, jak już wspomniałem, mają podkreślić ostateczne zerwanie z przeszłością. Nie można już powrócić do poprzed­ niego stanu. Po każdej inicjacji obecni sadhu, uczniowie tego samego guru, składają ofiarę za zmarłych (za adepta), która należy do obowiązującego 25 26 27 28 2 2 Kosmyk 2 3 Informacja 2 4 Dasanami — najbardziej znana sekta sziwaicka z a ł o ż o n a przez Szankaraczarję, dzieląca w ł o s ó w noszą bramini. od sziwaickiego ascety z Ryszikeś. się na 10 linii, stąd jej nazwa. 2 5 Dhuni — święty ogień podtrzymywany stale w niektórych świątyniach sziwaickich. 2 6 Informacja 2 7 Charakterystyczna grupa ascetów w c h o d z ą c y c h w skład sekty Dasanami; c h o d z ą nago od Svami Krysznanandy z Eklingji. i smarują ciało p o p i o ł e m . 2 8 Upanisad Naradaparivrajaka. �POSTAĆ ASCETY 49 INDYJSKIEGO powszechnie rytuału pogrzebowego. Kiedy w rodzinie umiera ojciec, ofiarę za niego powinien złożyć najstarszy syn. Jest to warunkiem pomyślności na drodze po śmierci. Złożenie podczas inicjacji takiej ofiary za zmarłego jest symbolicznym podkreśleniem śmierci. Z tego też powodu później, w mo­ mencie zgonu ascety, ofiary tej nie składa się powtórnie. Zerwanie z przynależnością kastową pociąga za sobą porzucenie wszel­ kiej własności, zrzeczenie się spadków i innych praw rodzinnych. Po inicjacji adept zobowiązany jest nie podejmować żadnej pracy zarobkowej i ma utrzymać się z jałmużny lub w kuchniach prowadzonych przez niektóre aśramy. W pochodzącej z V I wieku n.e. Księdze Mam sformułowano ogólne zasady, zgodnie z którymi życie człowieka z warny braminów dzieli się na 4 części. Każda z nich określa inne prawa i obowiązki człowieka wobec świata: 1) brahmaczarin — okres dzieciństwa i młodości, nauki i studiów, przygoto­ wania do podjęcia obowiązków życia dojrzałego — trwa ok. 25 lat; 2) gryhastha — czas od momentu ślubu do chwili narodzin pierwszego wnu­ ka, okres wypełniania obowiązków głowy rodziny i obowiązków rytual­ nych przypisanych gospodarzowi, umacniania pozycji swojej i rodziny w hierarchii społecznej (25-50 lat); 3) wanaprastha ~- okres rezygnacji z pełnienia obowiązków rodzinnych, prze­ kazania ich synowi, odejście z domu i życie w lesie w samotności lub z żoną; człowiek żyje jako pustelnik, przenosi swój święty ogień, niczego nie buduje, nie może uprawiać ziemi, przygotowuje się do ostatniego etapu życia, jeśli wróci nie będzie już panem domu (50-75 lat); 4) sanjasin — zerwanie więzów z dotychczasowym życiem społecznym, wyrze­ czenie się działania w tym świecie (75-100 lat) {Manusmryti 1986, s. 117189). Człowiek za życia realizuje cztery podstawowe cele: 1) dharma — przystosowanie do porządku świata zastanego w chwili urodzin, prawo, zacność; 2) artha— dobrobyt, siła i bogactwo w świecie społecznym; 3) kama —miłowanie i przyjemności ziemskie; 4) moksza — wyzwolenie się z kołowrotu kolejnych wcieleń (Manusmryti 1986, s. 379-388). Każdy człowiek ma szansę spełnić swe duchowe ambicje i osiągnąć mokszę przechodząc kolejno przez wszystkie etapy życia. Droga ascezy, przyjęcie roli sadhu, sanjasina jest przejściem od pierwszego do czwartego etapu, z pominięciem roli gospodarza. Właśnie drugiemu etapowi życia w tradycji hinduistycznej przypisany jest cały system szczegółowych obo­ wiązków rytualnych. Rytuał przyjmowany jest za najbardziej świadome uczestnictwo w życiu społecznym. Cały ciężar życia rytualnego spoczywa 29 2 4 4 Manusmryti, czyli Księga Etnografia Polska, t. 33. z. 1 praw albo Traktat o zacności. �50 DAGNOSł.AW Dł.MSKl na ludziach znajdujących się na etapie gryhasthy. Człowiek pozostając w stanie wanaprasthy (trzeci etap) może jeszcze uczestniczyć w rytuale i składać pewne ofiary, ale już nie w postaci płodów rolnych leżących w sferze działań gospodarza. Działania wanaprasthy nastawione są już nie na sprawy tego świata, lecz na zaspokojenie swoich minimalnych potrzeb. Akt sanjasy, czyli wejście na drogę wyrzeczenia lub przejście z wanaprasthy na etap sanjasina, powoduje wykluczenie z systemu składania ofiar i zwolnie­ nie z obowiązków rytualnych. Z chwilą inicjacji odprawiony został ostatni rytuał w życiu ascety. Teraz jego życie samo stało się rytuałem. Stosunek do rytuału i do składania ofiar wraz z przejściem z etapu gryhasthy do sanjasina zmienia charakter z fizycznego i dosłownego, na bardziej wewnętrzny i abstrakcyjny, polegający na przeżywaniu kontemplacyjno-medytacyjnym symboliki ofiary. Zgodnie ze stopniem duchowego rozwoju członkowie sziwaickiej Dasanami dzielą się na cztery kategorie: 1) kuticzaka — mieszkaniec chatki pustelniczej, pierwszy okres, kiedy asceta mieszka sam poświęcając się kontemplacji i oczyszczaniu swojej istoty, żyje z jałmużny; 2) bahudaka — wspierany przez wielu, okres, kiedy asceta przebywa wśród ludzi, również żyje z jałmużny, wędruje z wioski do wioski nie zatrzymu­ jąc się w żadnej na dłużej; 3) hamsa — mityczny łabędź , okres, kiedy asceta ponownie przebywa w jed­ nym miejscu, pielgrzymi odwiedzają go przychodząc po radę lub duchowe wsparcie, jest także znawcą ksiąg sakralnych; 4) paramahamsa — najwyższy poziom duchowego rozwoju, kiedy asceta nie­ odwracalnie wstąpił na drogę realizacji duchowej, jest już wolny od zasad i ograniczeń obowiązujących na poprzednich etapach. Ostatecznym celem, jaki asceta sziwaicki z sekty Dasanami może osiąg­ nąć za życia, jest stan paramahamsa. To stan wyjścia poza dwoistości tego świata, poza bieguny przeciwieństw. W tym stanie ascecie nie zagrażają już ani nieczystość, ani żadne inne ziemskie niebezpieczeństwa, ponieważ swoją drogą życiową dokonał czegoś, co w języku Eliadego nazywałoby się połączeniem przeciwieństw {coniunctio oppositorum). W Indiach każde miejsce pielgrzymkowe nad Gangesem nosi nazwę tirtha, czyli „przejście na drugi brzeg, bród". Ma ono obok znaczenia dosłownego, konotacje głębsze. Paramahamsa to stan, kiedy asceta przeszedł na „drugi brzeg rzeczywistości" i powrócił na stary brzeg. Jego zachowania nie można oceniać już według norm obowiązujących pozostałych ascetów. To on sam dla swoich uczniów i pielgrzymów stał się tirtha, czyli możliwością kontaktu z tamtym brzegiem. 30 Inicjacja jest punktem zwrotnym w życiu ascety, zarazem dzieli je na 511 Łabędź w mitologii indyjskiej posiada umiejętność oddzielenia istoty od powierzchni, prawdy od nieprawdy i pozorów. �POSTAČ A S C E T Y 51 INDYJSKIEGO dwie części. Całe jego życie nosi teraz piętno śmierci. Podczas inicjacji asceta świadomie pozbawia się atrybutów życia i przejmuje stopniowo atry­ buty śmierci. Wszystkie jego działania zostają skierowane na ewolucję we­ wnętrzną. Droga ascety składa się z dwóch części: z jednej strony życie społecz­ ne, inicjacja, która stanowi granicę i punkt zwrotny, a z drugiej strony praktyka ascezy. Ostateczny cel moksza jest już poza tym podziałem. Życie społeczne Droga ascezy Moksza kasta ini­ poza kastą Parama­ rytuał zgodny cja­ brak rytuału hamsa z kastą i etapem życia małżeństwo cja hamsa celibat praca, zarobki własność uczniowie - rodzina, dzieci jałmużna brak własności stałe miejsce pobytu okresowe wędrówki ekumena ubranie świeckie anekumena, peryferia nagość, szaty ascety kremacja po śmierci grzebanie ciała w ziemi, aśram szkoła mahasamadhi Życie ascety jest stopniowym osiąganiem egzystencji anonimowej (Camp­ bell 1964, s. 174). Wszystkie najważniejsze momenty jego życia — takie jak: niezwykłe narodziny, zagrożenie życia w dzieciństwie, ucieczka z domu, wędrówki w poszukiwaniu mistrza, spotkanie z mistrzem, inicjacja, niezwykłe czyny, uczniowie, wreszcie mahadamadhi — świadczą z jednej strony o na­ rastaniu lub stopniowym odkrywaniu przeznaczenia, z drugiej strony zaś o pozbywaniu się dotychczasowej tożsamości, a punktem najwyższej samo­ świadomości, samoidentyfikacji jest moment inicjacji. Od tego czasu zaczyna się proces odwrotny, tzn. pozbywania się swego „ja", proces powolnego oddalania się w przestrzeń, rozmywania na tle świata społecznego, zakoń­ czony stanem całkowitej anonimowości (moksza). Aby mógł nastąpić proces odwrotny, musi nastąpić śmierć. Od tej chwili asceta drogą przedłużania praktyk traci wszystkie swoje ograniczenia osobiste, nawyki, nadzieje i obawy. Wszystko, co przyswoił sobie od dzieciństwa, zostało teraz podważone. Asce­ ta przestaje opierać się samounicestwieniu. Samounicestwienie jest warun­ kiem wstępnym odrodzenia na innym poziomie egzystencji, dzięki niemu osiąga dojrzałość do jej przyjęcia. Wszystkie osobiste ambicje i pragnienia uległy zawieszeniu i asceta nie próbuje wrócić do życia. Natomiast pozwala na wszystko, co wychodzi z niego, staje się anonimem, podąża za głosem wewnętrznym, dharma żyje w nim za jego nieograniczoną zgodą. Wiele postaci charakterystycznych dla Indii przedstawia ostateczny stan obecności anonimowej: ryszi, wieszczowie z gór i lasów, wędrowni sadhu i żebracy (Campbell 1964, s. 174). �52 DAGNOSŁAW DEMSKI Człowiek w świecie działań życia, którego znanym symbolem jest pole bitwy z Bhagavad City, traci swe ukierunkowanie na cel ostateczny, jakim jest moksza. Przez rezygnację ze swych czynów i owoców tych czynów można uwolnić się, podobnie jak przez ofiarę, od więzów. Przez rezygnację ze swych czynów asceta osiąga głęboki wgląd, spokój, wolność w działaniach i świadomość, że przez niego przepływa przeznaczenie, staje się wówczas świadomym wehikułem, awatarem, wcieleniem dharmy. W Indiach są dwa rodzaje ludzi: ci, którzy żyją w tym świecie, oraz ci, którzy się go wyrzekli. Kto szuka wyzwolenia, musi opuścić ten świat i przyjąć inną drogę życia. W indyjskim systemie społecznym instytucja ascetyzmu jest w wielu przypadkach jedyną tradycyjną formą wyjścia poza ograniczenia społeczne, szczególnie dla niższych kast. Daje ona możliwość transcendencji tego systemu, spełnia rolę zaworu bezpieczeństwa w tradycyj­ nym porządku bramińskim (Dumont 1968, s. 96). Życie ascety jest hierofanią i dlatego jego działalność powtarza archetypo­ wy prawzór. Nie jest to zwyczajne życie ludzkie, ale właśnie odtwarzanie prawzoru, prarytualu. Jeśli dharmą lub obowiązkiem, powinnością ojca jest wychowanie i opieka nad dziećmi, dharmą bramina rozwój duchowy i pośred­ nictwo w ofierze między bogami a ludźmi, to dharmą ascety jest przemiana na wyższy etap rozwoju duchowego, wewnętrzna ewolucja. Wszystkie działa­ nia na tej drodze są same w sobie rytuałem. Sadhu wędrujący z wioski do wioski, z miasta do miasta przypominają 0 ostatecznym celu ludzkiej egzystencji. Wprowadzają ludzi w temat inny, ale być może równie ważny porządek. Przypominają, że tamten porządek istnieje gdzieś obok ludzi albo w nich samych, tylko nie jest przez nich dostrzegany. Jest to inny, może czwarty wymiar rzeczywistości. Ludzie za­ nurzeni w działaniach w tym świecie nie są przystosowani do odbioru otaczającej rzeczywistości. Porządek ten jednak istnieje wszędzie dookoła, ale nie jest dostępny dla profanów. Wędrujący asceci są jedną z mani­ festacji owego wymiaru, są możliwością przejścia (tirthd), ujrzenia, poznania go. Być może szacunek, z jakim w dużej mierze spotyka się asceta, obdarowa­ nie go i dawanie jałmużny ma być próbą przywrócenia równowagi między porządkiem tego świata a gościem, posłańcem stamtąd. Ten typ postaci kroczącej po drodze ascezy jest potwierdzany z pokolenia na pokolenie w Indiach od setek lat. Każdy czas ma swoją konkretną aktualizację tego modelu życia. Archetypowe postacie pierwszych ascetów 1 joginów Sivy, Dattatreji, Gorakhnatha do dnia dzisiejszego są żywe, po­ pularne i obecne w wielu sferach życia współczesnych Indii. Ich przesłanie ciągle znajduje odzew w postaci setek tysięcy naśladowców. Z tego przesłania być może wynika również, że ideał wyrzeczenia, realizacji wyższych celów duchowych jako drogi życiowej jest niezbędny do utrzymania równowagi w społeczeństwie. W obliczu coraz gwałtowniej postępujących zmian i ewolucji struktur społecznych świat, społeczność wymaga pojawienia się awatara, postaci, której życie i działania w dobie kryzysu dotychczasowych wartości �POSTAĆ ASCETY 53 INDYJSKIEGO stanie się czytelnym, powszechnie zrozumiałym drogowskazem. Postacie takie należą do przyszłej epoki, do nowego porządku, który nastanie dzięki ich działaniom. W 1956 r. na konferencji najwybitniejszych przedstawicieli różnych grup ascetów w Ryszikeś został utworzony Indyjski Związek Sadhu . Związek przyjął następujące zadania: rozszerzać edukację społeczną; propagować ma­ sowe modlitwy za wzrost wartości moralnych i materialnych ludzi; utwo­ rzyć i prowadzić instytucje edukacyjne dla ascetów; pomagać w leczeniu chorób stosując metody naturalne, np. ajurweda , joga; rozbudzać u ludzi skłonności duchowe i tworzyć sprzyjającą atmosferę do zapobiegania korupcji oraz do prohibicji narkotyków; działać w celu powstrzymania fali nieprzyz­ woitych obrazów i zdjęć, pozostających w sprzeczności z duchem kultury indyjskiej; tworzyć sprzyjającą atmosferę wokół problemu ochrony krów; pracować nad poprawą bytu materialnego warstw najbardziej upośledzonych społecznie, ludzi zamieszkujących niedostępne regiony kraju, plemion; przed­ siębrać konieczne kroki dla ratowania godności i tradycji ascetów; zapewniać ochronę, utrzymanie i administrację własności świątyń i aśramów (Bharat Sadhu Samaj 1981, s. 1). Obecnie w Indiach żyje prawie milion ascetów, z czego Związek skupia ok. 30% (tamże). Działalność Związku wzbudza wiele kontrowersji wśród samych ascetów, niemniej jego istnienie stało się faktem, a zadania, jakie sobie stawia, świadczą o nastawieniu na działalność społeczną. Jednakże brak współpracy ze strony większości ascetów, a także niechęć wobec polityki organów rządowych mieszania się w ich sprawy powoduje słabość i brak perspektyw Związku. 31 32 LITERATURA I ŹRÓDŁA PUBLIKOWANE Amma 1971 Svami Mukananda Bhagwan 1934 Paramahamsa. The Saint and his mission, Ganeshpuri. Sri Hamsa Bhagwan Sri Hamsa, the holy mountain being the story of a pilgrimage to Lake Manas and initiation on Mount Kailas, Bombay. Bharat Sadhu 1981 Samaj Bharat Sadhu Samaj. Published by Mandlashwar Svami Narayan Dasji Secretary of Bharat Sadhu Samaj, Delhi. B r e n t P. 1976 Godmen of India, London. B r i g g s G . W. 1982 Gorakhnath and Kanphata Yogis, Delhi. Campbell J. 1964 A hero with a thousand faces, 3 1 Bharat Sadhu Samaj. ? 2 Tradycyjny London. system medyczny, którego podstawowym traktatem jest Caraka Samhita. �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Dowson J. 1984 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, Delhi. D u b o i s J. A. 1982 Hindu manners, customs and ceremonies, Delhi. Dumont L. 1960 World renunciation in Indian religions, "Contribution to Indian Sociology", No. 6, Hague. Eliade M. 1984 Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. G h u r y e G . S. 1964 Gopi Indian Sadhus, Bombay. Krishna 1971 Kundalini. The evolutionary energy in man, Boulder. K a s t h u r i N. 1972 Life of Bhagwan Sri Sathya Life of Sri 1983 Sai Baba, Bombay. Ramakrishna Life of Sri Ramakrishna. Compiled from various authentic sources, Calcutta. Luthyens M. 1983a Krishnamurti. The years of awakening, t. 1, New York. 1983b Krishnamurti. The years of fulfilment, t. 2, New Y o r k . Manusmryti 1985 Manusmryti. Kamasutra, tłum. K . M . Byrski, Warszawa. Monier-Williams M. 1960 A sanskrit-english dictionary. Etymologically and philologically arranged, Navajata 1972 Sri Aurobindo, New Delhi. O s b o r n e A. 1982 Ramona Maharishi and the path of self knowledge, Bombay. Paramahamsa Yogananda 1982 Autobiography of a yogi, Delhi. Samanda Ghosh L. 1984 Mejda. Sathyananda 1982 Sanyasa Sivananda 1978 Sri Sri Paramahamsa Tantra, Munger. Svami Autobiography of Svami Sivananda, Shivanandanagar. T r i p a t h i B. D . 1978 Sadhus of India, Bombay. Yogeshvarananda 1970 Yogananda. His family and early life, Delhi. Sarasvati Himalaya Svami ka yogi, Rishikesh. London. �POSTAĆ ASCETY 55 INDYJSKIEGO D a g n o s ł a w Demski THE INDIAN AN ASCETIC: EXAMPLE O F AN ALTERNATIVE WAY EXISTENCE OF HUMAN Summary The paper discusses the character of ans Indian ascetic (sadhu) and the pattern of his life history which expresses an alternative way of human existence in the Indian society. The author's point of departure were the field data collected by him in India as well as biographies and autobiographies of some famous ascetics, the founders of schools etc. The author constructs an ideal model of the ascetic's life. The verification of that model in the field has not resulted in clear conclusions, mainly because the fieldwork lasted too short. The problem is still outstanding, the forthcoming researche should provide us with a deeper knowledge of the subject. According to the model the ascetic's biography includes a number of regular elements: (1) a miraculous, unusual birth, (2) a danger threatening his life or health in childhood or adolescence. (3) the first symptoms of his supernatural power, miraculous accomplishments, (4) departure or escape from home and his family's repeated attempts to make him come back. (5) wandering in search of a master, (6) meeting of a master, (7) initiation, (8) entering the path of mortifying, monastic vows. (9) the period of novitiate, apprenticeship, (10) first accomplishments in spiritual practice, (11) achieving a supernatural power, unusual acts indicating great spiritual power e.g. taming wild animals, healing diseases, foreseeing future and converting people to the proper way of life' (12) first disciples, founding a new school, line or sect in order to transmit the achieved knowledge and power, (13) visions, the state of a cosmic consciousness, samadhi, (14) the unusual death with previous knowledge of the exact moment of own demise entering the state of mahasamadhi. The initiation divides the ascetic's life into periods. The first one means the worldly life, membership in a particular caste, an element od the entire social and religious structure. This period is a sequence of unusual or miraculous events, which are the foreboding of the turning point to come and the knowledge of another reality. The events grow in number along with the ascetic's age. The initiation means crossing a kind of border. According to the Indian traditions with the initation the ascetic loses his caste status and all the rights and obligations resulting from it. Since that moment he lives on the margin of the social structure. The initiation expresses the ascetic's death as a member of the society. Therefore the ritual includes the symbols of death. The next part of the ascetic's life means the successive abandoning of the signs of his former identity. At the end of this process there is moksha (that means the liberation from the chain of successive births, deaths and re-births). This purpose can be achieved by few of the ascetics, the most developed spiritually. Other ones walk slowly along their way of renunciation. The described sort of people has appeared and disappeared in India for hundreds of years making up a neverending chain of human beings. What an ascetic does is to repeat in his life a kind of archetype. He becomes an awatar, an exponent of dharma. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5cf0f93272f5cc1ddd74c11d0382df8.pdf c0881292640553d2dcea2eef08532492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1541 Title A name given to the resource "Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M SKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ'... C M E N T A R Z JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ TOŻSAMOŚCI ZBIOROWEJ M I E S Z K A Ń C Ó W WSI N A BIAŁORUSI I I C H WYOBRAŻEŃ N A T E M A T ŚMIERCI Celem tego artykułu jest próba wykorzystania zbioru napisów cmentar­ nych jako źródła do badań ewolucji tożsamości i wyobrażeń na temat śmierci . Przedmiotem analizy są napisy znajdujące się na cmentarzu parafialnym w Nalibokach na Białorusi. Jak prowadzić badania nad kwestią etniczności, tożsamości i narodowości na Białorusi? Rośnie zainteresowanie tym problemem, ale również panuje pewne zamieszanie przy określaniu obiektywnych i subiektywnych wyznacz­ ników tożsamości. Niewątpliwie problemem staje się fakt, że informatorzy często podają różne odpowiedzi w tej kwestii, w zależności od osoby, która prowadzi badania, jej pochodzenia i celu zadawanych pytań. Aby uniknąć zamieszania na samym początku badań należy przyjąć pewne założenia. Punktem wyjścia do badań w terenie mogą być dane na temat deklaracji narodowości zapisane w lokalnych księgach meldunkowych (pochazjajstwiennyje kniżki). Jest to rodzaj ksiąg gminnych, aktualizowanych co 5 lat. Poda­ wane są w nich podstawowe informacje na temat liczby gospodarstw, ich wielkości, liczby mieszkańców wsi. Do tych danych dołączone są informacje o narodowości (nacjonalność) każdego z członków rodziny. Takie podejście do badań na Białorusi zalecał Wiaczesław Werenicz . Dane te mogą posłużyć śledzeniu procesów zmian identyfikacji narodowej zachodzących wewnątrz rodziny. Później można dotrzeć do różnych rodzin i porównać np. stopień 1 2 3 1 Pomysł tego typu badań zrodził się w 1995 r. dzięki spotkaniu z prof. Wiaczesławem Wereniczem z Mińska, który zbierał napisy nagrobne na cmentarzach w tym rejonie, m.in. w Derewnie. Zbierając podobne materiały na różnych cmentarzach Puszczy Nalibockiej planowa­ liśmy w przyszłości porównanie materiałów i wspólną publikację. Niestety, śmierć profesora w 1999r. uniemożliwiła mu dalszą pracę. Zbiór napisów z cmentarza w Nalibokach przechowy­ wany jest w I A E PAN w postaci bazy danych Access. Stwarza on duże możliwości wykonania różnorodnych analiz. Wieś Naliboki leży w województwie (obłasf) mińskim, powiecie (rajon) stołpeckim. Informacja ustna 1995 r. 2 3 �80 DAGNOSŁAW DEMSKI znajomości języka polskiego. Z danych tych korzystają często miejscowi bada­ cze, pomijają je natomiast najczęściej badacze z zagranicy. Można zastanawiać się nad wiarygodnością tych ksiąg. Dostarczają one przede wszystkim lokalnej administracji informacji mających znaczenie ekono­ miczne i meldunkowe, a nie polityczne. Informacja o narodowości jest umiesz­ czana jakby na marginesie. O ich wiarygodności można by powiedzieć więcej, gdyby porównać dane meldunkowe z danymi ze spisu ludności. Takie ze­ stawienie nie jest jednak możliwe, chociażby z powodu braku dostępu do tego rodzaju danych. Uważam jednak, że dane te są warte zainteresowania. Według danych pochodzących z 1995 г., ponad 90% mieszkańców Nalibok i wsi zaliczanych do sielsowietu (Jankowicze, Rudnia Nalibocka, Kleciszcze, Prudy, Niestierowicze, Cielechowszczyzna) stanowią osoby narodowości polskiej. W Nalibokach liczba Polaków jest nieco niższa. We wsiach natomiast procent ludności podającej narodowość polską przekracza 90. W Nalibokach zamieszkuje więcej przyjezdnych zatrudnionych w administracji, kołchozie lub szkole. Teren ten pokrywa się z historycznym i aktualnym zasięgiem parafii katolickiej w Nalibokach. W potocznym języku mówi się, że to kategoria „zapisanych Polaków". Według licznych opinii osób, z którymi miałem okazję rozmawiać podczas wyjazdów badawczych na Białoruś w latach 1993-2000, poza tą grupą w niektórych rejonach kraju znalazła się duża liczba Polaków z różnych powodów „zapisanych" jako osoby narodowości białoruskiej lub rzadziej rosyjskiej. Każdy region stanowi specyficzny układ wyznaczników i subiektywnych odczuć mieszkańców stanowią podstawę tożsamości narodowej i kulturowej. Na jego kształt wpływa szereg czynników historycznych, ciągłość tradycji i charakter kontaktu z innymi kulturami. Jednym ze źródeł, z których dotychczas rzadko korzystano w badaniach nad tożsamością jest cmentarz oraz rodzaj wyobrażeń związanych ze zmarłymi i pamięcią o nich. Należy tu wziąć pod uwagę dwa zagadnienia: problem pogranicza narodowego i kulturowego - miejsca zetknięcia się i wymieszania elementów pochodzących z różnych źródeł - oraz problem wyobrażeń na temat śmierci, kontaktów ze zmarłymi czy stosowanych wobec nich zabiegów. W pierwszej części artykułu podejmuję problematykę ewolucji tożsamości mieszkańców parafii. Jej odzwierciedleniem są zmiany w języku, widoczne dzięki analizie napisów nagrobnych zachowanych na przestrzeni 166 lat, uwzględniającej ich język, formę i typologię. W drugiej części podejmuję pro­ blematykę zmian wyobrażeń mieszkańców wsi na temat śmierci i świata zmar­ łych. Jako materiał posłużyły mi przede wszystkim napisy nagrobne zacho­ wane na miejscowym cmentarzu oraz wywiady . Sięgnąłem także do tekstów 4 5 4 Odpowiednik gminy. W pracy wykorzystałem wywiady własne (1-3) oraz przeprowadzone przez Karolinę Gozdalską, studentkę K E i A K w Warszawie (wywiady 4-6): 1 (k. lat 65, Naliboki); 2 (k. lat 80, Iwieniec); 3 (k. lat 84, Naliboki); 4 (k. lat 80, Naliboki); 5 (m. lat 20, Naliboki); 6 (k. lat 67, Naliboki). 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 81 pieśni żałobnych śpiewanych na tym terenie. Przytoczone przeze mnie dane dotyczące poszczególnych lat mają charakter statystyczny, mogą więc zawie­ rać pewien stopień przypadkowości. Inspiracją do podjęcia tematu i przygotowania tego artykułu był dla mnie tekst o napisach nagrobnych pochodzący ze zbioru Jana Stanisława Bystronia, Tematy, które mi odradzano (1980), a przede wszystkim książka Jacka Kolbuszewskiego Wiersze z cmentarza (1985). Jego praca, traktująca cmentarz jako tekst kultury, zachęciła mnie do sięgnięcia do tego właśnie źródła. Cel naszych prac różni się jednak nieco. W moich badaniach celem było przede wszystkim zarejestrowanie zmian zachodzących w świadomości i tożsamości mieszkań­ ców jednej ze stosunkowo izolowanych parafii na Białorusi. Chciałem wy­ odrębnić te aspekty napisów cmentarnych, które informują o tożsamości naro­ dowej lub etnicznej mieszkańców pogranicza narodowego, językowego czy religijnego. Stąd węższy zakres moich zainteresowań. Na przedmiot badań wybrałem nieduży wiejski cmentarz należący do starej, liczącej ok. 500 lat, parafii katolickiej. Istnieje wiele opracowań dotyczących cmentarzy. Do star­ szych należy przewodnik po cmentarzach Warszawy Mieczysława Orłowicza (1921). Inwentaryzowane i opracowywane są cmentarze dużych miast - War­ szawy (Szenic 1979), Krakowa, Lwowa, Wilna. Na szczególną uwagę zasłu­ gują opracowania cmentarzy kresowych, w tym także z Białorusi. Ostatnio wydano dwa opracowania dotyczące rzymsko-katolickiego cmentarza na Kal­ warii w Mińsku (Brykowski 1996; Sakałouskaja 1997). W społecznościach lokalnych jednym z miejsc dokumentujących ich małą historię jest cmentarz parafialny. T u zapisane są imiona i nazwiska dawnych oraz współczesnych pokoleń: Czyhunny krzyż i deseczka po dzisiejszy dzień zachowały się. Tam nasze pochowane, no trzeba by my oglądali (wywiad 1). Formy zapisu nazwisk, epitafia nagrobne, liternictwo, rodzaj bryły, formy i materiału pomnika są wyrazem ducha czasu i niosą w sobie pewien wzór pokoleniowy. Pamięć jednostki i pamięć zbiorowa mają decydujące znaczenie dla poczucia tożsamości. Pamięć zapisana na nagrobkach cmentarnych wyra­ ża się w formie typowej dla poprzednich i współczesnych pokoleń, czasem już mało zrozumiałej, ale należącej jednak do dziedzictwa tego regionu. Szczególnie interesujące są cmentarze leżące na pograniczu kulturowym, takie jak cmentarz w Nalibokach, położony obok kościoła katolickiego. Para­ fia w Nalibokach liczy już kilkaset lat, a pierwsza wzmianka o kaplicy katolic­ kiej pochodzi z 1440 r. Nigdy nie było tu cerkwi. Najbliższe znajdują się w Iwieńcu (obecnie w budowie), Stołpcach, Kijowcu, Słobodce, Lubczy i Baksztach. Miejscowości te oddalone są od Nalibok o 35-50 kilometrów. Miesz­ kańcy parafii są niemal w stu procentach katolikami, a w księgach meldun­ kowych podają narodowość polską. Po wojnie zanikała znajomość języka polskiego wśród młodego pokolenia. Również samoidentyfikacja narodowa młodszych pokoleń podlega wahaniom i zmianom. Pytanie o narodowość powoduje pewne zamieszanie i zmusza rozmówców do trudnych rozstrzygnięć. Wątpliwości co do swej tożsamości nie mają właściwie tylko najstarsi. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI Zadający pytanie zawsze tworzy pewien kontekst poprzez narzucenie języka rozmowy, miejsce pochodzenia i celu badań, co ostatecznie wpływa na odpo­ wiedź. Rozmowy miejscowej ludności z Polakami z Polski mają inny charakter niż rozmowy z Białorusinami. Także deklaracja narodowości podana podczas spisu powszechnego służyła innym celom niż rozmowa z etnografem. Zapis w dokumentach był wyjściem poza kontekst spotkania badacza z informatorem. Sprawy związane ze śmiercią, pogrzebem zwykle najdłużej zachowują swój niezmieniony charakter. Zmianom podlegają bardzo powoli, często dużo póź­ niej niż inne sfery życia codziennego. Z tego powodu warto na nie zwrócić baczną uwagę. W badaniach tożsamości napisy nagrobne zaliczyć można do wyznaczników językowych, ale również historycznych, jako wyraz obowiązu­ jących wzorców pamięci zbiorowej. Są to wyznaczniki religijne posługujące się określonymi symbolami. Co można badać na cmentarzu? Miejsce to można potraktować jako odrębne źródło służące do badań pamięci zbiorowej miesz­ kańców określonego terenu. Starsze groby zachowane w Nalibokach pocho­ dzą z połowy X I X w. W najstarszym z nich pochowano Ignacego i Magdalenę Rocków, zmarłych 19 listopada 1833 r. Napis głosi, iż proszą oni przechod­ niów o trzy „Zdrowaś Maryja". Grób z 1845 r. wybudował Franciszkowi i Józefie Kunickim ich syn Adam. Nic nie wiemy o tych ludziach, nazwisko Kunicki jest jednak znane i spotykane w tej parafii. Inny nagrobek (z 1842 r.) wystawił na pamiątkę matce, Helenie z Wereszczaków Ruszczycowej, jej syn. Był on w owym czasie proboszczem parafii w Nalibokach. Na nagrobku z 1853 r. widnieje napis informujący o śmierci Jana Jakoba Eckerta, rodem ze Steinbach w Wielkim Księstwie Heskim. Eckert był jednym z majstrów za­ trudnionych w hucie żelaza w Kleciszczu. Niewiele grobów przetrwało z końca X I X w., po kilka z każdego roku. Interesujące jest zestawienie danych o liczbie zgonów, pochodzących z ksiąg metrykalnych parafii nalibockiej (najstarsze pochodzą z 1765 г. ). W owym czasie groby z pewnością stawiano na tym samym cmentarzu. Większość grobów była prawdopodobnie drewniana, nie przetrwały więc one zbyt długo. Poniżej podaję przykładowe dane dotyczące liczby pogrzebów w parafii, w różnych latach X I X w. Trudno mi wyjaśnić skoki liczby zmarłych. Tylko w jednym przypadku załączona była notatka o wybuchu epidemii cholery. 6 1821 - 39 1822 - 38 1823 - 5 0 1824- 43 1825- 23 1830 1831 1851 1855 1870 -48 - 73 (wybuch cholery) - 50 - 87 - 132 1871 - 137 1872 - 98 1873 - 101 1874- 89 1875- 80 1880 1881 18821883 1884 - 185 121 148 140 100 Warto zwrócić uwagę na wielką dysproporcję między liczbą zmarłych i pogrzebów zapisanych w księgach zmarłych, a liczbą nagrobków zachowa­ nych do dnia dzisiejszego. Z 1871 r. zachowało się 6 nagrobków, a - jak 6 Księgi chrztów prowadzono od 1720 г., a księgi ślubów od 1765. O istnieniu wcześniejszych ksiąg nic mi nie wiadomo. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ. 83 widzimy - pogrzebano aż 137 osób. Może to świadczyć o chowaniu zmarłych w grobach z drewnianym krzyżem i tabliczką, bądź tylko z prostym drew­ nianym krzyżem. Postawienie trwałego nagrobka z żeliwa było drogie. Z tego względu nie zachowały się żadne trwałe ślady po tak dużej liczbie zmarłych, odnotowanych w księgach i pochowanych prawdopodobnie na nalibockim cmentarzu. Dane te dają wyobrażenie o skali liczby grobów, które uległy zniszczeniu i o liczbie ludzi, o których pamięć nie przetrwała. Od czasu postawienia najstarszych grobów minęło co najmniej 5-6 poko­ leń. Jak to określił Jacek Kolbuszewski, na cmentarzu zawsze widoczne są „zewnętrzne dowody pamięci". Każde z pokoleń miało swoje preferencje este­ tyczne oraz odpowiednie rodzaje epitafiów. Na cmentarzach kresowych istotne znaczenie ma język, w którym zostały zapisane imiona i nazwiska oraz krótkie nagrobne wspomnienia o zmarłych. Pamięć mniej lub bardziej niezauważalnie zmienia obraz minionych lat, mimo to w każdym pokoleniu właśnie pamięć 0 przeszłości zajmuje często ważne miejsce w teraźniejszości mieszkańców. Bez odniesienia do przeszłości nie mogliby oni pojąć znaczenia swego życia. Tak więc, społeczne formy pamięci są znaczące dla tożsamości kulturowej wszyst­ kich pokoleń. Szczególnym miejscem przeznaczonym przez lokalną społeczność na wyrażenie dowodów pamięci jest cmentarz parafialny. Jakie formy przyj­ mują zewnętrzne dowody pamięci w Nalibokach i czego są one wyrazem? Czy jest to potrzeba utwierdzenia się w swojej tożsamości? Cmentarz nalibocki położony jest w pobliżu kościoła. Od terenu kościel­ nego oddziela go ceglany mur. Obok świątyni prowadzi ścieżka do furtki cmentarnej, a tuż za nią znajduje się najstarsza kwatera. Groby stoją między drzewami. W tylnej części kwatery znajduje się mała drewniana kapliczka. Pochodzi ona z początku naszego wieku. Lewa część kwatery, opadająca lekko w dół w stronę stawu i rzeczki Lebieżody, była zniszczona podczas działań wojennych. Na prawo od najstarszej kwatery zaczyna się druga, powo­ jenna część cmentarza. Nie ma tu drzew, a kwatera była kilkakrotnie po­ szerzana z powodu rosnącej liczby grobów. Najnowszą kwaterę otwarto w 1998 r. na tyłach powojennej części cmentarza. Warto zwrócić uwagę na rodzaje grobów i nagrobków. Można je podzielić ze względu na rodzaj materiału użytego do budowy. Najstarsze nagrobki posiadają mniejsze lub większe elementy żeliwne. Materiał ten, choć drogi, był łatwo dostępny w Nalibokach ze względu na sąsiedztwo huty żelaza i odlewów żeliwnych w Kleciszczu - miejscowości leżącej na terenie parafii ok. 12 km od Nalibok. Z żeliwa wykonywano krzyże, ewentualnie kraty otaczające większe groby, a przede wszystkim tablice, na których zapisywano nazwiska zmarłych 1 krótkie epitafia. Największe groby Popławskich i Sobolewskich w całości pokryte są płytami żeliwnymi. Najbogatsze groby znajdują się po lewej stro­ nie, w pierwszym rzędzie przy płocie. Z końca X I X w. pochodzą również nagrobki kamienne. Najbardziej wyróżnia się tu grób dyrektora huty żelaza w Kleciszczu, angielskiego inżyniera Jamesa Gardnera. W tamtym okresie pojawia się także charakterystyczny typ kamiennych nagrobków, imitujący �84 DAGNOSŁAW DEMSKI korpus drzewa pozbawionego konarów. Wymienione typy nagrobków prze­ ważały w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej. W okresie międzywojennym pewną część grobów stanowią płaskie płyty nagrobkowe ustawione pionowo. Nie mają one jednak jednolitego kształtu. Po wojnie na cmentarzu pojawiły się nagrobki z pionowymi płytami bez charakterystycznego kształtu o kolorach brudno-niebieskim i białym. Tego typu groby składające się z płaskiej płyty ułożonej poziomo, otoczonej płotkiem z metalowych krat, można spotkać na wielu wiejskich cmentarzach Białorusi. W latach siedemdziesiątych wprowadzono płyty marmurowe i typu lastriko. Po wojnie nagrobki robiono w Rakowie. Było tam kilku kamieniarzy specjalizują­ cych się w nagrobkach marmurowych. W późniejszym okresie zamawiano płyty w Stołpcach, a od końca lat dziewięćdziesiątych - także w Derewnie lub Iwieńcu. JĘZYK NAPISÓW N A G R O B N Y C H Jednym z wyrazów pamięci o zmarłych jest język napisów nagrobnych. W przypadku cmentarzy położonych na pograniczu etnicznym wskazuje on na tożsamość społeczności, istniejącą w danym pokoleniu. Jeśli zwrócimy uwagę na język napisów na cmentarzu, to zauważymy pewne tendencje, związane najczęś­ ciej z przełomowymi datami w dziejach lokalnej społeczności. Nie zawsze zwroty te mają bezpośredni związek z politycznymi zmianami, kiedy to wielka historia wplata się w małą historię parafii, lecz występują z opóźnieniem. Do czasu uzyskania niepodległości przez Polskę i włączenia Nalibok w skład I I Rzeczypospolitej na cmentarzu dominowały napisy w języku pol­ skim, choć były to czasy panowania rosyjskich carów. Ta część cmentarza została zniszczona podczas działań wojennych i nie zachowały się wszystkie groby z tamtych lat. Z nagrobków pozostałych do dzisiaj niemal wszystkie posiadają napisy w języku polskim . Jak wspomniałem, najstarszy grób na cmentarzu pochodzi z 1833 roku. Na ogólną liczbę 245 grobów z lat 1833-1921 aż 234 z nich ma napisy w języku polskim, 5 ma napisy rosyjskie, 4 - w języku niemieckim, a 2 - w angielskim. Liczby te świadczą o obowiązującym w owym czasie, pomimo trwającej już kilkadziesiąt lat władzy rosyjskiej, polskim wzorcu kulturowym propagowa­ nym przez właścicieli ziemskich i Kościół Katolicki. Napisy nagrobne wyko­ nane w języku niemieckim są śladem po pobycie dużej liczby majstrów i robot­ ników zatrudnionych głównie w latach siedemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w hucie żelaza w Kleciszczu. Część z nich osiedlała się tu z całymi rodzinami, np. wspomniana wyżej rodzina Eckertów z Księstwa Hesji. Tu rodziły im się dzieci, tu umierali ludzie starsi. Pamięć o zmarłych przechowują księgi me­ trykalne i cmentarne napisy. Pewna część robotników niemieckich żeniła się z miejscowymi kobietami i osiedlała na terenie parafii na dłużej . 7 8 7 8 Liczba grobów nie pokrywa się z liczbą pogrzebanych osób. Na temat robotników niemieckich i innych cudzoziemców patrz Demski (1997). �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 85 Z kolei dane z lat 1922-1939, tj. z okresu przynależności badanych terenów do państwa polskiego, wskazują, że na ponad 140 grobów nie ma ani jednego z napisami po rosyjsku. Wszystkie napisy sporządzone zostały w języku pol­ skim. Można to wytłumaczyć przede wszystkim wysokim statusem polskości w owym okresie oraz polityką państwa polskiego popierającego szkolnictwo polskojęzyczne. Większość nagrobków pochodzi z okresu powojennego. Nie zniszczył ich czas. Dane statystyczne z tego okresu odnośnie liczby nagrobków z napisami w językach polskim, rosyjskim i białoruskim podaję bardziej szczegółowo (Tab. I ) . Uwzględniają one zmieniającą się liczbę nagrobków i napisów na­ grobnych w poszczególnych językach w kolejnych latach po I I wojnie świato­ wej. Dodatkowo można łatwo obliczyć liczbę grobów stawianych w poszcze­ gólnych latach. Z prawej strony, w ostatniej kolumnie Tabeli, podaję również sumę napisów nagrobnych w poszczególnych dziesięcioleciach. Dane za ostatnie lata (1998-1999) nie są pełne. Nie wszystkie kamienne nagrobki zostały jeszcze postawione. Na ich miejscu stoją tymczasowe, prowi­ zoryczne krzyże drewniane, umieszczono tu też tymczasowe napisy podające ograniczone dane. Warto podkreślić, że na ogólną liczbę 1550 nagrobków aż 1156 z nich ma napisy w języku polskim, 390 - w rosyjskim, a tylko 4 - w bia­ łoruskim. Dane te obejmują okres 166 lat, od najstarszego zachowanego grobu z 1833 r. do roku 1999. W tabeli widoczne są pewne tendencje dotyczące wyboru języka napisów lub całych epitafiów na cmentarzu. Widoczna jest także zmieniająca się liczba nagrobków, będąca odbiciem wzrostu liczebności mieszkańców parafii. Nie wszystkie ważne wydarzenia zostały zarejestrowane na cmentarzu. Wielka katastrofa w dziejach regionu i parafii, jaką było spalenie Nalibok i wywiezie­ nie dużej części mieszkańców do Niemiec w 1943 г., nie znalazła wyraźnego odzwierciedlenia w liczbach nagrobków. Wydawałoby się, że liczba grobów powinna gwałtownie zmaleć, ale tak się nie stało. Część ludności z okolicznych wiosek zdołała schronić się u krewnych, bądź w ziemiankach leśnych i prze­ czekać do końca działań wojennych. Liczba grobów na cmentarzu w 1943 r. wzrosła tylko nieznacznie. Do niedawna na cmentarzu nie było pomnika upamiętniającego rozstrze­ lanie 103 mieszkańców Nalibok przez partyzantów radzieckich w maju 1943 r. Zostali oni pochowani w zbiorowej mogile. Pomnik i tablicę przypominającą to wydarzenie ustawiono dopiero w 1998 r. Od 1947 r. maleje dość gwałtownie liczba nagrobków. Trudno wytłumaczyć to zjawisko. Prawdopodobnie zmniej­ szyła się liczba mieszkańców wsi z powodu emigracji do większych miast, a także wyjazdów repatriacyjnych do Polski (1946 i 1956 г.). Ogólna liczba grobów zaczyna rosnąć od 1963 г., a bardziej zdecydowanie - od 1966 r. Świadczy to o wzroście liczby mieszkańców. Jeżeli chodzi o język napisów na grobach, to można prześledzić różne tendenqe. Do wybuchu I wojny światowej oraz za czasów państwa polskiego zdecydowanie przeważały napisy w języku polskim. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez Związek Radziecki �86 DAGNOSŁAW DEMSKI Tabela I . Napisy nagrobne pisane w języku polskim, rosyjskim i białoruskim języki/lata polski rosyjski języki/lata 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 razem 9 11 8 19 10 8 8 4 3 7 87 2 0 1 1 0 1 0 0 0 0 5 1951 1952 1953 1950 1954 1955 1956 1957 1958 1959 razem polski 5 6 6 8 4 5 9 3 2 2 50 rosyjski 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 3 1963 1964 1965 1960 1961 1962 1968 1969 razem polski 5 5 6 9 5 7 11 8 13 15 84 rosyjski 1 0 1 2 0 1 0 0 3 0 8 1 1 języki/lata 1966 1967 białoruski języki/lata 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 razem polski 5 15 19 13 9 13 14 10 10 11 119 rosyjski 3 2 3 5 3 3 7 3 9 5 43 białoruski języki/lata 1 1980 1 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 razem polski 5 14 14 11 14 17 16 18 24 5 138 rosyjski 15 8 12 10 13 10 12 15 9 16 120 1993 1994 1995 1996 1997 1999 razem języki/lata 1990 1991 1992 polski 11 11 20 9 5 12 8 7 24 5 112 rosyjski 13 12 10 13 4 13 16 13 9 16 118 białoruski 2 1998 2 (17.09.1939 - 11.06.1941) tendenqa ta nie zmieniła się. Pojawiały się jednostkowe nagrobki mieszkańców z napisami po rosyjsku. Podobnie było w okresie, kiedy badane ziemie znajdowały się pod okupacją niemiecką i w późniejszych czasach. Do 1970 r. napisy nagrobne w języku rosyjskim pojawiały się sporadycz­ nie, w niektórych latach nie występowały one w ogóle. Można wyciągnąć wniosek, że w tym okresie duża część dorosłej populacji wsi dobrze znała język polski i posługiwała się nim biegle. Należy pamiętać, że od 1943 roku kościół był zamknięty i nie było księdza, a pochówek zmarłych należał do rodziny. Z danych przytoczonych w Tabeli I wynika, że rok 1970 był w pewnym względzie przełomowy. Od tego czasu napisy w języku rosyjskim pojawiają się na cmentarzu już na stałe, chociaż początkowo w niewielkiej ilości. W 1978 r. liczba napisów nagrobnych pisanych w języku polskim i rosyjskim niemal zrównała się, a w roku 1980 po raz pierwszy w dziejach parafii napisy w języ- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 87 ku rosyjskim zaczęły przeważać. W latach 1978-1984 liczba nagrobków w obu językach była mniej więcej równa, w następnych latach jednak wystąpiła pewna przewaga napisów w języku polskim. Średnie pokolenie z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych urodziło się w czasie wojny i chodziło już do szkół radzieckich. Dla tych osób tradycja pokolenia ich rodziców powoli zanikała. Lekki wzrost liczby napisów w języ­ ku polskim w końcu lat osiemdziesiątych mógł być odzwierciedleniem chęci powrotu do dawnej tradycji. Były to lata „pieriestrojki" zapoczątkowanej przez Michaiła Gorbaczowa. W tym okresie mieszkańcy wsi starali się też o uzyskanie pozwolenia na odbudowę kościoła. Wyjątkowy przypadek stanowi rok 1988, kiedy to liczba napisów w języku polskim gwałtownie wzrasta. W następnym roku zarysowała się już jednak przewaga napisów w języku rosyjskim. Nie udało mi się wyjaśnić tego zjawiska. Być może było ono odbiciem lokalnych nacisków politycznych władzy. W 1990 r. pojawił się w Nalibokach pierwszy ksiądz po wojnie; przybył on z Polski. Na początku lat dziewięćdziesiątych zarysowuje się równowaga w ilości napisów nagrobnych w języku polskim i rosyjskim. Później jednak, w okresie 1993-1998, widoczna jest już przewaga napisów cmentarnych w języku rosyjskim. Tendencja ta wydaje się mieć charakter trwały. Wynika ona z tego, że coraz mniej osób zna język polski lub włada nim na co dzień. Dotyczy to szczególnie pokolenia najmłodszego i średniego. Stąd nawet na cmentarzu, miejscu najbardziej konser­ watywnym, gdzie zmiany związane z ewolucją tożsamości uwidaczniają się najpóźniej, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych język rosyjski jako język napisów nagrobnych nabiera większego znaczenia: Nie po polsku, dlatego, że moje krewniaki polskiego języka nie znają. To oni wtedy nie znajdą, gdzie mąż został pochowany (wywiad 2). Zdarza się, że ten, kto chce zamówić nagrobek w języku polskim musi zwrócić się po pomoc do osób lepiej znających ten język. F O R M Y NAPISÓW Język napisów nagrobnych jest najbardziej widocznym elementem w pej­ zażu cmentarza znajdującego się na pograniczu kulturowym. Analizie można poddać również inne elementy, np. epitafia nagrobne, w tym ewolucję form wstępnego tekstu czy układu nazwisk zapisywanych na nagrobkach. Pow­ szechne jest stawianie krzyża na grobach. Mamy tu dwie formy krzyża: kato­ licką i prawosławną. Chociaż cmentarz nalibocki należy do parafii katolickiej, to jednak z uwagi na brak cerkwi w najbliższej okolicy chowani są tu również zmarli wyznania prawosławnego. Na ogólną liczbę 1540 nagrobków cmentarnych, 310 nie ma żadnych symboli religijnych. Ponad 1150 grobów posiada symbolikę lub znak krzyża katolickiego, a 70 symbolikę lub krzyż prawosławny. Nagrobki pozbawione znaku krzyża pojawiły się dopiero po I I wojnie światowej i początkowo wy­ stępowały sporadycznie. �88 DAGNOSŁAW DEMSKI W latach przedwojennych i końca X I X w. symbolice krzyża towarzyszyły najczęściej wstępne napisy w formie D.O.M. (Deo Optimo Maximo), D.W.P., D.S.P. i D O M W. Równie powszechne były różne formy określenia Świętej Pamięci, S | P SP tu spoczywa, SP, STP, Ś.P. Odpowiednikiem tej formuły u prawosławnych jest Z f P z krzyżem prawosławnym, Zdies Pochoronien lub w formie skrótowej Zd.Poch, czasem forma ZP połączona była z krzyżem katolickim. W latach przed I i I I wojną światową znakom krzyża, rysowanym przed nazwiskiem zmarłego, towarzyszyły charakterystyczne zwroty: Tu spo­ czywają zwłoki, Tu spoczywa, itp. Analizując dane z cmentarza w Nalibokach, obejmujące 166 lat, można wskazać na kilka prawidłowości. Nagrobki dzielą się na trzy kategorie: posia­ dające znak krzyża, któremu towarzyszą formuły Ś.P., S.P., Tu spoczywa S.P., używane przez katolików, groby z krzyżem prawosławnym, formułami Z.P., ZP, zdies pochoronien potwierdzającymi wiarę prawosławną zmarłego oraz nagrobki nie posiadające symboli religijnych. Od 1940 do około połowy lat siedemdziesiątych na cmentarzu dominowały epitafia z symboliką katolicką. Chowano wówczas niewielu prawosławnych, a i zmarłych unikających symboli religijnych było jeszcze stosunkowo mało. Do roku 1967 nagrobki bez symboliki religijnej występowały sporadycznie. Po tym roku liczba tego typu grobów i epitafiów wzrasta. Każdego roku stawiany był przynajmniej jeden taki nagrobek, a po 1972 r. jest ich już więcej. Sądząc po nowych nazwiskach byli to ludzie przyjezdni. Wydaje się, że znaczną część z nich stanowili nauczyciele i pracownicy administracji państwowej. W roku 1980 po raz pierwszy liczba nagrobków pozbawionych symboli religijnych przeważała nad pozostałymi. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych jednak liczba grobów, na których pozostawiono symbole religijne nieco wzrosła. Widocznym zjawiskiem stalo się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych umieszczanie znaku krzyża katolickiego przed nazwiskiem na nagrobku, jednak bez dawniejszych form typu Ś.P., czy Tu spoczywa. Stare formy przestały już być zrozumiałe i oczywiste. Zmiany te odzwierciedlają tendencję do ateizacji życia. Analizując napisy cmentarne należy zwrócić uwagę na sposób zapisu imion i nazwisk. Nazwiska pisane w języku rosyjskim lub białoruskim mają formę zapisu charakterystyczną dla tego języka, czyli: nazwisko, imię i otczestwo. Nazwiska pisane po polsku ewoluują od typowo polskiej formy zapisu: imię, nazwisko, poprzez nazwisko i imię, aż po rosyjską formę: nazwisko, imię i otczestwo. Forma otczestwo była nieobecna przed I I wojną światową oraz w okresie wcześniejszym. Pojawiła się na cmentarzu nalibockim dopiero po I I wojnie światowej. Do 1966 r. zapis nazwiska z imieniem wraz z otczestwem występował sporadycznie. Związany był zawsze z zapisem w języku rosyjskim lub białoruskim. Na nagrobkach takich osób widniały krzyże prawosławne albo były one pozbawione symboliki religijnej. Wskazywało to na prawosławne pochodzenie zmarłego lub było wyrazem braku przynależności religijnej. W 1966 r. wystąpił pierwszy przypadek zapisu nazwiska w języku polskim z imieniem i otczestwem. W latach siedemdziesiątych pojawiły się nagrobki 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 89 z napisami w języku rosyjskim, posiadające równocześnie symbole krzyża katolickiego (od 1981 r. corocznie było kilka takich przypadków). Świadczyło to o zmianie funkcji rosyjskiego, który musiał już być powszechny w owym okresie. Pod koniec lat osiemdziesiątych liczba takich napisów jeszcze bardziej wzrosła i zrównała się, a nawet przewyższyła liczbę napisów nagrobnych w języku rosyjskim, pozbawionych symboliki religijnej. Bardzo niewiele było natomiast napisów po polsku i z formą otczestwa. T Y P O L O G I A NAPISÓW N A G R O B N Y C H Kolbuszewski poświęcił dużo uwagi typologii wierszy nagrobnych. W swo­ jej książce zebrał przykłady z największych cmentarzy w Polsce, Czechach, Słowacji, na Ukrainie i Litwie. Na wiejskim cmentarzu różnorodność form jest bardziej ograniczona. Występuje tu mniej wierszy nagrobnych i epitafiów. Przeważają prostsze formy ograniczające się do jednego zdania lub paru słów. W wielu przypadkach napisy nagrobne mają charakter stereotypowy i po­ chodzą ze zbiorów proponowanych przez kamieniarzy, u których zamawia się nagrobek: Wiersze sami ludzie biorą z gazet i z radia, jak posyłają sobie powinszowania. Więc ktoś podbierze sobie, wypisze tych kilka słów (wywiad 1). Często jednak treść napisów odpowiada oczekiwaniom zamawiających, gdyż mają one wiele wspólnego ze specyfiką ludowych wyobrażeń o śmierci i są wyrazem stosunku do zmarłych. Można wyróżnić kilka głównych motywów napisów pojawiających się na nalibockim cmentarzu. Pierwszym z nich są motywy religijne, w których wy­ rażone jest poczucie troski o zbawienie duszy zmarłego, o uzyskanie wiecznego pokoju, czy też wyrażające otwarcie prośbę o modlitwę za zmarłego. Są one zgodne z nauką Kościoła. Drugim motywem, także o podłożu religijnym, jednak na tyle powszechnym, że wydzieliłem go jako odrębny, jest motyw troski o uzyskanie przez zmarłego spokoju na „tamtym świecie". Nauki reli­ gijne o wiecznym spoczynku po śmierci splatają się tu z ludowymi wyob­ rażeniami. Trzecim motywem jest wyraz chęci zachowania pamięci o zmarłych wśród krewnych i bliskich. Wyobrażenia ludowe o znaczeniu pamięci i wspo­ minania zmarłego dla jego pomyślności na „tamtym świecie" łączą się tu z ludzką potrzebą pamiętania o swoich zmarłych. Czwartym motywem stają się napisy będące wyrażeniem osobistych uczuć bólu, straty i pożegnania. Kolejnym motywem napisów jest informacja o rodzaju śmierci lub o samym zmarłym, służąca podkreśleniu jego zasług za życia. Napisy na grobach nalibockich podlegały wielu zmianom i tendencjom. Jedne z nich miały trwały charakter, inne powtarzano przez kilka czy kil­ kanaście lat. Pewne napisy i wiersze nagrobne mogło upodobać sobie jedno pokolenie, inne generacje zaś znalazły własny rodzaj wyrażenia żalu po śmierci bliskich. Z pewnością największy wpływ na zmiany świadomości miały burz­ liwe przełomy historyczne, upadek jednych państw i powstawanie innych. �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Z punktu widzenia społeczności lokalnej, odbierane były one jako zmiany granic i przynależności tych ziem do różnych państw. I i I I wojna światowa stanowią wyraźne cezury, widoczne również w napisach nagrobnych. Wyod­ rębniłem trzy okresy: do upadku imperium rosyjskiego, lata przynależności badanych ziem do państwa polskiego oraz lata po roku 1939. Poniżej oma­ wiam główne motywy napisów występujących w tych trzech okresach. Do roku 1922 najbardziej charakterystyczne są motywy religijne. Domi­ nuje prośba do pozostałych na ziemi, rodziny czy przechodniów, o modlitwę. Najbardziej popularny był napis Prosi o 3 Zdrowaś Maryja, występujący w różnych wariantach: Prosi o 3 anielskie pozdrowienia', Prosi o westchnienie do Boga; Prosi przechodniów o 3 Zdr. Maryja. Znacznie rzadziej spotykamy napisy typu: Na pamiątkę Matce poświęca...; Pokój jego duszy; Friede seiner Asche. Motyw Boże zbaw duszę jej pojawia się po raz pierwszy dopiero w 1884 r. Występuje on sporadycznie, raz na kilka lub nawet kilkanaście lat. W tym okresie mamy pojedyncze przykłady osobistych pożegnań ze zmarłymi: Najmilszy ojcze spoczywasz w tym grobie... lub napisy informujące o zmarłym albo rodzaju jego śmierci. Na grobie Jana Jakoba Eckerta widnieje napis Rodem ze Steinbach we Wlk.Xienstwie Heskim. Na innym grobie napisano: Złożył życie od nieprzyjacielskiej ręki. Odrębnym okresem są lata międzywojenne. Ten czas przynależności pa­ rafii nalibockiej do państwa polskiego trwał tylko 18 lat. Jak już wspomnia­ łem, na grobach dominują wówczas napisy w języku polskim. Podobnie jak w poprzednim okresie przeważają napisy o motywach religijnych. Najczęściej występuje Pokój jego duszy oraz (motyw powszechny także w poprzednim okresie) Prosi o 3 modlitwy. Rzadziej pojawia się tekst Boże zbaw dusze ich. Nowy, nieznany wcześniej motyw Pamiątka za zmarłych jest już także widocz­ ny na cmentarzu. Zdarza się również motyw osobistego pożegnania ze zmar­ łym. Wśród innych, ciekawych napisów spotykamy: Błogosławieni, którzy w Panu umierają, ps. 137; Panie Boże Miłosierny dawco namaszczenia; Powięk­ szył grono aniołków czy Wieczny odpoczynek. Od 1939 roku parafia nalibocka przeżywa kolejno: ustanowienie władzy radzieckiej (do czerwca 1941), okupację niemiecką (do 1944) oraz utworzenie Białoruskiej SSR. Zmiany polityczne nie znalazły bezpośredniego odbicia w formie czy treści napisów nagrobnych, jakby społeczność lokalna żyła własnym rytmem. W materiałach z trzeciego, wyodrębnionego przeze mnie okresu, od 1940 do 1998 roku, zauważyć można nowe tendenqe zmian. Pojawiają się one na cmentarzu nalibockim w różnej proporcji w zależności od daty pochówku. Jedne z nich nabierają znaczenia z biegiem lat, inne, odwrotnie, tracą swą popularność. Z moich analiz wynika, że po wojnie, do roku 1960, różne motywy napi­ sów nagrobnych występują jednocześnie. Trudno jednak wyodrębnić wyraźną tendencję lub przewagę jednego z nich. Warto odnotować interesujący fakt, iż w latach 1947-1948 napisy nagrobne nie posiadały żadnych form zwrotów i symboli oprócz nazwiska zmarłego i daty jego śmierci. Być może miała na to wpływ presja lokalnych urzędników. Zarysowującą się tendencję występowa- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 91 nia pewnych motywów napisów cmentarnych można zauważyć dopiero po roku 1960. Z zestawienia danych dotyczących poszczególnych lat wynika, iż od tego okresu głównym motywem napisów nagrobnych, występującym w ję­ zyku polskim i rosyjskim, jest troska o zachowanie pamięci o zmarłym, wido­ czna w różnych odmianach: Pamiątka od rodziny; Pamięć dzieci, wnuków; Tę pamiątkę poświęca... Czasem z braku miejsca na nagrobku stosowano zapis: Pam. od rodziców. W wersji rosyjskiej tekst napisu brzmiał Pamiať dietiej i wnuków. Motyw ten dominuje w napisach do dziś. Czasem przyjmował on wydźwięk bardziej religijny: Wieczna pamięć; W.P., & w wersji rosyjskiej Wiecznaja pamiať. Jego znaczenie wzrastało stopniowo po roku 1971, a jeszcze bardziej po 1980. W ciągu ostatnich dwudziestu lat motyw zachowania zmarłego w pamięci pojawia się zdecydowanie najczęściej. Od roku 1975 wzrosło znaczenie innego motywu - troski o zapewnienie zmarłemu pokoju, wiecznego pokoju czy spokoju na „tamtym świecie": Pokój ich duszom lub Pokój jego duszy, w skrócie P.J.D., lub w innych wariantach: Wieczny mu odpoczynek; Wieczny odpoczynek racz im dać Panie czy Wieczny pokój. Motyw ten do dziś pojawia się co roku na nowych nagrobkach. W tym samym okresie po dłuższej przerwie powrócił religijny motyw napisu Boże zbaw duszę jej, zapisywany również w skrócie B.Z.I.D., rzadziej - Boże bądź im miłosierny lub Jezus Maryja z Józefem stawcie się za tę duszę. Funkqonuje on do dziś, ale sądząc po częstości występowania ma raczej marginalne znaczenie. W roku 1968 po raz pierwszy na nagrobku znalazło się zdanie Tamu, kto dorog był pri żizni Ot tiech, kto pomnit, skorbit... W 1973 roku pojawiły się inne, podobne napisy: Liubimoj doczeńkie i siestriczkie ot skorbiaszczi lub W.P. Ja doma a wy w gostiach. Pisane one były w języku rosyjskim lub w obu językach, tzn. daty i nazwiska pisano po polsku, a wers - po rosyjsku. Tak więc współcześnie wystąpił bardziej osobisty motyw pożegnania, wyrażenia bólu po stracie bliskich. Jest on stale obecny na cmentarzu nalibockim. Przed wojną pojawiał się on rzadziej, pisano go w języku polskim. Przedwojenne Zostawił w smutku żonę i dzieci; Córko droga, ty spoczywasz w zimnym grobie a nam zostawiłaś wielki żal po sobie; Co najdroższe naszemu sercu było, potem w mogile się skrylo zastąpiły wyrazy bólu i cierpienia pisane w języku rosyj­ skim: Spasti tiebia nikt o nie smog, iz żizni Ty uszeł nieżdanno lub Mať nikogda nie umirajet, Lisz riadom byť pieriestajet. Innym przykładem popularnego wiersza jest: Nie wyskazať goria, Nie wypiakať słioz, Ty radost i sczastje. Za dobroje sierdce, zołotyje ruki, Cztut pamiat muz, dieti. Napisy tego typu występują na różnych cmentarzach Białorusi, nie tylko katolickich, ale także prawosławnych: Jak wiersze piszą to tylko po rosyjsku, bo po polsku nikt nie umie. Zawsze kiedy młody kto umrze, to zawsze piszą wiersz (wywiad 1). Podsumowując, w okresie powojennym na cmentarzu nalibockim najczęś­ ciej występują napisy będące świadectwem troski o zachowanie pamięci o zmar­ łym. Dwa kolejne motywy: osobiste pożegnanie czy wyrażanie bólu po stracie oraz troska o zapewnienie spokoju na „tamtym świecie" mają przybliżone �92 DAGNOSŁAW DEMSKI znaczenie. Sądząc z danych statystycznych wydaje się, że powoli, w końcu lat dziewięćdziesiątych, wzrasta przewaga motywu wyrażania osobistych uczuć po stracie bliskich, a maleje troska o zapewnienie spokoju zmarłym na „tamtym świecie". Jednak różnice są niewielkie. W ostatnich latach pojawiły się liczniej napisy w języku rosyjskim. Wśród najczęściej występujących są wyżej wymienione: Dorogim roditielam, mużu...; Pomnim, liubim, skorbim; Na sierdce gorkaja pieczal omytaja sliezam nam tiażeło i oczeń żal, szto niet tiebie rod..., czy prosta forma - Ot muza, dietiej.... Obok popularnych napisów, motywów czy wierszy są inne, często bardziej osobiste, będące wyrazem głębokich przeżyć osób pozostałych przy życiu. Motywy religijne znajdują się na grobie księdza Józefa Bajko, wielce zasłużo­ nego proboszcza parafii nalibockiej, zamordowanego podczas wojny. Znaj­ dziemy tu napis: Zwycięstwo naszej wiary. Inne, pojedyncze napisy, które można zaliczyć do motywów religijnych to: Aye Maria; Bóg mój i wszystko; Dobry Jezu a nasz panie, daj im wieczne spoczywanie. Na grobach osób zna­ czących dla historii Nalibok, np. Józefa Nowickiego, widnieje napis przypomi­ nający tę postać: Wójt gminy Naliboki w latach 1929-34. Na grobach obco­ krajowców umieszczano napisy w ich ojczystych językach: Friede Seiner Asche lub Frieden Ihren Aschen oraz In Memory of... Warto odnotować stosunkowo dużą liczbę nagrobków bez bardziej roz­ winiętych napisów. Widnieje na nich tylko nazwisko zmarłego i data śmierci. Mieszkańcy Nalibok, z którymi rozmawiałem, twierdzili najczęściej, że taki prosty napis jest wystarczający. WYOBRAŻENIA NA T E M A T ŚMIERCI, ZMARŁYCH I „TAMTEGO ŚWIATA" Odrębnym tematem, ale będącym naturalnym uzupełnieniem analizy napi­ sów cmentarnych, są współczesne wyobrażenia na temat śmierci, zmarłych i „tamtego świata". Obok wyobrażeń pochodzących z nauk religijnych spotyka­ my tu wiele elementów charakterystycznych dla wyobrażeń ludowych. Zadałem sobie pytanie, czy istnieje związek między wyobrażeniami, o których opowia­ dają ludzie, a napisami nagrobnymi widniejącymi na cmentarzu lub treścią pieśni żałobnych śpiewanych przy zmarłym przed jego pochówkiem? Szczegól­ nie istotne wydają się wyobrażenia na temat losów duszy po śmierci i kontaktu żywych ze zmarłymi. Nie zawsze są one zgodne z naukami Kościoła. Należy uświadomić sobie, że przez prawie pięćdziesiąt lat we wsi nie było księdza. Ostatni duszpasterz, Józef Bajko, zginął w 1943 г., a następny przybył do parafii w roku 1990. W takiej sytuacji ludzie sami chowali swoich zmarłych. Wytworzyła się lokalna tradycja chowania zmarłych na cmentarzu, na którą Kościół nie miał żadnego wpływu. Do najważniejszych części tego wzorca należało pozostawianie zmarłego w mieszkaniu przynajmniej na jedną noc, a czasem na dłużej, gdy członkowie rodziny nie mogli przyjechać wcześniej na pogrzeb: Nikogo nie chowali, jeśli nie pobył w mieszkaniu. Eto tylko kiedy rodziny �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 93 nie miał i zmarł w szpitalu. W domu poleżeć to taki zakon wieczny, żeby sutki był w mieszkaniu swoim, gdzie mieszkał (wywiad 4). W tym czasie lustra i telewizor zakrywano ciemnym materiałem: Zakrywają lustra, bo dusza chodzi, a dusza nie może zobaczyć niechcąco w lustrze samą siebie, bo wtedy zostanie na ziemi pokutować, a człowiek jak zobaczy duszę w lustrze to skona od razu (wywiad 5). Czuwający przy zmarłym zmieniali się przez całą noc. Na drugi dzień zanoszono zmarłego w otwartej trumnie na cmentarz, by jeszcze ten ostatni raz mógł zobaczyć to wszystko, gdzie chodził za życia (wywiad 6). Tego samego dnia wieczorem zapraszano rodziny i wszystkich uczestników pogrzebu na tzw. wieczer lub żałobny stół. Obecnie nie wszyscy chowają zmarłego z udziałem księdza. Jeśli zmarły nie chodził do kościoła, to ksiądz tylko poświęci ,,pokojnikď' w domu, a do kościoła już go nie zanoszą i nie odprawiają za niego mszy. Podobnie jak po wojnie rodzina sama zanosi zmarłego i chowa na cmentarzu. Sami święcą kropidłem i wodą święconą, którą wzięli na przykład od sąsiadki (wywiad 5). Według relacji informatorów, zwykle zmarłemu nie wkłada się niczego do trumny. Czasem tylko kładzie się wianek lub zioła poświęcone w dzień Wniebo­ wstąpienia N M P , daje się w ręce różaniec albo święty obrazek. Rzadko zmarły otrzymuje pieniądze, buty, jabłko z sadu, wódkę, stróżkę drewna pochodzącą z heblowania trumny lub kopiejki, żeby zmarły nie przychodził do domu i nie śnił się (wywiad 3). W rocznicę śmierci zamawiano „wspomnienie", tj. mszę za zmarłego. Za zmarłych corocznie modlono się we Wszystkich Świętych. Co dzieje się z duszą po śmierci człowieka? Z relacji starszego pokolenia wynika, że pozostaje ona w domu i jego najbliższej okolicy do momentu pogrze­ bania ciała w ziemi na cmentarzu. Dlatego też szczególnie ważny jest dla zmarłego okres od śmierci do pochówku. Przynajmniej jedną noc musi on pozostać w domu, w którym mieszkał. Ciało leży w pokoju w trumnie, na stole stawia się krzyż, kładzie chleb, sól i kieliszek wódki. To okres trudny dla duszy, więc wokół zmarłego zbierają się członkowie rodziny i sąsiedzi, śpiewając specjalne pieśni żałobne. Są to tylko pieśni religijne, znane na pamięć lub śpiewane ze starych książeczek kościelnych, a najczęściej przepisywane do zeszytów: Nabożne pieśni mają dużą wagę, gdyż pomagają zmarłemu spocząć na tamtym świecie (wywiad 5). Wszyscy informatorzy podkreślają wagę pamięci o duszy zmarłego. Jej wyrazem są czynności wykonywane przed i po pogrzebie: nocne czuwanie przy zmarłym, sam pogrzeb, ustawienie nagrobka {pamiętnika, pamiatnikd) na cmenta­ rzu, wspomnienia na mszy świętej odprawianej w trzydziestym dniu po śmierci, w pierwszą rocznicę śmierci oraz podczas dorocznego święta Wszystkich Świę­ tych. Są dwa rodzaje wspomnień: msza święta, przed którą ludzie podają księ­ dzu karteczki z nazwiskami zmarłych oraz zwykłe wspomnienie zmarłego poprzez zapalenie świecy na cmentarzu lub w domu: Dusza błąka się, chodzi, póki nie pochowa się jej. Jak pochowasz to już wszystko (wywiad 4). W tych dniach szczególnie ważna dla zmarłego jest msza święta oraz wieczerza dla członków rodziny i znajomych: Trzydzieści dni dusza na podwyższeniu takim. Dusza wiertaje, czy w raj czy w piekło popadnie. Przez trzydzieści dni nabożny modli się (wywiad 6); Wspomnienia zamawiane przez żywych sprawiają, że dusza „śpi �94 DAGNOSŁAW DEMSKI spokojnie" (wywiad 4). Według informatorów, zmarli sprzyjają pozostałym przy życiu, jeśli ci wspominają i modlą się za nich wystarczająco często. Jeśli zmarły dość często pojawia się podczas snu, oznacza to, że czegoś potrzebuje. Może np. jego dusza męczy się w czyśćcu za grzechy i tylko modlitwa może ją stamtąd wykupić: Na tamtym świecie oni do nas nic mówić nie mogą, ale mogą się przyśnić (wywiad 6). Zmarłym pomaga się poprzez codzienne modlitwy, msze, wspomnienia: Za żywych można modlić się, a zmar­ łym trzeba modlić się. Mogą prosić, jeżeli nie będziemy ich wspominać i nie będziemy się modlić czy ofiary za nich składać, to im nie chwataje (wywiad 6). Jako specjalne pieśni-modlitwy w intencji zmarłych wymienia się „Anioł Pański", litanie za zmarłych, „Kto się w opiekę", „Jezu w Ogrójcu", „Zmarły człowiecze". Są to polskie pieśni żałobne, śpiewane po polsku podczas czuwa­ nia przed pogrzebem lub na cmentarzu. Śpiewa się też: „Witaj Józefie", „Święty Michale", „W dzień ostateczny". Prawosławni śpiewają pieśni żałobne w języku rosyjskim. Wiele starych pieśni przekazywanych jest w parafii z pokolenia na pokolenie. Inne pochodzą z sąsiedniej parafii. Niektóre z nich są szczególnie interesujące. Niżej podaję teksty trzech najbardziej obecnie lubianych i popular­ nych pieśni, przepisane z zeszytu pieśni żałobnych . 9 I Wyszła, wyszła dusza z ciała i na zielonej łące stała Stała rzewnie zapłakała, a gdzież ja będę nocleg miała (nocowała) Czy ja w polu, czy j a w lesie, gdzie mój Pan Bóg mnie zaniesie Wyszedł Anioł z nieba, pyta czego dusza Tobie trzeba Ach mój Boże nic nie trzeba, tylko Boga najwyższego z nieba Zlituj się z płaczu mego, zaprowadź do Boga Wiecznego Weźmij się płaszcza mojego, zaprowadzę do Rajskiego Rajskie wrota to zamknięte, a piekielne odemknięte Święty Piotrze weźmij klucze, kto tam w rajskie wrota stucze zapytaj czy się spowiadała, olejki święte czy przyjmowała Moje ciało mnie nie dało i do grzechu mnie zapchało Święty Michał w trąbę trąbi, wstańcie ludzie na sąd Boży Dobre wstali, zaśpiewali, a grzesznicy zapłakali Dobre stali po prawicy, a grzesznicy po lewicy Matka Boska usłyszała, do Jezusa zawołała Ach mój Jezu, ach mój synu, ulituj się nad duszami Jak ja mogę się zlitować, grzesznik nie chciał pokutować zagniewali posylnego, nie słuchali mnie samego nie słuchali mnie samego i Jezusa Pana mego . 10 9 Z zeszytu Leonardy Juncewicz z Nalibok. Wzorem oryginalnym tej piosenki jest wiersz średniowieczny ze zbioru Średniowieczna polska poezja świecka, zebrał i opracował S. Vrtěl-Wieczyński. Wiersz ten występuje prawdopo­ dobnie we fragmentach na nagrobkach. Tu, w parafii nalibockiej, w 2000 r. funkcjonował jako jedna z najbardziej ulubionych pieśni żałobnych. 1 0 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ.., 95 п. Żegnam was moje dzieci, zostawiam dom swój miły A sam już odchodzę do wiecznej mogiły Proszę was drogie dzieci, byście nie płakali tylko o mojej duszy więcej pamiętali Już od was odchodzę moje dzieci, nie wymagam wiele tylko msza święta zmówcie w kościele Przed tym świętym ołtarzem przed którym się modliła A dzisiaj już ziemska pielgrzymka skończyła Szkoda was drogie dzieci i domu rodzinnego a ja dziś muszę słuchać wyroku Bożego Bóg mi dzisiaj pokazał górę do wieczności ja muszę się oddać jego opatrzności Żegnam was moje dzieci już trumna gotowa Ja nie mogę przemawiać do was ani słowa Daruj mi Jezu, daruj winy przemienienie Przez śmierć twoja krzyżową, przez krwi twej strumienie Zamieńcie je modlitwą za duszę strapioną Nocna cisza grobowa, nad mym grobem stoi która nikogo nie minie, choć jej każdy nie boi III. Pójdź, pójdź me serdce do Częstochowy Oddamy ukłon Nieba Królowej Pójdźmy, pójdźmy na Jasną Górę Tam zobaczymy Panny figurę Sieroty wielkim głosem płakali że aż na głowie włosy targali żebyś ty matko z grobu powstała choćby nam krople wody podała Siroty we wsi dwie pozostały które rodziców wcale nie znali Chłopiec miał 5 lat 9 dziewczyna Przyszła na biednych smutna godzina Ach nieszczęśliwa godzina była w której nas matka na świat zrodziła Bo teraz z głodu już umieramy kawałka chleba nawet nie mamy Więc rzekła siostra do brata swego gdzie mamy szukać Ojca naszego Pójdźmy ach pójdźmy do nóg padniemy Nieba królowej tam go znajdziemy Więc matka Boska to uczyniła Bułkę im chleba z Nieba spuściła Chociaż go nigdy nie używały Tylko nam patrzcie głodu nie znali Sieroty od wsi do wsi biegały kawałka chleba wcale nie miały gdzie weszli tam je wnet pozbywano owszem gdzie dalej iść im kazano Więc za dar Boży Najświętszej Ręki takie serdeczne głoszą podzięki Już stąd od Ciebie nie odejdziemy tam w tej kaplicy niechaj pomrzemy Ale trafiły raz do kaplicy w której był obraz Boga rodzicy Więc popadały tam na kolana wołając głośno Matko kochana Pójdź i ty wdowa coś opuszczona od wszelkich ludzkich serc oddalona Bóg cię o matko prędko pocieszy wszystkich ratuje, kto do niej spieszy Gdy matka Boska głos usłyszała z obrazu swego odpowiedź dała Hen wy sieroty czego płaczecie wy ojca matki już nie znajdziecie Więc chrześcijanie co Boga znacie co przed ta panną na twarz padacie Hen popadajcie tam na kolana I zawołajcie matko kochana �96 DAGNOSŁAW DEMSKI Szczególnie interesująca jest pieśń „Wyszła dusza z ciała..." Ta stara pieśń średniowieczna w krótszej, trzyzwrotkowej wersji była umieszczona w ręko­ pisie wrocławskim do pieśni pod tytułem Skargi umierającego z drugiej połowy X V w. (Średniowieczne... 1949): Dusza z ciała wyleciała na zielonej łące stała stawszy silno, bardzo rzewno zapłakała К niej przyszedł święty Piotr arzknąc: „Czemu duszo, rzewno płaczesz? Niewola mi rzewno płakać, a ja nie wiem, kam się podziać. Pojdzi, duszo moja miła Powiodę cię do rajskiego Do królestwa niebieskiego. Nie jest mi znana droga, jaką odbyła ta pieśń do parafii nalibockiej. Informatorzy wyjaśniają, że przyszła ona z sąsiedniej okolicy stosunkowo niedawno. Jak widać, utwór ten krąży do dzisiaj, lecz w formie znacznie rozbudowanej. Takiej wersji nie można znaleźć w żadnym śpiewniku. Jest ona przykładem ludowej adaptacji utworu literackiego. sje * * Analiza zbioru napisów nagrobnych z cmentarza w Nalibokach ukazała nam obraz periodyzacji dziejów lokalnej społeczności na przestrzeni ostatnich 166 lat. Umożliwiła odnalezienie różnego rodzaju wpływów, dat przełomo­ wych, w których pojawiły się nowe motywy i tendencje w napisach, udoku­ mentowane w zebranym przeze mnie materiale. Ze zbioru napisów nagrob­ nych można odtworzyć także okresy, w których status danej narodowości, czy danego języka (polskiego, rosyjskiego lub białoruskiego) był wyższy lub niż­ szy. Z pewnością zbiór ten jest bogatym źródłem do badań zarówno tożsamo­ ści zbiorowej mieszkańców, szczególnie na pograniczu kulturowym, jak i ewo­ lucji ich wyobrażeń na temat śmierci. To tylko część możliwości, jakie daje wykorzystanie bazy danych do analizy pełnego zbioru napisów. Jak udało mi się pokazać, napisy nagrobne oraz sprawy związane ze śmiercią i pochówkiem najwolniej podlegają zmianom. Kiedy język polski w wielu regionach znikł z życia codziennego na wsi białoruskiej, odnaleźć go można jeszcze w kościele oraz, na co pragnąłem zwrócić uwagę, także w napi­ sach nagrobnych i w katolickich pieśniach żałobnych. Jednym z wyraźnych motywów, przewijającym się w wyobrażeniach o śmierci i zmarłych jest pa­ mięć: Najważniejsze, żeby pamiętać duszy. Na cmentarzu wspominać, świeczkę zapalić, modlić się i niech śpi spokojnie (wywiad 1). Wspomnienie i modlitwa powiązane są ściśle z momentami trudnymi dla duszy. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które motywy mają dzisiaj większe znaczenie, a które mniejsze. Można jednak stwierdzić, które z nich są obecne w życiu. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 97 LITERATURA B r y k o w s k i R. (red.) 1996, Rzymsko-katolicki cmentarz kalwaryjski w Mińsku na Białorusi, opr. Т. Czerniawska, A. Jaroszewicz, Narodowa Instytucja Kultury, seria Cmentarze na daw­ nych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Т. 1, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1980, Napisy na mogiłach i figurach, [w:] Tematy, które mi odradzano, Warszawa, s. 141-147. D e m s k i D . 1994, Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 51-78. - 1997, Cudzoziemcy w Nalibokach. Działalność gospodarcza w dobrach Nalibockich w okresie od początku X V I I I do końca X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 73-92. K o l b u s z e w s k i J. 1985, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław. O r ł o w i c z M . 1921, Przewodnik po cmentarzach warszawskich, Warszawa. S a k a ł o u s k a j a A . S . 1997, Kalwaria, Mińsk. S z e n i с S. 1979, Cmentarz Powązkowski 1790-1850, Warszawa. Średniowieczna polska poezja świecka, 1949, zebrał i opracował S. Yrtel-Wieczyński, Wrocław. DAGNOSŁAW D E M S K I "MOST IMPORTANT IS T O R E M E M B E R . . . " C E M E T E R Y AS A S O U R C E F O R R E S E A R C H ON C O L L E C T I V E I D E N T I T Y AND R E P R E S E N T A T I O N S O F D E A T H . T H E CASE O F A V I L L A G E COMMUNITY IN BELARUSSIA" Summary Each of the regions situated on ethnic and national borderlands is distinguished by particular configuration of objective determinants of national and cultural identity: language, religion, history. Everywhere subjective self-definitions belong to the identity as well. Since the informants' declarations of nationality in Belarussia are, more often than not, not coherent and uncertain the author of the article suggests a useful starting point - entries in local population registers with the data of each resident's "nationality". Another very promising kind of source presented here is the rich collection of epithaphs written down from tombstones in the Roman Catholic cemetery in Naliboki in Belarussia. The collection, recorded in the data base Access, is kept in the Institute of Archaeology and Ethnology at Polish Academy of Science in Warsaw. The author maintains that the epithaphs make a very valuable source for studying both problems of national identity and those of images and repre­ sentations of death. The oldest of the mentioned epitaphs come from the year 1833, the latest from 1999, i.e. the analysis covers the period of 166 years. Systematic description of them includes: language, form and contents.In the chronology three main historical periods have been distinguished: the nineteenth century when the territory was part of the Russian empire, the years 1919-1939 when it belonged to the Polish Republic and after 1945 - the Soviet and then independent Belarussia. In 1550 recorded epitaphs 1156 are written in Polish, 390 in Russian and 4 in Belarussian.Their analysis reveals the turning points in the history of the local community and changing status of each of the languages spoken there. In the contents of the epitaphs five types of motives can be distinguished: 1. Religious care for salvation together with requests for prayer, 2. Care for the deceased's eternal peace in the other world (here religious motives appear together with folk representations), 3. Commemorating �98 DAGNOSŁAW DEMSKI the deceased together with the representations of death and the other world, 4. Expression of the remaining relatives' grief and pain, 5. Information about the deceased - his past merits and the kind of death he died. Particular motives appear in different proportions in different periods. In the last part of the article the local peasants' representations of death and the other world are presented. The data come from the author's field research - interviews and recorded funeral songs sung till now. Both in the epitaphs and in the villagers' statements it is the theme of memory and commemorating that appears most frequently. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c014e46ea50986bce12061acbc1ff143.pdf 27d86cf1cc5efa892d244f2489fa103d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1355 Title A name given to the resource Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.99-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Szukając odpowiedniej do badań grupy pasterzy hinduskich na terenie Radżastanu i Gudżaratu wybrałem Dheberiya i Kaczczhi Rabari. Głównym kryterium wyboru było zachowanie do dnia dzisiejszego śladów koczow­ niczego trybu życia. Dheberiya i Kaczczhi Rabari to dwie endogamiczne subkasty, pierwotnie pasterze wielbłądów, obecnie hodujący głównie owce i kozy, ale także krowy, wielbłądy, czasem - bawoły. Pierwsze kontakty z nimi w 1989 r. potwierdziły fakt ich półkoczowniczego trybu życia, a także istnienie wielu archaicznych elementów kultorowych, np. stroju. Rabari żyją nie tylko w Kaczczh, ale również w pozostałych częściach Gudżaratu, w pakistańskim Sindzie i Radżastanie, z którego migrowali w poszukiwaniu nowych pastwisk w kierunku południowym i południowo-zachodnim. Pierwsze wywiady i rozmowy w Kaczczhu przyniosły zasko­ czenie. Na pytanie kim są Rabari - różni informatorzy odpowiadali, że to hindusi, muzułmanie albo (jak powiedział jeden z nich) - to członkowie sekty ,,pirana". Tak różne odpowiedzi padały zarówno z ust ludzi wy­ kształconych, jak i prostych mieszkańców wsi. Brak zgodności w tej pod­ stawowej kwestii uświadomił mi, że znajduję się na terenie pogranicza kulturowego, gdzie granice nie zawsze są równie klarowne i przejrzyste dla wszystkich, i gdzie szereg większych czy mniejszych grup może pre­ zentować elementy kulturowe należące do obu stron. Pojawia się pytanie co decyduje ostatecznie o przynależności do jednej lub drugiej strony? Jak wzajemne wpływy hindusko-muzułmańskie w Kaczczhu i Gudżaracie mają się do szerszego kontekstu procesów zmian kulturowych zachodzących w północno-zachodnich Indiach? �100 DAGNOSŁAW DEMSKI W ten sposób wyłonił się problem, który jest jednym z najważniejszych w badaniach pogranicza w krajach południowej Azji. W tym artykule przed­ stawiam trzy jego aspekty: 1) różne formy adaptacji kulturowej na pograniczu kultur pasterzy Rabari, ale również Gudżar, Dżat, Czaran, Ahir, Bharwar, Samma i Beludż na obszarze Gudżaratu, Radżastanu i Sindu; 2) procesy zmian kulturowych w północno-zachodnich Indiach; 3) specyfika obszaru pogranicza i procesów tam zachodzących w kontek­ ście północno-zachodnich Indii. Jest to jeden z podstawowych problemów antropologii zajmującej się terenem Indii i ma swoją, dość obszerną literaturę. Nie będę więc szerzej tłumaczył głównych pojęć z tym związanych; odsyłam czytelnika do od­ powiedniej literatury. Warto tu przede wszystkim wymienić prace prekursora tego zagadnienia Srinivasa (1952) . Nie staram się tu odpowiedzieć czy Rabari są ostatecznie muzułmanami, czy też hindusami. Ważniejsze wydaje się przyjrzenie mechanizmom prowa­ dzącym do tego rodzaju podziałów. Pomimo szeroko omawianego wcześniej tematu, uważam, że problem nie został wyczerpany, tym bardziej jeśli anali­ zie poddamy przypadek oddziaływania tych mechanizmów nie w centrum kręgu cywilizacji indyjskiej lecz na jej krańcach, a dokładniej na jej zachod­ niej granicy z cywilizacją islamu. Powstaje pytanie czy te same wzory proce­ sów adaptacyjnych miały miejsce na peryferiach oddziaływań pax india i w jego środku? Jaki ewentualny wpływ miały czynniki obce, zewnętrzne, w sposób naturalny działające tam znacznie silniej? Inspiracją były dla mnie dwa artykuły prof. Uberoi'a z połowy lat 70-tych, a więc z czasów, kiedy powstawało nowe państwo na subkontynencie indyjskim - Bangla Desz. Był to moment szczególny dla historii tego regionu z racji podziału jednego państwa i pawstawania nowych granic. Stąd też ówczesne dyskusje na temat specyfiki społeczeństw, powstawania państw i granic w południowej Azji. Prof. Uberoi w krótkich esejach zaproponował własną koncepcję granicy jako „pewnego rodzaju regionu lub strefy, fizycz­ nej lub ekologicznej, geopolitycznej, etnolingwistycznej lub kulturowej, a nie politycznie narzuconej linii granic pomiędzy państwami" (Uberoi 1976, s. 74-75). Problem wysunięty przez niego jest jednym z bardziej interesują­ cych z uwagi na to, że dotyczy obszaru, w którym wpływy hinduskie słabną 1 2 1 Jest to klasyczne opracowanie problemu zmian kulturowych na przakładzie południo­ wych Indii. Autor wprowadził do tego rodzaju rozważań termin sanskrytyzacja jako proces zmian kulturowych polegający na przejmowaniu elementów klas wyższych, głównie braminów, ale także radżputów (radżputyzacja) przez kasty pozostające niżej w hierarchii hinduskiej w celu osiągnięcia wyższego statusu społecznego. Obok prac Srinivasa istotny przyczynek w tej kwestii dali również: David (1977), Singer (1972) i inni. Singh Uberoi (1973), Uberoi (1976). W obu tych pracach zajmował się obszarem dzisiej­ szego pogranicza pakistańsko-afgańskiego, czyli strefą leżącą pomiędzy Azją Centralną a subkontynentem indyjskim. 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 101 i ścierają się twardo z obcymi elementami z zewnątrz. Propozyq'e Uberoi'a stały się dla mnie punktem wyjścia do dalszych rozważań nad istotą zmian kulturowych zachodzących na pograniczu. Badania terenowe przeprowadzi­ łem w Kaczczhu, Gudżaracie, Mallani, Dżaisalmer i Marwar (Indie) oraz w pakistańskiej prowincji Sind. Cywilizacja indyjska przez wiele setek lat była źródłem i miejscem naro­ dzin wielu zjawisk kulturowych, w tym religii. Przekraczały one granice subkontynentu we wszystkich kierunkach: na zachód, północ i wschód. Naturalne granice geograficzne subkontynentu pozostały jednak ostatecznie granicami cywilizacji. Góry Assamu, Mizoramu i Nagalandu oddzielające Indie od Birmy są np. do dzisiaj wschodnią granicą hindusko-buddyjską, północna granica hindusko-buddyjską - Himalaje - pozostały także ob­ szarem wzajemnych wpływów indyjsko-tybetańsko- mongolskich, góry Hindukusz natomiast oraz rzeka Indus przez setki lat stanowią granicę, a w koncepcji Uberoia region wymieszania różnych wpływów, pierwotnie indyjsko-środkowo- lub zachodnioazjatyckich, a następnie hindusko-muzułmańskich. Pakistańska prowincja Sind, zachodnia część Gudżaratu (Kaczczh, Banaskantha) i Radżastanu (Marwar, Dżaisalmer, Mallani) mają wiele wspólnych cech kulturowych i są częścią południowej strefy pogranicza opierającej się na rzece Indus. Historia Indii to proces podporządkowania sobie kolejnych społeczności plemiennych i asymilacji elementów obcych przez główny nurt cywilizacji hinduskiej, którego elementy stanowią: wedy, brahmany, upaniszady, Ramajana i Mahabharata oraz purany. Problem adaptacji kulturowej na pograni­ czu hindusko-muzułmańskim jest znacznie szerszy. Na tym terenie mamy bowiem nie tylko do czynienia z przypadkami potwierdzającymi proces klasycznej akulturacji na osi pomiędzy tradycją plemienną lub lokalną a wielką tradycją hinduizmu, ale z pojawieniem się trzeciego elementu kul­ turowego, jakim okazał się islam. Spowodowało to, że procesy akulturacji zachodziły także bezpośrednio na linii: społeczności plemienne - islam. W tym przypadku mamy do czynienia z trójkątem: islam \ \ hinduizm tradycja plemienna / / Miejsce bardziej jednolitego modelu procesu akulturacji, opisywanego przez Srinivasa i innych, zajął bardziej złożony model trójkąta: tradycja plemienna - hinduizm - islam. Oznacza to, że istniała tam możliwość wyboru. Co w takim razie decydowało ostatecznie o dokonywanym wybo­ rze? Polityka? Przymusowe nawracanie? Ekonomiczna koniunktura? Należy postawić pytanie, jakie korzyści płynęły z dokonania określonego wyboru? Jest to problem dość złożony, a każdy wybór z pewnością związany był z określonym, indywidualnym kontekstem. Niemniej musiały istnieć bardziej �102 DAGNOSŁAW DEMSKI powszechne lub częściej powtarzające się motywy, które można w szerszym ujęciu traktować jako pewne wzory tych mechanizmów. Z uwagi na złożoność tego zagadnienia i różnorodne przypadki, związane z wielkimi odległościami przestrzennymi, dużym zróżnicowaniem etnicznym, czy też ogromną liczbą kast zamieszkujących te regiony, zdecydowałem się ograniczyć zakres swoich zainteresowań. Ostatecznie przedmiotem badań stały się społeczności pasterzy (koczownicze, półkoczownicze lub dzisiaj już częściowo osiadłe), a więc grupa jednolita zawodowo (pomijam tu specjalizację związaną z rodzajem hodowli lub specyfiki pasterstwa), lecz zróżnicowana etnicznie, językowo i kulturowo. Można by się zastanawiać, na ile zabieg ten był uprawniony? Wiadomo, że w przeszłości znacznie więcej kast i plemion tego regionu zajmowało się pasterstwem. Zmieniły już jednak swoje tradycyjne sposoby zdobywania środków do życia, a co za tym idzie straciły stare elementy kulturowe na rzecz nowych form adaptacji. Czy uzyskane w ten sposób odpowiedzi nie miały zastosowania tylko do tej wąskiej grupy zawodowej? Uważam, że nie, tym bardziej, że w ten sposób zawężony przedmiot badań wcale nie zlikwidował różnorodności zachodzących przypadków. Jak się okaże, wśród tych kilka wybranych społeczności pasterskich zmiany kulturowe zachodziły na wszystkich trzech możliwych liniach przedstawionego tu trójkąta. Z tego też powodu wydaje mi się uprawnione rozważanie kwestii pogranicza, w tym przypadku jako miejsca zetknięcia się trzech wymienionych elementów, na przykładzie kilku wybranych społeczności pasterskich. Łączy je wspólna tradycja wykonywanego zawodu oraz i trwałe związki historyczne. Jak już wspomniałem, podmiotem badań byli pasterze mieszkający na obszarze obu państw: Indii i Pakistanu - przede wszystkim Rabari, także Gudżar, częściowo Dżat, oraz kilka innych równie liczących się grup, z którymi jednak miałem mniejszy kontakt. Najstarsze wzmianki o hindus­ kiej kaście pastrzy Rabari pochodzą z Marwar (zachodni Radżastan) z X I I I w. Historia ich pochodzenia nie jest do końca jasna, pełna różnorod­ nych wątków. Najstarsze źródła podają, że służyli oni różnym miejscowym klanom radżpuckim - ówczesnym władcom lokalnym - jako hodowcy wiel­ błądów wykorzystywanych przez armię i w transporcie, oraz przede wszyst­ kim jako posłańcy. Nazwa grupy najprawdopodobniej nie jest nazwą etnicz­ ną; pochodzi od ra - bari (Westphal-Hellbusch 1973, s. 26), co mogło oznaczać kogoś poruszającego się poza drogami, utartymi szlakami, nawet banitę. W przeszłości Rabari byli tylko pasterzami wielbłądów, później, podobnie jak czynią to obecnie, zajęli się również hodowlą owiec, kóz, krów. Na skutek różnych okoliczności ekonomiczno-politycznych Rabari zaczęli emigrować w kierunkach południowo-zachodnim, południowym i południo­ wo-wschodnim. Z tego powodu dzisiaj obok rodzimego prawdopodobnie Marwaru, w którym rządził radżupacki klan Rathor, osiedlali się także 3 3 Wetrphal-Hellbusch w swej pracy poświęconej etnografii hinduskich pasterzy załączyła także daně dotyczące historycznych wzmianek o Rabari. Na ten temat patrz także Tod (1899). �POGRANICZE K U L T U R O W E PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 103 w przeszłości w Dzaisalmer, korzystając tam z opieki klanu Bhatti (ziemie te następnie opuścili w X V I I I w. Osiedlali się także w prowincji Sind, gdzie sytuacja polityczna zmieniała się częściej niż w Radżastanie, a ziemie opano­ wywane były przez różne plemiona radżpuckie z grupy Samma. Rabari z Sindu według tradycji związani byli głównie z klanem Sumra. W Kaczczh, dokąd zaczęli przybywać po upadku dynastii Sumra, związali się z klanem radżpuckim Dżaredża. Druga fala Rabari ruszyła z Marwar w kierunku południowym przez Mallani, Banaskantha do Saurasztra , gdzie związali się oni z różnymi drobnymi lokalnymi władcami. Pewna część tej fali poszła w kierunku północno-wschodniej części Gudżaratu (dzisiejsza Mahesana, Ahmedabad, Baroda). Ostatnia, trzecia część Rabari przeszła przez Mallani do Mewaru, gdzie znaleźli zajęcie u potężnego klanu Kaczwaha panującego w Udajpur i Czitor. Te dwie ostatnie grupy Rabari, jak również ci, którzy pozostali do dziś w Marwar, nazywane są Raika. Wszystkie wymienione grupy Rabari uważa się za Hindusów . Pomimo przestrzegania - od chwili opuszczenia pierwotnych siedzib - zasady endogamiczności, zachowały one szereg wspólnych cech kulturowych. Umieszczono je na sporządzonej przez tzw. Bakshi Commission liście kast i grup zapóźnionych cywilizacyjnie OBC (Other Backward Classes) . W praktyce oznacza to, że Rabari znaleźli się w dolnej części hierarchiii kastowej; poniżej są już tylko kasty nieczyste i społeczności plemienne. Drugą grupą pasterzy, o której wspomniałem są Gudżarowie . Istnieją dwie koncepcje na temat pochodzenia ich nazw: 1) jest to nazwa etniczna wywodząca przeważnie od Hazarów, zamiesz­ kujących pogranicze Pakistanu i Afganistanu, lub starożytnych Gurdżarów; 2) jest to nazwa zawodowa, pochodząca od Gau-czari, co oznacza paste­ rza krów, bydła. Współcześnie Gudżarów można spotkać zarówno w północ­ nych prowincjach Pakistanu (Northwest Frontier Province, North Province 4 5 6 7 6 9 * Według własnych informacji terenowych, Rabari opuścili te ziemie w XVIII w. i do dziś omijają te tereny podczas swoich wędrówek, ponieważ zostali stamtąd usunięci siłą. Rzeczywiś­ cie nie ma ich tam obecnie. Plemiona Samma mieszkają na lewym brzegu Indusu (głównie w Pakistanie) ale także w Radżastanie i Gudżaracie. Sami określają siebie jako plemiona radżpuckie, w ten sposób podkreślając różnice wobec plemion zamieszkujących prawy brzeg Indusu np. Buludżowie, Brahui. Dzielą się na 12 klanów wywodzących się od wspólnego przodka Sammy, a wśród nich m.in. Rahu, Halaputra, Juneja, Rayasiputra, Hengorja. Obecnie spotyka się ich w całej Saurasztrze, gdzie większość stanowią pasterze Bharwar. Rabari są czasem traktowani jako część Bharwar. Prawdopodobnie część z nich po przejściu do Gudżaratu wymieszała się z nimi. Bharwar są grupą o pochodzeniu lokalnym. Na liście OBC znalazły się wszystkie grupy pasterzy z Rad zastanu i Gudżaratu. Gudżarowie (Gujar) są obok Dżatów i Pathanów pierwotnymi mieszkańcami północnej części Pakistanu. W dolinach Hindukuszu nazywani są m.in. Muqaddan, co oznacza pierw­ szych mieszkańców dolin. Znana jest odwieczna wrogość i rywalizacja pomiędzy Gudżarami, Dżatami i Pathanami w Pakistanie. Dżatowie (Jat). 5 6 7 8 9 �104 DAGNOSŁAW DEMSKI i Pendżab), także w Afganistanie, jak i w Indii. W północnym Pakistanie każdy pasterz bydła nazywany jest Gudżarem, nawet jeśli w rzeczywistości pochodził z innej społeczności. Wszyscy Gudżarowie w Pakistanie są muzuł­ manami Sunnitami Hanifa. Zajmują się hodowlą bawołów i krów, a w gó­ rach głównie owiec i kóz. Prowadzą koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia. W Indii zamieszkują zarówno Kaszmir i Himaczal Pradesz, Garhwal, jak i Pendżab, a nawet zachodnią część Madhja Pradesz oraz Khandesz w północnej Maharasztra. Gudżarowie z Kaszmiru i Himaczal są muzuł­ manami sunnitami sekty hanifa, pozostali Gudżarowie są Hindusami. Od­ łam Gudżarów pochodzących z dolin Kohistanu przybył do Kaszmiru sto­ sunkowo niedawno i na skutek wprowadzienia nowych podziałów politycz­ nych został odcięty od swoich ziomków. Traktowany jest on obecnie jako odrębna grupa endogamiczna - Bakkarwala (Rao 1988). Dodać jeszcze należy, że termin Gudżar pojawia się także w nazwach geograficznych np. stan Gudżarat w Indii, lub miasta Gudżarat i Gudżranwala w Pakistanie, a także w nazwiskach klanowych (Radżpuci) i lineażowych (Czaran, Rabari, Ahir). Gudżarowie mówią językiem nazywanym hindko w pakistanie, a gudżari lub godżari w Kaszmirze. Trzecią wymienioną przeze mnie grupą są Dżatowie . Niektórzy autorzy wiążą tę nazwę z znanym w wzmiankach historycznych ludem Saka . Dżatowie zamieszkują głównie Pendżab i Sind w Pakistanie, oraz Pendżab, Uttar Pradesz, Radżasthan i Gudżarat w Indii. Trudnią się głównie rolnictwem, są farmerami. W pakistańskiej prowincji Sind natomiast do dziś zajmują się także pasterstwem. Każdy pasterz wielbłądów nazywany jest „dżat". Wszyscy są muzułmanami, sunnitami lub szyitami. W Indii muzułmańscy Dżat żyją głównie w Kaczczh i Radżastanie, pozostali są hindusami lub Sikhami. Posługują się językiem pendżabi, saraiki, radżasthani . Jak z tego wynika, istnieją pewne związki historyczne pomiędzy tymi grupami pasterzy. Prawdopodobnie wszystkie te grupy są obcego pochodzenia, potomkami koczowniczych przybyszów z Azji Centralnej. Dżatowie do dziś w różny sposób podkreślają swoją niezależność. Gudżarowie dotarli najdalej do Khandesz (północnej części Maharasztry na granicy z Gudżaratem i Madhja Pradesz). Do pokrewieństwa z nimi przyznaje się kilka kast. Rabari powstali jako kasta pełniąca odpowiednią rolę w nowo powstającym systemie państwa radżpuckiego po najazdach Hunów, prawdopo­ dobnie dopiero około X w. n.e. Pozostałe grupy, którymi się zajmowałem to: Bharwar, Ahir, Beludż i Brahui, także Czaran. Omawiany przeze mnie teren to obszary, które zawsze w wielusetletniej historii Indii najwcześniej i najwyraźniej podlegały wszelkim wpływom z zachodu, począwszy od Ariów, przez czasy Aleksandra 10 11 12 1 0 Saka uważani są według niektórych autorów za Scytów. Językiem saraiki posługuje się ludność z pogranicza Pendżabu i Sińdu. Tym językiem posługują się także Dżatowie zamieszkujący ten obszar. Na temat wpływów z zachodu patrz (Thapliyal) 1971. 1 1 1 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 105 Macedońskiego do najazdu muzułmańskiego, zarówno z Azji Centralnej, jak i z Bliskiego Wschodu . W związku z tym, obszary te wykazują pewne odmienności kulturowe, które stają się wyraźniejsze, jeśli skonfrontujemy je z indyjskim południem. Przykładem tego może być kwestia dominacji języ­ ków indo-irańskich na zachodzie i północy, w przeciwieństwie do południa, gdzie nadal rozwijają się języki drawidyjskie. Również pod względem raso­ wym różnice są wyraźne, a elementy drawidyjskie wzrastają wraz z przesu­ waniem się w kierunku południowym lub wschodnim. Islam pojawił się na zachodzie, ale zdobył wpływy także na wschodzie i na południu. Informacje 0 języku ukazują szerszy kontekst etniczny i historyczny. Indie są państwem niejednorodnym. Obok wielkiej tradycji hinduizmu, równie znaczące dla tej kultury są tradycje dżajnijska, buddyjska, sikhijska, chrześcijańska, zoroastryjska, a przede wszystkim - muzułmańska. Poza tym podziałem znalazły się jeszcze społeczności plemienne z kultami określanymi najczęściej w literaturze przedmiotu jako animistyczne. Religie plemienne ukazywały przede wszystkim ścisły związek wierzeń z określoną formą życia zbiorowości, w tym i formą samowystarczalnej gospodarki bez specjalizacji 1 szerszej wymiany za światem zewnętrznym. Na drugim biegunie społecznym tradycji plemiennej znajduje się wielka tradycja hinduska, pielęgnowana i podtrzymywana przez warstwy wyższe, ale przede wszystkim przez braminów. W strukturze hinduskich państw feudalnych przewidziane było miejsce dla wszystkich warn (varná) w tym klasy rządzącej kszatrija, która w sferze rytuału różniła się pierwotnie dość znacznie od tradycji bramińskiej. Powoli, wraz z umacnianiem swej pozycji straciła jednak cechy zbyt konstrastujące, chociaż ślady tradycyjnych ele­ mentów są jeszcze widoczne. Pozostałe warstwy to banija, których rola w każdym państwie była silna, oraz warstwy pracujące - siudrowie. Znalazło się tam również miejsce dla ludzi wykonujących prace nieczyste, ale koniecz­ ne w każdej zbiorowości. Za pomocą trójkąta przedstawiłem schemat procesów akulturacji, za­ chodzących na tym terenie. Jak jednak zakwalifikować np. tzw. Kafrów lub Kalaszów z Hindukuszu . Czy jest to enklawa hinduizmu, czy też miesz­ kający wysoko w niedostępnych dolinach górskich Kalasze zachowali starą plemienną strukturę społeczną lub religię? Te trzy główne elementy wy­ znaczają kierunki zachodzące w przeszłości procesów zmiany kulturowej. Pziom natężenia tych procesów jest bardzo różny. O ile przechodzenie z tradycji plemiennej w kierunku hinduizmu było i jest zjawiskiem powszech­ nym, to ruch w kierunku odwrotnym - od hinduizmu w stronę tradycji plemiennej - jest sporadyczny i w skali historycznej zanikający. Za wyjątek można uznać pewne współczesne ruchy polityczne szermujące hasłami po­ wrotu do tradycji plemiennej w centralnej części Indii (Madhja Pradesz, 13 14 1 3 1 4 Wyjątkiem są Kafirowie - Kalasze z północnego Pakistanu. Patrz Loude (1984, 1987) Jako argument podaje się to, że hindusem można się tylko urodzić. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Bihar, Orissa) zmierzające do uniezależnienia się od władzy centralnej i stwo­ rzenia nowego państwa Dżharkhand. Także ruch od tradyqi plemiennej w kierunku islamu był zjawiskiem obecnym na subkontynencie indyjskim (głównie na północnym zachodzie kraju). Ruch odwrotny natomiast (od islamu w kierunku hinduizmu) praktycznie nie istniał. Ostatni z możliwych ruch od hinduizmu w kierunku islamu był zjawiskiem w pewnych okresach historii Indii powszechnym, dzisiaj jednak w praktyce się skończył. Ruch od islamu w kierunku hinduizmu czyli przechodzenie lub powracanie na hin­ duizm, jest natomiast praktycznie niemożliwy. "Z hinduizmu jest tylko wyjście, nie ma powrotu. Do islamu prowadzi wiele dróg" (Ahmed 1977). Jak dotychczas prace antropologiczne nastawione na badanie zmiany kulturowej omawiały zwykle jeden z wyżej wymienionych przypadków praw­ dopodobnie z uwagi na to, że były to tzw. case studies analizujące tylko określony przypadek. Wiele z tych prac potwierdza tezę, że większość bada­ nych społeczności stanowi przypadek pośredni, tzn. że, w skład zbioru elementów kultorowych danej społeczności wchodzą elementy pochodzące zarówno z jednego, jak i drugiego sąsiedniego wierzchołka trójkąta. A więc w tej strefie znajdzie się olbrzymia większość społeczeństwa Indii. Dlatego też można mówić o ludowym hinduizmie , który powstał właśnie na skutek asymilacji tradycyjnych elementów plemiennych przez cywilizację hinduiz­ mu. Opodobnym tendencji możemy mówić w procesach interakcji zachodzą­ cych pomiędzy islamem a tradycją plemienną. Różnorakie formy islamu plemiennego z Pakistanu są tego najlepszym przykładem . W obu przapadkach przechodzenia od tradycji plemiennej na hinduizm i islam można mówić o podobnych ogólnych zarysach strategii zmierzającej do asymilacji społeczności plemiennych przez oba systemy kulturowe. Nie odrzucać i nie potępiać, a przeciwnie - docierać do tych ludzi posługując się językiem ich pojęć i symboli, powszechnie zrozumiałym. Wydawałoby się, że jest to oczywiste, a jednak należy postawić pytanie, dlaczego takie plemio­ na jak: Beludżowie, Brahui, Gudżar, Dżat przyjęły ostatecznie islam, inne (np. Bhil, Koli) pozostały w kręgu kultury hinduskiej. W literaturze spoty­ kamy się z twierdzeniem, że wszystkie lokalne społeczności, które przyjęły islam są konwertytami. Myślę jednak, że nie można autororytatywnie stwier­ dzić, że np. Dżat z Sindu byli hindusami w chwili pojawienia się Moham­ mada bin Qassim . W obu tych przypadkach możemy zauważyć zderzenie pomiędzy tradycją ludową, lokalną, a wielką tradyq'a pochodzącą z ze­ wnątrz. Obie wielkie tradycje stworzyły specjalne grupy funkq'onariuszy kulturowo-religijnych skierowanych lub po prostu działających na obrzeżach 15 16 17 1 5 Termin ludowy hinduizm wiąże się także z podziałem na kulty bramińskie i niebramińskie. Przykłady islamu plemiennego z Pakistanu można znaleźć w książce „Tribal Islam" (ahmed 1980). W czasach panowania bramina o imieniu Dahir nie wolno było w Sindzie Dżatom posiadać konia, nosić turbana na głowie, ani broni przy boku. 1 6 1 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 107 swojej kultury. W historii subkontynentu bylo dużo wielkich, powszechnie znanych postaci pracujących na tym polu po obu stronach. Szankaraczarja - wielki reformator, a właściwie twórca lub odnowiciel współczesnego hin­ duizmu był chyba najwybitniejszą z nich w kręgu cywilizacji hinduskiej. To on m. in. sformułował zakony ascetyczne określane wspólną nazwą Dasanami . Mogli do nich należeć nie tylko członkowie eksluzywnej kasty bra­ mińskiej, ale niemal wszyscy, prócz niedotykalnych. Tak zwani Bawa, czy to Gosain, Atit itp. jeszcze dzisiaj pełnią funkcjekapłanów w świątyniach siwaickich lub innych przeznaczonych dla ludności niebramińskiej. Są to funkcjonariusze kulturowi obsługujący tę ludność we wszystkich niemal najważniejszych rytuałach oprócz ceremonii małżeństwa, której odprawianie zarezerwowane zostało dla niższych rangą braminów . Podobną rolę funkcjonariuszy lub raczej pośredników religijnych w is­ lamie na tym pograniczu - pełnili suficcy święci. Chociaż należy pamiętać, że w islamie nie istnieje zinstytucjonalizowana funkcja kapłana, każdy może pełnić tę rolę, a ulema czy maularía to nie kapłan, raczej uczony w prawie. Ulema lub maulana jest konserwatywnym reprezentantem wielkiej tradycji islamu odrzucającym wszelkie innowacje, lub zmiany, które wydają mu się nie mieścić w ramach tradyq'i islamskiej (Singh 1986 s. 65). Islam rozwinął się w środowisku koczowników, a jego struktura społeczna miała bardziej charakter egalitaryzmu wspólnoty plemiennej. Przyjęcie z fazy egalitaryzmu zorientowanego krewniaczo na fazę egalitaryzmu zorientowanego religijnie było więc stosunkowo łatwe (Singh 1986 s. 70). Jednak wraz z rozległymi podbojami ta plemienno-demokratyczno- egalitarna struktura władzy zmie­ niła się wkrótce we wzorzec feudalno-autorytarny. 18 19 20 maulana - bramin aszrafizacja - sanskrytyzacja Obie te postacie to funkcjonariusze stojący na straży wielkiej tradycji po obu stronach. Rodzaj relacji, w jakiej poszczególne grupy społeczne lub jednostki pozostają z nimi, lub zakres korzystania z ich usług rytualnych, decyduje natomiast o pozycji w hierarchii społecznej zarówno w islamie, jak i w hinduizmie, bez względu na to, czy będzie to przedstawiane w katego­ riach czystości rytualnej, czy też - znajomości kanonu prawa. Warto dodać, że jeszcze na początku wpływów islamskich w Indii ten rodzaj „kapłaństwa" muzułmańskiego nie był dziedziczny (Singh 1986 s. 66). Jednak ostatecznie, prawdopodobnie na skutek zderzenia z potężnym miejscowym żywiołem, który wpłynął na zmianę oblicza islamu w Indii, przyjął wówczas formę systemu dziedzicznego. Aż do dziś funkcjonariusze podtrzymujący wielką 1 8 D asan ami to nazwa 10 zakonów ascetycznych założonych przez Szankaraczarję. Bramini z subkasty Radżgor i Saraswati związani są z Rabari, Czaran a także Radżputami; Pardżija z Ahirami; Gulra obsługują kasty nieczyste. Ulema lub inaczej maulana, ma ul vi to znawca prawa kanonicznego, a nie kapłan. 1 9 2 0 �108 DAGNOSŁAW DEMSKI tradycję islamu uważani są za potomków najeźdźców. Są więc obcego po­ chodzenia i to decyduje o ich przynależności do aszraf, czyli 4 głównych grup: Sajjed, Szejkh, Mughal i Pathan , Z tej czwórki pierwsi dwaj - Sajjed i Szejkh są przyjmowani jako potomkowie świętych, podobnie jak bramini. Mughal i Pathan natomiast stanowili arystokrację feudalną i wojsko. Oczywiście, na skutek głębokiego kontaktu z żywiołem miejscowym islam musiał ulec pewnym modyfikacjom i wchłonął wiele wcześniejszych elemen­ tów kulturowych lub społecznych. Jak to zwykle bywa, podbój Indii nie wywodził się tylko z pobudek czysto religijnych, decydowały motywy doraź­ ne i materialne (Singh 1986 s. 68). Do X V I w. n.e. powstało w Indii 17 szkół sufickich. Tradycja sufizm podkreślała mocno to, co przemawiało najbardziej do prostych ludzi - nie­ śmiertelny wymiar świata (Singh 1986 s. 68). A także postacie, funkcjonujące do dziś w kulturze ludowej Indii i Pakistanu, jak fakir, pir, swym przykładem nieprawdopodobnego czasem ascetyzmu i pobożności skutecznie oddziały­ wały na wyobraźnię ludową, pociągając różne grupy, zarówno plemienne, jak i kastowe w kierunku islamu. Również brak rygorystyczne przestrzega­ nego rytuału był w tym przypadku elementem sprzyjającym atrakcyjności islamu. To właśnie tego rodzaju postacie przyczyniły się najbardziej do nawrócenia na islam tak dużych mas ludzkich, przede wszystkim dzięki temu że przemawiały tak samo lub bardzo .podobnie jak lokalni ludzie wiary i wiedzy. Okazały się mniej sztywne, ortodoksyjne i rygorystyczne niż np. ulemowie. O zderzeniu obu żywiołów (hinduskiego i muzułmańskiego) w ka­ tegoriach wielkich tradycji hinduizmu i islamu pisze (Singh 1986 s. 70). W jego ujęciu podział na małą i wielką tradyqe hinduizmu jest jednak zbyt uproszczony. Zaliczył on do wielkiej tradycji islamu tylko grupy np. Pathanów, Arabów, a do małej tradycji - tylko konwertytów z hinduizmu. Przecież mamy również przykład małej tradycji Beludżów, czy wymienianych przez niego Pathanów. W przypadku relaq'i zachodzących pomiędzy trady­ cją plemienną a hinduizmem lub islamem nie istniała prawdopodobnie tylko otwarta konfrontaq'a. Całkowite zanegowanie jakichkolwiek wartości dru­ giej strony. Co jest natomiast charakterystyczne dla relacji hinduizm - islam w kategoriach wielkich tradyqi, to niemożliwa do pokonania bariera orto­ doksji i rytuału, przepaść, postrzeganie drugiej strony jako absolutne za­ przeczenie własnej kultury i religii, odwrócony obraz obcej kultury i wiary . 21 22 2 1 Proces aszrafizacji polega na przejmowaniu cech warstw wyższych przez konwertytów. Przypomina to analogiczny proces sanskrytyzacji. Najczęściej wymieniane różnice pomiędzy nimi hindusami a muzułmanami są następują­ ce: muzułmanie - preferują małżeństwo kuzynowskie, - modlą się w kierunku na zachód, - jedzą mięso, w tym wołowinę, - zapinają ubrania z innej strony - nie malują znaku „tika" na czole, - grzebią ciała swoich zmarłych w ziemi. 2 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 109 Ten sam sposób patrzenia ma miejsce po obu stronach, ponadto każda ze stron uważa się za leżącą zdecydowanie wyżej od drugiej. Bardziej precyzyjne określenie granicy pomiędzy hinduizmem i islamem wymagałoby podania definicji np. hinduizmu, ale to przekroczyłoby tylko zakres tego artykułu, tym bardziej, że zawsze przysparzało kłopotów. Nie­ mniej trzeba stwierdzić, że istnieją liczne zbieżne elementy pomiędzy ludo­ wym a ortodokcyjnym hinduizmem. Nie można więc traktować tych żywio­ łów jako całkowicie odrębnych. Na hinduski mechanizm procesu akulturacji można też spojrzeć z innej strony. Wiąże się on z powolnym porzucaniem starej struktury społecznej i gospodarczej opartej na samowystarczalności, ograniczeniu kontaktów zewnętrznych i powtarzaniu corocznego porządku. Proces ten określić moż­ na jako pozbywanie się elementów etnicznych. Jest to więc forma de-etnizacji drobnych społeczności plemiennych i asymilowania ich w szerszym kontek­ ście społecznym, w którym o miejscu i statusie zajmowania przez grupę decyduje określona użyteczność dla większej całości, czyli funkcja ekono­ miczna i symboliczna w nowym systemie. Czy i w jakich przypadkach całkowita de-etnizacja jest możliwa w Indii? Czy zawsze miała miejsce? Dżatowie z pogranicza indyjsko-pakistańskiego mogą być np. wyjątkiem od tej reguły. Z drugiej strony, proces islamizacji nowych plemion nie prowadził do ich de-etnizacji, przeciwnie - zachowywał nietknięte zastane struktury plemienne i lokalne. Jest jedną z podstawowych różnic pomiędzy strategią adaptacji kulturowych hinduizmu i islamu. Poniższa tabela przedstawia zarys modeli kulturowych trójkąta. Jest to propozycja mająca za cel unaocznienie podstawowych różnic pomiędzy ele­ mentami tradycji plemiennej, hinduizmu i islamu. Podobne propozycje mo­ delowe przedstawiali m.in. David Gellner pracujący na materiale nepalskim (Gellner 1991, a częściowo Andre Beteille (Beteille 1970, 1977) i Mahadev Apte (Apte 1977). Przejście z tradycji plemiennej na hinduizm polega m. in. na przyjmowa­ niu bardziej złożnego rytuału, uznania zasad hierarchii społecznej jako or­ ganizujących współżycie i współpracę wszystkich członków, wprowadzeniu zorganizowanego podziału pracy i wzięciu pod większą kontrolę pozycji kobiet oraz ograniczeniu związków z innymi religiami. Niektóre z tych elementów pojawiałyby się przy przejściu z tradycji plemiennej na islam. Nie omawiam szerzej tego przypadku ponieważ kwestia ta wymaga pogłębionych badań, np. wśród Pathanów, Beludżów lub Brahui. Nie spotkałem się z tego rodzaju porównaniem w literaturze. Celem zasygnalizowania problemu przedstawiam tylko kilka przykładowych różnic: 23 2 3 Na temat znaczenia terminu qaum występują rozbieżności (Rao 1988). Jest to pojęcie stosowane powszechnie na terenie Pakistanu, ale również przez niektóre grupy muzułmanów lub Dżatów w północno-zachodnich Indiach. W zależności od kontekstu można oznaczać naród, plemię, klan. �по DAGNOSŁAW DEMSKI kapłani rytuał panteon hierarchia gospodarka podział pracy stosunek do państwa struktura społe­ czna pozycja kobiet pokrewieństwo posag zięć związki z innymi religiami język kapłani rytuał struktura społ. obszar język małżeństwo hinduizm tradycja plemienna brahman „czysty" maksimum komplikacji zbliżony do królewskiego, miejski Brahma, Wisznu, Siwa hierarchia osiadłe rolnictwo zorganizowany pod kontrolą lokalny specjalista krwawe ofiary prosty wiejski lokalne bóstwa, Matadżi równość przejściowe rolnictwo, pasterstwo prosty poza kontrolą państwa organizacja kastowa klanowa pod ścisłą kontrolą zakaz powtórnego małżeństwa wdów zakaz rozwodów zakaz ślubu z kuzynem matki posag (dowry) swoboda lewirat, poliandria czczony jako Wisznu brak rozwody preferowana córka brata matki cena za pannę, lub pan młody odpracowuje służy teściowi otwarte literacki, sanskryt analfabetyzm, dialekty islam tradycja plemienna maulana (ulema) meczet klanowa, qaum szerszy literackie preferowana córka brata matki lokalny specjalista, pir darga klanowa, qaum lokalny tradycja ustna preferowana córka brata matki, lewirat 23 Ale wróćmy do początku, czyli do pasterzy, których życie z racji codzien­ nych wędrówek przynosi więcej kontaktów. Te liczniejsze kontakty rodzą więcej sytuacji, prowadzących do konfrontacji postaw i manifestacji swojej tożsomosci w zależności od osoby lub grupy, z którą pasterz się spotyka, albo od miejsca, w którym ten kontakt zachodzi. Jest to jednak temat który wymaga odrębnego opracowania. Jak stwierdził Brian Spooner „nomadyzm pasterzy był pierwotnie sposobem przeżycia i jako taki obejmował adaptację do środowiska naturalnego, co niekoniecznie oznaczało jakiekolwiek zjawis­ ko kulturowe" . Oznacza to, że był to raczej stan niedookreśloności niż 24 ** Podaję to za (Sharma 1976). �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 111 w pełni rozwinięte zjawisko kulturowe. Był to żywioł, który dopiero po bardziej intensywnych kontaktach z otoczeniem, np. przez osiedlenie lub drogą większej wymiany usług, nabiera nowych kształtów o bardziej wyra­ zistych cechach kulturowych. Niektórzy autorzy mówią wręcz o jakiejś formie świeckiego charakteru nomadów. Ich religijną ekspresję cechuje inne zabarwienie niż w bardziej powszechnych przejawach tego zjawiska. Mary Douglas pisze o nich tak: „[...] świeccy w sensie tego świata, świeccy w sensie braku poszukiwań transcendentnego znaczenia w życiu codziennym, świeccy w sensie niekorzystania z jakichś określonych wyspecjalizowanych instytucji religijnych [...]" (Douglas 1973, s.134). Wydaje się, że trudno byłoby od­ mówić im wiary, z pewnością jest ona głęboka i stanowi zaplecze, dzięki któremu byli w stanie przetrwać. Być może mniej uwagi poświęcają rytuało­ wi, lub rytuał ten został ograniczony dominimum. Z powodu trybu życia i licznych kontaktów dla obserwatorów z zewnątrz wydają się bardziej neutralni lub nieokreśleni. Zderzenie z otoczeniem, czy osiedlenie staje się wyzwaniem dla ich dotychczasowego trybu życia i wiary, jest to sytuacja, która wymaga od nich określenia się. Z tego też powodu mogły zaistnieć pewne wątpliwości, których wyrazem było np. uznawanie Rabari za muzuł­ manów, o czym była mowa na początku, a także przynależnośćć niektórych nomadów-pasterzy z pogranicza, jak np. Beludżowie, Gudżarowie, do jednej z bardziej tolerancyjnych sekt muzułmańskich hanifa, a nie innej. Przypadek pasterzy-nomadów z terenów pogranicza północno-zachod­ nich Indii można prześledzić na podstawie źródeł historycznych. Region Sindu, zachodniego Radżastanu i Gudżaratu, a więc obszar od rzeki Indus na zachodzie po łańcuch gór Aravalli w Radzastanie i błota Rann w Gudżaracie, podobnie jak całe północne tereny Indii, był w IV w. n.e. świadkiem inwazji plemion koczowniczych z Azji Centralnej, która doprowadziła do upadku wielkiego imperium Maurja Guptów . Najeźdźcy znani są z prze­ kazów historycznych jako Hunowie, ale towarzyszyli im m.in. Gurdżarowie. Założyli oni kilka małych państw, z których najbardziej znane było państwo Toramany. Był to okres dużego rozdrobnienia, migracji ludów i wymieszania z obcymi elementami w północnych Indiach. W V I I I w. n.e. pojawili się na subkontynencie indyjskim pierwsi muzułmanie. Był to Mo­ hammad bin Qassim, który przybył do Sindu, gdzie wówczas istniało pańs­ two hinduskie, w którym władzę sprawował uzurpator Chach. Muzułmanie nie mieli przewagi wojskowej, ale nieoczekiwanie przybyszów poparły nie­ które lokalne plemiona, m.in. Dżat. Legenda Mohammada bin Qassima jest żywa wśród Dżatów z Sindu aż do dnia dzisiejszego. Według niej, Dżatowie poparli przybyszów ponieważ byli pozbawieni jakichkolwiek praw w tym czasie. Wystąpienie nowej siły na zachodzie Indii i jej kolejne sukcesy spowodowały reakcję. Jest to czas pojawienia się na scenie historii subkon­ tynentu indyjskiego nowej klasy - Radżputów. To właśnie w północno25 Maurja Gupta był Dżatem według (Pradhan 1966). �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zachodnich Indiach powstało w owym czasie wiele państw rządzących przez klany radżpuckie. Byli oni Hindusami, jednak charakteryzował ich odmien­ ny etos. Nawiązywali do etosu legendarnej warstwy rycerskiej (kszatrija). Nie byli jednak z pewnością ich potomkami, a wśród większości klanów radżpuckich można doszukać się elementów obcych sugerujących raczej ich ścisłe związki z koczowniokami, którzy najechali Indie kilka wieków wcześniej i zasymilowali się. Charakterystyczne, że większość współcześnie żyjących kast pasterzy podtrzymuje swoje historyczne związki z Radżputami (Rabari), albo wywodzi swoje pochodzenie od Kryszny (Ahir). Z kolei kasta Czaran, która porzuciła swoje tradycyjne zajecie-pasterstwo, znana jest powszechnie w północno-zachodniej Indii jako najbardziej zaufana kasta Radżputów. Są oni prawdopodobnie potomkami warstwy kapłańskiej przybyszów, ale to odrębny temat. Państwa radżpuckie stały się ostatecznie główną siłą stano­ wiącą opór późniejszym falom podboju Indii przez muzułmanów. Ludowy folklor pasterzy z tego regionu przechowuje do dzisiaj etos walki z żywiołem muzułmańskim. Lata podboju północno-zachodnich Indii przez muzułma­ nów spowodowały, że pozostające jeszcze do niedawna w stanie dość nieza­ leżnym plemiona pasterzy koczowników zmuszone były powoli do samookreślenia. W sytuacji zmian politycznych, powstawania nowych granic stan nieokreślenia przestał być już wystarczający. Stąd decyzje o podejmowamiu ściślejsszych więzów z lokalnymi ośrodkami władzy. W ten sposób powstali zapewnie Rabari, jako jeszcze do niedawna grupa niezależnych pasterzy wielbłądów, zajmująca się także chętnie rozbojem (stąd pochodzi ich nazwa Rabari), teraz w wyniku większych związków z lokalną władzą Radżputów znaleźli się w kręgu cywilizacji indyjskiej. Podaje się nawet miejsce i orien­ tacyjną datę powstania władz kastowych - Umarkot w pakistańskiej prowinq'i Sind około 1000 roku n.e. . Jak już wspomniałem, inne wersje podają, że Rabari powstali lub przynajmniej wywodzą się z Marwaru. Gudżarowie i Dżatowie w miejscach gdzie dominowali liczebnie zachowali większą siłę i przetrwali zachowując wewnętrzną integrację . Na terenach, na których ostatecznie zwyciężyła dominacja jednej lub drugiej strony, tzn. islamu lub hinduizmu, przyjęli wiarę preferowaną przez lokalną władzę. Zderzenie się dwóch systemów kulturowych doprowadziło na tym terenie do synkretyzmu, któremu nie uległo tylko niewiele społeczności. Z pewnością dużo zamiesza­ nia wprowadza np. uczestnictwo Rabari w świętach hinduskich z jednej strony oraz w niektórych świętach muzułmańskich z drugiej strony. Wiara w cudowną moc grobów świętych muzułmańskich jest równie powszechna. Powiada się, że np. w Kaczczhu patronami niemal każdej wsi są: jedna z wielu Matadżi i jeden z tysiący lokalnych pirów. Sprawa przestrzegania rytuałów rodzinnych też wzbudza nieco zamieszania. Osiedlanie się lub 26 27 2 6 Miejscem założenia kasty Czaran, według ich tradycji, była miejscowość Andżar w Kaczczh (również około 1000 roku. Przykładem tego jest państwo Dżatów w Bharatpur w X I X w. n.e. 2 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 113 potrzeba intensywniejszej wymiany usług z otoczenia wymusza konieczność zamanifestowania sweojej przynależności do określonego systemu. W spo­ łecznościach plemiennych lub wiejskich poziom integracji grupowej oparty na systemie krewniaczym był wystarczający przede wszystkim z racji względ­ nej samowystarczalności, z tym wiązała się także władza i możliwość kont­ roli. W większej zbiorowości np. wiejskiej lub państwowej integracja nie może natomiast opierać się już na bazie grupy krewniaczej (wówczas nowy wspólny rytuał przejmuje rolę czynnika integrującego). Czym jest w takim razie uczestnictwo Rabari lub innych hindusów w corocznym rytuale po­ święconym lokalnemu pirowi? Przypomnijmy, że czasem inni Hindusi twier­ dzą, że Rabari są muzułmanami lub wyznawcami świętych muzułmańskich, sami zainterosowani natomiast, np. Rabari, oczywiście temu zaprzeczają, deklarując równocześnie głośno swoją wrogość wobec wszystkich wyznaw­ ców islamu. Czasem także sugerują, że to Rabari z pakistańskiego Sindu są muzułmanami. Generalnie Rabari są akceptowani jako Hindusi. Prawdopo­ dobnie jednak jako zbiorowość manifestują swoje niewątpliwe związki z jed­ ną z form hinduizmu, z drugiej jednak strony na niższym, lokalnym pozio­ mie regionalnej społeczności, w której połowę stanowią muzułmanie, mani­ festują jak gdyby na użytek „wewnętrzny" łączność z tą ziemią, na której jej genius loci wyraża się w taki właśnie sposób. Jest to zaspokajanie swoich potrzeb duchowych (poznawczych) równie spontanicznie jak w pozostałych rytuałach. Uczestnictwo w wielkich dorocznych świętach obejmuje natomiast rytuały związane z wielką tradycją hinduizmu, Divali, Kriszna dżajanti, Navaratri, w których biorą udział wspólnie na równych prawach obok wszystkich pozostałych kast, w tym również tych najwyższych. 28 Hinduski rytuał religijny Kula Devi ma odpowiednik w rytuale rodzin­ nych bóstw opiekuńczych w tradycji plemiennej. Jest on jednym z ostatnich elementów, jakie zanikają w warunkach kontaktu i akulturacji. Kula Devi jako bósteo rodzinne łączy danego członka rodziny z całym szeregiem jego przodków. Znane są jednak przypadki zmiany bóstwa opiekuńczego, nie tylko w drodze konwersji na islam. Z drugiej strony przykładem wskazują­ cym trwałość i powolne zanikanie dotychczasowego rytuału są znane przy­ padki (m.in. wśród Gudżarów nawróconych na islam) przestrzegania pew­ nych form kultu bóstw opiekuńczych, a nawet składanie ofiary z pożywienia na grobie zmarłego członka rodziny. Więcej powiedziano już o opozycji tradycja plemienna-hinduizm, znacznie mniej prac zostało poświęconych relacji tradycja plemienna-islam. Na omawianym pograniczu niektóre grupy muzułmanów, a wśród nich także Dżatowie z Dolnego Sindu, nie korzystają z usług maulany, posiadają natomiast własnych funkcjonariuszy religijnych. Takim funkqonariuszem rytualnym może być np. wymieniany już kilka­ krotnie pir. W takim przypadku wpływ ortodoksji muzułmańskiej jest raczej M Kula devi - bóstwo opiekuńcze rodziny. Rytuał odprawiany codziennie przez gospodarza domu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI ograniczony. Warto pamiętać, że święci niektórych niebramińskich kultów np. Gorakhnatha (Briggs 1982) są także czasem określani terminem pir. W kulturze ludowej pir to święty człowiek, jak się okazuje nie zawsze muzułmanin. Na styku tych trzech modeli w przypadku subkontynentu indyjskiego szuka się tradycyjnie elementów hinduskich w kulturze społeczności muzuł­ mańskich. Oczywiście jest to uzasadnienie z tej racji, że większość muzuł­ manów to konwertyci. Pozostali to obcy, którzy przybyli do Indii z Bliskiego Wschodu lub Azji Centralnej. Niemniej tereny pogranicza, które tu omawia­ łem uważam z jednej strony za przykład owej zmiany kulturowej na linii hinduizm - islam, ale z drugiej strony, co jest z pewnością równie ciekawe, przykład zachowania elementów kultur wcześniejszych, tzn. zarówno pre-hinduskich, jak i pre-islamskich np. wspomniani wyżej Kafrowie (Kalaszowie), czy Beludżowie. Głębsza analiza dałaby nam możliwość zrozumienia różnic w stosowanych przez obie te wielkie religie strategiach ekspansji, jak i różnic w oferowanym przez nie przesłaniu lub objawieniu. Obydwie trady­ cje, aby móc rozszerzyć lub utrzymywać swoje wpływy musiały liczyć się z nieustającą wymianą elementów kulturowych pochodzących z lokalnego podłoża małej tradyq'i. Prawdopodobnie jest także przyczyną istnienia wielu wspólnych elementów obu stron na poziomie tradycji. Być może porównanie przykładowe jednej z sąsiadujących ze sobą małych tradycji hinduizmu i islamu z terenu pogranicza przyniosłoby wiele nowych, ciekawych i może nieoczekiwanych spostrzeżeń. W mniej lub bardziej dokładny sposób prześledzić można zmiany za­ chodzące w ramach procesów hinduizacji i islamizacji społeczności plemien­ nych. Są to procesy przebiegające względnie płynnie, a ruch zachodzi tylko w jedną stronę (wyjątkiem może być wspomniany już ruch Dżharkhand w Indii). Zmiany na styku hinduizmu i islamu natomiast zachodziły zwykle w bardziej gwałtowny sposób, a przynajmniej były bardziej naładowane emoq'ami; przejście na dregą stronę często traktowano wkategoriach zdrady. Dlaczego? Było to przejście pomiędzy dwoma równorzędnie rozwiniętymi systemami kulturowymi, nie wiązało się jednak z awansem cywilizacyjnym, raczej z konkretnymi doraźnymi korzyściami. W takiej sytuaq'i, kiedy druga strona nie objawia znaków słabości, a przez to stanowi zagrożenie - jej obraz postrzegany jest w kategoriach wroga, odwrócenia panujących na tym świecie wszelkich norm i wartości. Nie ma też praktycznie możliwości rozwiązania spornych spraw drogą po­ kojową. Konflikt, który jest przecież zjawiskiem naturalnym nie może być inaczej rozwiązany jak poprzez użycie siły. W rzeczywistości obszary po­ granicza, na którym doszło do zderzenia obu systemów, z uwagi na swój 29 2 9 Związana z kultem niebramińskim postać założycieli zakonu joginów - Gorakhnatha jest interesująca. Uważany był przez buddystów za jednego z buddyjskich mahasidhów. Jeden z jego uczniów Dhoramnath przybył do Kaczczhu z Paszawaru. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 115 autentyczny charakter są zwykle w stanie zaoferować rozwiązanie, będące próbą syntezy. W naszym przypadku są to sekty wyrosłe zarówno na pod­ łożu hinduizmu, jak i islamu. Do tych sekt można zaliczyć Sikhów, jak i ismaelitów, ale także (chociaż może w mniejszym stopniu) Rabari, Gudżarów i Dżatów. Kulty, sekty, jak i synkretyzm prezentowany przez grupy żyjące na tym obszarze pogranicza wynikły z potrzeby znalezienia nowej tożsamości niezależnej od obu stron oraz potrzeby zamanifestowania naj­ ważniejszej kwestii, jaką jest poczucie autonomiczności i niezależności. Choć spotkały się z silną presją z obu stron, są one najlepszym przykładem tego, o czym mówił Uberoi, że historia pogranicza, strefy, lub regionu auto­ nomicznego podlega rytmicznym zmianom w postaci kolejnych procesów oddzielenia, ponownego zetknięcia i wymiany na różnych poziomach życia (Uberoi 1976, s. 74). Istotne wydaje się być to, że wymiana kulturowa w sferze materii przede wszystkim, ale także i w sferze ducha jest zawsze żywa. Jednakże na poziomie świadomości i tożsamości podlega zwykle bardziej rygorystycznym regułom. Nie można mieć równocześnie dwóch bogów. Dlaczego? Sprawa tożsamości jest zawsze reakcją na wyzwanie z zewnątrz, dlatego też wymaga od nas konkretnej odpowiedzi, podczas gdy rzeczywistość ducha i materii pozwala nam sięgać swobodnie bez koniecz­ ności traktowania ich w innych kategoriach. Literatura A h m a d Z. 1977 Caste Elements Among the Muslims of Bihar, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 337-356. A h m e d A. (red). 1970 Tribal Islam, London. Apte M. 1977 Region, Religion and Language: Parameters of Identity in the Process of Accul­ turation, [w:] 77ie New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 383-392 B a r n e t t S. 1977 Identity Choice and Caste Ideology in Contemporary South India, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 393-416. B a r t h F. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference, Bergen. B e t e i l l e A. 1970 Race, Caste and Gender, „Man" (N.S.), t. 25, s. 489-504. 1977 The Definition of Tribe, [w:] Tribe Caste and Religion in India, (red.) R. Thapar, Meerut, s. 7-14. Brigss G.W 1982 Gorakhnath and the Kanphata Yogis, New Delhi. B u r g h a r t R. 1978 Hierarchical Models of the Hindu Social System, „Man" (N.S.), 1.13, nr 4, s. 519-536. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Douglas M . 1973 Natural Symbols, New York. F u l l e r C.J. 1988 The Hindu Pantheon and the Legitimation of Hierarchy, „Man" (N.S.), t. 23, nr 1, s. 19-39. Gaborieau M . 1989 From Al-Beruni to Jinnah. Idiom, ritual and ideology of the Hindu-Muslim confron­ tation in South Asia, „Anthropology Today", t. 3, s. 37-44. Geertz C. 1966 Religion as a Cultural System, [w:] Anthropological Approaches to the Study of Religion, M . Banton (red.), London, s. 1-46. G e l l n e r D. 1991 Hinduism, Tribalism and the Position of Women: The Problem of Newar Identity, „Man" (N.S.), t. 26, nr 1 s. 105-125. Glazer N . , M o y n i h a n D.P. (red.) 1975 Ethnicity: Theory and Experience, Cambridge Mass. Isaacs H . 1975 Idols of the Tribe: Group Identity and Political Change, [w:] Ethnicity: Theory and Experience, N . Glazer, D.P. Moynihan (red.), Cambridge Mass. K i e n i e w i c z J. 1980 Historia Indii, Warszawa. K a u r R. 1986 Jat Sikhs: a question of identity, ..Contribution to Indian Sociology"" (N.S.), t. 20, nr 2, s. 221-139. L o u d e J-Y., V. L i e v r e 1984 Solstice Paien, Fetes d'hiver chez les Kalash du nord Pakistan, Paris. 1987 Fetes d'ete chez les Kalash du Nord-Pakistan: Cascades de lait, vin de jambes et berger geniteur, „FEthnográphie", Nouvelle Serie, nr 100-101, s. 191-220. M e n c h e r P. 1974 The Caste System Upside Down or The Not-so Mysterious East, „Current An­ thropology", t. 15, nr 4, s. 469-494. Negi R.S. 1982 Population Structure of a Pastoral Nomadic Community of the Himalayas, [w:] Nomads in India: Proceedinges of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Calcutta. P r a d h a n M.C. 1966 The Political System of the Jats of Northern India, Bombay. Rao A. 1988 Levels and Boundaries in native models: Social grouping among the Bakkarwals of the Western Himalayas, ..Contributions to Indian Sociology", (N.S.), t. 22, nr 2, s. 195-227. Sahlins M . 1968 Tribesmen, Englewood Cliffs N.J. Salzmann P. 1978 Ideology and Change in Tribal Society, „Man" (N.S.), t. 13, nr 4, s. 618-637. Sarkar R., V. Sarkar, M . K . Raha 1982 The Gujjars and their society, [w:] Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra Calcutta Sharma J.C. 1982 Communicational and Educational Problems of Gujars - A Pastoral Nomadic Tribe, [w:] A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, Calcutta. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 117 Singer M . . 1972 When a Great Tradition modernizes, New York. Singh Y. 1986 Modernization of Indian Tradition (A Systemic Study of Social Change), Jaipur. Sihgh U b e r o i J.P. 1973 Between Oxus and Indus. A lokal history of the frontier 500 ВС to 1925 AD, Smith, В., Indian Horizons", t. XXXII, nr 1, s. 67-83. 1991 Classifying Animals and Humans in Ancient India, „Man" (N.S.), t. 26, nr 3, s. 527-548. Srinivas M.N. 1952 Religion and Society among the Coorgs of South India, Oxford. Thapliyal U. 1971 Foreign Elements in Ancient Indian Society. 2nd century ВС to 7 th century AD, new Delhi. T o d J. 1899 The Annals and Antiquities of Rajasthan or the Central and Western Rajpoot States of India, Calcutta, 1.1—II. U b e r o i J.P.S. (patrz - Singh Uberoi, J.P.) 1973 U b e r o i J.P.S. 1976 The Structural Concept of Asian Frontier, [w:] History and Society. Essays in honor of Niharanjan Ray, D. Chattopadhyaya) (red.), Calcutta, s. 67-77. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S. 1964 The Jat of Pakistan, Berlin. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S., Westphal H . 1974 Hinduistische Viehzuchter in Nord-Westliche Indian, t. 1, Die Rabari, t. 2, Die Bharvad und die Choran), Berlin. DAGNOSŁAW DEMSKI Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Summary It is no doubt to mention a large number of publications concerned to the folk Hinduism. The most significant contributions to the exegesis of Hindu tradition dealt with the mutual influences of two poles: orthodox and tribal tradition, Great and Little traditions. Process of cultural change and the uncountless ways of social adaptation has been undertaken and studied thoroughly by some authors from Islamic countries including those from Pakistan and those described the casse of the process of sanskritization. The examples of tribal Islam and folk Hinduism are well displayed by scholars. But what about the frontier regions? Author of this paper focused on another aspect of this problem. The main question is about the choices possible for people inhabiting the cultural frontiers in their struggle for cultural survival. The main material of this research were several pastoral castes and tribes mostly from Gujarat, Rajasthan, Punjab and Sindh from Indo-Pakistani border. There are many cultural similarities between them and in some of these cases is an awareness of common historical past, not mention the same professional work. Rabaris, Ahirs, Jats, Gujars, Baloches and Samma tribes or Brahuis lived neighbouring each other for so a long time. The political and historical events had changed there so many and it were always the outside changing force. Most of pastoral �118 DAGNOSŁAW DEMSKI tribes were challenged many times by political or economical circumstances and finally forced to settle down here or there despite of permanent instability of ruling classes, and forced to live dose to other communities frequently for the first time in their history. This fact marked tremendously on their life. Because of these processes pastorals from the same stock being under the pressure of distinct influences replaced their outlook, but mostly still keeping some of old cultural traits thus creating a peculiar mixture of two forces: Islam and Hinduism. Author suggested that on the frontier cultural zone here on the periphery of Hinduism traditional tribes had probably the choice of adaptation, thus he pointed out the triangle Islam - Hinduism - tribal tradition as a dominant cultural pattern there. Author mention several cultural distinctions between them being aware that many of them part of cultural pattern of for example Rabaris from Kutch or Gujars from Punjab. This cultural syncretism is possible even on the border of such hostile forces like Islam and Hinduism. Author came back to the concept of prof. Uberoi that people from the Asian frontier zone live according to their own independent and local rhythm of Ufe which inevitably consists of elements from both cultural patterns and periodically coming close to one and going further from other side of border. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c4c18c8d7449fac2a6b18f716069ce.pdf a2991acd6cb48b49eb88c097609e2361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1456 Title A name given to the resource Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.109-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NIEBRAMIŃSKIE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU. BOGOWIE MNIEJSI 1 Każdy, kto zetknął się w literaturze poświęconej hinduizmowi z pojęciem „bogów mniejszych", „bóstw niższych" lub „bóstw innych", posiada pewne wyobrażenie na temat tych pojęć. W przedstawieniach religii Indii najczęś­ ciej wymieniane były one w dalszej kolejności za wielkimi bogami hinduiz­ mu, wielką trójcą Brahma, Wisznu i Siwa, czy też równie wielkich i popular­ nych bogów, jak Rama, Kryszna czy Paraśurama. Obie te grupy bogów zaliczane są zwykle do przeciwstawnych kategorii ze względu na wiele cech odróżniających je, m. in. zasięg ich oddziaływania, np. ogólnoindyjski lub regionalny, lokalny, czy też rodzaj i wielkość przypisywanej im mocy. Po­ stawiłem sobie pytanie - co się za tymi pojęciami kryje? Odpowiedź na to pytanie rzuca również więcej światła na kwestię źródeł ludowego hinduizmu. Poniżej przedstawiam moje uwagi na ten temat. * Historia badań hmduizmu liczy sobie już wiele lat. Tradycyjna indoiogía opierała swoje studia na badaniu klasycznych tekstów. Źródła pisane, nie tylko w sanskrycie, ale również w językach regionalnych, stanowią bogaty pod względem ilości, jak i treści zbiór materiałów, nie do końca zresztą zbadany. Polem zainteresowania etnologów jest również współczesna kul­ tura ludowa Indii, oparta w większości na przekazie ustnym. Powstaje pytanie czy są to dwie odmienne tradycje, te same, czy też może jeden z wariantów innych tradycji? Niemiecki etnolog G.D. Sontheimer postulo­ wał badania źródeł pisanych i równolegle badanie kontekstu, w jakim owe źródła powstawały (Sontheimer 1989, s. 2). W takim ujęciu są one wszystkie częścią jednego zbioru. 1 Inspiracją do napisania tego artykułu były badania terenowe przeprowadzone w latach 1989-1993 wśród pasterzy Raban w Gudżaracie i Radzastanie oraz plemienia Warli w stanie Maharasztra. �по DAGNOSŁAW DEMSKI Jednak ten zbiór nie jest bynajmniej jednorodny. Trudno zresztą auto­ rytatywnie wydzielić poszczególne tradycje, ponieważ wszystkie wątki i ele­ menty są zmieszane i ciągle jeszcze podlegają procesom sanskrytyzacji. Jeśli uznamy, że większość tekstów pisanych należy do tradycji bramińskiej, to z pewnością tradycje ustne zaliczyć można do ogólnej kategorii źródeł niebramińskich. Najbardziej znany podział, rodem z literatury klasycznej, na zachowania dharmya, czyli zgodne z obyczajem i adharmya, czyli niegodne braminów wydaje się być zbyt powierzchowny, chociażby przez fakt, że do tradycji bramińskiej, podobnie jak do ludowej, należą wisznuizm, śiwaizm i siaktyzm. Bardziej typowy dla tradycji bramińskiej jest wisznuizm, dla ludowej natomiast śiwaizm i siaktyzm. Tak więc elementy śiwaizmu i siaktyzmu zaadoptowane przez nurt bramiński uzyskały inną formę. Na przeciwległym biegunie hinduizmu bramińskiego rozwijały się nurty związane z pozostałymi kastami. Przede wszystkim był to ruch bhakti , podkreślający zasadę równości wszystkich ludzi wobec boga. Inny nurt kultów tantryckich podkreślał znaczenie osobistej mocy, dążenia do realiza­ cji, jako jedyne kryterium osiągnięcia pozycji. W obu nurtach tracił na znaczeniu status społeczny czy urodzenie. Te ruchy znajdowały odbiór wśród kast niebramińskich lub wręcz zaliczanych do najniżej stojących w hierarchii społecznej hinduizmu. Poza hinduizmem pozostawały długo szamanistyczne formy kultów plemiennych, chociaż i one uległy wpływom idei hinduizmu. Ponadto w środowisku grup niebramińskich rozwijały się lokalne formy synkretyczne łączące islamski sufizm z ideami bhakti. Ich zasięg był za­ skakująco szeroki, czego przykładem są Sikhowie, Kabir. Droga całkowite­ go oddania się bogu lub jego manifestacjom bhakti zdominowała z upływem czasu inne drogi hinduizmu. Idee islamu, propagowane głównie na północy przez sufizm, towarzyszyły rozkwitowi bhakti. Ruchy te objęły szerokie masy ludności pozostającej w dole hierarchii społecznej hinduizmu. Trudno o precyzyjne wskazanie początków poszczególnych elementów ludowego hinduizmu. Nie jest to moim celem. Chcę natomiast zwrócić uwagę na pewne najbardziej charakterystyczne cechy tych nurtów. Bramińskie zasady surowo domagały się zachowania ścisłych granic kasto­ wych, porządkowania rzeczywistości według reguł czystości i nieczystości. Wśród niebramińskich społeczności ludzie obdarzali na co dzień tym samym szacunkiem sanjasinów, joginów, gosainów, ale również pirów, fakirów i derwi­ szów, a więc postacie nie zawsze zaliczane do kategorii czystych rytualnie. W ikonografii siaktyzmu i tantry dominowały przedstawienia pierwiast­ ka żeńskiego, podczas gdy w ruchach bhakti, w tym kulcie Kryszny, pod­ kreślany był zwykle pierwiastek męski. 2 2 Początki ruchu bhakti na południu Indii datuje się na VI w. n.e., jego rozkwit na północy przypada na XIV w. n.e. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 111 W zależności od podejścia do tematu można generalnie wyróżnić w lite­ raturze kilka ujęć problemu bogów mniejszych. Bogowie mniejsi byli więc traktowani jako: - postacie reprezentujące jedną z wielu, ludową wersję Ramajany (Smith 1986, 1991); - demony i złe moce (O'Malley 1935; Crooke 1896); - problem deifikacji ludzi i przodków (Blackburn 1985; Coccari 1990; Thapar 1981; Aiyappan 1976; Pocock 1973); - przykład egzemplifikacji mozaiki lokalnie obowiązujących stosunków społecznych (Prakash 1986); - przykład synkretyzmu religijnego na pograniczu hinduizmu i islamu (Van der Veer 1992); - postacie reprezentujące plemienny kult przodków (Vitebsky 1995; Knipe 1977). Każdy z autorów używa odmiennych terminów dla rozróżnienia rodza­ jów bogów lub bóstw, najczęściej wysuwając na plan pierwszy pewne ich aspekty, pomijając inne. Cóż więc się za tym kryje? Fenomen kultu „bogów mniejszych" dotyczy głównie kultury ludowej, wiejskiej i plemiennej, ale nie tylko. Doświadczenie uczy, że również członkowie wyższych kast, czy wy­ znawcy innych religii, korzystają z pomocy tajemniczych sił, kryjących się za tymi pojęciami. Stąd płynie wniosek, że zjawisko to wykracza poza ramy jednej religii. Jakie rodzaje bogów, bóstw i innych nieziemskich istot wymieniają świę­ te księgi hinduizmu? Pomijam tu szczegółowe analizy źródeł pisanych. Jako przykłady posłużyły mi dane na ten temat przedstawione w Traktacie o Zac­ ności Manusmryti, który wymienia wiele ich rodzajów. Wśród nich znajdzie­ my „bogów starszych" (sans. sadhjowie, czyli „tych, którzy muszą być przebłagani"). Świat, który zamieszkują znajduje się ponad światem bogów. Bogowie ci związani są z Brahmą-stwórcą świata. Nie są oni tak bezpo­ średnio zależni od składania ofiary jak bogowie „normalni" (sans, deva); (Manusmryti 1985 s. 186). Dalsze grupy stanowią bohaterowie (sans. najaka, „ten, który wiedzie"), demiurgowie (sans. asura), pierwotnie dobre istoty boskie, które potem stały sie głównymi przeciwnikami bogów. Dalej ge­ niusze (sans. gandharva), którzy mieszkają w niebie, objaśniający boskie prawdy. Ojcowie pierwszej ludzkiej pary, miłośnicy kobiet, nachodzą je, by się z nim zespalać, są obdarzeni olbrzymimi genitaliami i uważani za ekspertów w muzyce. Dalej Marutowie, nauczyciele (sans. acarja, znający reguły postępowania, przewodnik duchowy). W dalszej kolejności półbo­ gowie (sans. jaksza), istoty półboskie z otoczenia Kubery, na ogół przyjazne. Przypominają ich także gana devata, grupa bogów pomocniczych należących do otoczenia ważniejszych bogów. Wymienieni są też przodkowie (sans. pitarah, czyli ojcowie), a wśród nich dwie kategorie: bezpośredni przodkowie danej osoby w prostej linii oraz protoplaści rodu ludzkiego w ogóle. Traktat zaleca uhonorować ich odprawiając ryt zaduszny i złożenie im w ofierze �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zadusznych kulek ryżowych. Pozostałe grupy to diabły (sans. piśaća), złe stwory o żółtawej cerze lubiący surowe mięso, upiory, czyli przerażający synowie Gniewu (sans. krodhd) oraz demony (sans. rakszasd) zrodzone ze stopy Brahmana, nawiedzające przerażające miejsca kremacji, przeszkadza­ jące w składaniu ofiar i pożerające ludzi. Już w czasach powstawania Traktatu o Zacności życie społeczne cecho­ wała bogata różnorodność. Tak długa lista bóstw i istot nieziemskich świad­ czy o dostrzeganiu złożoności grup stojących za różnymi kultami. Ewolu­ ująca myśl bramińska wykonała dużą pracę kodyfikacyjną, umożliwiającą wchłonięcie różnych kultów lokalnych i plemiennych przez główny nurt hinduzimu. To była przyczyna istnienia i wyliczania tylu możliwych istot nieziemskich. W mitologii indyjskiej Brahma, Wisznu, Siwa i inni obecni byli przy różnych etapach powstawania świata. To główne postacie panteonu Wielkiej Tradyq'i, znane na północy i południu, na wschodzie i zachodzie Indii. Także Indra, Jama czy inne. Wszystkie zaliczane są do rozwijającego sie nurtu ponadregionalnej Wielkiej Tradycji hinduizmu. Domyślamy się, że „bogowie mniejsi" należą do lokalnych „Małych Tradycji". Lokalność kultu jest pierwszą cechą, według której dokonano kategoryzacji. Generalnie w literaturze przedmiotu uważano, że ludowy hinduizm jest mieszaniną braminizmu z lokalnymi kultami animistycznymi, a pozyq'a, jaką zajmuje on w religii mas w danym rejonie zależy od tego, jak daleko sięgał tam wpływ braminów. Kult bóstw i złych duchów, związany z animizmem, miał najwięcej zwolenników wśród kast niższych, szczególnie pochodzenia drawidyjskiego. Tak pisali o tym Crooke i O'Malley (O'Malley 1970, s. 129). Podziałowi na tradycje wielką i małą odpowiadał także podział na kulty bramińskie i niebramińskie. Kontakt między nimi prowadził do rozległej wymiany i wzajemnych zapożyczeń, co zresztą znalazło się w zasięgu zainte­ resowań wielu badaczy. Rozwinął się nurt badań procesu hinduistycznej transformacji nazywany, za Srinivasem, procesem sanskrytyzaq'i lub hinduizacji (Srinivas 1965). W języku Traktatu o Zacności Manu i innych pism religijnych odpowiadało to podziałowi na sfery zachowań godne braminów, czyli dharmya i ich niegodne, czyli adharmya. Czy poza lokalnością są jakieś inne cechy wyróżniające kulty od siebie, ich przedmiot i specyfikę? Dawni autorzy wymieniali niektóre cechy kultów niebramińskich. Pod­ kreślano więc przede wszystkim fakt, że kapłanami kultów bogów mniej­ szych byli ludzie pochodzący z kast niższych, a bóstwa i istoty przebłagać można tylko za pomocą ofiar zwierzęcych (bawoły, owce, kozły, drób i świ­ nie), chociaż przyjmują także inne, bezkrwawe ofiary. Ponadto bogowie mniejsi przedstawiani są w nieznany ikonografii bramińskiej sposób, a więc najczęściej w postaci glinianych kopczyków, dzbanów, kamieni i drewnia­ nych kołków wbitych w ziemię, także drzew i owoców. Znane były również wizerunki koni i słoni lub jeźdźców. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 113 Zwrócono uwagę, że działania kultowe wypływają głównie z obawy przed ich potężną mocą, polegają na odstraszaniu ich, a ostatecznym celem miało być poczucie większego bezpieczeństwa. W pewnych przypadkach moc taka musi zostać przebłagana, ułagodzona lub jeśli kryje się za tym niebezpieczny demon szukający dla siebie miejsca na ziemi, należało go uspokoić znajdując mu je. W takim miejscu składano mu ofiary ofiary (O'Malley 1970 s. 133). Mamy więc tu podział na grupy społeczne, wyższe i niższe kasty. Lokalność w sensie wydzielonego terytorium, ale także w sensie odrębnej grupy społecznej. Fakt odmiennej ikonografii, prostych form przedstawienia wskazuje na odrębne ludowe źródła wyobraźni i bardziej wyrafinowane o bardziej złożo­ nej symbolice. Wreszcie dostrzeganie w kultach odmiennych form postrzegania świata, postaw i wyobraźni, podkreśla znaczenie innego systemu wartości i innego rodzaju „zakotwiczenia" w otaczającym świecie. Odstraszaniu służą różne działania, np. rysowanie specjalnych wzorów geometrycznych i postaci na ścianach domów, bicie w bębny, strzelanie na wiwat, stawianie na brzegach pól drewnianych kołków wbitych pionowo w ziemię lub ustawianie pionowo kamieni pomalowanych farbą (O'Malley 1970, s. 136). Mamy tu do czynienia z wyeksponowaniem ochronnego lub opiekuńczego charakteru tych bóstw. Innym przykładem potwierdzającym działania zmierzające do przebłaga­ nia i obłaskawienia złych mocy było stawianie świątynki na stałe w jednym miejscu dla krążących w pobliżu duchów. Były one groźne dla ludzi, zgodnie z przekonaniem, jeśli nie posiadały stałej siedziby. Fakt rozpoznawania ich po znakach, np. nieszczęścia w domu lub pojawienie się go we śnie jednego z członków grupy, świadczy o innych narzędziach poznawczych. W takim wypadku miejscowy wróżbita odczytuje wróżby i zaprasza wędrownego ducha do nowej siedziby w pobliżu wsi. Duch ten może przemówić za pośrednictwem medium należącego do rodu. W innym przypadku składa sie ofiary przed drzewem, które nawiedzają duchy. Pod koniec każdego miesią­ ca jedzenie wkłada się do garnków i ustawia na rozstajach dróg, sugerując w ten sposób duchom opuszczenie wsi (O'Malley 1970, s. 137). Tego rodzaju zachowania znane są we wszystkich częściach świata. Eksponowanie tych cech bóstw w kultach ludowych wskazuje na pierw­ szoplanową funkcję opiekuńczą tych bóstw. Potwierdzają to ich nazwy grama devata. Autorzy podkreślali ich dobre nastawienie do mieszkańców wsi lub grupy, jeśli regularnie dbają o nie i zaspokajają ich potrzeby, ale mogą stać się groźne dla mieszkańców, jeśli tylko zostaną zaniedbane. Każda wieś ma własne bóstwo opiekuńcze, którego władza nie sięga poza granice wsi (O'Malley 1970, s. 139). Należy dodać, że role bóstw opiekuń­ czych spełniają zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Te pierwsze cechują wyznawców siaktyzmu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI W kulturze ludowej ważną klasą bogów mniejszych byli także ubóstwieni przodkowie, lokalni bohaterowie, w tym także kobiety, które popełniły sati, czyli zginęły śmiercią męczeńską (O'Malley 1970, s. 152). Z tą kategorią bogów wiążą się bóstwa przedstawione w ikonografii w postaci wężów. Wreszcie ostatnią kategorią są nieziemskie istoty kryjące się w kulturze pod pojęciami demonów i złych duchów. Wyróżnia ich od pozostałych brak kultu i kapłanów. Klasyfikowani są jako najczęściej złe i nie posiadają atrybutów świadczących o funkcji ochraniania granic wsi. To właściwi strażnicy terytorium kszetrapala mają ich odstraszyć od granic wsi. Do­ magają się one ofiar zwierzęcych, a poświęcone im obrzędy kończą się często nocą opętańczym tańcem (O'Malley 1970, s. 154). Zjawisko to wy­ stępuje w całych Indiach. Ciała tancerzy wykręcają się w konwulsjach, wirowaniach i podskokach. Demony dzielą się na kolejne dwie kategorie, czyli na te, które posiadają imiona, rozpoznane atrybuty władzy oraz te, które imion nie posiadają i przypominają raczej mniej groźne straszydła (O'Malley 1970, s. 156). Naj­ bardziej wyróżniającą cechą tych kultów jest możUwość wejścia w kontakt z tymi bóstwami lub opętania przez nie. Jak widzimy, ustalenia badaczy ludowego hinduizmu nie odbiegają dale­ ko od przykładów podanych w Traktacie o Zacności. Różnorodność tradycji i warstw kulturowych Indii utrudnia jednorodną prezentację kwestii bogów mniejszych, można jednak mówić o nich jako o jednej kategorii. Rodzaj kultu zależy od miejsca w hierarchii społecznej, od dystansu, jaki dzieli go od tradycji bramińskiej, pasterskiej, ludowej czy plemiennej. Jak pisał Prakash, jednostka i wspólnota definiuje siebie w relaq'i do zmarłych, a świat duchów jest polem mocno naładowanym znaczeniami (Prakash 1986, s. 218). Jako odrębną kategorię kulty bogów mniejszych łączą wspólne cechy, które częściowo wymieniłem powyżej: lokalność, funkq'a opiekuńcza, trans lub opętanie jako specyficzna forma kontaktu z nimi, związki z przodkami, specyficzne postrzeganie świata, prosta symbolika przedstawień. Moim zdaniem, tę kategorię bogów podzielić można na trzy główne grupy. BÓSTWA OPIEKUŃCZE Do tej grupy bogów mniejszych zaliczane są różne ich rodzaje w zależ­ ności od zasięgu i ich działania. Ich podstawową funkcją jest opieka nad wspólnotą. Będą tu z jednej strony, bogowie opiekuńczy całych wsi (sans. bhumi, grama devátá) czyli terytorium, z drugiej bogowie opiekuńczy grup, czyli wspólnoty ludzi. Bóstwo opiekuńcze wsi jest najczęściej rodzaju żeń­ skiego. Obok grama devata funkcjonują również bóstwa opiekunowie kasty (sans. jati devátá) i bóstwa opiekunowie rodów (sans. kula devátá). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 115 Ryc. 1. Mommai Mata, bogini opiekuńcza kasty pasterzy wielbłądów Rabari, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Życie kast niższych hinduizmu zorganizowane jest w sposób tradycyjny zachowując dawne więzi rodowe. Podstawową wspólnotą poza rodziną nuk­ learną, w jakiej żyje jednostka, jest lineaż, czyli grupa ludzi wywodząca się od wspólnego realnego przodka, o którym pamięć żyjących nie zatarła się. Zazwyczaj członkowie takiej wspólnoty zajmują jedną dzielnicę (gudż. faliyd) lub ulicę (gudż. vas, wandh) na wsi, w której stoi kapliczka poświęcona opiekuńczej bogini lineażu (gudż. kula devátá). Grupa taka jest egzogamiczna, jednoczy je kult bóstwa, celebruje wspólnie wszystkie doroczne i rodzin­ ne obrzędy. Wspólnie składa się na pokrycie kosztów z tym związanych. Wewnątrz tej wspólnoty wybierany jest kapłan i ewentualni jego pomocnicy. Do ich zadań należy zadbanie o potrzeby bogini, komunikowanie ich całej grupie oraz składanie odpowiednich dla niej ofiar. Lineaże składają się na szerszą zbiorowość, czyli ród. Definiuje się go jako grupę ludzi wywodzących się od wspólnego mitycznego przodka. W przypadku pasterzy Rabari z Gudżaratu każdy ród ma również boginię opiekuńczą, ale nie ma ona większego znaczenia w praktyce. Ród także jest egzogamiczny. Najszerszą wspólnotą u pasterzy Rabari jest kasta rozumiana jako wspólnota endogamiczna związana z określonym terytorium. Stąd np. Kaczczhi Rabari i Dheberiya Rabari jako dwie odrębne grupy endogamiczne żyjące na sąsiednich terytoriach. Boginią opiekuńczą kasty jest Mommai Mata, która obok bogiń opiekuńczych lineaży, traktowana jest jako najbar­ dziej znaczące bóstwo pasterzy. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Dlaczego od bogini opiekuńczej zależy pomyślność członków lineażu czy kasty? Bóstwo opiekuńcze rozumiane jest jako uosobienie ducha całej wspólnoty, symbol wspólnoty interesów, wspólnego losu ludzi żyjących naj­ częściej na tym samym terytorium. Współcześnie, kiedy dość powszechna staje się migracja zarobkowa do miast, siedziba bóstwa opiekuńczego po­ zostaje na starym miejscu, na wsi. Przynajmniej przez pierwsze pokolenia. Doroczne i rodzinne święta stają się okazją do wielkich zjazdów rodzinnych członków przybywających z odległych często miast. Inną kwestią jest płeć bóstwa opiekuńczego. Powszechnym bóstwem opiekuńczym wiosek jest bogini matka. Wśród bóstw opiekuńczych kast, rodów i Uneaży możliwe są zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Zwykle wyznawcy siaktyzmu mają żeńskie bóstwa opiekuńcze. Jakie jest pochodzenie bóstw opiekuńczych? Wśród niższych kast Gudżaratu żeńskie bóstwa opiekuńcze uważane są za kolejne lokalne emanacje bogini Hing Ladż. Większość z nich, według legend, wywodzi się z paster­ skiej kasty Czaranów, znanych jako deviputra, „dzieci bogini", w przeszłości związanej z kultem siaktyjskim. Najbardziej popularne postacie bogiń owia­ ne są mitami i legendami, jednak niemal na każdej wsi liczne są również mniej znane historie świętych kobiet z kasty Czaranów, czasem bezimien­ nych, które straciły gwałtownie życie poświęcając je dla wspólnoty. Z najbardziej znanymi męskimi bóstwami opiekuńczymi wiążą się równie znane mity. Są nimi najczęściej postacie historyczne lub legendarne, które kiedyś żyły na tym terenie. Najczęściej są to członkowie książęcych rodów radżpuckich Radżastanu i Gudżaratu lub niektórych kast pochodzenia etnicznego, np. Dżatów i Gudżarów. Radżpuci ci za życia byli praktykują­ cymi jogę, uzyskując cudowne moce siddhi i zaszczytny tytuł mahasiddhy lub siddhy. Ich życie zakończyło się nagle podczas walki. Postacie te współcześ­ nie pełnią czasem funkcję rodowych bóstw opiekuńczych. W kultach związanych z nurtem bhakti kładzie się nacisk na oddanie się osobistemu bóstwu opiekuńczemu (sans. ista devota), nawet kosztem rodzin­ nych (kula devátá) i kastowych (jati devátá) bóstw opiekuńczych. B O H A T E R O W I E L O K A L N I , STRAŻNICY WSI I PÓL Na czym polega różnica między bóstwami opiekuńczymi kula devata a strażnikami wsi i pól (sans. kszetropalap. Jak widzieliśmy, te pierwsze pełnią funkcję opiekuńczą obejmującą wspólnotę ludzi. Wraz z migracją całej wspól­ noty towarzyszą jej na nowe miejsca. Natomiast bóstwa herosów vira lub strażników wsi i pól związane są z miejscową przestrzenią terytorialną. Strażnikami są często znane bóstwa radżpuckie Guga, Czanhan, Pabudżi, Rathor, Waczra Dada Solanki itd., ale i mniej znane liczne postacie należące do historii lokalnej lub związane ze zmarłymi niedawno członkami wspólnoty. To samo bóstwo męskie może być bogiem opiekuńczym, jak i strażnikiem pól. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 117 Ryc. 2. Guga Czauhan, heros radzpucki przedstawiany jako bóstwo wężowe, strażnik pól, łCaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Tradycyjnie pola uznawane były również za własność lineażu. Ich granice wyznaczane były kiedyś za życia przodków, rzadko przetrwały w tym sa­ mym kształcie. Pole od dawna należące do lineażu rozpoznać można często po istnieniu na jego obrzeżach starych miejsc kultu związanych z lineażem. Stoją tam strażnicy pól lub kamienie pośmiertne ludzi, o których pamięć nie prze­ trwała. Stanowią one dowód przynależności pola do lineażu. Nowo zaku­ pione pola zwykle pozbawione są starych miejsc kultu lineażu, chociaż może pojawić się tam figurka strażnika pól. W ludowym hinduizmie bóstwa strażników przedstawiano w stereotypo­ wy sposób. Najczęściej był nim uzbrojony jeździec na koniu lub postać węża. Wizerunki z tej samej wsi są tego samego kształtu, ponieważ produ­ kowane przez tych samych rzemieślników. Miejscowi wyznawcy rozpoznają je po maści konia, którego dosiada jeździec. Pasterze z Kaczczhu rozróż­ niają Pabudżi na niebieskim koniu, Waczra na czerwonym koniu, Dźakhkh na białym, Alam Dada na brązowym koniu. Strażnicy wsi i pól mogą domagać się regularnie zarówno krwawych, jak i innych ofiar. Ich święta celebrowane jest raz do roku przez członków całego lineażu. �118 DAGNOSLAW DEMSKI Ryc. 3. Dżakhkh, jeździec na białym koniu jako strażnik pol, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 PRZODKOWIE W przeszłości tradycyjnie członkowie niższych kast Gudżaratu chowali swoich zmarłych w ziemi. Dzisiaj większość społeczności praktykuje już kremację ciała po śmierci dorosłego członka grupy. Zmarli grzebani byli na przeznaczonej na ten cel ziemi w okolicach wsi. Lokalni kapłani po śmierci chowani byli także w ziemi, ale miejsce ich spoczynku upamiętniano niewiel­ ką budowlą składającą się z płyty kamiennej. To miejsce nazywano ota lub samadhi. W rocznicę śmierci oddawano mu cześć. Podobnym nagrobkiem obdarzano czasem również inne ważne, zasłużone dla wspólnoty postacie. Odmiennie traktowano zwykle inną kategorię zmarłych, tzn. tych, którzy odeszli nagle, w wyniku tragicznego wypadku, zabójstwa, często daleko od rodzinnej wsi, tak że nikt nie zna miejsca pogrzebania ciała. Konsekwencją takiej śmierci było zatrzymanie się na pewnym etapie na drodze do stanu przodka. Hinduizm uznaje stan przodka pręta oraz stany pośrednie między żywym członkiem wspólnoty a przodkiem, również należącym do wspólnoty. Aby osiągnąć stan przodka konieczne są obrzędy pośmiertne śraddha, doko­ nywane co roku w sezonie zadusznym przez syna zmarłego. Brak potomstwa uniemożliwi przeistoczenie się duszy zmarłego w stan pręta. W takiej sytuacji znajduje się ona poza wspólnotą i według wierzeń przebywa w pobliżu �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 119 Ryc. 4. Kamienie pośmiertne (paliya) z Gudżaratu reprezentujące osoby zmarłe śmiercią nienaturalną, Bhudź, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski 1990 miejsca śmierci lub przy granicy rodzinnej wsi. Będąc tam staje się niebez­ pieczna dla żywych mieszkańców wsi i członków lineażu. Aby ją uspokoić należy zaspokajać jej potrzeby do czasu, kiedy jej siły się wyczerpią. Aby dusza nie wędrowała po okolicy osadza się ją w jednym miejscu, wbijając na granicy drewniany kołek, ustawiając podłużny kamień lub w niektórych przypadkach wznosząc kapliczkę. W ten sposób krajobraz wiejski jest oznaczony przez skupiska takich kamieni pośmiertnych. Dopóki żyją rówieśnicy lub krewni kamień kojarzy się z jakąś historią. W praktyce wiele z nich jest już bezimienna. Zarysy postaci sugerują tylko, jakiego rodzaju tragiczne wydarzenie zakończyło życie człowieka. W N I O S K I - B O G O W I E MNIEJSI J A K O CZŁONKOWIE WSPÓLNOTY Ludowy hinduizm przechował wiele zachowań i wyobrażeń związanych z danym regionem. Widoczne są jego powiązania z kultami lokalnych ple­ mion, chociaż same plemiona przejmują dzisiaj często wzorce hinduistyczne. Obok wspomnianych już wspólnych cech różnych kategorii bóstw mniej­ szych, równie charakterystyczny był specyficzny rodzaj kapłana - strażnika �120 DAGNOSŁAW DEMSKI tego kultu, którego zadaniem było bezpośredni kontakt z bóstwem. Zawsze był on członkiem kasty niebramińskiej lub społeczności plemiennych. Kap­ łani tacy noszą różne nazwy w zależności od części Indii, w której mieszkają i języka, jakim się posługują. W Gudżaracie nazywa się ich bhopa, bhuva lub bhagat. W grupach plemiennych Indii kulty te obsługują szamani. Nie należy jednak mieszać dwóch odrębnych pojęć, ludowego hinduizmu z kultami plemiennymi, chociaż kapłani w obu rodzajach kultów wykazują pewne podobieństwa. Szamanizm jest niezależnym, autonomicznym syste­ mem wyobrażeń religijnych o pewnej uniwersalnej strukturze. Podstawową różnicą między tymi kultami jest fakt, że szamani plemienni, którzy wcho­ dzą w bezpośredni kontakt z bóstwami i przodkami, odbywają również odległe podróże w poszukiwaniu duszy. Kapłanów ludowego hinduizmu sklasyfikować można generalnie tylko jako media, nie do końca panujące nad bóstwem, lecz użyczające swojego ciała jako „wierzchowca" dla szuka­ jącego kontaktu bóstwa. Czasowo zostają oni owładnięci przez bóstwa. Przechodzimy tu do kluczowego pytania - kim są owe bóstwa? Wy­ mieniałem do tej pory plemiona i kasty niższe jako grupy, w których kult bogów mniejszych ma istotne znaczenie. Bóstwa opiekuńcze posiadają zresz­ tą wszystkie, a więc także i wyższe warny hinduistyczne. Jednak bezpośredni sposób kontaktowania się z nimi zachował się wśród kast niższych, ale także czasem u innych kast, zaliczanych do warny kszatrijów, np. radżputów. W społecznościach plemiennych klasyfikowanych poza systemem kasto­ wym, krajobraz postrzegany jest jako zasiedlony przez liczne nieziemskie istoty. Generalnie występują licznie bóstwa personifikujące różne zjawiska przyrody oraz równie licznie zasiedlający okolice przodkowie . Każde wzgórze, każdy większy strumień, źródło, drzewa czy skały zwią­ zane są z jakimś duchem. Wykorzystywane gospodarczo okolice wsi zasied­ lane są przez przodków, członków wspólnoty. Dalej poza granicami wsi rozpoczyna się teren zasiedlany przez duchy zwierząt i większych duchów, np. wzgórze Mahalakszmi niedaleko Thana. Inaczej jest w kultach kast niższych. Ich bóstwa opiekuńcze w Gudżaracie pochodzą z kast bardzo blisko z nimi związanych (Radżpuci, Czaranowie). Poza systemem warnowym i kastowym funkcjonuje tam kategoria społeczna ter tansli, czyli „trzynaście misek", do której zaliczani są oprócz lokalnych rodów radżpuckich, także inne ściśle związane z nimi kasty rzemieślników, pasterzy, tj. wojowniczych grup służących w przeszłości w różnych formacjach militarnych. Do dnia dzisiejszego posiadają one ten sam status wyrażający się we wspólnym biesiadowaniu. Kasty należące do ter tansli tworzyły rodzaj wspólnoty kulturo­ wej, której wzorcem był ród miejscowych radżputów, a ważne miejsce zajmuje kasta Czaranów, w przeszłości prawdopodobnie spełniająca jakieś funkcje kapłańskie lokalnych kultów żeńskiej mocy siakti. 3 3 Doskonałym współczesnym opracowaniem na ten temat jest książka angielskiego antro­ pologa P. Vitebskyego (Vitebsky 1995). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 121 W tej wspólnocie funkcje bóstw opiekuńczych spełniają legendarne po­ stacie radżpuckich joginów, siddhów lub mahasiddhów oraz kobiety z kasty Czaranów. Pozostałe nieziemskie istoty w wiejskim krajobrazie Gudżaratu, w tym demony, dusze zmarłych nagłą śmiercią należą do wspólnoty wiej­ skiej, kastowej czu lineażowej. Nie wymagają one żadnych kapłanów, nie można jednak zapomnieć o ich potrzebach. Dostrzec można pewne podobieństwa w obu przykładach. W przypadku kultów plemiennych bóstwa mniejsze mają charakter kultu przodków, jako członków wspólnoty żywych. U pasterzy z Gudżaratu lub innych grup zaliczanych do ter tansli obdarzanych przez nich czcią bogowie mniej­ szych uznać można za zmarłych członków szerszej wspólnoty, której sta­ nowią część. Kulty plemienne mają charakter bardziej autonomiczny, kulty ludowego hinduizmu są natomiast częścią szerszego regionalnego kompleksu spo­ łecznego i kulturowego. Wspólną cechą jest fakt istnienia silnych więzów opartych na podstawach rodzinnych. W istocie jednak w zhierarchizowanym systemie warnowym Indii życie społeczne rozwija się na poziomie lineażu czy kasty. Kult bóstw opiekuńczych podkreśla wagę lineaży i kast, a ich duże znaczenie jest przejawem icb postawy wobec podzielonego na segmenty świata. W takim widzeniu świata człowiek jest częścią wspólnoty (lineaż, ród, kasta, ter tansli). Na poziomie grupy plemiennej żyje on wśród człon­ ków rodu żywych i zmarłych. Grupy, które na skutek przemian historycz­ nych zostały włączone do hinduizmu, weszły w skład lokalnej wspólnoty, na czele której znajdował się patron, najczęściej radżput oraz bramin. Więzy między nimi charakteryzowała zasada zależności patron-służba, podobnie jak w systemie dżadżmani*. W kulcie bogów mniejszych wspólnoty lokalnej większego znaczenia kosztem zmarłych przodków nabrały postacie zmarłych patronów lub in­ nych grup posiadających znaczącą pozycję. Na skutek wzrastającej pozycji braminów w takich wspólnotach, znaczenie dawnych kultów zmalało. Za­ stąpili ich bogowie bramińscy, o ponadregionalnym charakterze. Towarzy­ szył temu proces degradacji lub wręcz demonizacja dawnych bóstw do rangi bogów mniejszych lub demonów. Nastąpiło „rozszczepienie" wspólnoty na ludzi, zajęcia, zachowania czyste i nieczyste lub godne i niegodne. Głównym sposobem komunikaq'i z bogami mniejszymi i przodkami pozostało osiąganie stanów transowych. Jest ono możliwe tylko w tradycyj­ nych wspólnotach, których przetrwanie uzależnione jest od zabiegów zmie­ rzających do podtrzymania równowagi między własną tradycją a wymogami życia w szerszym otoczeniu. 4 System dżadimani (sans. jajmani) - świadczenie wzajemnych usług w lokalnym systemie gospodarki, stworzonym w księstwach feudalnych Indii, usankcjonowany zasadami hinduizmu. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI Czym jest wiedza lub mądrość płynąca z transu, opętania? Wiąże się to z pewnym rodzajem wrażliwości religijnej odbierającym rzeczywistośćw ka­ tegoriach istot duchowych. Dotykamy tu zagadnienia dwóch przeciwnych postaw religijnych, z których jedna opiera się w większym stopniu na bezpo­ średnim doświadczeniu, druga na wierze. Na bazie pierwszej szanse roz­ winięcia się miała magia, na bazie drugiej mitologia. Są dwa rodzaje kontaktu z bóstwem: pierwszy za pośrednictwem osób spełniających funkcje medium między obu światami, drugi za pośrednic­ twem obrzędów i rytuałów kapłańskich. Wspólnota i tworzące ją jednostki nastawione są na odbiór najmniej­ szych sygnałów pojawiających się całkiem nieoczekiwanie, które traktuje sie jako zagrażające równowadze. Żyją według rytmu przyrody, rozpoznawal­ nym i znaczącym w danym środowisku. W tym przypadku nie różnią się od rozwiniętych bramińskich kultów religijnych. W hinduizmie różne dawne formy i techniki rozpoznawania przyszłości zastąpiła astrologia. Mnogość sygnałów stanowi często szum informacyjny, nad którym trud­ no zapanować. Aby tego uniknąć człowiek miał dwie drogi przed sobą: - szukać sily pozwalającej mu uniezależnić się od zmian dookoła i uzy­ skać odporność na niepowodzenia. To zadanie podejmowane i preferowane było przez, z jednej strony, religie uniwersalistyczne, z drugiej zaś przez różne formy ascezy dające wewnętrzną moc; - draga droga doprowadzić miała do osiągnięcia umiejętności rozpo­ znawania i reagowania na wszystkie, nawet najmniejsze sygnały, płynące z otoczenia, a świadczące o zmianach lub istnieniu wielu nieznanych do tej pory sił i rytmów. Odpowiednie reagowanie na nie oznaczało podporząd­ kowanie się ich woli. W pierwszym przypadku rozwijane są takie umiejętności jak: siła wiary, rozumienie sensu egzystencji ludzkiej, podążanie za nakazami wiary, prze­ strzeganie norm, np. czystości, lub pokonywanie własnych słabości. W drugim przypadku rozwija się zdolność rozpoznawania sygnałów, znaków na drodze opracowywania technik wróżbiarskich, poddawanie się rytmowi wewnętrznemu i zewnętrznemu, bycie w zgodzie z tym ruchem. Z czego wypływa fakt podążania tymi drogami? Czy cywilizacja, edukacja czy nauka podsuwa inne rozwiązania? Czy przyczyna leży gdzie indziej, np. w więzach rodzinnych? Co w takim razie powoduje zmiany więzi rodzinnych? W kultach „bogów mniejszych" wspólnota stanowi część danej ziemi, czy środowiska i żyje rytmem tej ziemi, na który składają się pejzaż, zwierzęta, roślinność, ludzie. Dla kultów wiejskich Gudżaratu charakterystyczne jest doświadczenie żeńskiej boskiej energii siakti. Mit bogini opiekuńczej paste­ rzy Rabari Mommai Maty i jej 12 synów wężowych (radżpuckich herosów, m.in. Pabudżi, Waczra, Wasuki, Guga, Nagnath, Ramder, Tunwar) wskazu­ je na charakter zależności między żeńską energią boskości i męskimi bogami mniejszymi. Doświadczanie energii siakti jest powszechne, a rozpoznawane sygnały pojawiają się praktycznie w każdej dziedzinę życia, rytmów przyro- �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 123 dy, z obserwacji dobrobytu całej wspólnoty, snów, okoliczności przyjmowa­ nia ofiary przez bóstwa, przypadki choroby lub śmierci, nieszczęścia, wyda­ rzenia z otoczenia społecznego, z kontaktów z przodkami. Proces osłabienia siły tradycyjnej wspólnoty, tzn. lineażu czy rodu, na rzecz wspólnot nowego rodzaju widoczny jest w sferze ewolucji bogów mniejszych, zmian zachodzących w relacjach między nimi. Wyżsi bogowie hinduizmu Brahma, Wisznu, Siwa nie mają najczęściej charakteru opiekuńczego, chociaż Siwa jako patron Benares lub regionu Uttar Khand posiada takie cechy. Należą do innego systemu przekonań, który znalazł swoje miejsce w tradycyjnej społeczności, kiedy wspólnota ta stała się częścią większej wspólnoty. Przyjmują jednak rolę bogów więk­ szych, obcych, należących do obdarzonych większą siłą społeczności domi­ nujących w regionie i z tego powodu należy się z nimi liczyć. LITERATURA A i y a p p a n A. 1976 Deified Men and Humanized Gods. Some Folk Bases of Hindu Theology, [w:] The Realm of the Extra-Human. Agents and Audiences, Agehananda Bharati (red.), The Hague-Paris, s. 139-148. B l a c k b u r n S. 1985 Death and Deification: Folk Cults in Hinduism, „History of Religions", vol. 24, nr 3, s. 255-274. C o c c a r i D. 1990 The Bir Babas of Bañaras and the Deified Dead, [w:] Criminal Gods and Demon Devotees. Essays on the Guardians of Popular Hinduism, Alf Hilteboitel (red.), New Delhi. C r o o k e W. 1896 The Popular Religion and Folklore of Northern India, t. I-П, London. K n i p e D. 1977 Sapindikarana: The Hindu Rite of Entry into Heaven, [w:] Frank E . Reynolds, Earle H . Waugh (red.), Religious Encounter with Death Insights from the History and Anthropology of Religions, London, s. 117-138. O'Malley L. 1935 Popular Hinduism. The Religion of the Masses, London. Pocock D. F . 1973 Mind, body and wealth: a study of belief and practice in an Indian village, Oxford. Prakash G. 1986 Reproducing Inequality: Spirit Cults and Labor Relations in Colonial Eastern India, „Modern Asian Studies", vol. 20, nr 2, s. 209-230. Smith J. D. 1986 Where the Plot Thickens: epic moments in Pabuji, „South Asian Studies", vol. 2, s. 53-64. b.r.w. Worlds Apart: Orality, Literacy and the Rajasthani Folk- Mahabharata, maszyno­ pis w posiadaniu autora. 1991 The epic of Pabuji: a study, transcription and translation, Cambridge. Sontheimer G. D. 1989 Pastoral deities in Western India, Oxford. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Srinivas M. 1965 Religion and Society among the Coorgs of South India, Bombay. T h a p a r R. 1981 Death and the Hero, [w:] Mortality and Immortality: The Anthropology and Archaeology of Death, S.C. Humphreys, Helen King (red.), London, s. 293-315. Traktat... 1985 Manusmryti czyli Traktat o zacności, Manu Swajambhuwa, Warszawa. V a n der V e e r P. 1992 Playing or Praying: A Sufi Saint's Day in Swat, „Journal of Asian Studies", vol. 51, nr 3, s. 545-564. V i t e b s k y P. 1995 Dialogues with the Dead. The discussion of mortality among the Sora of eastern India, Cambridge. DAGNOSŁAW DEMSKI NON-BRAHMANIC SOURCES OF F O L K HINDUISM. MINOR DEITIES Summary In the literature concerned with Hinduism we often find the terms: "minor gods", "inferior deities" or "other deities". In the descriptions of the religions of India where deities are mentioned they are usually preceded by great gods of Hinduism, especially the great trinity - Brahma, Vishnu and Shiva. Each of these two groups of gods was ranked among one of two oposed categories according to many distinctive features, e.g. all Indian vs local or regional range of their activity or kind and size of power attributed to them. The author's question is: what lies behind these concepts? The answer throws more light on the problem of non-Brahmanic sources of folk Hinduism. It remains in accordance with the postulate of complementing written sources with the context in which they came into being. This is the task of field researchers - ethnographers and folklorists. Various categories of minor deities were mentioned as early as the Codex of Manu. They also appear in the works of more recent authors whose main approaches to this problem are discussed in the article. According to more traditional approach minor deities were regarded as demons and evil forces. Later interpretations of local pantheons of minor gods try to see in them either the folk version of the epic of Ramayana or deification of the dead and ancestors. Some others explain them as an example of the syncretism somewhere between Hinduism and Islam or symbolic expression of the mosaic of local social relations, or else, ancestor worship. I n the next part of the article the author presents his own classification of minor gods into some categories. I n order to rank particular deities to this or that category he had to emphasize some of their attributes as distinctive and disregard other ones. There are categories of tutelary gods of local commuities. They are often female deities. Local gods and the guardians of the borders of villages and fields make up a similar category. Their task is the defense of a given territory. They are entirely male but strongly connected with female tutelary ones with mythical kinship ties. In lower-status castes or in communities with stronger tribal influences there is a category of gods - ancestors, founders of the village, clan or lineage. All these three categories of minor deities have one thing in common: their close association with a particular kind of social unit: descent group, caste or a group of castes with common descent and history (e.g. ter tansli of Gujarat) or a territorial community. According to folk imagination the areas around settlements which are economically exploited are populated with ancestors, members of the community. Beyond the borders of those areas there are territories inhabited by spirits of animals and other ghosts and the �NIEBRAMINSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 125 commmúty has no strong hold over them. I n tribal communities classified outside the caste system the situation is similar - the countryside is perceived as the area inhabited by numerous supernatural beings. They are generally personifications of natural phenomena or numerous ancestors. Due to the assimilation of tribal groups into Hinduism changes took place. In the cult of minor gods of local communities the figures of dead patrons or figures from other groups of important status acquired more significance at the expense of dead ancestors. Owing to growing position of the Brahmans in those communities the significance of older cults diminished. They were replaced by Brahmanic gods of pan-regional character. It happened together with degradation or even demonization of former gods to the rank of minor deities or demons. A "split" of the community appeared, a division of people, their occupations and behaviour into pure and polluted, respectable and disrespectable. Higher gods of Hinduism have usually no attributes of tutelary deities and they are not part of local communities. They come from other belief system which found its place in traditional communities after those communities had been included into bigger society. The gods took the role of major, alien gods belonging to communities endowed with greater power and dominant in the region and because of that they should be respected. Translated by Anna Kuczyňska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/163d814bf713b38fa415286d7fe127e4.pdf 725057adc5cf4fda09bcb4d1f5110e19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5238 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Litwa - mniejszości narodowe Litwa - czasopisma polskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4862 Title A name given to the resource Kowieńskie pisma polskojęzyczne "Nowiny" i "Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" - DWIE NARRACJE O RELACJACH POLSKO-LITEWSKICH Po raz, że który przypominam sobie z dzieciństwa Kowieńszczyznę - ziemię ucisku (Melchior Wańkowicz 1958, s. 232) Kontakty Polaków z Litwinami oficjalnie są poprawne, jednak w praktyce nie przebiegają bezkonfliktowo. Zdarza się, że media litewskie (telewizja, prasa) przedstawiają Polskę w niepochlebnym świetle, natomiast osobiste kontakty z Litwinami są o wiele lepsze, szczególnie z młodszym pokoleniem, które nie czuje się obciążone przeszłością . Starsze pokolenie ciągle chyba nie umie uwol­ nić się od trudnych wspomnień, w jakie obfituje historia obu narodów. Stosunki Litwinów z Polakami pochodzącymi z Polski mieszczą się w pewnych ogólnych ramach poprawności. Natomiast relacje Litwinów z miejscowymi Polakami - obywatelami Litwy wydają się obarczone przedziwną mieszanką emocji, nie¬ ufności, agresji, braku życzliwości i chęci wzajemnego zrozumienia. Nie można powiedzieć, że reakcje ich są jednorodne, każda z tych grup składa się bogatej mozaiki różnorodnych typów i charakterów. Odnosi się wrażenie, że czasem w interakcje zachodzące między nimi nieoczekiwanie włącza się pewien cha¬ rakterystyczny zestaw gestów i zachowań, który szybko doprowadza do zerwania relacji, wykluczenia lub nawet wyrazu pewnej agresji. 1 Posługując się językiem Ervinga Goffmana można powiedzieć, że we wzajem¬ nych interakcjach Litwinów i miejscowych Polaków dochodzi do odgrywania ry¬ tuału interakcyjnego, polegającego na wzajemnym wykluczaniu się. W jego rozu¬ mieniu ważne były związki między działaniami osób pozostających w interakcji, a postaci te traktował bardziej jako role, niż niezależne jednostki (Goffman 2005, s. 46). Toteż bezpośrednia relacja mogła przebiegać raz jako relacja dwóch znajo¬ mych, albo mogła osunąć się w sekwencję zachowań zachodzących między dwo¬ ma rolami. Przyjąłem to drugie podejście, gdyż dzięki temu, na podstawie zacho¬ wań i gestów, można zrekonstruować szerszy kontekst zasad rządzących relacjami. We wzajemnej interakcji liczą się przede wszystkim okazywanie szacunku innym i możliwość prezentacji siebie. Wynikają z tego określone reguły postępowania, 1 Takie przekonanie autora wynika z licznych, bardzo dobrych lub dobrych kontaktów z Litwi­ nami, szczególnie średniego i młodszego pokolenia. �134 DAGNOSŁAW DEMSKI z jednej strony obowiązki określające moralną powinność zachowania się wobec innych w taki, a nie inny sposób, a z drugiej - nasze oczekiwania wobec zacho¬ wań innych wobec nas. Wymiana wzajemnego uznania, sposobu prezentacji, jest podstawą integracji społecznej. Jak pisał Goffman, nieotrzymanie spodziewa¬ nych wyrazów poważania oznacza rytuały profanacji, świadczące o podważaniu stanu rzeczy, próbie zmiany ról społecznych, układu sił i zakresu posiadanej wła¬ dzy (Goffman 2005, s. 48). Pomieszane reakcje Litwinów i Polaków zaskakują, gdyż oba kraje mają po¬ dobne interesy w tej części Europy. W obliczu zagrożenia ze strony wielkich sąsiadów, mogą odczuwać konieczność bliższej współpracy. Niewidoczny kon¬ flikt i wzajemne urazy odzywają się w zupełnie nieoczekiwanych momentach, wskazując na stare rany, które są jeszcze niezabliźnione. Skoro stosunek Polaków i Ukraińców zmienił się w ostatnich latach pomimo trudnej wspólnej przeszłości, to dlaczego podobne transformacje nie miałyby zajść we wzajemnej percepcji Litwinów i Polaków. Zdając sobie sprawę na jak delikatnym gruncie poruszam się - wzajemnego poczucia krzywdy, lęków, uprzedzeń i kompleksów - jedno¬ cześnie mam nadzieję, że dialog między Litwinami i Polakami jest możliwy. Uważam, że zdolność do mówienia z pewnym dystansem o sprawach trudnych jest już dużym krokiem do wzajemnego zrozumienia. Cechą wspomnianych konfliktów jest ich nagłość, gwałtowność, często koń¬ cząca się napaściami nie tylko słownymi, ale i fizycznymi, na jakie narażona jest najczęściej słabsza strona. Wydaje się, że miejscem konfrontacji jest przestrzeń publiczna, o zawładnięcie której toczyła się gra. Polega ona na pozbawianiu dru¬ giej strony prawa do ekspresji w sferze publicznej. Skąd wzięły się takie relacje, o czym one świadczą, co za nimi stoi i w jakim kontekście się one pojawiają? Początki takich interakcji pochodzą z okresu powstawania państwa litewskiego i ugruntowały się w Litwie kowieńskiej. To najgorszy okres w dziejach stosunków polsko-litewskich. Po I I wojnie światowej pozornie zniknęły, jednak, co jakiś czas ponownie wychodziły na wierzch. Wzorzec interakcji Litwinów z Polakami jest przedmiotem analizy, a w tym artykule prześledzę go na przykładzie prasy międzywojennej. Nie będę rozpa¬ trywał bezpośrednio przypadków wzajemnych konfrontacji, ale śledzę je przez pryzmat narracji, zawartych w prasie polskojęzycznej, wydawanej w okresie międzywojennym w Kownie w latach 1922-1940 („Nowiny" i „Chata Rodzin¬ na"). Wybrałem ten okres celowo, ze względu na zwiększoną ilość sytuacji konfliktowych zaistniałych w procesie tworzenia nowego państwa. Wydaje się, że wzorzec stał się jednym z filarów ówczesnej nowej rzeczywistości i wpłynął na późniejsze relacje litewsko-polskie. Był to burzliwy okres formowania się państwa litewskiego i krystalizowania się nowej władzy zachodzący na tle cha¬ rakterystycznej dla takich przełomów dezorientacji wielu warstw społeczeństwa, jak również otwartych konfliktów zbrojnych (przyłączenie Wilna do Polski w 1920-1922). To były istotne czynniki wpływające na sytuację polityczną, eko¬ nomiczną i społeczną Kowieńszczyzny. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 135 Z uwagi na brak miejsca ograniczam się do analizy kilku wybranych roczników „Nowin", z lat 1921-1925 i 1928-1931, oraz „Chaty Rodzinnej", z lat 1928-1930. Większa część prezentowanego materiału pochodzi z „Nowin", ponieważ uzna­ łem, że litewska wersja rzeczywistości jest mniej znana polskiemu czytelnikowi, a przez to bardziej interesująca . Obie gazety przeznaczone były dla ludności wiejskiej posługującej się wy¬ łącznie lub głównie językiem polskim. Początkowo oceniano liczbę potencjal¬ nych czytelników na około 80 000, a zatem stanowili oni pokaźną grupę ludności czekającej na swojego „przewodnika". Pierwszym pismem skierowanym do ludu były „Nowiny" - prezentujące litewski punkt widzenia, zmierzające do włącze¬ nia czytelników w krąg interesów nowego państwa i dostarczające argumentów za „litewskością" czytelników. W tym samym czasie wychodziły inne pisma w języku polskim. Wydawano już „Dzień Kowieński", skierowany do czytel¬ nika z miasta. Pojawienie się na rynku „Nowin" zwróciło uwagę wydawców „Dnia Kowieńskiego" na konieczność stworzenia pisma podobnego typu. Szyb¬ ką reakcją na pojawienie się „Nowin" było pismo „Strzecha Rodzinna", wyda¬ wane od 1922 do 1923 r. Redaktorem „Nowin" był Piotr Rusiecki (Rusieckas) - poseł na sejm, re¬ prezentujący środowisko, jak sam nazywał, „ludności mówiącej po polsku" lub „Litwinów mówiących po polsku", a jego pismo głosiło litewski, pro-państwowy punkt widzenia na powojenną rzeczywistość. Artykuły w piśmie najczęściej zamieszczał Rusiecki, rzadziej pojawiały się felietony pisane przez innych (M. Piotrowski, Koszko, Stawicz, P. Mich, Wład. Petru, P.G.). Mogły to być pseudonimy, pod którymi kryli się inni autorzy. W kręgu redakcji i współ¬ pracowników pojawiali się Bronisława Dauknisowa, Andrzej Rondomański, raz wymieniono nazwisko Sleżewicza. Pierwsze numery „Nowin" od pierwszego, do podwójnego 4/5, ukazały się jeszcze w grudniu 1921 r. Fakt ten redaktorzy często podkreślali później, chlu¬ biąc się mianem pierwszego „polskojęzycznego" pisma dla ludu na Litwie. Ostatni numer ukazał się w 1939 r. Prawdopodobnie wówczas uznano, że pismo spełniło swoją misję prezentowania litewskiego punktu widzenia wśród ludności mówią¬ cej po polsku. Wprowadzenie obowiązku posyłania dzieci do szkół, w praktyce do państwowych szkół litewskich, z czasem wyeliminowało problem pisma dla ludności nie znającej języka litewskiego. Liczebność tej kategorii ludności malała z roku na rok. Jak wynika z listów do redakcji „Nowin", ale również z listów pisanych do „Chaty Rodzinnej", do ludności wiejskiej i do małych miasteczek docierały i zyskiwały coraz większą popularność również pisma litewskie, np. „Musu Rytojas". Ze względu na bardziej popularne treści stawały się powoli konkurencją dla „Chaty Rodzinnej" i „Nowin". W artykułach wstępnych „Nowin" poruszano aktualne problemy polityczne, ekonomiczne i społeczne, postrzegane z perspektywy lojalnych obywateli Litwy. 2 2 Pełniejszy obraz relacji litewsko-polskich przedstawiam w przygotowywanej książce. �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Początkowo tłumaczono sytuację powstałą w nowym państwie, definiowano na nowo i wprowadzano nowe kategorie (np. ludność mówiąca po polsku, Litwini mówiący po polsku, a nie Polacy, czy mniejszość polska na Litwie), ukazywano sukcesy i dokonania młodego państwa (wiele uwagi poświęcono reformie rol­ nej), pisano o represjach wobec Litwinów oraz o trudnościach gospodarczych na Wileńszczyźnie. Niejednokrotnie udowadniano wyższość Litwy nad państwem polskim, pojawiały się informacje o Litwinach w USA, Brazylii i Argentynie, a niemal w każdym numerze publikowano opowiadania i legendy litewskie, nawiązujące do czasów pogańskich lub panowania Witolda. Autorami opowia¬ dań i legend byli Litwini (Vincas Kreve , J. Pożerski, A. Wienualis, J. Biliunas, K. Jasiukajtis, Marja Reutt, Ł. Peleda, Szaruna Ragana). Pojawiały się również fragmenty poezji Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli, Jonasa Maironisa , podkreślające związki tych poetów z Litwą, jak również tłumaczenia na polski utworów autorów litewskich. Były też zamieszczane opowiadania Bolesława Prusa, np. „Michałko", wiersze Marii Konopnickiej. Na łamach pisma umiesz¬ czano liczne porady prawne i rolnicze. Pojawiały się także felietony lub listy podpisywane prawdopodobnie pseudonimami, np. listy Broniuka Kulwiańczuka. 3 4 Tygodnik „Strzecha Rodzinna" został założony przez środowisko Polskiej Frakcji Poselskiej, które już wydawało dziennik „Dzień Kowieński". Celem tego pisma było dotarcie do czytelników mieszkających na wsi, a należących do drob¬ nej szlachty i chłopów, identyfikujących się z polskością. Pierwszy numer ukazał się 16 marca 1922 r., a redaktorem był ks. Bronisław Laus. Artykuły pisali: Eugeniusz Roemer, Bronisław Laus, Konstanty Okulicz, Bolesław Lutyk, Nora Wolińska, Zofia Kaczyńska, Karolina Widerakówna, Józef Siemieński. Część osób posługiwała się prawdopodobnie pseudonimami, np.: Józefat Rodwicz, Stanisław Trójświęrk, Roman Liwa itd. Jak podaje Mieczysław Jackiewicz, za Roemerem, artykuły pisali przeważnie Roemer i Konstanty Okulicz (Jackiewicz 2003, s. 121). W przeciwieństwie do „Nowin", a wzorując się na „Dniu Kowieńskim", miało to być pismo z ducha polskie, aspirujące do objaśniania ciężkiej materialnie dla wielu tamtejszych zdezorientowanych Polaków rzeczywistości zaistniałej po I wojnie światowej. Pismo w niezmienionej formie przetrwało do sierpnia 1923 r. Później wydawcy zmienili tytuł na „Chata Rodzinna". Zaczęła ona wychodzić 23 września 1923 r., a jej cele i zadania pozostały te same. Nakład wynosił 8 tys., a drukowano je w kowieńskiej drukarni „Prima". Początkowo redakcja otrzymywała środki pie¬ niężne z Polski, później pismo stało się samowystarczalne (Jackiewicz 2003, s. 128). Przeważały artykuły polemiczne, komentarze, opowiadania, poza tym po¬ czątkowo dużo było informacji z Polski i ze świata, w mniejszym stopniu z Litwy, częściej były to historie wzięte z życia Polaków litewskich, przede wszystkim do¬ tyczące pracy Towarzystwa Oświatowego „Pochodnia", działalności szkół gimna¬ zjalnych w Kownie i Poniewieżu. W każdym niemal numerze publikowano także 3 4 Inaczej Vincas Kreve-Mickevicius. Właściwie Jonas Maciulis. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 137 listy od czytelników. Później coraz więcej było artykułów o tematyce rolniczej, pojawiały się także porady prawne, gawędy, relacje z podróży, fragmenty przedru¬ kowane z literatury polskiej (np. Zygmunta Krasińskiego, Władysława Reymonta, itd.), również współczesnych autorów z Wileńszczyzny (Heleny Romer) oraz wier¬ sze poetów polskich (Marii Konopnickiej, Władysława Syrokomli, Wincentego Pola). Sporadycznie zdarzały się utwory pisane przez czytelników pisma. Z jednej strony odbiorcami byli potomkowie rodów ze szlacheckich zaścianków, a z drugiej dużą część stanowili ludzie nie mający na co dzień kontaktu z kulturą polską. Według Jackiewicza „Chata Rodzinna" do końca istnienia miała większy wpływ na polską opinię publiczną niż „Dzień Kowieński", czy jego kontynuator „Dzień Polski", ponieważ obejmowała swym zasięgiem rzesze wiejskich czytel¬ ników we wszystkich zakątkach Litwy (Jackiewicz 2003, s. 129). Oba pisma, „Chata Rodzinna" i „Nowiny", komentowały rzeczywistość na różne sposoby i często polemizowały ze sobą do końca swej edycji. Oba wydawane były przez różne środowiska - litewskie z kręgu Rusieckiego i partii „Związku Ludzi Pracy", której udostępniano łamy pisma na agitację wy¬ borczą. „Nowiny" nie miały dużej popularności, ale realizowały model budowy jednolitego państwa narodowego. Były wyrazicielem dominujących w państwie poglądów litewskich głoszonych w języku polskim. „Chata Rodzinna" reprezentowała polskie środowisko skupione wokół inteli¬ gencji miejskiej i byłych właścicieli ziemskich, coraz bardziej marginalizowaną część społeczeństwa litewskiego stopniowo przekształcającą się w kategorię pol¬ skiej mniejszości narodowej. Wielu ludzi z tego środowiska wyemigrowało póź¬ niej za granicę. Odbiorcą obu pism natomiast był ten sam krąg - ludność miesz¬ kająca na wsi, czyli drobna szlachta i lud posługujący się językiem polskim. Treść, retoryka, sposób narracji obu pism różniły się bardzo i właśnie te różnice są przedmiotem moich analiz. Materiał z kolejnych kilku lat przedstawiony jest w taki sposób, aby pokazać ewolucję w sposobie prezentacji i w podejmowanej tematyce, odzwierciedlającą postawę obu pism wobec zmieniającej się sytuacji w państwie litewskim - poli¬ tycznej (nowe państwo, zajęcie Wilna przez Polskę), ekonomicznej i społecznej (skutki reformy rolnej, rozbudowywanie Kowna, budowa nowych fabryk). Poja¬ wienie się nowych wątków było częścią strumienia narracji skierowanego do odbiorców, a w samej narracji przeważały funkcje światopoglądowe (dostarcza¬ jące argumentów w debacie na temat tożsamości zbiorowej) i pragmatyczne (pro¬ wadzące do rozwiązywania konkretnych problemów). Śledzenie roczników obu tytułów do wybuchu I I wojny światowej jest bardzo interesującym spojrzeniem na zachodzące na Litwie przemiany. Jak już wspom¬ niałem, w tym artykule koncentruję się tylko na publikacjach z wybranych lat, jak również na kilku najbardziej istotnych problemach, wokół których skupia się debata obu pism. Prezentowaną w artykule prasę traktuję jako przykład narracji służących kon¬ struowaniu zbiorowych tożsamości na dwa odmienne, często wzajemnie wyklu¬ czające się sposoby. To specyficzny typ narracji, którego ogólnym celem były �138 DAGNOSŁAW DEMSKI mobilizacja społeczna i konsolidacja czytelników wokół pewnych wartości i przekonań, wzmocnienie tożsamości zbiorowej, zarówno Litwinów, jak i Pola¬ ków, ale przede wszystkim motywowanie ich do konkretnych działań i reakcji na to, co wychodziło z instytucji państwa litewskiego. W istocie wypowiedzi zamieszczane w artykułach były odbiciem konfrontacji litewsko-polskiej zacho¬ dzącej w tle, przybierającej na sile po 1926 roku. W związku z tym środki, jakie stosowano w publikacjach, takie jak perswazja, ekspresyjność, można zaliczyć do narzędzi aktywistów społecznych. W większym stopniu dotyczyło to „Nowin" niż „Chaty Rodzinnej". Prasa była tylko jednym z elementów działań społecznych prowadzących do specyficznej konfrontacji litewsko-polskiej, o której wspomniałem na wstę¬ pie. Traktowana była jako narzędzie w rękach działaczy realizujących pewne zamierzone cele polityczne i społeczne. W związku z tym prezentowane arty¬ kuły i argumenty w litewskiej i polskiej narracji dają możliwość zaobserwowania jak widziały siebie obie strony - jak przedstawiały siebie i jakie miały oczeki¬ wania. Możemy się przekonać, czy spotykały się one z ceremonialnym zrozu¬ mieniem i akceptacją oraz czy przestrzeń, o którą się dopominały, została im przyznana, czy też nie. Badanie specyfiki relacji litewsko-polskich zależy od przedmiotu analiz, za pośrednictwem którego je rozpatrujemy. Mogą to być rytuały, interakcje, nar¬ racje itp. W przypadku narracji materiałem, dającym informacje na temat rodza¬ j u konfrontacji zachodzących między obu grupami będzie zarówno ich treść, jak i zastosowana forma wyrazu. W dziedzinie antropologii społecznej warto odnieść się do podejścia Nigela Rapporta do narracji, który postrzegał j ą jako podstawową formę ucieleśnienia naszego rozumienia świata, doświadczenia i na¬ szego „ja" (Rapport 2002, s. 75). Sposób, w jaki doświadczamy rzeczywistość zawsze zostaje ujęty w pewne ramy i uporządkowane struktury, a czyniąc te ramy narracyjne przedmiotem naszej uwagi, poznamy specyfikę rozumienia i inter¬ pretacji świata ich autorów. Ze względu na ograniczone miejsce, analizy narracji oraz specyfikę narracji prasowej sprowadzam do dwóch aspektów. Treść ułożona w określony porządek tematyczny, będący odbiciem sposobu interpretacji ówczesnej rzeczywistości, zostanie poddana analizie w pierwszej kolejności. W porządkowaniu treści widzę wartościujący aspekt narracji, czyli funkcję nadawania sensu. Formę wyrazu, czyli odkrycie związków między rodzajem tekstu, a funkcją, jaką ma on spełniać u odbiorcy, omawiam dalej. Ze względu na specyfikę publikacji nastawionych na mobilizację ludzi, wręcz rekrutowania zwolenników dla pewnej idei, zakres moich rozważań sprowadzam do kilku bardziej konkretnych kwestii - odpowiedź na pytanie kim jestem, defi¬ niowanie nowych kategorii, np. inteligencja wiejska, czy kwestii zawłaszczania przestrzeni publicznej. Mając możliwość śledzenia ewolucji publikacji w obu pismach, często prezentujących odmienne reakcje i postawy wobec tych samych problemów i zdarzeń, znalazłem się w sytuacji dogodnej dla przeprowadzenia porównania postaw prezentowanych w obu tytułach. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 139 WARTOŚCIUJĄCY ASPEKT NARRACJI, C Z Y L I NADAWANIE SENSU POPRZEZ PORZĄDEK TEMATYCZNY Porządek tematyczny oznacza przetworzenie opisywanej rzeczywistości, do¬ konane w mniej lub bardziej spójny sposób, akceptowany następnie lub nie przez odbiorców. W tym rozumieniu narracja to nie tylko opowiadanie na jakiś temat. Poza konkretną treścią kryje się specyficzny dyskurs, na który składają się wątki, postacie, dynamika przekazu. Poszczególne elementy opowiadania mogą wy¬ stępować w odmiennych narracjach. Decydujące znaczenie ma jednak dopiero sposób ich zestawienia, logika wewnętrzna opowiadania, która służy nadawaniu sensu całości. Porządek tematyczny prezentacji wyznacza czasowe i przyczy¬ nowe powiązania elementów wydarzenia. Nie dziwią więc odmienne przedsta¬ wienia rzeczywistości w publikacjach pochodzących z obu pism. Określeniem „nadawanie sensu" będę się posługiwał w dalszej części artykułu. Publikacje w prasie mają swoją specyfikę objaśniania i perswazji. Składają się one na funkcję nadawania sensu, na którą z jednej strony wpływa dynamika zachodzących w rzeczywistości opisywanych wydarzeń, a z drugiej zawsze będzie ona odbiciem aktualnych okoliczności, w jakich znajdują się autorzy publikacji (społecznych, politycznych, kulturowych). Stosowane środki wyrazu służą wyjaśnianiu czytelnikom zachodzących zmian, jak również mają pomóc im odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości poprzez dostarczanie wzorów do identyfikacji i argumentów do ich obrony. Jeśli prześledzimy treść publikacji, zaobserwujemy dominację funkcji nadawa¬ nia sensu, wyodrębniając główne tematy charakterystyczne dla każdego z oma¬ wianych tu pism. Pojawiały się tu kwestie szczególnie ważne w owym czasie. Każdy czytelnik, przyjmując jedną z możliwych wizji rzeczywistości (prezen¬ towanych przez „Nowiny" lub „Chatę Rodzinną") określał też m.in. swój stosunek do znaczących postaci, takich jak książę Witold czy król Jagiełło, oraz lokalni bohaterowie: Kudirka, Piotr Wilejszyc albo ks. Krikszczian. Często konsekwen¬ cją wyboru między tymi postaciami było branie udziału w innych cyklach świąt i rytuałach państwowych. Projekt budowy państwa narodowego spowodował uznanie wagi przestrzeni publicznej, o którą zaczęto toczyć boje. W rezultacie miejsce początkowego kon¬ fliktu zajął asymetryczny układ relacji etnicznych na Litwie. Te kwestie znalazły również swój wyraz w narracjach. ZDEFINIOWANIE „KIM JESTEŚMY?" Najważniejszą kwestią poruszaną przez oba pisma było określenie, kim jest odbiorca każdej z gazet. Pod takim tytułem pojawiały się artykuły na pierwszych stronach obu pism. W sytuacji przemian politycznych, ekonomicznych i społecz¬ nych nacisk aktywistów był położony na mobilizację publiczności. Ustalenie i nazwanie rzeczywistości w nowy sposób miało rozsadzić dawne struktury, przez �140 DAGNOSŁAW DEMSKI to zmienić ład społeczny, a przede wszystkim przekonać ludzi, że dotychcza­ sowe sposoby zabiegania o własne korzyści i interesy straciły dotychczasową skuteczność i znaczenie. Wraz z powstaniem nowej rzeczywistości politycznej, społecznej i ekonomicznej zaczynały obowiązywać nowe reguły, których zwo¬ lennikiem było pismo „Nowiny"; bardziej sceptyczne nastawienie prezentowała „Chata Rodzinna". Zmiana oczekiwań była głównym i ostatecznym celem działań, podjętych przez „Nowiny". Przekonujące nakreślenie obrazu rzeczywistości w nowej sytuacji politycznej miało przynieść przekształcające konsekwencje dla relacji polskolitewskich. Zdefiniowanie, kim jest czytelnik posługujący się językiem polskim na Litwie kowieńskiej zajmuje dużo miejsca. Dobrze ilustrują to fragmenty pu¬ blikacji z obu pism. „Nowiny" początkowo używają określenia „mówiący po polsku" i tak to tłumaczą: Dlaczego piszemy „mówiący po polsku"; zwracając się do nas listownie lub ustnie wielu czytel­ ników powiadało: ja jestem lub my jesteśmy Litwinami, chociaż zupełnie nie umiemy lub nawet nie rozumiemy po litewsku i dalej, że rodzice i dziadowie mówili po litewsku i byli prawdziwymi Litwinami, bo u nas nikt po litewsku nie mówi (Nowiny, nr 47, 1922, s. 410); Ojciec z matką nauczyli swego syna czytać, pisać i chwalić Boga po litewsku [...] Jan z młodych lat słuchał i szanował rodziców, a oni kochali swego syna [...] miasteczko Kiejdany i cała okolica była spolszczona i zbałamucona przez obszarników [...] Janek chodził na różne zebrania; szlachta mówiła „nasz Janek", Janek nigdzie więcej nie był jak tylko w Kiejdanach; wiedział on i słyszał, że gdzie tylko bogatszy lub światlejszy człowiek - rozmawia po polsku i siebie nazywa Polakiem [...] Janek coraz mniej rozmawiał po litewsku używając rdzennego języka tylko w domu i modląc się. [...] Po pewnym czasie Janek już z matką i ojcem nie chciał i w domu rozmawiać po litewsku [...] często sprzeczał się z rodzicami że teraz moda rozmawiać po polsku, że po litewsku rozma¬ wiają tylko chłopi i ciemni ludzie; rodzice niezadowoleni, że namówiony, zbałamucony przez kiejdańska szlachtę, chce być Polakiem, że jest przeciwnikiem litewskiej mowy, swej Ojczyzny (Nowiny, nr 4, 1924, s. 30). Ludzi nie podzielających ich zdania widzieli jako swoich przeciwników, zdraj¬ ców albo jako: Zbłąkane dzieci Litwy, nazywające siebie litewskimi Polakami, wysyłane z Wileńszczyzny do Polski, właśnie dają niezbite dowody, kim są właściwie (Nowiny, nr 32, 1924, s. 265). Rozwiązaniu kwestii tożsamości miały pomóc argumenty odwołujące się do przeszłości, jak również do sposobu interpretacji rzeczywistości. W wersji „No¬ win" miały one wzbudzać poczucie niesprawiedliwości, pokazywać, że aktualna sytuacja, spowodowana wpływami kultury polskiej jest zła dla „mówiących po polsku". „Chata Rodzinna" znalazła się na pozycji broniącej wspólnej przeszłości litewsko-polskiej, a przez to w opozycji do wielu zachodzących zmian. Dwie koncepcje wspólnoty wykluczały się wzajemnie, a inne interpretacje uznano za zdradę interesów narodu i państwa litewskiego. Istnieje u nas przekonanie, mianowicie pomiędzy mniej oświeconą ludnością, że kto mówi po polsku, ten już i Polak; takie przekonanie jest bardzo błędne [...] Czuję, że ten i ów chciał by �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 141 mnie zapytać, a skądże ci Polacy w Litwie znaleźli się w tak znacznej ilości; rzecz bardzo prosta. W r. 1387 litewski Książe Jagiełło pojął za żonę królewnę polską Jadwigę i przyjął chrzest obie¬ cując ochrzcić całą Litwę [...] Naturalnie wówczas nie mogło być księży Litwinów więc dla na¬ uczenia zasad religii katolickiej przysyłani byli księża Polacy; nauczając lud po polsku, wynosili pod niebiosa polską mowę, nazywając j ą chrześcijańską, mówiąc że tylko modlący się po polsku będą wysłuchani, litewską mowę nazywali pogańską [...] Taki był początek krzewienia polskiej 'kultury' w Litwie (Nowiny, nr 10, 1924, s. 78); „Kim jesteśmy?" - ubiegłe wybory były tajne; tzn. nikt nie wiedział za kogo ja sam głosowałem [...] Bywało, że uchodzący za prawdziwych i wiernych Litwinów urzędnicy, robotnicy, służący - w ostatniej chwili namówieni lub zastraszeni albo wprost starym, zgniłym nałogiem pociągnięci oddali swój głos za panów lub za ich lokajów; postępując tak sądzili, że spełniają czyn szlachetny, jednocześnie i sami nie narażając się wcale jednakże jak się oni wszyscy mylili! Już w nich płynie z litewskiego chleba wyrobiona krew litewska; tymczasem zaś co widzimy? szlachta rdzenna, szlachta i bojarstwo litewskie: Giedrojciowie, Narbuttowie, Wojniłlowie, Strumilłowie, Strawińscy (od rzeczki w Trockim pow. Strewa), Gintowtowie, Towginowie, Gerdwiłłowie i inni z krwi i kości Litwinów uparcie nazywają się Polakami i to jeszcze jakimi! (Nowiny, nr 36, 1923, s. 319); Czas już zerwać z zastarzałemi i spróchniałemi tradycjami, czas pójść po własny rozum do głowy i nie zważając na żadne wymówki niemądrych sąsiadów z chociażby i najbliższej rodziny, należy mówić wszędzie jasno i otwarcie, tak jak jest w istocie: rozmawiamy po polsku, bo tak nas matki nauczyły, ale jesteśmy Litwinami, bo to jest narodowość naszych dziadów, pradziadów; a wkrótce potem niechybnie poprawią się i nasze stosunki z władzami i znów wrócimy do minionej świet¬ ności rodów naszych, a przynajmniej przestaną na nas patrzeć jak na wilków czy obieżyświatów (Nowiny, nr 36, 1923, s. 320); Powszechny spis ludności wykazał, że są ludzie ani słowa nie umiejący po litewsku, mówiący tylko po polsku, którzy jednak uważają się za Litwinów; jestem głęboko przekonany, że przy następnych wyborach, mniejszość polska jeszcze mniej otrzyma głosów; równie święcie wierzę, że uświadomienie ciemnych mas mówiących po polsku pójdzie nadal o wiele prędzej niż dotąd; masy te były nieuświadomione, były zwodzone i ogłupiane przez spolszczonych ziemian (Nowiny, nr 23, 1924, s. 190). W nowej sytuacji politycznej konieczne było określenie nowych kategorii, takich jak obywatel Litwy. Na niej opierała się stabilność zbiorowości. Nowa kategoria spowodowała podział na ludzi identyfikujących się z nowym po¬ rządkiem oraz zwolenników dawnej tradycji. „Nowiny" stały się orędownikiem nowej rzeczywistości, a jej zwolenników nazywano 'nowiniarzami'; „Chata Rodzinna" stanęła na straży wspólnej litewsko-polskiej tradycji. W naszem pańskim środowisku są ludzie dwóch rodzajów - jedni z nich całą duszą stają za Warszawę, za państwo polskie i jego interesy, dowodząc, że Polacy a szczególniej ziemianie (obszarnicy) w Litwie są tylko gośćmi, obcymi, że ich Ojczyzna Polska, więc oni zupełnie nie powinni troszczyć się o dobro Litwy i jej ludności; drudzy dowodzą, że Litwę trzeba uważać za swoją prawdziwą Ojczyznę, a siebie za jej dzieci, więc trzeba i pracować na dobro Litwy i jej ludności; górę biorą zwolennicy polsko-warszawskiego patriotyzmu [... ] Naszym panom nikt oby¬ watelstwa nie odmawia i nie zazdrości; mogą być obywatelami, ponieważ i prawa mają równe z innymi mieszkańcami kraju; ale właściwie co znaczy być obywatelem tej ziemi, w której się mieszka? Żeby być prawdziwym obywatelem, trzeba głęboko w swej duszy to obywatelstwo czuć, czyli trzeba ten kraj kochać takim, jakim on jest w rzeczywistości (Nowiny, nr 6, 1923, s. 49); Pogardziwszy nową modą, Ojców idźmy torem (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 2). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI Jak widzimy, kształtujący się ład normatywny w państwie doprowadził do specyficznej sytuacji, w której sposób prezentacji Polaków nie był uznawany przez większość litewską. Odmowa uznania tożsamości grupy przez sąsiednią prowadzi albo do konfliktu, albo do podporządkowania zbiorowości narzuconemu definiowaniu rzeczywistości, w którym przeznaczono dla niej rolę pośledniejszą. Kształtujący się stopniowo niesymetryczny układ w relacjach litewsko-polskich polegał na tym, że Polacy byli zmuszeni inaczej traktować Litwinów, niż oni ich. W państwie budującym jednolity naród walka była nierówna i skazana na porażkę. W związku z tym, określenie kim jestem było aktem fundamentalnym dla obu stron, ponieważ wykluczało inny sposób myślenia. W takiej sytuacji było ono bardziej walką, niż ustalaniem nowego status quo między stronami. „INTELIGENCJA CHŁOPSKA" KONTRA „INTELIGENCJA PAŃSKA" Konsekwencją przyjęcia zasady równości przez nowe państwo, a przede wszyst¬ kim skutkiem budowania państwa opartego na założeniach, że o jego sile i zwar­ tości decyduje jednolitość narodu, było przedefiniowywanie dotychczasowych relacji etnicznych i społecznych. Nowe elity skupiały się wokół haseł budowania narodu i narodowej kultury, a zadanie to miały podjąć wszystkie grupy obywateli. Okazało się, że najtrudniej mogło w nim znaleźć dla siebie miejsce dawne ziemiaństwo, nie tylko ze względu na reformę rolną, prowadzącą do degradacji jego pozycji, ale przede wszystkim ze względu na wartości, które prezentowało. W sytuacji forsowania modelu państwa narodowego dawne ziemiaństwo, kulty¬ wujące kulturę i język polski, stało się obrońcą wartości, które można by nazwać chrześcijańskim uniwersalizmem. Kierunek budowy państwa narodowego w spo¬ sób naturalny znalazł wroga w ziemiaństwie i jego wartościach ponadnaro¬ dowych. W związku z tym litewska kultura narodowa zaczęła kształtować się w opozycji do kultury polskiej, widząc w niej głównego wroga, odwróconego od ideałów budowy jednolitego narodu, a przez to osłabiającego ducha narodowego obywateli i zwartość nowego państwa litewskiego. W państwie nastawionym na konsolidację wszystkich części społeczeństwa, Polacy reprezentowani przez war¬ stwy ziemiańskie stanowili główną siłę odśrodkową. Nowa interpretacja musiała nadać nowy sens starym podziałom, jak również wskazać wartości nowej kategorii ludności po I wojnie światowej. Łączył on elementy walki klasowej z myśleniem narodowym. Dużo miejsca tym kwestiom poświęcają „Nowiny". Szczególnie rzucają się w oczy kategorie stosowane w retoryce - pan, panek, szlachetny kontra włościanin, ale także cham, ciemnota i niewolnik, w stosunku do tego pierwszego. „Kto jest szlachetnym a kto chamem?" (odczyt w Kurmanach); - Cham i Sem - odtąd poszło pojęcie na świecie o lepszym gatunku ludzi „wolnych" i gorszym czyli niewolników; prawo nie­ woli ciągnęło się całe wieki starożytne i średniowieczne na całym świecie; Oświata narodu stała się jedynym sprawiedliwym sędzią i prawo barbarzyńskie, jako niesprawiedliwe i sprzeczne z duchem chrześcijańskim, upadło [...] Podobnem prawem w obecnych czasach jest podział spo- �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 143 łeczeństwa na stany: szlachecki i włościański, które powstały w ten sposób; Narody, chcąc zachęcić swój lud do dobrego, które, jak uważali, przynosi sławę i honor im, zaczęły nagradzać zasłużo¬ nych znakami honorowymi, czyli szlachetnymi za ich dobre postępki, czy to w walce z wrogiem, czy za służbę staranną i uczciwą państwową w czasie pokoju; wszyscy tacy zasłużeni wraz ze świtą królewską przy dworze króla nazywali się dworzanami [...] Dworzanie wówczas tem od­ różniali się od włościan, że posiadali większe prawa i większą swobodę [...] nie byłoby w tem nic złego, owszem tak odznaczając zasłużonych, zachęcało się ich ku temu [...] Ale niestety! Nasi przodkowie popełnili grubą omyłkę, dając podobne znaki zasłużonemu a zarazem jego potom¬ stwu - chybili celu [... ] Następstwem błędu tego było to, że potomkowie owych zasłużonych starali się jedynie o dokumenty, a nie o czyny, wierząc przytem, dzięki ciemnocie, że tylko owe dokumenty (papiery dowodzące pochodzenia od minionej szlachetności) uszlachetniają i zaczęli nabywać takowe nieprawną drogą, kupując i handlując itp. Inni wierzą w urodzenie, czyli krew szlachetną bez osobistych zasług, zapominając o przodkach, którzy uszlachetnieni zostali za czyny (duch) a nie za urodę (krew); zaślepienie doszło do tego stopnia, że w ich oczach największe grzechy popełnione przez szlachetnych szlachetności nie szkodzą i honorowi nie uwłaczają, tacy, zwani szlachtą tylko z dokumentów, gardzą prawdziwie szlachetnym człekiem z uczynków do¬ brych, lecz nie posiadającym papierów szlachetności, przezywając go chamem. Takiemu szlach¬ cicowi dyplom szlachecki to samo, co bydlęciu rogi. Otóż właśnie, ci przezwani chami, lecz z dobrymi postępkami, są prawdziwą szlachtą, a owa szlachta tylko z dokumentów a nie z uczyn¬ ków, są prawdziwymi chamami (Nowiny, nr 15, 1923, s. 138); Dziś ziemiaństwo schodzi do skromnej roli zagonowego szlachcica przedwojennego; materialnie - zupełnie tak, duchowo i kulturalnie - dziś stoi jeszcze daleko wyżej, lecz czy w przyszłości ta różnica długo się jeszcze utrzymać da -to wielkie pytanie [... ] gdy jednak dziś przoduje jeszcze swą inteligencją, kulturą, gładszym obyczajem i szerszem doświadczeniem życiowem, to nie po¬ winno chować światła pod korcem, ni zakopywać do ziemi talentów, lecz dzielić się niemi z młodszą szarą bracią swoją [... ] dobry skutek reformy, że upadło owo kastowe odgrodzenie się ziemiaństwa od uboższej szarej braci naszej, od tej niższej warstwy społecznej. Zbliżenie się warstw stało się możliwem; bo już nie ma przegród, które dawniej istniały, a które dzieliły, odda¬ lały od siebie i mocno różniczkowały ziemiaństwo i niższy stan rolniczy polski. Snadź jeszcze trwają dawne przesądy stanowe i uprzedzenia, dawne nałogi i zwyczaje i tradycje odrębności, przedziałów, oddalenia stanowego. [... ] toby znowu nie wskazywało na poreformowe zbliżenie się warstw polskich do siebie [... ] dziś oczekujemy od warstwy ziemiańskiej, by tracąc zamoż¬ ność świeciło nam latarnią nie dającej się wywłaszczyć kultury i oświaty narodowej. Niech to słowo o rozgrodzeniu płotów kastowych, o zbliżeniu się polskich warstw społecznych, o konso¬ lidacji naszego organizmu społecznego i narodowego [...] stanie się ciałem (Chata Rodzinna, nr 27, 1929, s. 2). Sprawy polityczne miały największe znaczenie. Aktywność wzrastała przed wyborami lub spisami ludności. Publikacje były ważną częścią zmagań o reorga¬ nizację przestrzeni publicznej. W tych momentach na plan pierwszy narracji wy¬ chodziły ostre polemiki, apele, czy wręcz ataki na przeciwników politycznych. Wybory pokazały ciemnotę i swoich spraw niepojmowanie nie tylko większości mówiących po polsku, ale też i i wielu mówiących po litewsku; także wielu mówiących po litewsku dało się na pańską wędkę złapać i głosować na pańskie numera [... ] wmówiono, że jedynie te numera są prawdziwie katolickimi [...] słuchali ładnie gadającego panka (Nowiny, nr 23, 1923, s. 209); Szczególnie dużo ludzi połapali wśród tych, którzy zależą od swoich sług, robotników itp. Polacy niczem nie przyczyniają się do podniesienia dobra w kraju, oni tylko korzystają z gotowego. Polacy nawet nie powinni korzystać z ogólnych praw dlatego, ze nie robią nic na korzyść kraju, ale tylko wąchają się z panami z Warszawy (Nowiny, nr 23, 1923, s. 210); �144 DAGNOSŁAW DEMSKI Nie należy się ukrywać, na wszystkie pytania odpowiadać dokładnie i wyraźnie; gdyż dane tego spisu zależą od prawdziwości odpowiedzi; wszystkie osoby bez wyjątku, w pytaniach 6 i 7 należy odróżnić narodowość od przynależności państwowej [... ] różne przypadki, np. Litwinka, która wyszła za mąż za obywatela rosyjskiego nie stała się przez to Rosjanką, chociaż i obywatelką rosyjską; tak samo nie należy mieszać używanego w domu języka z narodowością; Żyd który rozmawia w domu po rosyjsku nie nazwie siebie Rosjaninem [...] Tak samo w większości wypad¬ ków i rozmawiający po polsku, zapiszą się jako Litwini, gdyż Litwin, który używa języka pol¬ skiego od urodzenia nie przestał przez to być Litwinem [...] na pytanie 6 trzeba zwrócić szczegól­ ną uwagę, gdyż jest to jedno z najważniejszych pytań. [...] Kto waha się dotychczas jak nazwać siebie czy Litwinem, czy Polakiem, powinien ostatecznie postanowić kim jest; nie należy słuchać podszeptów różnych panków, którzy będą starali się wmówić Litwinom, iż są Polakami; słuchaj¬ my głosu własnego sumienia, a nie ich (Nowiny, nr 36, 1923, s. 325). Jeszcze w roku 1923 roku w „Nowinach" pojawiał się ton niezadowolenia z wyborów lub spisów ludności. Państwo litewskie podchodziło pragmatycznie do sytuacji ludności posługującej się językiem polskim. Konsekwencją względnie dobrych wyników spisu dla mniejszości i wyborów były kroki, które ostatecznie zmniejszyły liczbę ludności polskiej. Niektóre publikacje miały wzbudzić prze¬ konanie, że można z taką sytuacją walczyć i zmienić takie położenie. 5 Jeszcze raz udało się złowić setki głosów nieuświadomionych obywateli [...] rzekome prześlado­ wanie Polaków na Litwie [...] postanowiono podzielić większe majątki ziemskie, które w olbrzy­ miej części należały do Polaków czy do spolonizowanych Litwinów [...] dla wielu mówiących po polsku pańskie słowo było świętem (Nowiny, nr 25, 1923, s. 225); Kto używa języka polskiego w domu, temu nie można go wydrzeć, gdyż język jest świętością; tak zapatrują się Nowiny, lecz koniecznie jednocześnie musimy poznać język litewski; Litwa jest naszą Ojczyzną, żyjemy wśród Litwinów, chleb litewski spożywamy [...] jako wdzięczni syno¬ wie kraju powinniśmy starać się nauczyć języka praojców naszych, a wówczas nikt nie będzie robił wyrzutów, że mówimy tylko po polsku (Nowiny, nr 25, 1923, s. 226); Nie ukrywajmy swojego oblicza. Są osobistości, które wyrzekając się swej prawdziwej narodo¬ wości, przyłączają się do innej, takich ludzi zwiemy pospolicie wyrodkami, zaprzańcami; najczꜬ ciej tacy odstępcy znajdują się wśród narodów uciśnionych, gdy chcą się przypodobać panują¬ cym lub łatwiej przeżyć; tacy wyrzekają się swego języka, wiary, a nawet rodziny; są jeszcze inni, którzy prawie nieświadomie, zmuszeni przez trudne okoliczności powoli tracą łączność ze swym narodem (Nowiny, nr 35, 1923, s. 309); Oprócz Litwinów rozmawiających po polsku, są na Litwie i prawdziwi Polacy; którzy sami lub ich ojcowie, praojcowie pochodzą z Polski; ci nadal pozostaną Polakami, takich jednak nie ma u nas wielu (Nowiny, nr 35, 1923, s. 310); [...] we wrzeszczącym tłumie tych ciemnych od wieków ogłupianych pańskich lokai [...] panowie szlachta, co to nic prócz swego skwaśniałego szlachectwa i siermięgi nie ma [...] ludzie, czy wy myślicie, że w Łopiach mieć będziecie swego osobnego króla? Tego nie będzie [...] Opamiętajcie się. To nie głosowanie, kto do Polski chce, a kto do L i t w y " (Nowiny, nr 42, 1922, s. 360); 5 Wyniki powszechnego spisu ludności Republiki Litewskiej z 16 września 1923 r.: ogółem 2,011,174 (Litwinów 84,4%), Żydów (7,6%), Polaków (3,2%), Rosjan (2,4%), Niemców (1,2%), Łotyszów (0,7%), innych narodowości (0,2%) (Nowiny, nr 49, 1923, s. 432). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 145 Póki duch niewolnictwa wśród ludu nie zgaśnie, dotąd będą mieli na niego wpływ obszarnicy. Nowiny postawiły za zadanie i walkę z niewolniczością wśród naszego ludu; zaczęły wychodzić po polsku dlatego, że lud mówiący po polsku, był pozbawionym pisma, które mogło go oświecać [...] szerzyć wśród niego uświadomienie, ukazywać mu drogi do wyzwolenia się z obcej zależno¬ ści, ukazywać należne mu prawa i zarazem być organem, w którym każdy mógłby wyłożyć swe potrzeby. [...] Nowiny wychodząc z tego punktu widzenia, że większość ludności polskiej na Litwie jest pochodzenia litewskiego, wśród innych celów obrały sobie krzewienie wśród swych czytelników uświadomienia narodowego, opartego nie na wzajemnej nienawiści z innemi narodo¬ wościami, lecz na poszanowaniu praw tych narodowości; myśmy dążyli nie do wynarodowienia, lecz do pogłębienia wśród ludu litewskiego mówiącego po polsku uczuć narodowych; innych wprost trzeba było uświadomić, kim są, gdyż byli tacy (i teraz jeszcze są), którzy nie rozróżniali narodowości; a teraz są takie czasy, że trzeba iść albo z tymi, albo z tamtymi, pośrednia droga nie istnieje (Nowiny, nr 47, 1924, s. 390); „Myślmy o przyszłości" - rozumni rodzice starają się, aby ich dzieci nie różniły się od innych i nie mniej, ale więcej od innych dzieci umiały [... ] główną przyczyną naszych niepowodzeń i małego liczenia się z nami w tym kraju, a nawet mówienia przez gorętszych nam w oczy i za oczami rozmaitych przykrości, że to niby my wszyscy zdrajcy, że tacy, że owacy - główną przy¬ czyną tego jest różnica języków, że my nie możemy dokładnie rozmówić się ani zrozumieć się z najbliższymi sąsiadami, już nie mówiąc o urzędnikach [... ] no i było długi czas nam z polskim językiem lepiej, łatwiej żyć [... ] ale teraz to „lepiej" skończyło się i zaczyna się „gorzej" - cóż robić? język nie jest to taka rzecz, bez której żyć nie można; dziś mówię tak, jutro nauczę się innej mowy; a najlepiej wygrywa ten, kto posiada kilka języków; ten nie da się kupić ani sprze¬ dać, taki z najgorszej kabały, wykpi się i wypłynie (Nowiny, nr 8, 1924, s. 61). PRZESTRZEŃ PUBLICZNA O wadze konfrontacji będącej rezultatem kształtowania się tożsamości zbioro¬ wych, szczególnie w latach 1921-1923, świadczą konflikty na szczeblu lokalnym. Jeśli celem było rozsadzenie dawnych struktur społecznych, znalazło to odbicie w próbach reorganizacji przestrzeni publicznej. Przyjęcie jednej z perspektyw przekładało się na spory wokół języka, kościoła, szkoły. Wszystkie dotyczyły prze¬ strzeni publicznej, gdzie ścierały się poglądy, postawy i zachowania. W warun¬ kach odmawiania drugiemu uznania jego tożsamości możliwe było tylko mniej lub bardziej konsekwentne eliminowanie odmienności ze wszystkich publicznych sfer życia nowego państwa. Więcej na ten temat znajdziemy w „Chacie Rodzinnej". Pismo „Strzecha Rodzinna" pisze, że dzieci Polaków nie mają Szkoły w Żejmach. Nic dziwnego, gdyż Polaków tam prawie, a może i zupełnie, nie ma, są natomiast ludzie, którzy sami siebie nazywają przeważnie „Litwini mówiący po polsku", a to że oni się wzięli, to trzeba zawdzięczać okolicznym obszarnikom, którzy tę dogodność w ciągu wielu lat uczynili [...] w ostatnich cza¬ sach rosyjskich zatroszczyli się oni mianowicie w swoich majątkach po kryjomu pozakładać szkółki, które nie tylko uczyły w polskim języku, ale wpajały dzieciom polskość [...] zohydzały wszystko, co miejscowe, a tem bardziej litewskie, więc nic dziwnego, że tacy Liszkonis i Jankunas dzisiaj są zajadli Polacy i walczą o polską szkołę, a w ich liczbie jeszcze kilka rodzin przybyszów Białorusinów; miejscowego wyrobu Polak, wymagający polskiej szkoły, przekonywał na zebra¬ niu, że jak będzie polska szkoła, to zmniejszy się liczba litewskich dzieci; wmówić, że litew¬ skich dzieci zupełnie mało; chyba jeszcze nie wszystkich zastraszyły, bo nie brak u nas dzielnych �146 DAGNOSŁAW DEMSKI działaczy na korzyść Warszawy, a nawet byli i konfidenci naznaczeni Polskiej Organizacji Woj¬ skowej (Nowiny, nr 9, 1923, s. 81); W Szyrwintach ludność miejscowa mieszana, jedni rozmawiają po polsku, drudzy po litewsku, w miasteczku umieli po litewsku, lecz rozmawiali między sobą po polsku; w czasie polskiej oku¬ pacji obszarnicy próbowali ich opolaczyć (Nowiny, nr 13, 1923, s. 121). Miejscem walki o język stał się Kościół. Msze odprawiane po polsku, dopusz¬ czanie śpiewów polskich oraz czytanie Ewangelii po polsku, nauki religijne przed I komunią świętą, spowiedź po polsku - to kolejne etapy w walce o możliwość po¬ sługiwania się językiem polskich w przestrzeni publicznej, jaką stanowił Kościół. Wobec rozgoryczenia społeczeństwa litewskiego, nie poskromiono swoich uczuć „patriotycz¬ nych" i do wyrażenia ich nie obrano dogodniejszego czasu. Mam tu na myśli awantury urządzane w kościołach kowieńskich [... ] nadzwyczaj wielkim nietaktem i nieostrożnością było przeszłoroczne zachowanie się jednostek ze społeczeństwa polskiego w kościele karmelickim; jakieś kobiety ni z tego ni z owego zaczęły czepiać się do modlących się po litewsku w kościele kar¬ melickim, zaczęły przedrażniać mowę litewską, wybijać z rąk litewskie książki do nabożeństwa i w inny sposób dokuczać Litwinom (Nowiny, nr 6, 1924, s. 45); Zastraszony temi pogróżkami polski naród zląkł się i zamarł - i postanowił raczej nie iść do kościoła, aby nie dostać nahajki i więzienia [... ] Doczekaliśmy niedzieli i mszy litewskiej. W kościele cicho i głucho [... ] organista odśpiewał godzinki po litewsku i znów cicho i głucho w kościele [...] różańca nie śpiewają po polsku, bo się lękają, a po litewsku nie ma komu, zresztą nie umieją; już się zaczyna suma [... ] na chórze organista zaśpiewał „padnijmy na twarz" po litewsku, pomagali mu dwaj dawniej niewidziani jacyś przybysze i pani gospodyni naszego wielowładnego proboszcza. Chór śpiewał doskonale, nie można było odsłuchać się tak przyjemnego śpiewu, rozmaitymi głosami wydzierano się, każdy po swojemu, każdy na swoją nutę, jak wilki z Gaudaliszkach. [... ] a polski naród klęcząc i modląc się ocierał łzy, które spadały z twarzy na polskie książeczki, a do dlatego, że mu boleśnie było patrzeć, że proboszcz którego obowiązkiem jest uczyć i nawracać do wiary Chrystusowej w tym języku, jakim naród mówi i chce mówić, a nie odstraszać od wiary nahajkami i więzieniem, obowiązkom swoim grubo się sprzeniewierzył (Chata Rodzinna, nr 47, 1929, s. 7). „Chata Rodzinna" widziała ratunek w oficjalnych umowach prawnych i pod¬ kreślała znaczenie konkordatu podpisanego przez państwo litewskie z Watykanem, który gwarantował prawnie obecność języka polskiego w Kościele. W praktyce często omijano te zapisy, powodując wzrost poczucia presji między wiernymi. Podpisanie konkordatu Litwy z Watykanem [... ] Punkty omawiają stosunki obu państw; między innymi przewidziane jest odmawianie w święta i niedzielę w kościołach modłów za pomyślność Republiki i Prezydenta, nietykalność kościołów, kaplic i cmentarzy, sposób wyznaczania przez Papieża nowych biskupów, obowiązek składania przez biskupów przysięgi na wierność Republi¬ ce, obowiązkowe nauczanie religii katolickiej w szkołach rządowych i popieranych przez rząd, sposób opodatkowania własności duchowieństwa. [... ] Dla nas Polaków najważniejszy jest punkt 21 konkordatu, który głosi: „Biskupi będą czuwali nad tem, aby wszyscy wierni mogli otrzymać pociechy religijne w swoim języku ojczystym według przepisów kościoła. [... ] Znaczenia [... ] dla ludności polskiej na Litwie nikomu z nas tłumaczyć nie trzeba [... ] zbyt bowiem dotkliwie od¬ czuwamy brak nabożeństw i kazań polskich, zbyt często odchodzimy od konfesjonału, odpędzeni przez nie chcącego słuchać po polsku spowiedzi kunigasa' (Chata Rodzinna, nr 3, 1928, s. 1). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 147 OD K O N F L I K T U DO ASYMETRYCZNOŚCI W LITEWSKO-POLSKICH RELACJACH ( Z M I A N Y PO GRUDNIU 1926 R.) Zmiana rządów na Litwie w grudniu 1926 roku oznaczała zwrot kierunku działań w polityce państwa i z czasem przyniosła bardziej widoczne konsekwen¬ cje. W obu pismach dostrzec można pewne zmiany w treści i tonie wypowiedzi, świadczące o dokonanych przemianach społecznych. „Nowiny" prezentowały punkt widzenia dominującej części społeczeństwa, a „Chata Rodzinna" przeszła na pozycje obrony mniejszości polskiej na Litwie. Pismo zawsze chce obsłużyć część społeczeństwa naszego kraju, która nie będąc wrogo wzglę¬ dem naszego państwa usposobiona, żadnej inne mowy albo nie umie lub wybrała sobie polską mowę, jako dla niej dostępniejszą [...]. „Nowiny" jasno i otwarcie wykazują swoją państwowość, nie krępują się wskazać wszystkim, [... ] co jest szkodliwe dla naszego kraju i co [... ] jest szkodliwem i dla nas samych. [... ] Chociaż wiemy, że jest sąsiednie państwo używające tej samej mowy, co „Nowiny" i czytelnicy „Nowin", ale nie zapominajmy, że stanowiska mówiących po polsku na Litwie, pod względem państwowości, musi być inne niż to, jakie mają mówiący nie w naszego państwa granicach. [... ] Obywatel mieszkający na Litwie, według naszego najgłębszego przeko¬ nania, musi być przede wszystkim wiernym swemu krajowi i państwu; wszystko to, czem żyje nasze państwo, jakie ono ma radości, lub jakich doświadcza nieszczęść, wszystko to powinno być jego troską. Nie mamy też wcale chęci siłą, lub wmawianiem zmuszać obywateli do porzuce¬ nia mowy, którą oni używają i zaczynania mówienia w innym języku [... ] Życie samo, interes własny ludzi, nauczy ich jak mają postępować w tym, lub owym razie (Nowiny, nr 1, 1929, s. 1). Postulat zachowania własnej odrębności wysunął się na czoło - głoszono ideę jedności, jednolitości narodu i jego kultury, wręcz czystości, bez jakichkolwiek odmienności, w tym również mniejszości. „Nowiny pisały o tym wprost: Jeżeli jeszcze pozostali tacy, którzy dotąd chcą zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu, to szukać ich trzeba tylko pomiędzy wrogami naszego państwa, naszej z takim trudem odwojowanej niepodległości. Dlaczego on jest przekonany (czy ktoś go przekonał), że on powinien zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu? Czyżby on czuł, że jest wrogiem naszego państwa? Dziwne jest także, że tu u nas w Kownie wychodzące pismo „Chata Rodzinna" przygarnia takiego człowieka [... ] Czyżby naprawdę miało zamiar splątać się z wrogami naszego państwa? (Nowiny, nr 17, 1931, s. 1). Zachowanie litewskości stało się wówczas jedną z najważniejszych idei i od¬ grywa pewną rolę do dziś. Budowa państwa i kultury narodowej stawała się najważniejszym zadaniem obywateli. Ten motyw bardziej wyraźnie pojawił się w związku z cyklem obchodów 500 rocznicy śmierci księcia Witolda, obchodzo¬ nej w 1930 r. Przewidziano szereg uroczystości w ciągu całego roku, a wizeru¬ nek Wielkiego Księcia Litewskiego krążył po Litwie. Obchodom towarzyszyła budowa nowych ulic (otwarto prospekt Giedymina w Kownie), stawianie pomni¬ ków itp. Gazety publikowały szczegółowy program uroczystości. Dnia 17 bm. wszystkie domy przystrojone flagami, rano nabożeństwo żałobne w Bazylice. Kata¬ falk będzie otoczony sztandarami strzelców, skautów, studentów oraz innych organizacji [... ] na chórach soliści opery państwowej. Organizacje innych wyznań udadzą się ze swemi sztandarami do swoich domów modlitwy. Po nabożeństwie oddziały załogi wojskowej, szaulisi, pracownicy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI uniwersytetu, organizacje oraz urzędnicy zbiorą się w dzielnicy Karo Muzeum (Muzeum Wojny), gdzie odbędą się uroczystości jubileuszowe pięćsetlecia śmierci Wielkiego Księcia Witolda. Wie¬ czorem w uniwersytecie oraz w inny salach i szkołach odbędą się bezpłatne odczyty (Nowiny, nr 42, 1930, s. 333). Miało to, jak się okazuje, negatywne skutki dla ludności polskiej. Prezes Towa¬ rzystwa Oświaty „Pochodnia" został nieoczekiwanie aresztowany. W tych dniach kryminalna policja aresztowała prezesa Towarzystwa Pochodnia Budzyńskiego. [... ] był on posądzony o podtrzymywanie stosunków z obcem państwem. [... ] Teraz prowadzi się badanie [... ] sprawa będzie oddana organom sądowym (Nowiny, nr 37, 1930, s. 289). Niespodziewanych wydarzeń w tym okresie było więcej, co świadczyło o narastającej histerii, świadczącej o zmianie klimatu społecznego w ówczesnej Litwie. Niżej przedstawiam duże fragmenty listu do redakcji „Nowin" i komen¬ tarz od redakcji. Ilustrują one te zmiany, a równocześnie pozwalają uchwycić specyficzną atmosferę owych lat na Kowieńszczyźnie. Była w naszym kraju wielka uroczystość, święcili niedawno jubileusz Witolda Wielkiego. [... ] nie mnie opowiadać kim był dla naszej ojczyzny Witold. [... ] ale zdaje rozumieją Jego zasługi nawet i moje sąsiady, takie same ludzie, jak i ja, co to wielkich nauk nie kosztowali. [... ] Kiedy ja dawniej mało co słyszałem o Witoldzie, to już teraz, czytając pisma, dobrze wiem, że Witold zrobił w tamtych czasach Litwę potężną i że samego Witolda wszystkich krajów królowie i ksią¬ żęta bardzo szanowali [... ] A u sąsiada zobaczyłem pismo „Chata Rodzinna" nr 34 i bardzo zdzi¬ wiłem się i zagniewałem [... ] Tam na drugiej stronie, obok Króla Jagiełły stoi jakieści straszydło, a pod spodem napisane jest: Wielki Książę Witold. To tylko wystawianie na śmiech, tylko kpiny z naszego tak wywyższanego Witolda [... ] Na co potrzeba było „Chacie" dawać w piśmie stra¬ szydło, to ja tego nie rozumiem. [...] Może oni chcieli wyśmiać całą Litwę, że to ona teraz z takim szacunkiem wspomina imię Witolda? Jak oni śmieją kpić z tego, co dla nas drogie? Ja sam wi¬ działem dużo portretów Witolda Wielkiego, gdzie ten, co naszym krajem władał, tak jak trzeba jest przedstawiony. [... ] Te panowie nie wzięli pięknego wizerunku Witolda, który łatwo można dostać za pół lita, ale umyślnie, tylko na kpiny, żeby jego sponiewierać skądści wyrwali jakiegoś 'stracha na wróble'. [... ] przeciwko temu trzeba protestować [... ] i z takiemi panami nie warto mieć nic wspólnego [... ] bo to tylko wstyd wychodzi. Z szacunkiem Nowiniarz z Bobt. Przypisek redakcji. Dajemy ten list Nowiniarza z Bobt jedynie dlatego, aby wskazać, jaki obecnie nastrój panuje w gronie obywateli [... ] Co do nas to ten postępek „Chaty" ani trochę nas nie dziwi [...] my od tego pisemka nic innego i nie oczekujemy [...] Prawdę powiedział Nowiniarz z Bobt, że trzeba też było i umieć wyszukać takiego „stracha na wróble", aby nie zamieścić przyzwoitego wizerunku Witolda, kiedy powiedzmy, taki utalentowany polski artysta malarza Jan Matejko, podobiznę Witolda wymalował naprawdę majestatycznie (Nowiny, nr 37, 1930, s. 295); „Chata" postąpiła wcale nieprzyzwoicie w tym Witolda wielkiego roku, dając zamiast W.Ks.L. Witolda jakieś straszydło. Nasz stały prenumerator z Bobt oburzył się na to. Ponieważ zarzut był sprawiedliwy i ten większe miał znaczenie, że go zrobił zwykły obywatel, więc teraz starając się to wytłumaczyć „Dzień Kowieński" i przedrukowując ten sam pana Perkowskiego artykuł „Chata Rodzinna" nie mogą usprawiedliwić swego niewłaściwego postępowania [... ] przecież doprawdy, gdybyście panowie rzeczywiście szanowali pamięć Witolda Wielkiego nie zamierzali naigrawać się z uczuć naszego szerokiego społeczeństwa, to też bez wątpienia znaleźlibyście naprawdę piękny portret Witolda [... ] nawet i kliszy nie trzeba byłoby przygotowywać, każde pismo kowieńskie chętnie by wam pożyczyło kliszę jednego z najlepszych wizerunków W. Ks. L. Witolda [... ] trzeba było tylko mieć dobre chęci (Nowiny, nr 42, 1930, s. 332). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 149 Kowno z owych lat, widziane przez niektórych przybyszów z zewnątrz, po¬ twierdza specyficzny klimat społeczny. Świadectwem są wrażenia dziennikarza łotewskiego z pobytu w Kownie, zachwyconego panującymi stosunkami w Litwie, oznakami jedności i uznawania litewskości za priorytet państwowy. Dokumento¬ wały one zarówno dokonania w przekształcaniu rzeczywistości, jak i rejestrowa¬ ły specyficzną aurę budowania jednorodności i eliminowania odrębności z życia publicznego. Nastawienie na tworzenie narodowej kultury pozostało tylko marze¬ niem na Łotwie ze względu na dużą liczbę mniejszości etnicznych. Każdy, kto walczył za swoją ziemię, za łotewską Łotwę, zrozumie, co się robi w prawdziwego Łotysza sercu, kiedy tylko przed kilku godzinami wyjechał z wieży Babel morza bałtyckiego Rygi i ocknął się w jednej narodowej ziemi, narodowej stolicy [...] Wyłania się pytanie, dlaczego tak nie jest u nas? Jako rażący kontrast międzynarodowej, rosyjsko-żydowsko-niemieckiej stolicy, chcę przeciwstawić litewską stolicę Litwy - Kowno. A n i jeden, nawet najniższy urzędnik, nie zaczepi cię w innej, tylko w litewskiej mowie, ani jednego napisu w obcym języku [...] na wszyst¬ kich sklepach rosyjskich, niemieckich albo żydowskich imiona i nazwiska z końcówkami takiemi, jak litewskie nazwiska, na 'is' lub 'as'. Nasz duch łotewski, choć my szczycimy się swemi wielkiemi powodzeniami, łotewsko-państwowem uświadomieniem, smutno wygląda w porównaniu z narodowym duchem synów Litwy; i tak naprawdę duch, tylko, gdyż Litwin osiągnął to wszystko nie drakońskimi rozkazami o jedy¬ nie litewskie nadpisy i mowę [...] Ta narodowa moc, którą widziałem w ziemi narodowej naszych braci, wzbudziła we mnie święte uczucie. Artykuł swój Lasis kończy temi znamiennymi słowami: „synowie Wielkiej Litwy odwojowali swoją wolność i w dniu 17 grudnia 1926 roku w mocne ręce wzięli ster państwa; przed Łotyszami to jeszcze stoi w przyszłości" (Nowiny, nr 20, 1931, s. 5). W „Nowinach" pisano wprost, że próby opierania się idei jedności społeczeń¬ stwa litewskiego rozumiano na Litwie jako osłabianie i rozszczepianie siły pań¬ stwa i narodu. Nic dziwnego, że takie postawy były zdecydowanie potępiane i zwalczane. Ma się rozumieć, że ci co zajmują odrębne stanowisko, przeciwne stanowisku całego naszego społeczeństwa, którzy i sami siebie zaliczają do tak zwanej mniejszości [... ] i innych starają się przyciągnąć, nie mogą rozliczać na sympatię ze strony obywateli naszego kraj. Wszyscy bowiem czujemy, że oni, kierunkiem swojej polityki rujnując jedność naszego społeczeństwa, osłabiają nasze siły, gdyż je rozszczepiają [... ] i m nigdy dość wolności nie będzie, nim nie usiądą wszyst¬ kim na karkach [... ] z żalem trzeba przyznać, że ten ruch w naszem społeczeństwie daje się za¬ uważyć [...] wszyscy państwowo usposobieni ludzie, dbający o interesy naszej ojczyzny nie mogą zgadzać się z polityką tych panów. Cóż się dzieje z tym, którzy się tej agitacji poddają i zaczyna¬ j ą uważać siebie za mniejszość? Oni oddzielają się od naszego społeczeństwa; a to społeczeństwo teraz łoży wielkie starania, aby jak najprędzej uporządkować swoje kulturalne, materialne i na¬ ukowe sprawy [...] chcą utworzyć 'mniejszość' z tych naukowych i kulturalnych instytucji ko¬ rzystać nie chcą (Nowiny, nr 36, 1931, s. 1); Któż nie rozumie, że i to, w dziedzinie ekonomicznej, sprawa agitacji „Chaty" jest nie tylko niekorzystna, lecz wprost szkodliwa [...] więc każdy z nas powinien rozstrzygnąć pytanie: czy należeć do podnoszącego się w naszym kraju postępu, czy pozostać na miejscu łącząc się z tak zwaną „mniejszością"? (Nowiny, r 36, 1931, s. 2). Z pozycji mniejszości polskiej rzeczywistość była postrzegana inaczej. W reak¬ cji na realizację planu budowy państwa narodowego oraz na presję asymilacyjną, �150 DAGNOSŁAW DEMSKI wyłonił się nowy nurt publikacji w „Chacie rodzinnej" podejmujący kwestię ko¬ nieczności odpowiedniego wychowania dzieci. Rosło pokolenie dzieci, którym rodzice nie mówili jasno kim są. Ten typ treści wypowiedzi oznaczał identyfi¬ kowanie się autorów z kategorią mniejszości narodowej, a treść wskazywała na narrację nastawioną na utrzymanie wartości wewnątrz wspólnoty. Świadczyło to już wyraźnie o zdominowanej pozycji Polaków, skupionej tylko na obronie stanu posiadania. Weźmy nas - Polaków na Litwie, ileż to razy słowo polskie, pieśń polska zanucona u kolebki dziecka, odbijała się w późniejszych latach dźwiękiem, jak uderzenie potężnego dzwonu i to wówczas, kiedy dziecko stawało na rozdrożu [... ] ta pieśń rodzinna, usłyszana przy kolebce w najmłodszem dzieciństwie sprawi, że obudzi się poczucie przynależności do własnego narodu. Wtenczas często dopiero dorastająca panna lub młodzieniec uprzytomnią sobie, że większość ich otaczająca - to coś obcego, nieswojskiego [... ] wiele takiej młodzieży mówi bardzo niepoprawnie po polsku, nieraz dopiero się tego języka uczy, ale dusza jest, mimo wszystko, polska; nawet imiona obce nie mogą utrzymać rozbujałego dzwonu lat dziecinnych, pieśni polskiej, słyszanej od matki lub ojca [... ] „Konrad Wallenrod" - imię było niemieckie - ale dusza litewska została. W tym wierszu potężnym poznać możemy siłę pieśni ojczystej, słyszanej przez młodego Konra¬ da od starszego kapłana litewskiego Wajdelotę [...] ta pieśń właśnie torowała mu drogę w chwi¬ lach ciężkich, w niewoli u Krzyżaków i ona sprawiła, ze został w swych uczuciach - Litwinem. [... ] potwierdzenie tego przykładu znajdujemy u nas, wśród mniejszości polskiej, bardzo często; słowo polskie cudów dokona a nawet u odszczepieńca przypomni mu chwile, spędzone w otocze¬ niu polskim, w gronie swojskiem i zdoła go poruszyć do głębi serca, a może nawet nawrócić na ojczyzny łono (Chata Rodzinna, nr 2, 1928, s. 2). Rocznice świąt państwowych dawały możliwość poznania oceny sytuacji po¬ litycznej dokonywanej przez wszystkie gazety. Jeszcze do 1926 r. w „Chacie Rodzinnej" pomijano artykuły upamiętniające rocznice państwowe Litwy. Nie zapominano natomiast o rocznicy Konstytucji 3 maja. Po dojściu Antanasa Smetony (grudzień 1926) do władzy jako prezydenta, rocznica uzyskania niepod¬ ległości była już odnotowywana. Prezentowano główne tezy okolicznościowych wystąpień prezydenta Litwy, ale towarzyszył temu komentarz redakcji, dający wyraz opinii formułowanej z pozycji Polaków. Niżej zamieszczam fragmenty komentarza polskiego do jubileuszu dziesięciolecia niepodległości Litwy: [... ] od dziesięciu lat przestaliśmy być niewolnikami Moskwy! To zdanie zawiera tak dużo dla synów narodu, który tak kiedyś nade wszystko wolności miłował. Jeżeli pokolenie nam współczes¬ ne tak słabo odczuło ogrom chwili [... ] to tłumaczyć to należy częściowo zrośnięciem się nie tylko rąk naszych, ale, co gorzej, i duszy naszej z kajdankami najeźdźcy, a częściowo oszołomieniem umysłowym i stępieniem uczuciowym z jakiem wyszliśmy z okropności i przeżyć wielkiej wojny [...] Dopiero zmierzywszy wypadki 1918 roku łokciem naszych dziejów przed i porozbiorowych, spojrzawszy krytycznem okiem z oddali roku 1792, 1831 i 1863 dostrzeżemy w tem roku 1918 rękę Opatrzności, która w owej chwili dzieje tej części Europy zawróciła na miejscu i stał się cud: modły i męki tylu pokoleń naszego narodu, tylu zastępów poległych, powywieszanych, postrze¬ lanych lub zamęczonych w więzieniach i Syberii zostały wysłuchane. Naszemu pokoleniu danem było przekonać się namacalnie i naocznie, że ofiary beznadziejne powstań naszych, ofiary zastę¬ pów, które później szły na zgubę w więzieniach rosyjskich za robotę oświatową wśród ludu - że te ofiary były potrzebne i na marne nie poszły siejąc ziarna przyszłego zmartwychwstania i kładąc ten jedynie trwały fundament pod późniejszą niezależność państwową, która bez owej serdecznej �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 151 krwi ofiarnej, bez owych poświęceń utrzymać się nie może, jak kamienie bez zaprawy wapiennej i cementu [...] Oto, jakie myśli wiążą się z owym zamkniętym okresem historii. Gdy, kolejno, rzucimy okiem na świeżo przeżyte przez nas 10-lecie w ramach młodego Państwa Litewskiego, zauważyć musimy, że uczucia, jakie przeżywamy dziś w kraju z racji tego jubileuszu są nieco odmienne w duszy Litwina i Polaka [...] Nie będziemy chyba w błędzie, jeśli wczuwając się w duszę litewską powiemy, że napawa j ą dziś duma, iż narodowi litewskiemu udało się nie tylko zdobyć państwową niezależność, lecz przez 10 lat państwowość rozwijać, rozwijać siły narodowe pod wieloma względami, rozszerzać oświatę, zwłaszcza ludową - co dziś już daje możność narodowi litewskiemu wprowadzać przymusowość nauczania, podnieść stopień wykształ¬ cenia i znacznie powiększyć liczebność inteligencji litewskiej (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 2); A co najważniejsze, to owe błogie poczucie każdego Litwina, że jest u siebie w domu, rządzi się tak jak to jego narodowi dogadza, jak jego potrzebom narodowym najlepiej służyć może; Ten radosny nastrój duszy naszych współziomków Litwinów, najzupełniej wyczuwamy i winszujemy im, że 10-lecie, zrodzone z przeżyć wieku niewoli naszej wspólnej tak hojnie ich obdarzyło [... ] A jak jest w naszej duszy? Czy gdyby dziś w ogólnym chórze radości głos nasz się odezwał - nie byłby rażącym zgrzytem? Czy po 10 latach zostaliśmy już usynowieni przez państwowość bli¬ skiego nam narodu litewskiego choć w takim stopniu, jak to uczynił obcy nam naród łotewski? Czy w bilansie naszym narodowym mamy również tak bogaty dorobek oświatowo-kulturalny do zapisania na pierwszej stronicy rozpoczynanego drugiego 10-lecia [...] czy też straty nawet z zasobów z jakiemi rok 1919 rozpoczynaliśmy? A w dziedzinie ekonomicznego stanu posiadania, czy nam również sił przybyło, jak ziomkom litewskim, czy też przeciwnie - mamy straty i ubytki do zanotowania? A w dziedzinie najczulej i najmocniej wyczuwanej przez społeczeństwo nasze - w zakresie kościelno-religijnym, czy zażywamy błogości i pokoju oraz uczucia zadośćuczynienia naszym zawsze gorącym niezmiennie serdecznym, pragnieniom i potrzebom religijnym, czy też przeciwnie - uczucie zawodu i żalu, bólu i upokorzenia jest naszym udziałem? Te pytania cisną się mimowolnie każdemu Polakowi do głowy w dniu jubileuszu; mimo to wierzymy jednak mocno, że musi nadejść chwila, gdy wszyscy obywatele kraju bez różnicy na¬ rodowości, wyznania i przekonań w jednakowej mierze będą mogli korzystać z dobrodziejstw Niepodległości, gdyż wymaga tego sprawiedliwość dziejowa i dobrze rozumiany interes Państwa (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 3). Skutki działań podejmowanych przez państwo, hasła specyficznie rozumia¬ nej jedności i eliminowania wszelkich odrębności, przyniosły pożądany efekt. Dla Polaków zaczął się czas stagnacji, bezsilności i narastającej powoli uczucia rezygnacji. Artykuły i listy rejestrują proces odchodzenia od tradycji polskiej. [...] gdzie więc są ci, których nigdy nie ma (w stowarzyszeniach), nigdy nie ma na dorocznych walnych zebraniach stowarzyszenia? Oni wszyscy siedzą w domach i myślą o niebieskich migda¬ łach, a może i wcale nie myślą; a może się boją? czego i kogo? przecież stowarzyszenie istnieje legalnie, prawnie, otwarcie; a może kto swego cienia boi się? no, to taki mógłby się zapisać do innego stowarzyszenia, któremu na imię „Stowarzyszenie Tchórzy patentowanych i niepopraw¬ nych" (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 3); Niejeden czytelnik „Chaty" - uległ ich namowie zaprenumerował jedno albo drugie pismo [... ] a przez niedbalstwo zaniechał odnowić prenumeratę „Chaty", co dowodzi, że my jeszcze nie ugruntowani i chwiejni jak ta trzcina, co ulega przemocy wiatru i gnie się w stronę, w którą wiatr wieje (Chata Rodzinna, nr 41, 1929, s. 8); Człowiek bez zasad; wie, co lepsze, a idzie za gorszym, wie co piękne i kulturalne, i idzie za tem, co brzydkie i gruboskórne; chwiejny jak trzcina, bo nie mając swego przekonania, nagina się do zdania czy wymagania innych, chwieje się raz w tę stronę, to znowu w inną, jak chcesz tak nim �152 DAGNOSŁAW DEMSKI pokierujesz, jak zagrasz, tak tańczy. [... ] Na takim człowieku w żadnej sprawie oprzeć się nie można, nie można na nim polegać, a więc i interesu z nim mieć nie można, bo nie ma pewności, czy się w pewnej chwili nie zachwieje, czy nie opuści swego współzainteresowanego, czy nie zawiedzie, czy nie zdradzi, i to w chwili może najważniejszej i najbardziej rozstrzygającej o dalszym losie sprawy [... ] niestety tych drugich, to jest, ludzi bez zasad albo z chwiejnymi zasadami... jest w naszem społeczeństwie dosyć dużo. I takie to jednostki zachwaszczają życie nasze rodzinne, społeczne i narodowe do tego, że cała społeczność, która z tych jednostek się składa, kuleje, wiedzie żywot mizerny, suchotniczy. Ileż to razy słychać utyskiwanie, nieraz skargę żony, że mąż to dobry człowiek, ale bez zasad, słaby; lada towarzysz czy znajomy, wyprowadzi go z domu i czyni z nim prawie co chce; a w domu stąd nieporządek, brak zgody, harmonii rodzinnej, brak ciepła rodzinnego, brak dobrego przykładu głowy domu, brak tej tężyzny, jaką świecą rodziny kulturalnych narodów w Zachodniej Europie (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 1); W dziedzinie narodowej dlaczego nasze polskie społeczeństwo się kurczy, maleje? Bo mamy ludzi bez zasad, ludzi, którzy dla kawałka chleba, dla wygody życiowej, poświęcą przekonanie, sumienie, tradycję rodową, cześć ojca i honor matki, poświęcą to co najdroższe w ich gnieździe rodzinnem, oplwają to wszystko co było w przeszłości, aż i przyszłość i m w oczy plunie i pogar¬ dą ich okryje (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 2). ZWIĄZKI MIĘDZY RODZAJEM TEKSTU, A FUNKCJĄ, JAKĄ M A O N SPEŁNIAĆ U ODBIORCY Zbiorowa tożsamość zawiera zarówno konstruowanie pojęcia „my", jak i „oni", czego rezultatem staje się spajanie wspólnoty wokół określonych wartości. Poza funkcją nadawania sensu, ważna jest także funkcja, jaką ma spełniać u odbior¬ ców struktura wewnętrzna tekstu publikacji. Oznacza to rozpoznanie przeważa¬ jących rodzajów narracji z punktu widzenia ich celu - stąd np. opowieści sukcesu, wyrażające przezwyciężanie przeciwności, czyli zbiorowy wysiłek zakończony pozytywnie, charakteryzujące najczęściej narracje grup dominujących w społe¬ czeństwie, a z drugiej strony narracje wspólnotowe, niszowe lub subkulturowe, wyrażające opór i kontr-wersję rzeczywistości wobec obowiązującej oraz chęć przetrwania. Proces odbierania sensu zachodzi głównie dzięki temu, że opowieś¬ ci zespalają publiczność za pomocą sytuacji, w których czytelnicy odkrywają, iż identyfikują się z pewnymi postaciami lub rolami, a przede wszystkim mają wspólne doświadczenia z tymi, o których mowa w opowieściach. Te same narzędzia wyrazu, oddziaływujące na doświadczania odbiorców za¬ stosowano również w prasie interesującego mnie okresu. Zarówno „Nowiny", jak i „Chata Rodzinna" obfitują w różnorodne opowieści. Oba tytuły nastawione były na przekonanie odbiorców do własnej interpretacji rzeczywistości. A skoro realizowały one nieco inaczej sformułowane konkretne cele, to i ich środki styli¬ styczne różniły się. Poza artykułami wstępnymi, które wprost poruszały istotne kwestie dla mobi¬ lizacji ludzi, czy polemikami, nasyconymi perswazją, obecne były innego rodza¬ j u teksty jak: mity, legendy, opowiadania, wiersze, czy folklor. Większość z nich służyła również mobilizacji społecznej. Część jednak, jak listy z prowincji, były czasem narracją piszących o samych sobie. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 153 Zamieszczone w pismach opowieści można podzielić na kilka kategorii: mity i legendy pogańskie, nawiązujące do czasów plemion bałtyckich, litewskich i pruskich, podania historyczne z okresu początków Wielkiego Księstwa Litew¬ skiego, z epoki Witolda i Jagiełły, opowiadania z czasów powstania styczniowe¬ go i niewoli rosyjskiej. Oba pisma sięgały do przeszłości, ale wykorzystywały również wydarzenia współczesne. „Nowiny" drukowały legendy starolitewskie, tłumaczone na polski z języka litewskiego. W większości były to opowieści z pogańskich lub plemiennych cza¬ sów, a opisywały najczęściej zmagania i walki Litwinów lub Prusów z najeźdź¬ cami. Tymi ostatnimi byli najczęściej Polacy, Mazurzy, ale także Rusini, a cza¬ sem Skandynawowie. Bohaterzy, którymi często były kobiety, poświęcali życie w obronie ojczyzny, np. „Zaklęta dziewica" (Nowiny, nr 2, 1923, s. 14-19), legenda o Żywili (Nowiny, nr 29, 1923, s. 262), czy o Jaunute - słabej ciałem, ale mocnej duchem wajdelotki (Nowiny, nr 41, 1923, s. 262). Opowiadania tego typu były przestrogą przed bliższym wiązaniem się z obcymi, gdyż to zawsze źle się kończyło dla litewskich kobiet i mężczyzn. Jednym z bardziej interesujących było „Wajdewutis. Opowiadanie z dziejów Litwy", autorstwa Marii Reutt (Nowiny, nr 30-37, 1924). Poza typowym wąt¬ kiem walk z obcymi, podkreślaniem, że najgorszymi z wrogów byli Polacy, gdyż zabierali w niewolę dzieci litewskie, pojawił się motyw zjednoczenia wszystkich plemion litewskich. Zagrożone przez Krzyżaków plemiona wybrały „kunigasa" (księdza), co było widocznym znakiem zaświadczającym o dojrzałości plemion, które przekształciły się w naród zdolny do nowych wyzwań i zadań. Nie brakowało również historycznych podań z czasów Witolda i Jagiełły, np. „Litwinka i krzyżak" (Nowiny, nr 29, 1924, s. 243) Wówczas rolę obcych przyjęli na siebie Krzyżacy. W opowiadaniach osadzonych w czasach rosyjskich przeważał wątek antago¬ nizmu polskich panów i litewskich chłopów („Opowiadanie starca"), zmuszania lub nakłaniania Litwinów, by zostali Polakami („Jak Jadzia stała się niepiśmien¬ ną") (Nowiny, nr 27, 1924, s. 226). Te historie miały być ostrzeżeniem przed tymi, którzy odcięli się od tradycji swoich przodków, później stali się nieszczę¬ śliwi lub nikomu niepotrzebni. Opowieści osadzone współcześnie służyły podkreślaniu wyższości Litwinów i ich wartości nad postawami przedstawicieli innych narodów. Przykładem była „Niebieska dziewczyna" (Nowiny, nr 12-13, 1929, s. 92), gdzie studenci kilku narodowości przyjaźnili się i razem bawili (Litwin, Polak, Rosjanin, Szwajcarka). Polakowi i Rosjaninowi podobało się, że Litwin choć raz przyłączył się do ich kompanii i przestał tkwić na swoim ascetycznym „worze popiołu". Jednak później Litwin opamiętuje się, przestaje trwonić czas, rozmyśla o Matce Boskiej i ostatecz¬ nie poświęca swoje potrzeby na rzecz bardziej wzniosłych wartości zbiorowych. Bohaterem opowiadania „Bałagan Wileński" był zdolny syn starego Litwina Kiaiszunisa, który został lekarzem (Nowiny, nr 41-46, 1922). Podobnie jak inne dzieci sąsiadów zmienił on nazwisko na polskie i od tej pory nazywał się Kaczyński. Mieszkał na wsi niedaleko Wilna. Będąc rozumnym człowiekiem �154 DAGNOSŁAW DEMSKI i dobrym lekarzem, dostał propozycję przygotowania wyborów do sejmu, a po¬ tem sam został posłem. Rozczarowuje się do Polski widząc, jakie oszustwa odbywają się w polityce, w warszawskim sejmie, czy w policji. W końcu nie chcąc godzić się dłużej na te matactwa, wraca z powrotem do nazwiska swoich przodków i wyjeżdża z Warszawy na Wileńszczyznę. Dowiadujemy się z tej opo¬ wieści o wyższości porządku i uczciwości Litwinów nad Polakami, Wileńszczyzny nad Warszawą. W opowiadaniach zamieszczanych w „Chacie Polskiej" od początku brako¬ wało przede wszystkim wątków plemiennych i pogańskich. W jedynej tego typu opowieści o rycerzu Gasztołdzie i pięknej Helenie, napisanej przez Zygmunta Krasińskiego (Chata Rodzinna, nr 25, 1922, s. 7), pogaństwo zostało przeciwsta¬ wione chrześcijaństwu. To opowieść o rycerzu, który dokonuje niezwykłych czy¬ nów dla ukochanej kobiety, która początkowo ulega mniej rycerskiemu Swidrygajle - wyznawcy Perkuna. Rycerz z pogardą odnosi się do resztek dawnych wierzeń, wyjeżdża w świat na zachód, szukając zapomnienia. Wraca do kraju po 20 latach, bogaty, pełen nowej wiedzy i znajomości innych sposobów myślenia. Dużo się zmieniło przez te lata. W miejscu domu dziewczyny stoi teraz kaplica. To opowieść o słuszności otwierania się na świat, stawiania na uniwersalną mądrość, kosztem zamykania się w swojej, czasem zbyt wąskiej, tradycji. Pod koniec lat dwudziestych pojawia się coraz więcej opowiadań pokazują¬ cych konieczność stawiania oporu groźnej rzeczywistości i zwiastujących kres dotychczasowo obowiązujących reguł, m.in. „Ostatnia lekcja. Opowiadanie ma¬ łego Alzatczyka" (Chata Rodzinna, nr 33, 1929, s. 4), czy opowieść Władysława Reymonta o dzieciach wrzesińskich prześladowanych w szkole pod zaborem nie¬ mieckim (Chata Rodzinna, nr 7-8, 1929, s. 3). Te opowiadania kojarzyły się z aktualną sytuacją na Litwie. Był to czas, kie¬ dy wprowadzono obowiązek posyłania dzieci do szkół początkowych, w związ¬ ku z czym większość polskich uczniów trafiła do szkół litewskich. Opowiadanie Heleny Romer „Pan i poddany" było z kolei historią wiernego sługi, który pomagał panom podczas powstania styczniowego i za to został ze¬ słany na Sybir (Chata Rodzinna, nr 2, 1929, s. 3). Sięganie do przeszłości służyło wzmacnianiu zbiorowej tożsamości, pomaga¬ ło w ustaleniu kategorii kim jesteśmy, jasno wskazywało na niesprawiedliwości, antagonistów, ale również ukazywało działania, które przyniosą zmiany. Podania litewskie o pradawnych czasach służyły temu, by w Litwinach odżył dawny duch bohaterski. Odwoływały się one do plemiennej przeszłości, pogańskich ka¬ płanów, podkreślały motyw obrony przed obcymi. Opowieści z późniejszych okresów także skupiały się na walce, podkreślały wyższość podtrzymywania tradycji, potępiały natomiast zbytnią otwartość na kontakty z obcymi. W tym samym czasie opowieści prezentowane w „Chacie Rodzinnej" mówi¬ ły o wyższości chrześcijaństwa nad pogaństwem, dostrzegały zalety i korzyści kultury przyniesionej z zewnątrz, nakłaniały do otwartości na wpływy z ze¬ wnątrz. Wydaje się, że w owym czasie Polacy na Litwie identyfikowali się z tą �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 155 częścią tradycji litewskiej, która przejęła ze świata wartości uniwersalne, ceniąc j ą bardziej i wynosząc ponad to, co lokalne. Takie dwie interpretacje rzeczywi­ stości trudno było pogodzić ze sobą. Współczesny autor litewski Leonidas Donskis, pisząc o litewskiej filozofii X X w., zauważył, że w latach dwudziestych i trzydziestych Litwa nastawiona była na tworzenie narodowej kultury. Litwini w owym czasie traktowali polskie ziemiaństwo podobnie jak Niemcy Francuzów. Donskis widział różnice w spo¬ sobach określenia tożsamości zbiorowej między podejściem herderowskim od¬ miennym od pojęcia cywilizacji wyrosłej w kręgu myśli francuskiej. Według nie¬ go Niemcy definiowali siebie za pomocą pojęcia kultura, a Francuzi posługiwali się koncepcją cywilizacji. Kultura odwoływała się do pojęcia ducha, do możli¬ wości podtrzymywania czystego ducha, esencji, twórczego ducha oddzielonego od sfery ekonomii i polityki. W przeciwieństwie do tego w cywilizacji nastawio¬ nej na uwolnienie jednostki z zabobonów, widzieli wszystko to, co sztuczne, banalne, zdegenerowane i pustą konwencją (Donskis 2002, s. 181). Na podstawie materiałów pochodzących z „Nowin" i „Chaty Rodzinnej" moż¬ na stwierdzić, że w latach dwudziestych i trzydziestych na Litwie Kowieńskiej Polacy znaleźli się na pozycji odwołującej się do wartości uniwersalnych w prze¬ ciwieństwie do lansowanego przez państwo hasła budowy jednolitego narodu i kultury. Stało się tak pomimo ich przynależności do tradycji romantycznej, która zbliżała Polaków do modelu tożsamości zbiorowej opartego na herderowskiej koncepcji kultury. Przytoczone wyżej cytaty potwierdzają taką interpreta¬ cję. Różnice między narracjami stały się rażąco widoczne od czasów obchodów 500-lecia śmierci Witolda, a jak widzieliśmy w przedstawionych wyżej fragmen¬ tach artykułów, każda odrębność uznawana była wówczas za zagrożenie dla jed¬ ności państwa. Obie narracje są retrospekcyjne, ale dobierają z przeszłości inne elementy - generalnie Litwini podkreślali różnice między kulturami i narodami, Polacy - to, co łączyło oba narody w przeszłości. Litewskie publikacje można uznać za narracje dominującej kultury. Odzwier¬ ciedlają one hegemoniczne wizje i podtrzymują status quo. Zaprzeczanie uzna¬ nia racji „drugiej strony" było typowe dla aktywistów, co świadczyło o ideolo¬ gicznym podejściu tych publikacji. W przeciwieństwie do nich, opowieści „Chaty Rodzinnej" można uznać za narracje wspólnot przedstawiających istotną dla nich kontr-wersję rzeczywistości i ich samych. Wyrażały one opór przed dominującą narracją kulturową. W pole¬ mikach Polacy musieli konfrontować się z negatywną reputacją nadaną im przez dominującą litewską grupę, zmagając się z nieprzyjemnościami i frustracjami spowodowanymi złą reputacją w wizji dominującej grupy i coraz bardziej margi¬ nalizowaną pozycją społeczną w państwie. W „Nowinach" można było spotkać także tzw. opowieści o sukcesach, których tematem były wysiłki, jakie grupa włożyła w celu odnowy. Sukces zapewniały narracje cechujące się przejrzystością, wiarygodnością i spójnością w przeko¬ nywaniu potencjalnych odbiorców. Wydaje się, że „Nowiny" nie cieszyły się �156 DAGNOSŁAW DEMSKI wystarczającą wiarygodnością, ale wielu czytelników polskojęzycznych sięgało także wprost po prasę litewską. Polskie narracje coraz bardziej przybierały postać narracji upadku, w których miejsce jasności i wiary w argumenty zajmo¬ wało tłumaczenie się i reagowanie na ataki strony przeciwnej. Wiarygodność również powoli topniała, gdyż, jak pisali sami redaktorzy „Chaty", wielu czy¬ telników popierało pismo skrycie, w obawie przed represjami litewskimi. Za tym rodzajem narracji krył się również język mówiący o niepewności jutra, rozpa¬ czy i rozżaleniu. To nie mogło prowadzić do sukcesu, raczej było rejestracją stopniowego upadku. Przedstawione wyżej narracje są również świadectwem ówczesnych świato¬ poglądów. Za dyskusją nad tym, kto jest Polakiem, a kto Litwinem, krył się poja¬ wiający się w owych latach duch nacjonalizmu, obecny już w całej ówczesnej Europie. Stąd debaty nad definicją Polaka i Litwina, lokowanie początków narodu litewskiego w legendach. Wyraźną cechą tych dyskusji było stosowanie kodów primordialnych - takich jak więzy krwi, pochodzenie, przeszłość, korzenie, bo¬ lesny problem wynarodowienia, patriotów i zdrajców narodu. Przedstawiony materiał pozwala na sformułowanie wniosków dotyczących wzorca interakcji Litwinów i Polaków w latach dwudziestych i trzydziestych X X w. Wydaje się, że podlegał on kilku regułom. Po pierwsze, można wysnuć wniosek, że Litwini i miejscowi Polacy postrzegali siebie jako całkowicie prze¬ ciwstawne strony. To, co dla jednych miało wartość (szeroko rozumiana litewskość) było zaprzeczaniem wartości drugiej (polskości na Litwie). Symbole sto¬ sowane przez obie strony służyły podkreślaniu wzajemnego zaprzeczenia (Witold kontra Jagiełło), co oznaczało funkcjonowanie reguły opozycyjności - zaprze¬ czania istnienia drugiego. Chociaż, w publikacjach „Chaty Rodzinnej" na temat księcia Witolda, przedstawiany był on jako przyjaciel Polaków i bliskich związ¬ ków między obu narodami, a to przeczyło by obowiązywaniu przeciwstawności. W przedstawionym materiale przewija się również motyw świadczący o funk¬ cjonowaniu reguły wyższości. Każda ze stron postrzegała siebie jako wyższą od przeciwnej oraz tłumaczyła to na inne sposoby i odwoływała się do odmiennych kategorii (np. „inteligencja pańska" i „chłopska"). Ostatnią regułą obecną we wzajemnych interakcjach jest wrogość. Leżała ona u podstaw „rytuałów" eliminowania przeciwnika z przestrzeni publicznej. Wy¬ mieniłem prezentowane w „Chacie Rodzinnej" przypadki pozbawiania Pola¬ ków pracy, rugowania języka polskiego z przestrzeni publicznej (szkół, kościoła, ulicy), utrudniania działalności organizacji społecznych i kulturowych, pozba¬ wiania ziemi. Podsumowując, chcę podkreślić, że w sytuacji budowania jednolitego narodu ziemiaństwo, będące w owym czasie reprezentantem całej populacji Polaków na Litwie, nie mogło odegrać znaczącej roli społecznej, gdyż w tej konfrontacji zajęło pozycję zbliżoną do ponadnarodowego uniwersalizmu chrześcijańskiego. Litewska siła mobilizacji społecznej, podtrzymująca ducha narodowego i wsparta działaniami nowego państwa oraz wielu aktywistów, nie dała szans wartościom uniwersalnym, liczącym się tylko w społeczeństwie wielokulturowym. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 157 Ten typ konfrontacji należy już do historii stosunków litewsko-polskich. Większość ziemiaństwa polskiego wyemigrowała, a ich potomkowie mieszkają w Polsce, Ameryce i w krajach Europy. LITERATURA Chata Rodzinna. Pismo tygodniowe ilustrowane, Kowno, wrzesień 1923 - grudzień 1930. D o n s k i s L e o n i d a s 2002, On the Boundary of Two Worlds: Lithuanian Philosophy In the Twentieth Century, Studies In East European Thought, t. 54, s. 179-206. G o f f m a n E r v i n g 2005 [1967], Rytuał interakcyjny, PWN, Warszawa. J a c k i e w i c z M i e c z y s ł a w 2003, Prężny pośrednik. Prasa polska w Kownie 1919-1940, Darbai ir Dienos, t. 34, s. 103-143. Nowiny, Kaunas, grudzień 1921 - grudzień 1931. R a p p o r t N i g e l 2002, The Narrative as Fieldwork Technique. Processual Ethnography for a World in Motion, [w:] Constructing the Field. Ethnographic Fieldwork in the Contem­ porary World, Vered Amit (ed.), Routledge, London, New York, s. 71-95. Strzecha Rodzinna, Kowno, marzec 1922 - sierpień 1923. W a ń k o w i c z M e l c h i o r 1958, Na tropach smętka, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI POLISH-LANGUAGE NEWSPAPERS " N O W I N Y " A N D "CHATA RODZINNA" I N KOWNO. TWO NARRATIVES ON POLISH-LITHUANIAN RELATIONS Summary Contemporary relations between Lithuanians and local Poles in Lithuania seem to be a mixture of emotions, distrust, aggression and lack of understanding. At the base of the conflicts between them lies a pattern of mutual interactions shaped in the times of establishing independent Lithuanian state after I World War. At the same time Vilnius region was incorporated into Polish state, and this event is being perceived by Lithuanians as Polish occupation. The process of con­ struction of such a pattern can be traced in the press narratives from 1920s to 1930s. The author analyzed two weekly newspapers published in Polish for rural population. "Nowiny" expressed the Lithuanian and state point of view, while "Chata Rodzinna" was a voice of Polish minority. The article focuses on the main features of two narratives - underlining characteristics of this type of press narrative, including imposing the sense through a thematic order. Data from the press shows the main points of discourse, themes, persuasive devices and explanation reflec¬ ting the changes in political and social context between 1922 and 1930. Specific context of the time was imprinted on the content and the form of publications. Main themes considered by author are: defining Polish minority, the debate between peasant and noble class intelligentsia, struggle over public area, etc. Press articles prove that political changes in 1926 led to the deeper transformations of the social and cultural landscapes in Lithuania. The initial conflict reflecting a state of Polish-Lithuanian relations in the beginning of the 1920s, was replaced by the asymme¬ try in these relations. Lithuanian state put a lot of effort to homogenize its citizens, standardize them and make loyal by ignoring all kinds o f pluralism, dialogue and ethnic minorities. As a conclusion three patterns of mutual interaction were presented: negation of the Other, super¬ iority of particular group and rule of animosity. They were all often presented in the rituals of �158 DAGNOSŁAW DEMSKI elimination the other from a public sphere. In this particular period and in the context of building a homogenous state and nation, the landowners could not play a significant role in the society for they represented the whole Polish community in Lithuania and were perceived as elements dangerous to the political, social and cultural cohesion of the country. In this particular moment of history they found themselves in a position close to over-national Christian universalism. The Lithuanian social mobilization gave no chance to any forces carrying universal values for they were recognized mainly in a multicultural society, which opposed the ideology of the state. D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: ddagno@poczta.fm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f8364bd3da1f92aed9add19ab042ae4.pdf 4601db46b7b87a8ea530bdcb37ba706d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5268 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource karykatura - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4890 Title A name given to the resource Obrazy "innych" w karykaturach - temat dla etnografa? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.93-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? Artykuł ten powstał na podstawie porównania dużej liczby karykatur przed­ stawiających narodowości i grupy etniczne, powstałych w drugiej połowy X I X i pierwszej połowie X X wieku w dwóch krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Porównanie satyrycznych przedstawień z tych krajów pozwala otworzyć horyzont poznawczy na wyobrażenia „obcych" oraz uchwycić podobieństwa i różnice, co wydaje się być szczególnie interesujące dla etnografów. Artykuł jest raczej otwarciem tematu i zarysowaniem problemu niż jego podsu­ mowaniem. Zagadnienie omawiam na materiale niepolskim, wychodząc z założe­ nia, że kolejne etapy analizy staną się bardziej przejrzyste dla polskiego czytelnika. Wybrałem karykatury węgierskie i łotewskie, ponieważ chciałem, aby pochodziły one z krajów niemających ze sobą bezpośrednich kontaktów i , co za tym idzie żadnych istotnych wzajemnych wpływów. * * * Kategoryzacja rzeczywistości na zasadzie „swój - obcy" oraz formowanie się wizerunku „obcego" od dawna stanowiły przedmiot refleksji w naukach społecz¬ nych i humanistycznych. Stawiano pytania o działanie mechanizmów dystansu społecznego, o sposób powstania podziałów społecznych; badano przy tym różne aspekty tej problematyki - identyfikację, antagonizmy międzygrupowe, stereo¬ typy (Znaniecki 1930/31; Obrębski 1936; Bystroń 1935; Benedyktowicz 2000; Herzfeld 2007). Z ustaleń wspomnianych autorów wynika, że wyodrębnianie „innego" lub „obcego" odzwierciedla dynamikę podziałów społecznych. Podziały te wyrażają zwykle pewne odniesienia do rzeczywistości, a ich rodzaje wskazują na istnienie odmiennych kontekstów, w jakich funkcjonują społeczności. Istotne są tu - należące do różnych porządków rzeczywistości - kryteria podziału: przestrzenne (naturalne, geograficzne), ekonomiczne, społeczne (statusu, dostępu do zasobów), kulturowe (religijne, językowe i inne). Zadaniem badacza jest uchwycenie kategorii, wokół których rodzi się i umac¬ nia poczucie przynależności grupowej, i - co za tym idzie - specyficznych linii rozczłonkowania. Kategorie te, uwewnętrznione w postaci subiektywnych odczuć, zawsze znajdują jakiś obiektywny wyraz: zewnętrzny znak odróżniający człon¬ ków danej społeczności od ludzi spoza niej. Zestaw znaków spełnia funkcję �94 DAGNOSŁAW DEMSKI identyfikacyjną, tworzy uproszczony wizerunek członków zbiorowości składający się zarówno z elementów zewnętrznych, najczęściej stroju, cech fizycznych, jak i atrybutów odnoszących się do wartości postrzeganych jako ważne. Wizerunek ten jest odbiciem dynamiki relacji między grupami. To w jej ramach ulega prze¬ kształceniu w stereotyp - z narzędzia służącego pierwotnie zachowaniu dystansu i wzmocnieniu spójności wewnątrzgrupowej, w oderwany od wcześniejszych realiów i „zawieszony w próżni" obraz. Kategoryzacja i formowanie obrazów „obcego" to zjawiska o charakterze uni­ wersalnym, zawsze jednak wypełnione lokalnymi treściami i znaczeniami. Są czꜬ cią szerszego procesu strukturalizacji rzeczywistości i doświadczenia zbiorowego. Z jego społeczną realizacją spotykamy się powszechnie w pracy terenowej etno¬ grafa: w wywiadach, w biografiach, wspomnieniach, w literaturze, prasie, w bada¬ niu codziennych interakcji, rytuałów, czy zajmując się analizą podziału przestrzeni, a także obszarów pogranicza i wartościowania granic. Materiałem do badań w interesującej nas dziedzinie mogą stać się również obrazy. Stanowią one odrębny nośnik informacji, a co za tym idzie - osobny język. Pełnią one także różne funkcje. Karykatury to specyficzny typ obrazów. Od pozostałych odróżnia je ich funk¬ cja i cel - perswazja i polemika, zamiast zwykłego odzwierciedlania. Środkiem ich rozpowszechniania może być prasa, zwłaszcza satyryczna, docierająca głów¬ nie do elit, ale w pokrewnej wersji (satyry w prasie popularnej, chłopskiej, plakaty) również do szerszych mas. Medium to funkcjonuje wówczas jako narzędzie ko¬ munikowania się elit z innymi grupami społecznymi. Działo się tak w Europie w X I X wieku, czyli okresie po zniesieniu różnic stanowych, w czasach industriali¬ zacji, urbanizacji przestrzeni, masowych migracji i mieszania się społeczeństwa. Obiektem karykatury jest zawsze człowiek, a to oznacza, że jest ona zoriento¬ wana społecznie. Dlatego w analizie obrazów możemy zastosować zasady antro¬ pologii wizualnej. Poddane zostaną jej specyficzne dane obrazowe, czyli elementy wizualne - z uwzględnieniem ich odniesień do relacji i powiązań społecznych . Interesują mnie tylko takie przedstawienia, które odnoszą się w jakiś sposób do tożsamości etnicznej (ewentualnie społecznej), czasem wprost, a często w sposób pośredni, gdy dotykają sytuacji politycznej. Przedstawienia te otwierają możli¬ wość głębszego poznania relacji etnicznych. Przedmiotem interpretacji są typowe warianty obrazów i wizerunków traktowa¬ ne jako zobrazowanie odzwierciedlające relacje etniczne. Omawiam to zagadnienie, wykorzystując kilka karykatur reprezentujących różnorodne treści, pochodzących z pism satyrycznych ukazujących się na Węgrzech i na Łotwie w końcu X I X i w pierwszej połowie X X wieku. 1 2 1 Podobnie Piotr Sztompka wymienił kilka rodzajów danych wizualnych będących obiektem zainteresowania socjologii wizualnej - jednostka, działania, interakcje, działania zbiorowe, kultura, dalsze otoczenie tego, co społeczne (więcej: Sztompka 2005, s. 35-46). Trudno określić dokładnie, jaką część zbioru karykatur stanowią przedstawienia etniczne. Myślę, że nie więcej niż kilka procent wszystkich. Wyobrażenia „innych" występują także w dowci¬ pach politycznych. 2 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 95 HUMOR, DOWCIP, IRONIA, KARYKATURA Karykatura mieści się w szerokim nurcie humoru, podlegając wspólnym regu­ łom; o jej specyfice decydują nośniki, jakie wykorzystuje. Śmiech i humor obecne są w każdej kulturze, przyjmując lokalne zabarwienie zarówno w formie, jak i treści. Humor, żart, ironia to zjawiska o wspólnych korzeniach - tym, co je różni, jest zasięg, funkcja, nośnik, kontekst. Logika śmiechu i ironii polega na jednocze¬ snym postrzeganiu sytuacji na dwa nieprzystające do siebie sposoby, z odniesie¬ niami i kontekstami należącymi do innych sfer. Komizm polega na zderzeniu dwóch różnych kodów. Żart - jak nazwała go Mary Douglas - to gra w odwraca­ nie wartości życia społecznego (2007, s. 231). Obok humoru sytuacyjnego i słow¬ nego, istnieje również humor w obrazach. Karykatura jest młodszą formą żartu, związaną z nośnikiem, jakim był rysu¬ nek, a później druk. Chociaż rozwinęła się prawdopodobnie w X V I I I wieku, jej korzenie sięgają głębiej w przeszłość, dając się odnaleźć w malarstwie i rzeźbie. Jako idea jest ona produktem epoki renesansu i reformacji, z ich nastawieniem na jednostkę, chociaż w późniejszych epokach postacie stanowiące obiekt satyry bywały również prezentacjami cech zbiorowości. Gra i ironia często stają się elementem repertuaru kultur podporządkowanych. Jeśli używają ich elity, dowcip staje się narzędziem wzmacniania własnej pozycji lub marginalizacji innych sfer. Jeśli posługują się nimi podporządkowane grupy społeczne, ironia odsyła nas do odmiennych, czasem ukrytych relacji społecznych. Społeczności podporządkowane podważają dzięki temu obowiązujące kategorie narzucone im przez dominujące grupy, wskazują na rzeczywistość społeczną obecną poza głównym nurtem kultury. Posiadanie kompetencji kulturowej pozwala z jednej strony na prowadzenie własnej gry elementami kultury, a z drugiej - na rozpoznanie kontekstu, w którym ma miejsce wydarzenie, będące przedmiotem dowcipu. Ironia bywa także częścią rytuału; dobrze znany i opisany przykład to kar¬ nawał będący w różnych kulturach czasem odwracania ról społecznych. Humor nie zmienia rzeczywistości, ale pozwala spojrzeć na nią z innej perspektywy. Jeśli celem tradycyjnego obrzędu jest budowanie jedności, wzmacnianie wspólnoty, czyli - innymi słowy - legitymizowanie dominacji grupy społecznej organizującej obrzędy, to użycie ironii prowadzi do odwracania obowiązującej hierarchii sądów, a przez to do poznania i wyrażenia różnych punktów widzenia. Obecne w każdej epoce i każdej kulturze ironia i żart mają swoje charakte¬ rystyczne formy i kanały przekazu. W społeczeństwach tradycyjnych obrzędy i rytuał odbywają się w czasie zgromadzeń, które sprzyjają też - w określonych okolicznościach - rozpowszechnianiu treści należących do dziedziny żartu. Wraz z pojawieniem się nowych mediów (pismo, druk, prasa, radio) ich uaktualnione formy wyszły w świat. Zyskały szeroki zasięg, choć za cenę utraty bezpośrednie¬ go kontaktu z odbiorcą. Druk i rozwój prasy stworzyły także miejsce na przekaz form ironicznego ko¬ mentowania aktualnej rzeczywistości społecznej, w tym karykatur - wizualnych przedstawień nawiązujących do istotnych wydarzeń. Rosnąca popularność prasy �96 DAGNOSŁAW DEMSKI satyrycznej w Europie przypadła na pierwszą połowę X I X wieku. Początek dał dziennik Charivari założony przez Charles Philipona w Paryżu, prezentujący karykatury atakujące Monarchię Lipcową Ludwika Filipa oraz burżuazję. Można zaryzykować stwierdzenie, że karykatury w nowożytnych dziejach Europy towarzy­ szą, umacniającej swoją pozycję, burżuazji, stanowiącej także głównego odbiorcę tego typu mediów. W ten sposób karykatura prasowa znalazła swoje miejsce w publicznej przestrzeni kulturowej Europy, rozchodząc się we wszystkich kierun¬ kach geograficznych. Ironia obecna w tej formie w pismach satyrycznych i kary¬ katurach miała swój udział w podtrzymywaniu nowoczesnego mitu, do którego istnienia dużą wagę przywiązywał Paul Connerton (1992). Jego zdaniem mit ten polegał na tworzeniu stanu permanentnego podważania tego, co stare. Interesująca jest historia rozprzestrzeniania się pism satyrycznych w Europie. W połowie X I X wieku dotarły one do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym na Węgry i Łotwę. W porównaniu z innymi krajami imponująca wydaje się liczba węgierskich pism satyrycznych wydawanych w imperium austro-węgierskim. Najstarsze z nich założono w roku 1848 (Charivari/Dongo i Zeitgeist w Peszt, Abrazolt Folyoirat w Koszycach/Kassa, oraz Nagy-Egyedi Guner w Negyenyed), w 1850 roku powstało kilka w Peszcie (Der Eulenspiegel, Laci Koncha, Vasarnapi Ujsag - to ostatnie wychodziło przez kilka lat). Były to pierwsze wydawnictwa utworzone jeszcze przed uchwaleniem nowej zliberalizowanej ustawy karnej z 1852 roku. W roku 1857 powstały pisma Peleskei Notarius i Matyas Deak. Dwa lata później założono bardziej znane i wychodzące przez wiele lat: Az Ustokos, Bolond Miska, a także Kakas Marton. Jedno z najbardziej popularnych pism saty­ rycznych, reprezentujące środowiska liberalne - Borsszem Janko - ujrzało światło dzienne w 1867 roku, a inne, także znaczące, wydawane przez kręgi chrześcijań­ skie - Herko Pater - w 1893 . Najstarsze satyryczne pisma łotewskie pojawiły się na początku X X wieku: Nirga (1905-1914), Svari (1906), Gailis (1912), Gudrais Mulkis (1912), Skudras (1919-1920), Satirs (1920), Rugtas Drapes (1922-1923), Ho-Ho (1922), Pucesspiegelis (1923), Ods (1926), Natra (1930), Dadzis (1931), Gurkis (1933) . Wszystkie wydawane były w Rydze . Pisma satyryczne rozwijały się wraz z rosnącą w Europie rolą elit miejskich, towarzyszyły industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji i migracji. Uczest­ niczyły w formowaniu i zagospodarowywaniu nowej przestrzeni społecznej dla polemik, dyskusji, debat i komentarzy życia politycznego i społecznego. 3 4 5 6 3 Założony w 1832 r. Później powstały także angielski Punch i niemiecki Eulenspiegel - odpo­ wiednio w latach 1841 i 1842. Dane na podstawie leksykonu pism satyrycznych i karykaturzystów Węgier (Gyöngy 2008). Dane na podstawie katalogu Biblioteki Narodowej w Rydze. Dla porównania pojawienie się pierwszych pism satyrycznych w Polsce przypada na drugą połowę X I X wieku. Były to Mucha (1862-1918-1939, Warszawa), Szczutek (1869-1918, 1919-1926, Lwów), Diabeł (1869-1919 Kraków), Faun (1899, Lwów), Chochoł (1902, Kraków), Wolna Myśl, Wolne Żarty (1918-1939, Łódź), Wróble na dachu (1929-1939), Cyrulik Warszawski (1926-1934), Szpilki (1935). Dane te przytaczam za Andrzejem Garlickim (2004). 4 5 6 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 97 KARYKATURA JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE Karykatury można potraktować jako specyficzne źródło dla badaczy relacji społecznych i etnicznych. Analizie poddać można dwa aspekty - rodzaj żartu i jego odniesienia do rzeczywistości społecznej oraz - stronę wizualną graficzne¬ go przekazu i jego język. Karykatury należą do kategorii żartu, ale posiadają własną specyfikę. Stanowią rodzaj reprezentacji, przedstawienia, którego celem jest perswazja - mająca zwrócić na coś uwagę - lub krytyka. Odwołują się do różnych wymiarów życia społecznego. Za ich pomocą odbiorca może uchwycić wyobrażeniowy obraz rzeczywistości charakterystycznej dla danego czasu i miejsca. Karykatury są z założenia skrzywionym obrazem rzeczywistości i służą obna¬ żaniu mechanizmów świadczących o funkcjonowaniu dominujących dyskursów społecznych. Obrazy „innych", odróżniających się swoją etnicznością, stanowią ich specyficzną kategorię. W omawianym okresie, do wybuchu I I wojny świato¬ wej, przedstawienia takie częściej służyły jako narzędzie budowania jedności niż kwestionowania wzorca dominującego (i jego dezorganizowania). Żarty z „innych" najczęściej budują jedność, służą umacnianiu tożsamości i pozycji. Natomiast karykatury, których obiektem przedstawienia jesteśmy „my" sami, częściej mają charakter „odwracania wartości życia społecznego", by użyć wymienionego już terminu pochodzącego od Mary Douglas. Dokonując klasyfikacji karykatur, należy uwzględnić ich tematykę oraz pozy¬ cję ich autora (czy należy on do grupy dominującej, czy funkcjonuje w środowi¬ sku opozycyjnym bądź dyskryminowanym). Generalnie możemy wyróżnić kilka typów karykatur, m.in. polityczne, społeczne, niezależne, podziemne, wojenne, portretujące swoich lub innych oraz mapy. Możemy mówić o karykaturach tema¬ tycznych poświęconych kulturze, cywilizacji, postępowi, modernizacji - przeciw¬ stawianych zacofaniu. Karykatury polityczne wymagają omówienia kontekstu historycznego, możemy je widzieć jako reprezentacje polityki pamięci. Częścią dyskursu podejmowanego przez karykaturzystów było odsłanianie nierówności i konfliktów społecznych. Za ich pośrednictwem następowała wymiana kulturowa między elitami i ich odbiorcami. W epoce konfliktów (wojen) karykatury nabierały ostrzejszego tonu, stając się narzędziem wykluczania określonych grup lub stron. Podczas rewolucji mogły słu¬ żyć rewolucjonistom wyśmiewając dawny ustrój i jego strażników. Rodzaj przed¬ stawienia zależał od zaplecza politycznego i społecznego, np. wojny były pokazy¬ wane inaczej przez pisma zbliżone do władzy, a inaczej przez prasę bardziej liberalną. Także różnice w stosunku do innych powiązane były z przynależnością autora lub pisma do konkretnej opcji politycznej. Zgodnie z założeniami antropologii wizualnej możemy przyjąć, że percepcja świata zapośredniczana jest przez obrazy - dotyczy to również karykatur. Interpre¬ tacja tego, co zostało zobrazowane, podlega również regułom badań wizualizacji. Pierwszym etapem badania jest rozszyfrowanie źródła, czyli ustalenie, co w treści danej karykatury odnosi się do rzeczywistości i z jakim wiąże się stereoty¬ pem. Punktem wyjścia musi być analiza treści, czyli rozpoznanie, co kryje się za �98 DAGNOSŁAW DEMSKI określonym przedstawieniem następnie uchwycenie pewnych prawidłowości i re¬ gularności, oraz powtarzalnych zależności. Do tego niezbędne jest porównanie całej serii obrazów i karykatur. Interpretację można prowadzić z uwzględnieniem kontekstu - biorąc pod uwagę dane na temat autora i sytuacji powstania obrazu - ale również w oderwaniu od tego rodzaju wiedzy traktując obrazy jako autono¬ miczne całości i próbując odczytać gatunkowe reguły formowania sensu. Równolegle konieczne jest typowe podejście etnograficzne, czyli rozpoznanie kontekstu kulturowego, wyodrębnienie różnic kulturowych oraz zestawienie stereo¬ typów funkcjonujących w danych krajach. Analizując te dane, można odpowie¬ dzieć na pytanie - które ze stereotypów i w jaki sposób obecne są w karykaturach? To, co z punktu widzenia etnografa wydaje się najbardziej interesujące, to wyła¬ niające się dzięki perspektywie porównawczej różnice kulturowe i możliwość uchwycenia przypisywanego im w danej społeczności znaczenia. Analizę obrazów „innych" w karykaturach, a co za tym idzie zjawiska doświad¬ czania różnic kulturowych, można przeprowadzić, przyjmując trzy perspektywy badawcze. Pierwsza z nich to próba rozszyfrowania punktu widzenia autorów (np. Polacy w wyobrażeniach Węgrów); druga - porównania wzajemnych wizerunków dwóch sąsiednich grup (np. wzajemne obrazy Polaków i Łotyszy), a trzecia - to zestawienie poszczególnych wątków, motywów lub elementów odpowiadających sobie w danej kulturze (np. proces asymilacji albo Cyganie w karykaturach róż¬ nych krajów Europy Środkowo-Wschodniej). Każdy punkt widzenia sprzyja kon¬ centracji na innym aspekcie obrazów „innych" w karykaturach, odsłania też inne zależności między wyobrażeniami, a kontekstem społecznym i kulturowym. Pierwsza perspektywa zakłada badanie wyobrażeń „innych", narodów sąsied¬ nich, grup etnicznych i mniejszości przedstawianych przez społeczność dominującą. Wiąże się z tym ustalenie, kto podlega kategoryzacji i kto zostaje zaliczony do „swoich" lub „innych". W rezultacie powstaje opis relacji etnicznych, uwzględnia¬ jący obowiązujące stereotypy (ich motywy i warianty) przenikające rzeczywistość społeczną i kulturową. Można się zastanawiać, dlaczego te a nie inne grupy mają największą liczbę przedstawień w karykaturach w danym kraju. Warto je zesta¬ wiać z wizerunkiem własnej grupy etnicznej. Przedmiotem uwagi są opisy „innego" w obrębie jednego obszaru kulturowego. Druga perspektywa umożliwia porównanie wzajemnych wyobrażeń na temat dwóch sąsiednich społeczności, sposobów kategoryzowania rzeczywistości spo¬ łecznej. Pozwala na wyodrębnianie wariantów obecnych w ikonografii i repre¬ zentacjach „innego". Istnieje prawdopodobieństwo, że obrazy te uzupełniają się wzajemnie, tworząc lustrzane odbicia rzeczywistości. Perspektywa ta pozwala określić, w jaki sposób przedstawianie zależne jest od pozycji zajmowanych przez oba narody we wzajemnych stosunkach. Analizując również przykłady wizerun¬ ków własnych każdej z grup, mamy możliwość ich porównania, oraz konfrontacji wyobrażeń o sobie z postrzeganiem nas przez sąsiadów Jesteśmy w stanie śledzić zmiany zachodzące w pozycji społecznej zajmowanej przez te grupy, oraz odpo¬ wiadające im zmiany kulturowe, widoczne w obrazie innych. Przykładem tego są wzajemne wyobrażenia Polaków i Łotyszy (np. Boldane, Demski 2005). �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 99 W trzecim podejściu przedmiotem zestawienia są obrazy podobnie rozumia¬ nych i dzięki temu porównywalnych elementów życia społecznego i kulturowego w różnych kręgach kulturowych. Przykładem mogą być Cyganie lub Żydzi w wy¬ obrażeniach krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również np. moderniza¬ cja, asymilacja, czy szerzej - interakcje etniczne. Taka perspektywa porównawcza odsłania nowe pole badawcze i pozwala analizować poziom stereotypizacji. Zaj¬ mując się przedstawieniami powstałymi na obszarze kilku lub kilkunastu kultur, trzeba zawęzić pole badań oraz dokonać selekcji i zestawienia wybranych obiek¬ tów analizy. Choć obiekty te są osadzone w sieci lokalnych powiązań, to - dzięki podobnie definiowanym kulturowo pojęciom można je porównać. Mamy dzięki temu szanse zobaczyć coś więcej: czy formy i warianty przedstawień powtarzają się, czy mają charakter wyjątkowy czy znajdują się w jakichś specjalnych rela¬ cjach między sobą ponad lokalnymi kontekstami, czy też są przejawami odmien¬ nych lokalnych sposobów myślenia. W omawianym okresie końca X I X i pierwszej połowy X X wieku społeczeń¬ stwa w Europie Środkowo-Wschodniej przechodziły głębokie przemiany spo¬ łeczne polegające na urbanizacji i formowaniu się warstwy burżuazji jako domi¬ nującej grupy społecznej. Proces transformacji dopuszczał do głównego nurtu zarówno niższe warstwy, jak i inne grupy etniczne, głównie Żydów i Niemców, a także - w zależności od sytuacji - mógł je wykluczać. Prasa owego czasu utoż¬ samiała się częściej z punktem widzenia władzy lub elit niż grup zdominowanych. Jeśli mniejszość nie posiadała własnych wydawnictw, to jej spojrzenie nie było odzwierciedlane w karykaturach, chyba że w prasie krajów sąsiednich. W więk¬ szości wyobrażeń dominuje obraz warstw społecznych, wyższych, bądź niższych, w zależności od opcji politycznej gazety. W karykaturach zawsze znajdziemy więcej przykładów definiowania nas samych i „innych" na podstawie innej zasady niż etniczna czy narodowa. Podziały społeczne i kulturowe częściej przyjmowały formę opozycji chłop - właściciel ziemski, nowoczesny - zacofany, co widoczne jest również w karykaturach. W niektórych przypadkach zasady pokrywały się (np. stanowa z etniczną), ale nie zawsze. PRZEDSTAWIENIA MAP EUROPY Z WĘGIER I ŁOTWY Przedstawiam kilka karykatur, ilustrując tym samym wykorzystanie ich jako źródła etnograficznego. Karykatury pochodzą z dwóch krajów - Węgier i Łotwy. Analiza dwóch przypadków, to zabieg ryzykowny, gdyż wyczerpujące wniosko¬ wanie jest możliwe jedynie w przypadku porównania dużej liczby obrazów. Czy¬ telnik musi więc, uwierzyć mi na słowo, że przejrzałem ponad 1000 rysunków, oraz że wnioski pochodzą z tego porównania. Badania porównawcze warto prze¬ prowadzić na większej próbie, włączając w nie materiał z sąsiednich krajów. Na potrzeby tego artykułu wystarczą wybrane przeze mnie przykłady. Mapy, same w sobie będące ikonicznym przedstawieniem, są specyficznym typem karykatury. Z punktu widzenia autora karykatury są one odzwierciedleniem �100 DAGNOSŁAW DEMSKI wielowymiarowego obrazu rzeczywistości. Nie ma ich wiele, ale można je zna¬ leźć w czasie narastających konfliktów o charakterze politycznym. Przedstawiam tu przykłady map ukazujące państwa Europy w krzywym zwier¬ ciadle. Ryciny 1, 2 i 5 pochodzą z węgierskiego pisma Borsszem Janko , a 3 i 4 z po­ pularnego na Łotwie pisma Svari . Trzy z nich przedstawiają mapę Europy, i stanowią rodzaj komentarza do sytuacji politycznej i kontekstu kulturowego. Wy¬ bór kilku map pochodzących z dwóch kręgów kulturowych nie oddaje pełnego obrazu problematyki karykatur, ale posłuży mi jako przykład dający wyobrażenie o możliwościach tego typu badań. Karykatury te pochodzą z końca X I X wieku (węgierskie) oraz z lat dwudzies­ tych (łotewskie). Dla obu narodów I wojna światowa stanowi ważną cezurę, na skutek której pierwszy stracił na znaczeniu politycznym, a drugi pojawił się po raz pierwszy jako byt suwerenny. 7 8 KONTEKST HISTORYCZNO-POLITYCZNY Pierwszym etapem analizy treści karykatury jest ustalenie kontekstu, w jakim ona powstała, będąc najczęściej komentarzem do aktualnej sytuacji politycznej lub społecznej. W związku z tym ważny jest zarówno czas publikacji, jak i miejsce oraz kto jest komentatorem. Borsszem Janko to pismo założone w 1867 roku, reprezentujące poglądy liberalne. Autorem mapy na ryc. 1 był niewymieniony w węgierskim leksykonie karykatur rysownik o nazwisku A. Obsein. Z pewnością był to pseudonim jednego ze znanych grafików zatrudnionych w piśmie w roku wydania (1877 r.). Pismo Svari wydawane było od 1906 roku i reprezentowało łotewskie środowisko liberalne. Autor mapy na ryc. 3 występuje pod pseudoni¬ mem Sigi, a autorką ryc. 4 jest R. Kasparsona. Podobnie jak odpowiedź na pytanie „kto", ważna jest informacja „kiedy". Kary¬ katury polityczne należy rozpatrywać w kontekście historycznym Europy Srodkowo-Wschodniej. Rysunek nr 1 pochodzi z sierpnia 1877 roku i prezentuje sytuację polityczną w Europie. Węgrzy od 1867 roku należą do dużego organizmu państwo­ wego, współtworząc monarchię austriacko-węgierską z jednolitą polityką zagranicz¬ ną i obronną, ale z odrębnymi parlamentami i rządami. Rosja prowadzi wojnę z Turcją (1877-1878), utrzymuje władzę i spokój na Kaukazie, w Azji Centralnej i skutecznie prowadzi swojej interesy polityczne w Persji. Po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia, Czarnogóra i Rumunia odzyskują niepodległość. Pakt o neutral¬ ności z monarchią austro-węgierską i wojna Rosji z Turcją wyznaczają ramy polityczne we wschodniej i południowej części Europy. Od czasów panowania Bismarcka Niemcy rosną w siłę, zbroją się i narasta konflikt francusko-niemiecki. 7 Wszystkie prezentowane karykatury z pisma Borsszem Janko pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Budapeszcie. Obie ryciny pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Rydze. 8 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 101 0RSS2EM JANKO Ryc. 2. Węgier, Czech i Słowak (Borsszem Janko, 1884). Podpis: Czeska muzyka Słowak Jano zwraca się do Czecha Riegera (mówiąc bardzo złym węgierskim): Grasz dla szacownego dżentełmana z Węgier, ale on nie dba o to i nie chce tego słuchać. Nie grasz dła mnie, a ja chętnie posłuchałbym ciebie 9 Pozostałe karykatury: ryc. 2 opublikowana została 7 grudnia 1884 roku, a ryc. 5 - 28 czerwca 1885 roku. Ich autorzy są nieznani. Łotewska mapa (ryc. 3) pochodzi z roku 1924, przedstawia sytuację polityczną w Europie z przełomu lat 1923/1924, ukazując polityczne okoliczności zaistniałe w wyniku I wojny światowej. Po układzie w Trianon monarchia austro-węgierska 9 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �102 DAGNOSŁAW DEMSKI została podzielona i powstały nowe kraje - Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, a dalej na północ - Polska, Litwa, Łotwa i Estonia. Na za¬ chodzie Europy zaostrzył się konflikt Francji z Niemcami o Alzację. Łotwa wyłoniła się jako nowe suwerenne państwo. Po uzyskaniu niepodleg¬ łości kwestią podstawową stała się integracja polityczna i kulturowa wszystkich regionów, różnych mniejszości etnicznych, i włączenie w życie społeczne nowej struktury, posługującej się oficjalnym językiem innym niż dotychczasowy. Lojal¬ ność wobec nowej władzy była podstawowym kryterium rozróżniania obywateli. Reforma rolna, skierowana często przeciw właścicielom ziemskim (np. Niemcom i Polakom), włączała wielu chłopów łotewskich w nowe struktury gospodarcze państwa. Uzyskanie niepodległości rozpoczęło dla Łotyszy nową epokę, więc łączyło się z entuzjazmem, zaangażowaniem i pracą, ale równocześnie z obawą i poczuciem zagrożenia ze strony „innych". Natomiast bilans strat terytorialnych (monarchii austro-węgierskiej) na Węgrzech przewyższał zyski po I wojnie świa¬ towej - powstanie niezależnego państwa węgierskiego. Pod względem nastrojów społecznych państwo węgierskie znalazło się na przeciwnej pozycji niż Łotwa. PODSTAWOWE ELEMENTY WIZUALNE (JEDNOSTKA, DZIAŁANIE, INTERAKCJE) Na pierwszym rysunku przedstawiona została mapa Europy widziana z punktu widzenia Węgrów. Rosja występuje pod postacią ośmiornicy a jej szerokie wpływy - w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska , Niemcy), symbolizowane są przez macki, sięgające również do Turcji (wojna w latach 1877-78), Kaukazu, Azji Cen¬ tralnej, a także Persji. Widoczny jest konflikt lub napięcie francusko-niemieckie, oraz relacje austriacko-węgierskie w tej części Europy. Wyraźna jest obecność Turcji na Bałkanach, zapoczątkowana przez wojnę serbsko-turecką (w roku 1876). Na tych obszarach dostrzegalne są konflikty i napięcia, na pozostałych różne aspekty życia danego obszaru. Niemniej mapa dotyczy drugiej połowy X I X wieku i reprezentuje raczej osiągnięcia Węgier w procesie emancypowania się spod wpływów Austrii. Kontekst historyczno-polityczny ma istotne znaczenie dla dalszych analiz przedstawień, ale ważne są również poszczególne elementy tego, co zostało zo¬ brazowane. Stanowią one dane wizualne, powiązane z różnymi elementami życia społecznego, takimi jak jednostka, działania, interakcje międzyludzkie, zbioro¬ wość. Ponadto z punktu widzenia etnologa badającego zjawisko podziałów na „swoich" i „innych", równie interesujący wydaje się poziom swoistej „ikonografii", czyli standardowych cech graficznych przypisywanych różnym kategoriom „ob¬ cych". Karykatura posługuje się skrótem, by uczynić obiekt i przekaz szybko rozpoznawalnym, a przez to żart możliwym do uchwycenia. Stąd wykorzystuje wybrane elementy służące jako dystynkcja danej grupy - najczęściej charakterys¬ tyczne części stroju, rysy twarzy lub postawy ciała. 10 1 0 Polska zaznaczona jest przez napis Lengyelorszag (Polska) na macce ośmiornicy. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 103 Ryc. 3. Mapa Europy 1923/1924 (Svari) Jednostka, czyli znaki identyfikacji etnicznej Rozważania należy rozpocząć od sposobu przedstawiania jednostek, które mają symbolizować działania, interakcje czy zbiorowości. Drugi rysunek ukazuje przed¬ stawicieli trzech narodowości - Węgra, Słowaka i Czecha. Każdy z nich jest rozpo¬ znawalny w kręgu odbiorców należących do kultury węgierskiej, ponieważ posiada przypisywane mu powszechnie cechy. Węgier ma na sobie kurtkę z szamerunkiem (węg. mente, zeke) , wysokie skórzane buty z ostrogami (węg. csizma), kapelusz. Nosi wąsy. Te cechy podkreślają jego wysoki status społeczny. Czech nosi nowo¬ czesne miejskie ubranie, charakterystyczną czapkę z obszyciem z futra, skórzane buty z wysoką cholewą, gra na kobzie w kształcie lwa z rozdwojonym ogonem. Słowak ubrany jest w sukienne spodnie, kaftan, na nogach ma kierpce lub łapcie, a na głowie kapelusz z szerokim rondem. Ma okrągłą, pyzatą twarz. Te znaki wska¬ zują na jego chłopskie pochodzenie. Z porównania ubrań trzech mężczyzn wynika, 11 11 Nawiązującą także do charakterystycznej kurtki (węg. boszaru gatya) noszonej przez trady­ cyjnych pasterzy koni (węg. csikos). �104 DAGNOSŁAW DEMSKI że Czech jest najbardziej nowoczesny, a Węgier i Słowak prezentują się jako związani z tradycją, jednak Węgier związany jest z tradycją warstw wyższych i średnich, a Słowak - z prostą, chłopską. Szybkie rozpoznanie znaków, a dzięki temu przynależności etnicznej, umożli¬ wia przejście do analizy sytuacji, interakcji między uczestnikami i tekstu towarzy¬ szącego karykaturze. Na czwartym rysunku zostały przedstawione elementy stroju jako identyfikatory etniczne. Węgier nosi podobne elementy stroju, a znakami identyfikacyjnymi Rumuna są futrzana owcza czapa (węg. suveg), szeroki pas (węg. tuszo), wąskie spodnie i kierpce (węg. bocskor). Skórzane buty z wysoką cholewą są znakami statusu, a kierpce lub łapcie można uznać za rodzaj znaku odrzucenia, sytuującego noszącego je człowieka w grupie podporządkowanej. Podobnie jest w przypadku mapy (ryc. 1). Kolejne kraje są personifikowane przez postacie w charakterystycznych strojach i z pewnymi atrybutami. To swo¬ ista „ikonografia", składająca się na świat relacji etnicznych ujętych w przedsta¬ wieniach graficznych. Np. Węgier ukazany jest w tradycyjnym stroju - kurtka, kapelusz - i stoi odwrócony tyłem do Austrii. Dzialania, czyli zachowania typowe dla przedstawicieli grupy etnicznej Postaci w karykaturach są przedstawiane w trakcie działań i interakcji, które również trzeba uwzględnić w interpretacji. Oznaczają one najbardziej typowe za¬ chowania zachodzące w relacjach między narodami i grupami etnicznymi. Tu służą podkreślaniu relacji politycznych. Austria personifikowana jest przez postać starszej kobiety o jasnych (siwych) włosach, ubranej w suknię. Jedną ręką trzyma ona Węgra za kark, a drugą wykręca mu rękę w geście ujarzmienia go. Kobieta symbolizuje cesarzową Marię Teresę. Na rysunku brak przedstawień dzisiejszych sąsiadów Węgier, którzy stanowili część ówczesnego państwa. Niemiec przedstawiany jest w mundurze, w hełmie z czarnym dwugłowym orłem. Siedzi w okopach, dźwiga na ramieniu armaty i jest otoczony kulami armatnimi. Lewą rękę trzyma na Prusach, równocześnie opierając się mackom Rosji. To czasy Bismarcka i rosnącej hegemonii Niemiec. Biblia symbolizuje ka¬ tolickie księstwo Bawarii Ludwika III, które w 1871 roku zostało włączone do cesarstwa niemieckiego, ale zachowało odrębność. Największą przestrzeń na mapie zajmuje Rosja jako potężna ośmiornica. Jej oczy umiejscowione są w Moskwie i Sankt Petersburgu, a macki sięgają w kilku kierunkach. Jedna z nich oplotła i zasłoniła Polskę, inna - wybrzeże bałtyckie. Jeszcze inna objęła ramię Turka leżące na obszarze Bułgarii, dwie następne trzy¬ mają go za stopy. Kolejna macka trzyma za gardło Persję, krótsze oplatają tery¬ toria Azji Centralnej, z miastami Chiwa, Buchara i Samarkanda. Na tej mapie reprezentacją Rosji nie jest człowiek lecz groźne zwierzę, co można interpretować jako zagrożenie dla pozostałych krajów. Turek nosi typowy dla niego strój z turbanem, krótką kurtką oraz szero¬ kie spodnie. Leży na plecach, sięgając na mapie od Persji po Bałkany, co można �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 105 interpretować jako zmierzch imperium osmańskiego. W prawej ręce trzyma pisto­ let wymierzony w czaszkę z napisem Serbia. Jest to graficzny znak odnoszący się do działań wojennych w Serbii, zakończonych uzyskaniem przez Serbię niepo­ dległości w 1878 roku. Od południa kąsa go mały skorpion oznaczający Grecję, której personifikacja jest także zwierzęca. Grecja od 1830 r. jest niepodległa, ale starania o przyłączenie północnej części kraju przebiegały etapami do 1920 r. W czasie powstawania karykatury trwały zmagania Grecji o przyłączenie Tesalii i Epiru, co zostało zwieńczone sukcesem dopiero w 1881 roku. Położona na morzu Kreta przedstawiana jest jako młoda kobieta leżąca na ziemi (do Grecji została przyłączona dopiero po wojnach bałkańskich z Turcją w 1913 roku). Włochy reprezentuje mężczyzna w długiej tunice, w sandałach, w jasnych za¬ woju na głowie, przypominający Rzymianina. Fakt, że zajmuje on całe terytorium państwa, nawiązuje do zjednoczenia Włoch, które miało miejsce w 1860/61 roku. Stolica została przeniesiona z Florencji do Rzymu w 1871 roku. Odpowiada temu znak - trójkątne nakrycie głowy papieży - w miejscu, gdzie leżą Rzym i Watykan. Sycylię reprezentują trzy beczki z winem - co można interpretować jako znak, że region jest rolniczy, biedny i zacofany. Natomiast Sardynię i Korsykę przedsta¬ wiają ksiądz z krzyżem oraz czapka biskupia, co wskazuje na tradycjonalizm. Ponad Włochami znajduje się Szwajcaria przedstawiana jako dom górski ze stromym dachem. To nawiązuje do typowej zabudowy architektonicznej tego regionu. Francję reprezentuje żołnierz w mundurze i czapce, wyposażony w karabin ma¬ szynowy skierowany w stronę Niemiec. Element ten odnosi się do czasu po zakoń¬ czeniu wojny z Prusami (w roku 1871). Na obszarze Belgii widoczne są worki, a pomiędzy nimi postać w koronie. To król belgijski Leopold I I , w owym czasie prawdopodobnie najbogatszy człowiek Europy dzięki zyskom płynącym z kolonii w Kongu. Holandii został przypisany wiatrak - emblemat odnoszący się do krajo¬ brazu i gospodarki kraju - dawniej spełniający funkcje gospodarcze, w tym napę¬ dzanie wiatrem urządzeń odwadniających (występuje głównie na obszarach poni¬ żej poziomu morza na północ od Amsterdamu), później już tylko pomnik historii. Hiszpanię przedstawia chłopiec w czapce, kamizelce oraz szerokich spodniach. Pozostaje w uśpieniu, jakby zastano go podczas popołudniowej drzemki. Z danych historycznych wiemy, że w owym czasie miała miejsce rewolucja, a po upadku pierwszej republiki, doszło do restauracji władzy królewskiej i przywrócenia stabi¬ lizacji w kraju. Być może postać ta jakoś odnosi się do tych wydarzeń. Portugalia to młodzieniec z liśćmi na głowie i winogronem w ręku. To czasy ekspansji kolo¬ nialnej kraju w Afryce, ale znaki te odwołują się raczej do produkcji wina. Anglię reprezentuje dżentelmen w smokingu, z parasolką i w meloniku, ze spoj¬ rzeniem skierowanym przed siebie. Symbolizuje wysoki status międzynarodowy Anglii. Szkocję symbolizuje młodzieniec w stroju narodowym górali - w kilcie, kurtce i czapce. Trzyma karabin na ramieniu. Jest on również zwrócony w tę samą stronę co Anglik. Irlandię uosabia kobieta w ubogim stroju - chustce na głowie i z pustym workiem na ramieniu. Ten wizerunek nawiązuje do czasów głodu (w latach 1845-1849) i masowej emigracji ludności z wyspy. Wszyscy troje wy¬ dają się być zatrzymani w ruchu. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Z państw skandynawskich personifikowana jest Szwecja pod postacią kobiety w ubogim stroju chłopskim, bosej z wiązką chrustu na plecach. Postać ta wydaje się być pogrążona w codziennej pracy i symbolizuje państwo u progu ery mo­ dernizacji. W latach 1850-1890 ponad milion ludzi wyemigrowało z tego kraju do Stanów Zjednoczonych. Chrust niesiony przez kobietę prezentuje Norwegię, pozostającą w unii ze Szwecją. Unia ta została zawiązana w 1814 i ostatecznie rozwiązana dopiero w 1904 roku, ale już wcześniej stopniowo słabła. Leżącą między Niemcami a Szwecją małą Danię uosabia postać męska z powiewającą chorągiewką. W wyniku wojny z Prusami w 1864 roku Schleswig-Holstein został odebrany Danii i włączony do Niemiec. W tym samym okresie Dania straciła Skanię na rzecz Szwecji. Być może postać z chorągiewką nawiązuje do powstania ruchu socjalistycznego łączącego związki zawodowe z partią. Finlandię reprezentuje mężczyzna w stroju pasterza, trzymający w rękach duże naczynie z ogniem. Jest on oplątany mackami ośmiornicy. Finlandia w owym czasie - aż do 1917 roku - stanowiła zachowującą autonomię część imperium rosyjskiego. Postać ta symbo¬ lizuje odrodzenie narodowe i kulturowe Finów, kiedy język fiński powoli zyski¬ wał znaczenie obok szwedzkiego. Opisane znaki i symbole w kontekście wydarzeń historycznych można inter¬ pretować bardziej wnikliwie, ale jest to raczej praca dla historyka, a nie etnografa. Pozostanę więc przy ogólnym zarysie. Uderza jednak rozmach i szerokość wiedzy autorów mapy. Trzecia rycina przedstawia mapę Europy z 1924 roku, zamieszczoną w pra¬ sie łotewskiej. Powstała ona w okresie tworzenia podstaw państwa łotewskiego i prawdopodobnie to zadecydowało o jej temacie, jakim były konflikty, zagrożenia i zmiany polityczne w Europie. Największym sąsiadem i jednocześnie zagrożeniem dla państwa łotewskiego był wówczas Związek Radziecki. Tu jest on personifikowany jako brodaty żołnierz radziecki w charakterystycznej czapce budionówce, w walonkach na nogach, ale z zeszytami w rękach. Zeszyty wskazują prawdopo¬ dobnie na zmiany oświatowe i społeczne dokonywane w Rosji, co było również obiektem uwagi państwa łotewskiego. Innego sąsiada z owego okresu - Polskę - reprezentuje wąsaty żołnierz w mun¬ durze i czapce. Siedzi on zwrócony w stronę Niemiec. Jego ręka sięga na Śląsk, co odnosi się zapewne do plebiscytu rozpisanego wcześniej na Górnym Śląsku. Na obszarze Niemiec nie ma wyraźnej postaci ludzkiej, ale jest kilka rąk, z których jedna sięga w stronę Polski. Ręce te wskazują na działania polityczne skierowane przeciwko krajom sąsiednim. Francję personifikuje wąsaty żołnierz w mundurze armii francuskiej i w cha¬ rakterystycznej czapce, z jedną ręką na swoim udzie, z drugą sięgającą do zachod¬ niej części terytorium Niemiec. Wydaje się, że na to przedstawienie wpłynęły kon¬ trowersje francuskie wokół układu zawartego w 1922 roku w Rapallo przez Niemcy i Związek Radziecki. Innym interesującym przedstawieniem jest obszar dawnych Węgier, ukazany z rękami wyciągniętymi do niego ze wszystkich stron. Ręce wychodzą z Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, pozostają w uścisku na obszarze �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 107 Siedmiogrodu. Prawdopodobnie symbolizuje to zmiany polityczne i okrojenie te­ rytorium Węgier na rzecz krajów sąsiednich po układzie w Trianon (w 1920 roku). Anglia ukazana jest tradycyjnie jako dżentelmen w meloniku krzyczący coś w stronę Irlandii, która pokazuje mu palcami gest figi. Wiąże się to zapewne z uzys­ kaniem przez Irlandię niepodległości w 1921 roku. Z pozostałych personifikacji zaznaczona jest tylko twarz Mussoliniego (w owym czasie premiera) na tle granic Włoch, oraz ostroga na bucie, czyli kształt odnoszący się do półwyspu Apeniń¬ skiego. Norwegia przedstawiona jest jako męska twarz z fajką w ręku. Autor mapy uwydatnił te obszary, na których doszło do największych zmian. Wymowne są zwłaszcza ręce sięgające po terytorium dawnych Węgier - Czechosło­ wacji, Austrii, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Żołnierz jako personifikacja Francji sięga po Alzację, a niemiecka ręka wyciąga się po zachodnie obszary Polski, na¬ tomiast ręka polskiego żołnierza zagarnia Śląsk. Ponadto zarysowany jest opór Irlandii wobec Wielkiej Brytanii. Czwarta rycina - z 1926 roku jest uzupełnieniem trzeciej i przedstawia wycinek mapy, odsłaniający intencje Polski zmierzającej do zajęcia lub wywierania wpływu na Litwę, a nawet na Łotwę, szczególnie w Łatgalii. Na rysunku jest przedstawiony Polak w tradycyjnym stroju krakowskim, w czap¬ ce krakusce, butach z ostrogami, z szablą i karabinem. Wykonuje on skok w stronę Litwy i Łatgalii. Na mapie zaznaczony jest Śląsk, postrzegany przez Łotyszy jako ofiara polskiej ekspansji (patrz: Boldane, Demski 2005). Mapa może być potraktowana jako symboliczne wyobrażenie zbiorowości kra¬ jów europejskich. Ma ona charakter polityczny. Obie mapy wykazują pewne po¬ dobieństwa, chociaż łotewska ilustruje sprawy, które w większej mierze interesują samych Łotyszy. Na rysunku znalazły jednak swój wyraz także największe kon¬ flikty i zmiany polityczne w Europie. Mapa łotewska szczególnie podkreśla zmia¬ ny polityczne. Sięganie ręką w czyimś kierunku zawsze oznacza zmiany granic terytorialnych. Mapa węgierska również pokazuje sąsiadów, ale jest bardziej szcze¬ gółowa i poza bezpośrednim uwikłaniem w wojnę rosyjsko-turecką (zobowiązanie do zachowania neutralności), reprezentuje szersze spojrzenie na politykę w Europie. Wydaje się, że na obu rysunkach zilustrowane są podobne siły dośrodkowe i od¬ środkowe, centra i peryferia, a różnica między nimi sprowadza się do większej szczegółowości mapy węgierskiej. Głównym przedmiotem zainteresowania w obu wypadkach (węgierskim i łotew¬ skim) są wyobrażenia sytuacji politycznej jako pełnej konfliktów i sporów między państwami i narodami. Znaki i postacie przedstawione na mapach odnoszą się albo do sytuacji politycznej albo do stylu życia, jaki przypisywano tym krajom. Ry¬ sownicy często posługują się podobnymi emblematami, np. Francja przedstawiana jest jako żołnierz armii francuskiej, Anglia jako człowiek ubrany we frak i melonik. Rzadziej kraje reprezentowane są przez istoty ze świata zwierząt (ośmiornica, skor¬ pion). W karykaturach zwykle są to znaki dehumanizacji obiektu, co można in¬ terpretować jako odzwierciedlenie napiętych stosunków i poczucia zagrożenia. Jednak w przypadku Grecji widzianej jako skorpion chyba chodzi raczej o pokaza¬ nie relacji między wielką Turcją i małą, chociaż groźną na swoim obszarze Grecją. Metafora ośmiornicy sugeruje rozległe i liczne interesy Rosji. �108 DAGNOSŁAW DEMSKI Ryc. 4. Wielka Polska (Svari, 1926). Podpis: Wielka Polska Mój skok jest imponujący, ale jak utrzymać tę pozycję by nie rozdarły się moje spodnie dłużej, 112 Autorzy mapy z Borsszem Janko sprawiają wrażenie bardziej zainteresowa¬ nych innymi krajami, nawet małymi lub odległymi (np. Danią, Kretą, Portugalią) niż autorzy map łotewskich, którzy wydają się śledzić tylko sprawy dotyczące ich bezpośrednio. Między publikacją obu rysunków upłynęło ponad 40 lat, nie można więc wykluczyć pewnych zapożyczeń. Dwie (lub trzy) mapy to jednak zbyt ską¬ py materiał, by odpowiedzieć na pytanie, czy kraje te stosują podobne znaki dla 1 2 Tłumaczenie Ilze Boldane. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 109 prezentacji tych samych narodów lub grup etnicznych. Jednak badania idące w kierunku zestawienia podobnie rozumianych elementów życia społecznego i kulturowego (jak mapy i prezentowane w nich personifikacje poszczególnych krajów) mogą okazać się pomocne dla rozpoznania różnic kulturowych kręgów, w których one powstały. Czy w obu krajach grupy etniczne są postrzegane tak samo? Czy stosuje się te same lub podobne znaki identyfikacyjne? Czy prezentowane są w tych samych działaniach i postrzegane w podobnych interakcjach? Na te pytania znajdziemy odpowiedź tylko wówczas, gdy porównamy więcej karykatur. Tu jedynie sygnali¬ zuję problem badawczy. Relacje etniczne przedstawione wyżej na mapach mają głównie charakter poli¬ tyczny. A co z typowymi tematami etnograficznymi? Ostatnia rycina ilustruje proce¬ sy asymilacji na pograniczu węgiersko-rumuńskim wchodzącym w skład państwa austro-węgierskiego. Rumunia uzyskała niepodległość w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej i na podstawie traktatu berlińskiego w 1878 r., a w 1881 r. została króles¬ twem i przeżywała okres stabilizacji i rozwoju aż do wybuchu I wojny światowej. Powstanie państwa austro-węgierskiego w 1867 r. spowodowało, że Siedmiogród został przyłączony do Węgier (wcześniej podlegał Habsburgom). Dało to początek intensywnej polityce madziaryzacji na obszarach Królestwa Węgierskiego (Siedmio¬ gród, Banat, Słowacja i Chorwacja). Szlachta i elity żyjące w tych regionach w du¬ żym stopniu uległy madziaryzacji (z wyjątkiem Chorwacji). Interakcje, czyli wokól obserwowalnych symboli i znaków etnicznych Każda narysowana postać wyposażona jest w znaki dystynktywne i znajduje się zwykle w jakiejś pozie, jakby zastygłej w ruchu. Te postawy można określić jako, np. odwracanie się, siedzenie tyłem lub sięganie po coś, czyli rodzaj działa¬ nia. I tak wydaje się, że na przykład Rumun poprzez zmianę stroju, a tym samym asymilację, szuka możliwości awansu społecznego (ryc. 5). Chłop - Słowak wygląda, jakby należał do niższej klasy, szuka porozumienia i koalicji z Czechami, a nie z Węgrami (ryc. 2). Sięganie po coś, wyciąganie np. rąk na mapie łotewskiej oznacza tendencje zaborcze pewnych krajów wobec terytorium innego, ale rów¬ nież wpływy, pretensje, czy aspiracje. A zatem większość karykatur przedsta¬ wia scenki odpowiadające specyficznym interakcjom między przedstawicielami różnych narodowości. Ludzi przedstawianych w interakcji można poddawać badaniom wizualnym, ponieważ taka interakcja zorganizowana jest wokół obserwowalnych symboli. Oznaczają one kontakt, styczność, komunikowanie się, ale również przestrzenne usytuowanie jej uczestników. Interakcje można rozumieć jako zachowania ludzi, którzy są nosicielami znaków, wskazujących na ich tożsamość, status czy kompe¬ tencje społeczne (Sztompka 2005, s. 39). Przykładem interakcji będącej dobrą ilustracją tematów etnograficznych jest kon¬ wersja Rumuna na Węgra (ryc. 5), oraz spotkanie Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2). Każda karykatura stanowi obraz interakcji, rozumianej jako zetknięcie się kilku �110 DAGNOSŁAW DEMSKI B - J - r M | . i-liln-"--- !UI. (>• . m m , \TUL łilMjwi, - ORSSZEM JANKO A MWKAIlulMriirt PU Ryc. 5. Rumun przebierający się za Węgra - madziaryzacja mniejszości (Borsszem Janko, 1885). Podpis: Odzyskany syn Matka: wróciłeś wreszcie mój ukochany synu. Teraz będziesz Jani, a nie Ioan. Zdejmij i wyrzuć te rumuńskie łachmany. Znowu zaczniesz rozumieć język twojej matki 13 osób, nosicieli znaków dystynktywnych, odnoszących się do tożsamości etnicz¬ nej. Znaki te są istotne, ponieważ interakcja przebiega w ramach odniesień do nich. Bez znaków identyfikacyjnych, sens jej mógłby być odmienny. Rodzaj komu¬ nikacji, charakter wykonywanych czynności, przestrzenne usytuowanie uczestni¬ ków spotkania, rodzaj sytuacji, jej cel, przedmioty, którymi są otoczeni uczestnicy 1 3 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 111 - stanowią odnoszące się do interakcji dane znaczeniowe uczestników, przedsta­ wione jako obserwowanie znaki, symbole i inne elementy graficzne. Uczestnikami interakcji na ryc. 5 są matka, jej syn i mężczyzna. Matka nosi strój węgierski, syn właśnie zmienił ubranie, ma na sobie typowy węgierski strój, a za nim leżą fragmenty ubioru rumuńskiego. Z tyłu wyłania się postać ubrana po rumuńsku. Uwaga matki i syna skierowana jest na siebie nawzajem, nie interesują się trzecią postacią. Zachowują spokój, widoczne jest zadowolenie z dokonania słusznego wyboru. Trzecia postać biegnie w ich stronę, jest oburzona i wyraża protest przeciw ich działaniu. W tle widać elementy pejzażu odnoszące się do natury - drzewo i wysokie góry - co zapewne wskazuje na Siedmiogród, część imperium zamieszkiwaną przez Węgrów i Rumunów. W drugiej scenie Węgier, Czech i Słowak stoją obok siebie. W centrum uwagi znajduje się odwrócony bokiem Węgier, postać ustawiona jest tyłem do pozosta¬ łych, ale górna część i głowa, jakby odwracają się w ich stronę. Czech napiera na Węgra, trzymając w ręku instrument i grając na nim. Jest tu postacią aktywną. Stojący za jego plecami Słowak zastygł w ruchu, podążając za Czechem. Spoglą¬ da na niego, jakby reagował na jego działanie. Łapiąc Czecha za marynarkę i ramię, próbuje go powstrzymać, aby nie szedł w stronę Węgra. W tle widać góry i krajobraz części imperium austro-węgierskiego zamieszkiwanego przez Słowa¬ ków. Tekst towarzyszący rysunkowi odpowiada temu, co zobrazowano w posta¬ wach i ruchach uczestników. Te obrazy i mapy dają podstawy do wyciągnięcia następujących wniosków. To, co jest obrazowane odnosi się do określonego stereotypu funkcjonującego na Węgrzech lub na Łotwie. Po wydzieleniu poszczególnych danych, odnoszących się do przedstawianych jednostek, działań i interakcji, należy zastanowić się co odnosi się do jakiego stereotypu. Na początku należy jednak wyjaśnić, przed¬ stawiciele jakich narodowości lub grup etnicznych stają się najczęściej obiektem karykatur, komu przypisywane jest większe, a komu mniejsze znaczenie oraz członkowie których narodów w ogóle nie stają się przedmiotem zobrazowania. Po pierwsze, dla Węgra „innym" był Rumun, Słowak, Czech i Austriak znani nam z rysunków, ale również Niemiec, Serb, Cygan, Żyd, Chorwat - niewidoczni na tych przedstawieniach, choć obecni w wielu innych karykaturach z tego okresu. Każdy z nich posiadał charakterystyczne cechy, dzięki którym był rozpoznawalny dla Węgrów. Te cechy dystynktywne służą jako znaki przynależności etnicznej. To na przykład elementy stroju, cechy fizyczne, czy jakieś atrybuty. W karykaturach pojawiają się obrazy wszystkich sąsiadów i mniejszości, jak również przedstawi¬ cieli innych większych narodów Europy. Zabrakło karykatur Ukraińców i miesz¬ kańców krajów bałtyckich. Ich znaczenie dla Węgrów musiało więc być niewielkie. Węgier w interakcjach z innymi występuje najczęściej jako pan, bogacz, ofi¬ cer, urzędnik. Słowak z kolei przedstawiany jest jako chłop, biedny, zabobonny, pracownik fizyczny, człowiek natury, pijący alkohol. Czech widziany jest jako zmagający się z Austriakami, uporządkowany i zorganizowany pracownik. Ru¬ mun przedstawiany jest najczęściej jako barbarzyńca, z jednej strony odwołujący się do mitycznej przeszłości, w której dominowała kultura łacińska z Rzymem �112 DAGNOSŁAW DEMSKI jako centrum, a z drugiej - biedny, dziki, gwałtowny, niecywilizowany, również człowiek natury. Dla Węgra Rumun był uosobieniem zacofania i barbarzyństwa. W Czechach widziano pewien stopień ucywilizowania, nastawienia na nowoczesność. Podob¬ nie Niemcy i Austriacy pełnili rolę nauczycieli i nośników cywilizacji, nowoczes¬ nej gospodarki, modernizacji. Ciągle pokutował stereotyp Słowaka jako chłopa, pracownika fizycznego, biednego i zapóźnionego cywilizacyjnie. Podobnie w Ser­ bach i Chorwatach widziano głównie zapóźnienie cywilizacyjne, agresywność, skłonności do kłótni. Wszystkie te stereotypy znajdziemy w karykaturach. Dla Łotysza „inny" był przede wszystkim Rosjanin, Niemiec, Litwin, Polak, a także Estończyk, Żyd i Cygan . Rosjanin był postrzegany jako reprezentant rozwiniętej kultury, wspaniałej tradycji, nauczyciel w wielu dziedzinach życia społecznego i kultury. Widziano w nim jednak również zagrożenie dla niezawis¬ łości kraju. Związek Radziecki był dla wielu Łotyszy, także Łatgalczyków, do¬ brym przykładem wyrównywania szans mniejszych narodów, nosicielem oświaty. Hasła socjalistyczne znalazły swój rezonans na Łotwie w okresie dwudziesto¬ lecia międzywojennego. Niemiec widziany był przez Łotysza jako dawny surowy pan (niemiecki baron), odpowiedzialny za śmierć wielu ludzi, ale także jako nauczyciel porządku, prawa i kultury. W Polaku dostrzegano aktualne zagrożenie z powodu reformy rolnej, która w Łatgalii dotknęła głównie ziemiaństwo pol¬ skie. Było to powodem lokalnych konfliktów i napięć. Łotysze obawiali się zapę¬ dów imperialnych Polaków. W ich oczach Polak był człowiekiem wywyższają¬ cym się, butnym, chełpliwym, a z drugiej strony niezorganizowanym, kłótliwym, pijanym i bezmyślnym. Te stereotypy spotykamy na Łotwie (więcej: Boldane, Demski 2005) i na Węgrzech - omawiane np. w pracy przedstawiającej wpływy innych kultur na wyrażenia funkcjonujące w języku węgierskim w końcu X I X wieku (Toth 1994). Wstępne wnioski należałoby oczywiście uzupełnić, zmodyfikować i zweryfiko¬ wać w toku dalszej analizy większej ilości danych. Można jednak stwierdzić, że te tendencje i stereotypy etniczne znalazły swój wyraz także w karykaturach. Z porównania przedstawionych tu map pochodzących z dwóch krajów można wyciągnąć wnioski dotyczące stopnia zainteresowania danymi państwami czy narodami - odzwierciedla go szczegółowość detali. Wynika z tego również, że im dalej od centrum położone są obiekty, tym bardziej stereotypowe stają się wyobra¬ żenia na ich temat. To jeden typ stereotypu. Drugi jego rodzaj kształtuje się nie z braku bezpośrednich informacji, ale przeciwnie - na podstawie długoletnich do¬ świadczeń wynikających z bezpośrednich kontaktów np. między sąsiadami. Moż¬ na przyjąć, że wyobrażenie zależy od intensywności doświadczeń istotnych dla mieszkańców danego regionu, od okoliczności, w jakich karykatura powstawała oraz jej celów. Odpowiada to zróżnicowaniu pomiędzy znaczeniami zakorze¬ nionymi i ugruntowanymi w powszechnych, materialnych, relacjach społecznych 14 1 4 Twierdzę tak na podstawie karykatur, które nie zostały przedstawione w tym artykule, z który¬ mi jednakowoż się zapoznałem. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 113 i praktykach kulturowych, a sferą znaczeń o rodowodzie bardziej językowym niż płynącym z konkretnych doświadczeń . Obecność odpowiedników przedstawia¬ nych obiektów w życiu społecznym, a przez to wyższy stopień konkretyzacji ich obrazu, czyni je bardziej znaczącymi dla odbiorcy, a stereotypy głębiej zako¬ rzenionymi niż w wizerunkach oderwanych od „namacalnych" odniesień do istot¬ nego doświadczenia zbiorowości. W zależności od sposobu przedstawienia - będącego odpowiednikiem relacji społecznych - „inny" występuje jako zagrożenie, jako posługujący się niezro¬ zumiałymi wartościami, jako niezasymilowany element. Im ostrzejsza jest kary¬ katura, np. posługująca się przedstawieniami zdehumanizowanymi, tym dalej na skali obcości znajduje się tak symbolizowana grupa etniczna. W zaprezentowanych tu karykaturach widoczne są różnice między przedsta¬ wieniami tworzonymi przez liberalne pismo wydawane w imperium zajmującym duży obszar Europy, a karykaturami powstałymi w małym państwie wkrótce po jego uzyskaniu niepodległości, a więc zagrożonym w swojej integralności i zmu¬ szonym do udowadniania prawa do istnienia. 15 WNIOSKI Analizując kilka wybranych karykatur widzimy na co Węgrzy i Łotysze zwra¬ cali uwagę w przedstawianych obrazach „innych". Były to przede wszystkim sytuacja polityczna w Europie oraz style życia (mapy na ryc. 1, ryc. 3), relacje etniczne (ryc. 2), procesy asymilacji (ryc. 5) oraz problemy graniczne (ryc. 4). W przypadku przedstawień dotyczących Anglii, Francji i Niemiec, obserwacje Węgrów i Łotyszy były zbliżone. Odwoływały się w ten sposób do takich wymia¬ rów życia społecznego jak polityka, zjawiska społeczne (asymilacja, madziary¬ zacja), a w mniejszym stopniu do stylu życia danego kraju. Skoro żart ma służyć obnażaniu funkcjonowania dominujących dyskursów spo¬ łecznych, to jakie dominujące dyskursy obnażają przedstawione wyżej karykatury? Skok Polaka w stronę Łotwy (ryc. 4), z jednej strony zagraża granicom Łotwy, co znajduje swoje odniesienia w sporach granicznych między obu krajami, jak również we wspieraniu przez Polskę praw ziemiaństwa polskiego w Łatgalii. Z drugiej jednak - jego obraz narysowano tak, że równocześnie odsłania on słabość pań¬ stwa polskiego widzianą przez autora karykatury (stary karabin, szabla, opadające spodnie). W interakcji Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2) żart unaocznia różnice między polityką rządów elit (zabieganie Czechów o względy Węgier), a naturalną bliskością i skłonnością ku sobie narodów czeskiego i słowackiego. Karykatury łotewska (ryc. 4) i węgierskie (ryc. 2, ryc. 5) służą budowie jed¬ ności każdego z tych narodów, ale odsłaniają równocześnie aktualne napięcia spo¬ łeczne takie jak spory graniczne, procesy asymilacji, czy madziaryzację mniejszości 1 5 Paul Willis zwrócił uwagę na odrębności znaczeń posiadających nośniki fizyczne (pozajęzykowe) i językowe (2007). �114 DAGNOSŁAW DEMSKI rumuńskiej. Wynika z tego, że punkt widzenia autorów karykatur mający źródło w od¬ miennych doświadczeniach i kontekście kulturowym wpływa na obrazy „innego". W kategorii obrazów „innych" grup etnicznych trudno dostrzec wspomniany wyżej mit nowoczesności - ciągłego podważania tego, co stare. Tego typu wątki obowiązywały w żartach na temat modernizacji, natomiast w kwestiach etnicz¬ nych karykatury owego czasu stały na straży tradycji i jedności grupy. O ile w łotewskich pismach satyrycznych nie znalazłem obrazów podejmujących temat łotyszyzacji mniejszości, to jednak w karykaturach (np. ryc. 5) zamieszczonych w liberalnym piśmie satyrycznym Borsszem Janko, obrazy madziaryzacji nie słu¬ żyły budowaniu jedności, lecz raczej odsłaniały drugą stronę procesu asymilacji mniejszości etnicznych - ich protesty i niezadowolenie . Wydaje się, że karykatury mogą stanowić źródło badań etnograficznych, ponie¬ waż zawierają znaki dystynktywne, postawy sugerujące działania i scenki interakcji między członkami różnych narodowości. Choć uważam, że porównanie materia¬ łów z kilku kręgów kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej może dostarczyć pewnych danych i umożliwić wstępne refleksje i konkluzje, podsumowując, chciał¬ bym postawić pytanie, na które nie mam jeszcze gotowej odpowiedzi: czy wszyscy jesteśmy zakładnikami własnych tradycji kulturowych i czy każda kultura wytwa¬ rza własną prawdę o świecie? W karykaturach przedstawiających interakcje między przedstawicielami różnych grup etnicznych najczęściej pojawiają się sytuacje należące do kategorii relacji między grupami, będące na ogół odzwierciedleniem aktualnych problemów np. nieporozumień granicznych polsko-łotewskich, polsko-litewskich; zmian sytuacji społecznej w krajach bałtyckich po uzyskaniu przez nie niepodległości, czy szerzej konfliktów między narodami. Porównanie kilku karykatur, z których jedne traktują o stosunkach sąsiedzkich, a inne skupiają się na szerszych zjawiskach europejskich otwiera perspektywę po¬ znania różnych poziomów stereotypizacji etnicznej w rozważanych karykaturach. Stwarza też szansę na odnalezienie w nich elementów uniwersalnych, oderwanych od aktualnych wydarzeń, chociaż także wyrażanych na gruncie lokalnym. Karykatury należą do rzeczywistości społecznej i kulturowej. Są jednym z wielu nośników kultury - graficznym zapisem, skierowanym do stosunkowo wąskiej grupy odbiorców, ale jednocześnie odbiciem relacji społecznych w danej rzeczy¬ wistości oraz relacji etnicznych. Porównanie karykatur prowadzi mnie do przekonania, że wizja świata w nich przedstawionego zależy zarówno od pozycji, jaką zajmuje jej twórca, jak i od jego punktu widzenia zakorzenionego w osobistych doświadczeniach. To, co wydaje się znane i jedyne w kręgu danej kultury, traci swoje znaczenie dla członków innego kręgu. Oznacza to, że istotne wyobrażenia wymagają „zaczepienia" poza języ¬ kiem, w doświadczeniu zbiorowym, stąd bierze się ich zróżnicowanie. 16 1 6 Pochodzące z nieco późniejszego okresu (od 1893 r.) karykatury pisma satyrycznego Herko Pater, reprezentującego kręgi chrześcijańskie, w kwestii obrazów grup etnicznych w większym stop¬ niu służyły budowaniu jedności narodowej Królestwa Węgier. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 115 Intencją karykatur „innych" było ustalanie tożsamości etnicznej oraz wyra¬ żanie dystansu wobec zbiorowości dominującej poprzez redukowanie rzeczy¬ wistości do schematycznych obrazów, łatwo rozpoznawalnych przez odbiorców. Zbiór kilku znaków definiował „charakter" obcego, a przedstawienia stanowiły katalog jego cech, odpowiadający stereotypom obecnym w lokalnym obiegu. Za tymi identyfikatorami „innych" grup etnicznych nie widać indywidualności jednostek. Tematami karykatur są interakcje przekładające się na zjawiska spo¬ łeczne obecne w fazie formowania się państw narodowych na Węgrzech (np. ma¬ dziaryzacja, germanizacja Węgrów, modernizacja, asymilacja, dyskurs nowego ze starym, czy nowe kontra zacofany mieszkaniec Mucsan) i podobnie na Łotwie (modernizacja, asymilacja). Spośród innych tematów dla etnografa, obecnych w karykaturach niezamieszczonych w tym artykule - można wymienić charakterystyczne dla „innych" elemen¬ ty obyczaju, osobliwości rytuałów, obrzędów (np. pogrzeby), zabobony, odmien¬ ności prawa lokalnego (np. Cyganie), scenki z zabaw (np. karczma), specyficzne obiekty wartościowane przez „innych", czy przymioty charakteru narodowego. Jak widać, repertuar tematyki powiązanej z etnicznością pojawiającej się w kary¬ katurach jest bogaty. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1935, Megalomania narodowa, Rój, Warszawa. C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember, Cambridge University Press, New York-Cam¬ bridge. D o u g l a s M a r y 2007, Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. G a r l i c k i A n d r z e j 2004, Tło historyczne, [w:] Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, kwiecień-czerwiec 2004, Muzeum Karykatury w Warszawie, s. 11-13. G y o n g y K a l m a n 2008, Magyar karikaturistdk adat-es szignótdra 1848-2007, Abra KKT, Budapest. H e r z f e l d M i c h a e l 2007, Zażyłość kulturowa. Poetyka społeczna w państwie narodowym, WUJ, Kraków. O b r ę b s k i J ó z e f 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-24. S z t o m p k a P i o t r 2005, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, War¬ szawa. T ó t h B e l a 1994 [1901], Szdjrul szdjra. A magyarsdg szdllóigei, Akademiai Kiadó, Budapest (Reprint). W i l l i s P a u l 2007, Wyobraźnia etnograficzna, WUJ, Kraków. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1930/31, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegląd Socjologiczny, t. 1, nr 2-4. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI DAGNOSŁAW DEMSKI IMAGES OF THE 'OTHER' I N ETHNIC CARICATURES - SUBJECT FOR ETHNOGRAPHER? Summary The article compares several ethnic caricatures published in the satirical press between second half of the 19th and first half of the 20th centuries. It suggests how to study the caricature of the Other in social context. The basic premise is that images of the Other reflect the dynamic of social division. So the task for researcher is to grasp categories, which emerge and strengthen the sense of belonging, and thus to grasp specific lines of social division. Categories, integrated as subjective feelings, always get the more substantial expression: outer signs distinguishing members of the par¬ ticular collective from those beyond it. Set of signs has identity functions and makes a simplified picture of the group members consisting of external elements like: dress, physical features, and attributes concerning the values perceived as meaningful for Others. Such image is a reflection of the dynamics working between two groups. And under such frame an image goes under transforma¬ tion into a stereotype - from a device originally served to keep social distance and to strengthen the group coherence, into an image often detached from original reality and 'hanging in the air'. Author focuses on ethnic images only and proposes three research perspectives. First, attempt to decode the viewpoint of the caricaturist (e.g. Poles in the eyes of Hungarians). Second, to compare the mutual images made by the neighboring nations (e.g. Poles and Lithuanians in caricatures). Third, to compare particular themes, objects and elements corresponding in several cultures (e.g. Gypsies or assimilation in caricatures of Central and Eastern European countries). Each perspective enables focus on the different aspect of the images of the Other in caricatures, and reveal the various coincidences between images and the social and cultural contexts. Each figure drawn by caricaturist is equipped with distinctive signs and particular posture, frozen in motion, thus representing their popular roles in ethnic interactions. Comparing ethnic caricatures it might be said that attention of their authors focused on political situation in Europe and lifestyles (on maps), as well as ethnic relations, border disputes and social phenomena (e.g. assimilation). Figures presented in the article are used to build the unity of the state, but also disclose the areas of social tensions. Myth of modernity is present in caricatures depicting the local peculiarities of moderni­ zation, but ethnic caricatures from official press guard tradition and unity. In the liberal Borsszem Janko journal the images of magyarization (assimilation to Hungarian culture) reveal the dark side of assimilation of minorities in Hungary in the end of 19 century - their protests and discontent. Comparison of ethnic caricatures from distinct countries, brings to the conviction that worldview depends on position occupied by artists in the society, and on individual viewpoints rooted in personal experiences. That what seems to be well-known and exceptional in one cultural, might have no meaning for the other group. It means that meaningful images demand 'reflection' beyond the sphere of language and are embedded in the collective experience. th D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: sanosara2@yahoo.ca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda8ac6d709ed29e5c5ac463e1b8a64d.pdf 63bb0ad3b224060691bdd6acf6ec8118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1575 Title A name given to the resource 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela/ ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.117-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M S K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U . C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha, odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag) odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio­ tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu, jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje, specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów­ nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją. 1 MIT 2 C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj­ pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie­ lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de­ m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy­ p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie 3 1 W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag. Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984. Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1). 2 3 �118 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii (Uttar Pradesz) tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny, później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot, magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności (amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami. D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte­ rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr. „ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności. 4 5 M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo­ bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n ­ duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag, 4 5 Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny. Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik. �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 119 czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz­ n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar, serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n . HISTORIA Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y ­ wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w ­ skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande 1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j . Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra­ yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą 12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r. miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny. Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a ­ nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej­ sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda. P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai, na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś­ cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen­ t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar­ czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na �120 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ­ t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti. Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia­ n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e . Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i ­ tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak­ terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą ­ cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza­ nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple­ m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan- �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 121 gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit. D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier­ ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące: • pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia­ d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą, a ludzi uznawano za wysoko urodzonych; • drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha, Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi­ siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu, G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego, ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po­ siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy; • ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed­ nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999). W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej. Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie 6 6 Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath, D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja. L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU) W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona­ m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa­ ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w . Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze­ nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze­ wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie­ biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po­ stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w , był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " . Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw­ dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 123 indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied­ nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u . R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64). M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ­ t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs­ cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad­ regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania. PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego, czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd. Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez 27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień­ stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie­ pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco­ we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz. 7 7 W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia 27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro­ logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed­ stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól­ nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo­ ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna­ czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988). D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę­ d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule. C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne, k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry­ t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y ­ znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach: H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana (Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra; Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u (Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha; U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a (Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ; Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a . 8 9 8 Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ­ życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn. Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu Bhadrapada. 9 �125 12-LETNI CYKL JOWISZOWY Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha) i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza) i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha). W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach. Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach Hardwar Prajag Udżdżain Nasik 1915 1927 1939 1951 1963 1975 1986 1998 2010 1918 1930 1942 1954 1966 1978 1989 2001 2012 1921 1933 1945 1957 1969 1981 (1980) 1992 2004 2016 1924 1936 1948 1960 1972 1984 (1980) 1995 1991 2007 (2003) 2015 W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien­ nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik. G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od­ b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem), a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie. 10 1 0 11 Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst­ kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po jej ujście Gangasagar. W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu. 1 1 �126 DAGNOSŁAW D E M S K I Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami. Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni, który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie (Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor. Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę : samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara. 5 K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do 12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom­ niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a , wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej. C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) . Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok. Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda­ rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków, przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o . 12 13 Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a ­ snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej 1 2 W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi­ lenia wiosennego. Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji, duchowości, oddawania czci bogom. 1 3 �Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra) Nazwy lat z cyklu/rok 13. Pramadi 1. Prabhawa 1987 25. Khara 1999 14. Wikrama 2. Wibhawa 1988 26. Nandaná 2000 15. Wrisza 3. Śukla 4. Pramoda 1991 29. Manmatha 18. Tarana 6. Angiras 1992 30. Durmukhi 31. Hemalambi 20. Wyaya 8. Bhawa 9. Yuwan 32. Wilambi 21. Sarwadżit 1995 33. Wikari 1996 34. Sar vari 23. Wirodhin 11. Iśwara 1997 35. Pława 24. Wikrita 12. Bahudhanya 1998 4. Karka Maha Magha 5. Simha 2041 Maha 2042 Phalgun 2031 Maha 57. Rudhirodgarin 2043 Czaitra 58. Raktaksza Maha 2044 Waisakha 2045 Maha Dżyesztha 2046 Maha Aszadha 59. Krodhana 47. Pramadin 2033 60. Kszaya 48. Ananda 2022 Maha 2040 Pausza 2032 2021 36. Śubhakrit 2010 54. Raudra 56. Dundubhi 46. Paridhawin 2020 2009 3. Mithuna 2030 45. Wirodhaka 2019 2008 Maha 2039 Margaśirsza 55. Durmati 44. Sadharanya 2034 1. Mesza 53. Siddharta 2029 2018 2007 22. Sarwadharin 10. Dhatri 43. Saumya Maha Aświna 12. Mina 2. Wriszabha 2028 2017 2006 1994 42. Kilaka 11. Kumbha Maha 2038 Kartik 2027 2016 2005 1993 41. Plawanga Maha Sravana 52. Kalayukta 2026 2015 2004 19. Parthiva 7. Śrimukha 40. Parabhawa 2014 2003 2037 2025 Znak zodiaku {rosi) Maha 2036 Bhadrapada 51. Pingala 39. Wiśwawasu 28. Dżaya 17. Subhanu 5. Pradżapati 2024 2013 2002 2035 50. Nala 38. Krodhin 27. Widżaya 16. Czitrabhanu 1990 49. Rakszasa 2023 2012 2001 1989 37. Sobhana 2011 Wielki miesiąc 6. Kanya 7. Tula 8. Wriszczika 9. Dhanus 10. Makara �128 DAGNOSŁAW DEMSKI 14r stacji księżycowej (nakszatra) o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla­ n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych, Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k . Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej. S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne (snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów. I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w (amavasyá) miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha). C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca. W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to: pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri (pełnia miesiąca Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha), r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w 15 1 4 Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch Księżyca, a nie Słońca. Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza indyjskiego przesilenie zimowe. 1 5 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 129 miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia­ no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą . P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie, gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta. Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio­ nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n ­ tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo - całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e , co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz­ nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła­ w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek. U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI) K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini, asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo­ planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń , przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza „ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają­ cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w , pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb. Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl. N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y . Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy 16 17 1 6 Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, 1 7 pracy. słońce, kogut, tygrys, �130 DAGNOSŁAW DEMSKI p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej. W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani­ zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt. T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant) k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i . 18 Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra­ jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy­ bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel­ g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają­ cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami, ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa­ nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n ­ figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer, n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów. wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw. Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów­ nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara). 1 8 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 131 ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel­ grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy­ szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy. Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon, a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię­ dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d . N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy­ szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy. Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru), przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza), w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja). Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam) 0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu, rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze, iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci 1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia. D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze­ nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć �132 DAGNOSŁAW DEMSKI ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone­ go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez­ p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar­ śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii. S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na­ leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi­ ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha). O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy­ cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za łączące żywych ze światem z m a r ł y c h . O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce­ t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze­ gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy­ czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san­ kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz­ kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie­ rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie. W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od­ p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji. D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y ­ żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np. b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym­ bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo­ gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 133 w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n ­ figuracji astronomicznych na niebie. * C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a ­ dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza­ cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l ­ ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy. Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie: k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji, podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar­ dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio­ rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a . Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs­ two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz­ wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw­ szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po­ szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a . �134 DAGNOSŁAW DEMSKI LITERATURA B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi. C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań. D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History and Literature, Calcutta. E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet. Indian Chronography. brw. Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa. Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad. R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi. Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa. S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi. T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ­ czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182. DAGNOSŁAW DEMSKI T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM. T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA Summary Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun. Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the elements of the Kumbha cycle of festivals described here. The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho­ logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism. The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle in calculations are the exemplification of its second link. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca3c7005c931bf425b463d456370a47.pdf c9d1e4260c6e72c2b12efc911ebc64eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1488 Title A name given to the resource Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.73-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa CUDZOZIEMCY W N A L I B O K A C H . W OKRESIE OD POCZ. X V I I I DO K O Ń C A X I X W. Dzisiejsze Naliboki to mała, licząca 5 tys. mieszkańców wieś w Puszczy Nalibockiej. Leży ona z dala od głównych szlaków komunikacyjnych prowa­ dzących z zachodu na wschód, Baranowicze-Stołpce-Mińsk czy Grodno-Lida-Wołożyn-Mińsk. Dzisiaj pracę można znaleźć jedynie w upadającym kołchozie lub przy wyrębie lasu, a młodzi jeśli tylko mogą uciekają do miast. We wsi Naliboki stoi kościół, sklep, zamknięta stołówka i hotel. Uwagę zwraca cmentarz, mimo iż jest częściowo zniszczony. Na nagrobkach czytamy napisy w języku polskim, po rosyjsku, rzadziej po białorusku. Znaleźć tu można nazwiska miejscowej ludności, ale także niemieckie i angielskie . Odległa przeszłość zatarła się już w pamięci mieszkańców Nalibok, a prze­ cież jest to miejsce, jakich wiele na Litwie i Białorusi. Miało ono w historii chwile swojej świetności, na które złożyło się wiele zdarzeń z życia mieszkań­ ców, ale także osadników i przybyszów z innych stron. W artykule tym przedstawię materiały na temat osadników, jacy pojawili się w Nalibokach w X V I I I i X I X w.; wiązało się to z działalnością gospo­ darczą kolejnych właścicieli dóbr nalibockich, Radziwiłłów, Wittgensteinów i ich następców. Pomijam natomiast ruchy ludności wywołane przez działania wojenne i powstania. Pod pojęciem osadników rozumiem ludność obcą, sprowadzoną w te strony i osadzoną przez właścicieli dóbr w związku z podjęciem przez nich nowej działalności gospodarczej, wykorzystującej naturalne surowce Puszczy. Byli to ludzie przeznaczeni do wykonywania fachowej roboty, a więc początkowo budnicy, później majstrzy oraz robotnicy wyrabiający i szlifujący szkło, majst­ rzy i robotnicy huty żelaza i ludwisarni oraz kadra administracyjna tych zakładów. Przeważnie byli to Niemcy, w pierwszej fali osadnictwa z Saksonii, w drugiej z Hesji i poddani Pruscy, ale również mieszkańcy guberni warszaws­ kiej, siedleckiej, suwalskiej. Powstanie nowych zakładów przemysłowych spo­ wodowało również zmiany wśród ludności miejscowej, m.in. przyuczenia do zawodu i mistrzostwa w fachu, umożliwiało awans w społeczności lokalnej. 1 1 A n a l i z ę n a p i s ó w na nagrobkach cmentarnych w Nalibokach przedstawię w opracowaniu. oddzielnym �74 DAGNOSŁAW DEMSKI Głównym bogactwem Puszczy są różne gatunki drewna i pokłady rudy darniowej w powszechnie występujących tu błotach. Sposób wykorzystania naturalnych surowców zależał od zapotrzebowania na określone produkty, głównie poza granicami kraju, jak również od poziomu stosowanych techno­ logii. Rozwój przemysłu manufakturowego na zachodzie Europy stworzył zapotrzebowanie na różne produkty pochodzące m. in. z przetwórstwa surow­ ców leśnych, w tym potaż, popiół, drewniane belki, wanczos, maszty, klepkę itp. Wobec braku lasów na zachodzie rozwinął się eksport drewna i produk­ tów leśnych ze wschodniej i środkowej Europy. W dobrach królewskich i magnackich rozpoczęła się na wielką skalę eksploa­ tacja puszcz, a połączenia wodne z portami Bałtyku ułatwiały transport produk­ tów z nich pozyskiwanych. Kiedy przemysł rozwinął się także w Rzeczypospolitej, to staraniem magnatów zakładano liczne manufaktury, w tym huty szkła, które z uwagi na proces produkq'i sytuowano w pobliżu lub na terenie puszcz. Eksport potażu ustał, ale surowce lasu wykorzystywano na miejscowe potrzeby. W dobrach radziwiłłowskich do 1725 r. eksploatowano drewno, produko­ wano potaż, co było głównym źródłem dochodów z eksportu. Założenie huty szkła w Nalibokach, Urzeczu, a także w Wiszniewie, stworzyło nowy rynek pracy i zbytu. Postawienie huty i utrzymanie wysokiej jakości produkcji szkła zmusiło Radziwiłłów do sprowadzenia fachowców cudzoziemskich znających technologie wytopu szkła, umiejących wybudować fabryki i uruchomić w nich produkcję. W ten sposób pojawiła się pierwsza fala osadników niemieckich związana z produkcją szkła. W późniejszym czasie koszty wynajmu cudzo­ ziemskich robotników zmniejszono przez zastąpienie ich miejscowymi, wyu­ czonymi fachowcami. Od 1844 r działała huta żelaza w Kleciszczu. Była ona nowocześniejszą fabryką niż działające już wcześniej w różnych częściach Puszczy tradycyjne rudnie. Postawiono nowe piece, a uruchomienie produkcji żelaza wymagało także sprowadzenia i wynajęcia robotników cudzoziemskich znających się na tego typu technologii produkcji. Tak pojawiła się druga fala osadników z Niemiec. Produkcja potażu i wyrąb lasu, eksploatacja surowców leśnych związana z produkcją szkła oraz wytop żelaza i odlewanie form to 3 etapy przemy­ słowego wykorzystania surowców Puszczy, a każdy z nich rozpoczynał się od sprowadzenia fachowców. Pierwszy z nich rozpoczął się prawdopodobnie w X V I I w. i skończył na początku XVTII w. Nie ma wielu dokumentów archiwalnych na ten temat, jednak prawdopodobnie towarzyszyło temu spro­ wadzanie osadników z ziem polskich, tzw. budników. Drugi z nich rozpoczął się od chwili uruchomienia huty szkła w 1725 r. i trwał aż do jej zamknięcia w 1866 r. Ostatni etap rozpoczął się od wzniesienia nowej huty żelaza w Kle­ ciszczu w 1844 г., chociaż produkcję żelaza w rudniach notowano już w dru­ giej połowie X V I I I w. W pierwszych dwóch okresach dobra nalibockie należa­ ły do Radziwiłłów i działalność przemysłowa w Puszczy związana była z szer­ szą polityką gospodarczą Radziwiłłów. Ostatni etap zainicjował nowy właś­ ciciel dóbr nalibockich Piotr Wittgenstein, a kontynuowali kolejni właściciele. �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 75 Jak widzimy, w okresie od X V I I do końca X I X w. w dziejach Nalibok zanotowano 3 fale sprowadzania obcych osadników. Pojawia się pytanie czy pozostały ślady po tych 3 falach przybyszów wśród dzisiejszych mieszkańców Nalibok? Dane z ksiąg meldunkowych Nalibok i okolicznych wsi wskazują na to, że wśród mieszkańców Nalibok przeważają tradycyjne nazwiska miejs­ cowe. Współcześnie do przyjezdnych należą przedstawiciele administracji koł­ chozu, nauczyciele. Powszechnie panuje przekonanie, że większość mieszkań­ ców okolicy należy do starych rodów miejscowych. Należało by sprawdzić czy potwierdzają to źródła archiwalne? Jeśli tak, to kiedy przybyli lub od kiedy wymieniani są w dokumentach archiwalnych? Jeśli przybyli w określonym czasie, to w jakich okolicznościach? Czy przez ostatnie 250 lat od czasu, kiedy pojawiły się pierwsze materiały archiwalne, w Nalibokach mieszkali tylko przedstawiciele tych rodów? Czy mieszkały także inne rody, których już nie ma? Jakie? Skąd przybyły i w jaki sposób odeszły? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w artykule. Przedstawię procesy osadnicze i ruchy ludności na terenie obejmującym dawne dobra nalibockie w tym: Naliboki oraz wsie Niestierowicze, Jankowicze, Prudy, Rudnia, Kleciszcze, zaścianki Cielechowszczyzna, Holendernia, Śmiejno, Budy, Nowosiółki oraz nie należąca do majątku wieś Terebejno. Wykorzystując źródła archiwalne pokażę, że wraz z budową nowych lokalnych zakładów przemysłowych pojawiali się nowi osadnicy spoza społeczności lokalnej. Tacy osadnicy stawali się elementem obcym w społeczności lokalnej, a dzięki swej profesji zajmowali najwyższe pozycje w lokalnej hierarchii społecznej. Działalność zakładów powodowała także ruch wśród miejscowej ludności. Część z nich po przyuczeniu do zawodu uzyskiwała awans społeczny. Większość przybyłych po kilku latach pracy wyjeżdżała, chociaż byli i tacy, którzy zostali. Przedstawię także w miarę możliwości ich nazwiska, rodowód, narodowość. Niektórzy pracowali i mieszkali krótko w Nalibokach, po czym wracali do siebie lub przenosili się do innych zakładów. Inni zakładali tu rodzinę i zostawali na dłużej. Pewna część przybyszów osiadła tu na stałe wtapiając się w lokalną społeczność. Celem artykułu jest pokazanie, że nawet tak mała społeczność lokalna, jaką są dzisiejsze Naliboki posiada niesłychanie bogatą przeszłość, a ludzie tworzący ją mają różne, nie tylko miejscowe korzenie. Udowodnię, że korzenie niektórych istniejących dzisiaj rodów nalibockich sięgają odległej przeszłości, co najmniej początków X V I I I w. * * * Omawiany przeze mnie okres, dość obszernie udokumentowany w źród­ łach archiwalnych, prawie półtora wieku 1725-1900, był epoką wyjątko­ wej ruchliwości etnicznej i społecznej nie tylko w dobrach radziwiłłowskich, po-radziwiłłowskich i po-wittgensteinowskich. Zatrudnianie cudzoziemskich rzemieślników w polskich manufakturach było powszechne w X V I I I w. Były to czasy panowania Sasów, upadku i rozbiorów Rzeczypospolitej, okres �76 DAGNOSŁAW DEMSKI stopniowego przechodzenia od struktury feudalno-stanowej do nowo powsta­ jącej kapitalistyczno-klasowej. Wiek X V I I I charakteryzowało jeszcze istnienie struktury stanowej, która to powoli ulegała osłabieniu i rozwarstwieniu. Wiek X I X przyniósł jej ostateczny rozkład, a w połowie tego wieku zaczęły przewa­ żać nowe układy klasowe, zarysowane zaledwie w drugiej połowie XVTII w., choć około 1870 r. nie wszędzie były jednakowo dojrzałe. Widoczny jest proces zamierania jednych warstw oraz narodziny innych warstw i klas spo­ łecznych, procesy integrujące i dezintegrujące dotychczasowe status quo. Prze­ śledzić ten proces można również na przykładzie rodów nalibockich. W 1555 г., wraz z przejęciem Nalibok i południowej części Puszczy Nalibockiej przez Radziwiłłów, znalazły się one w tzw. kluczu nieświeskim. Po przeprowadzeniu „pomiary włócznej" w dobrach magnackich w 1558 r. (Demski 1994, s. 64) w skład klucza wchodziły takie dobra jak Lubcz, Niehniewicze, Derewno z Chotową, Kojdanowo. Pozostawały one w rękach Radziwiłłów do 1813-1838 roku, czyli przez ponad 260 lat. W tym czasie założono hutę szkła (1725) i szlifiernię w Jankowiczach (ok. 1737) oraz fabrykę żelazną w Rudni (1766). Jeden z ostatnich właścicieli klucza ks. Dominik Radziwiłł był oficerem armii Napoleona. Kiedy zginął na wojnie w 1813 r. sprawą otwartą była sukcesja po nim i ciągnęła się aż do 1838 r. Jednak zaraz po jego śmierci za spadkobierczynię majątku, w tym Nalibok, uznano jego niepełnoletnią córkę Stefanię. Wydano ją za mąż za feldmarszałka Piotra Wittgensteina. Stefania zmarła w 1832 г., a dobra odziedziczyła ich córka Anna. W tym okresie postawiono piece huty żelaza w Kleciszczu. Wraz z małżeństwem ks. Anny, która wyszła za ks. Hohenlohe von Schillingfuerst, dobra Nalibockie przeszły w ręce nowej rodziny. Z jej inicjatywy m. in. wykopano kanał spławny łączący Kleciszcze z rzeką Niemen. Około 1876 r. huta szkła w Nalibokach przestała istnieć. Ostatecznie w 1899 r. wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane (Demski 1994, s. 66). W tym samym roku Anna Hohenlohe sprzedała dobra nalibockie braciom Falz-Feinom. Huta żelaza w Kleciszczu działała do 1902 r. Wszystkie te okoliczności zaważyły na losach okolicy i jej mieszkańców, dzielących je z losem ich właścicieli. Przez 200 lat kolejni właściciele Radzi­ wiłłowie, Wittgensteinowie i Hohenlohe podtrzymywali miejscowi przemysł i starali się wykorzystać występujące tu surowce naturalne, największe dobro Puszczy Nalibockiej. O BUDACH, RUDNIACH, POTASZNIACH Okres na przełomie X V I I i pocz. X V I I I w. charakteryzuje się rozwojem przemysłów wykorzystujących miejscowe surowce, czyli drewno z puszcz Wielkie­ go Księstwa Litewskiego. Ożywienie gospodarcze nastąpiło w dobrach królew­ skich, ale także w dobrach i majątkach prywatnych. Ruch ten nie ominął także posiadłości Radziwiłłów. Początkowo drewno wykorzystywano do produkcji �77 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 2 węgla drzewnego, potażu itp. Można to nazwać pierwszym na większą skalę etapem gospodarczej eksploatacji lasów. Potaż to węglan potasu K C 0 otrzy­ mywany wyłącznie z popiołu drzewnego. Po wyługowaniu popiołu wodą, odparowywano roztwór, żarzono brunatną pozostałość aż do całkowitego spalenia się zanieczyszczeń organicznych (potaż kalcynowany) . W X V I I w. istniało duże zapotrzebowanie na potaż, więc wysyłano go statkami do portów Bałtyckich, a stamtąd eksportowano do Europy (patrz Hedemann 1934). Do produkcji potażu i popiołów z drewna sprowadzano i osadzano na zasadzie czynszu specjalnych robotników nazywanych pow­ szechnie budnikami. Akcję osadniczą prowadzono na terenie całej Rzeczy­ pospolitej, na niemal wszystkich terenach leśnych i puszczańskich. Pod wzglę­ dem pochodzenia budnicy w większości stanowili ludność mazowiecką. Na temat budników istnieje dość obszerna literatura . Dotyczy ona głównie dzia­ łalności budników mazowieckich na terenie Mazowsza. Nie istnieją opracowa­ nia dotyczące działalności budników na wschodzie. Na początek przyjrzyjmy się nazwom geograficznym wsi i osad takim jak Buda, Rudnia, Potasznia, Huta, Kleciszcze, Majdan, Popielarnia, Smolarnia, czy Demnia. Nazwy te występują powszechnie na terenie dzisiejszej Polski oraz dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Na obszarze dzisiejszej Białorusi nazwy te znajdziemy na obrzeżach Puszczy Białowieskiej, Puszczy Rudnickiej, Nalibockiej, nad Berezyną i nad Dnieprem, na Brasławszczyźnie, na Polesiu. Według Słownika, Buda to nazwa osady leśnej lub powstałej po wyciętym lesie. Pierwotnie oznaczała ona samo mieszkanie osadnika leśnego i oznacza szałas z gałęzi, służący również do ukrycia myśliwego przed zwierzyną. Mieszkańcy bud trudnili się wytapianiem smoły, łowiectwem, pszczelarstwem. Gdy z osad leśnych zaczęły tworzyć się osady rolnicze, miejscowości te utrzymały pierwotne nazwy, chociaż miejsce bud zastąpiły chaty (Słownik... 1880,1.1, s. 439). Kiedy w lesie znajdowała się znaczna liczba budników i ich bud, to takie obozowisko nazywano majdanem. Posiadały już one pewne formy własnej władzy administra­ cyjnej i sądowej. Osady takie zakładano w celu szybszego eskploatowania lasu, wytapiania smoły i wypalania węgla (Słownik 1884, s. 908). 2 3 3 4 5 Nazwa budy występuje również w Puszczy Nalibockiej. Leżąca na północ od jeziora K r o m a ń osada Buda wzmiankowana była już w 1710 r. w liście 2 Spore dochody ze sprzedaży potażu w y w o ż o n e g o w o d ą za granicę, jeszcze w X V I I I w. ukazuje wierszyk Ignacego Krasickiego: Gdyby nie było p o t a ż u , Nie b y ł o b y ekwipażu; Skarb to nie d o s y ć wielbiony, Z p o p i o ł ó w mamy galony (Gloger 1978, t. I V , s. 109). 3 Obecnie otrzymuje się p o t a ż głównie ze szlamu z melasy oraz z soli potasowych wystę­ pujących w przyrodzie. P o t a ż ma zastosowanie do wyrobu szkła, w przemyśle farbiarskim, do bielenia, czyszczenia wełny, do fabrykacji cjanku, żelazocyjanku oraz innych soli potasu. 4 Woźniak 1987; Kraszewski 1985,1989; Bystroń 1935; Słownik... 1880, s. 439-444, obszerny wykaz osad budniczych, O . K o l b e r g , Mazowsze, o budnikach, s. 41-21, 67, 171-272, 1.1, Encyklopedia staropolska Glogera, Instrukcje... Baranowski, Bartyś, Sobczak 1963, instrukcje leśniczego Puszczy. 5 N a z w a majdan p o c h o d z i ł a od wolnego, c z w o r o k ą t n e g o obszaru, w k t ó r y m gromadziło się rycerstwo dla r ó w n e g o podziału łupu. Stąd nazwa przeszła na obozowiska r o b o t n i k ó w leśnych, którzy ustawiali swe budy w czworobok zamknięty �78 DAGNOSŁAW DEMSKI 6 Tauryłowicza . W pobliżu Nalibok istnieją dwie radnie. Pierwsza z nich - Rudnia Nalibocka, należąca do majątku Naliboki wymieniana jest już w 1725 г., czyli w pierwszych inwentarzach huty szkła. Prawdopodobnie istniała już wcześniej, jednak brak na to dokumentów. Druga - Rudnia Pilnańska, zwana również Nową Rudnią znajduje się koło Pilnicy na drodze z Prud do Kamienia. Powstała później i należała do sąsiednich dóbr Tyszkiewiczów. Leżące obok Rudni Nalibockiej Kleciszcze nie były wymieniane w doku­ mentach do roku 1844. Wówczas to wybudowano tam zakład, nazywany w różnych źródłach jako huta żelaza lub gisernia. Nazwa miejscowości suge­ ruje natomiast istnienie małej osady leśnej (od kletki), nie posiadającej stałych mieszkańców. Poza dobrami Naliboki istnieją inne osady o nazwach związanych z przemy­ słami leśnymi. Na północ od Nalibok, w rejonie Bakszt, znajdują się dwie osady 0 nazwie Potasznia. Rudnia leży koło Iwieńca, inna Rudnia leży przy drodze na Stołpce (Mir), koło Cichonowej Słobody. Wioski o nazwach Budy i Rudnie leżą także w pobliżu Wiszniewa i Bohdanowa w północnej części Puszczy Nalibockiej oraz na wschód od puszczy w pobliżu Mołodeczna i Wołożyna. Nie znamy zasięgu akcji sprowadzania i osadzania budników w dobrach Radziwiłłów. Nie zachowały się dokumenty świadczące o tym osadnictwie. Na jego istnienie wskazują jednak nazwy wsi oraz nazwisko Budnik. Nazwisko to pojawia się wśród mieszkańców Jankowicz i Nalibok, wymieniane po raz pierwszy w Inwentarzu podawczym majątku Naliboki z 1727 r. Potwierdzają to dane ksiąg metrykalnych, gdzie w r. 1730 wymieniono narodziny i chrzest Uluka 1 Marko Budników. Potasznie działały także później, ale w sąsiedztwie huty w Nalibokach, dostarczając potażu i popiołu na potrzeby istniejącej huty szkła. Budy zmieniły swój charakter z osad leśnych służących do wypalania popiołów na osady rolnicze, w których istniały łąki i barcie. Mieszkańcy osady Budy nad jeziorem Kromań byli wolni i nie odprawiali pańszczyzny. Może to świadczyć o pierwotnym charakterze osady i statusie ich mieszkańców. A problem dostar­ czania drewna i popiołów rozwiązano inaczej, co pokażę dalej. W 1770 r. mieszkańcy Budy noszą już te same nazwiska, co inni ludzie w Nalibokach. 7 H U T A SZKŁA W N A L I B O K A C H Przełomem w historii Nalibok było założenie huty szkła w 1725 r. przez Annę z Sanguszków Radziwiłł, żonę Karola Stanisława, kanclerza Wlk. Ks. Litewskiego. Pierwszy inwentarz zakładu pochodzi z 1727 r. Działalność huty jest stosunkowo wyczerpująco opisana w literaturze . Była ona najwiękB 9 6 7 List ten jest jedynym dokumentem m ó w i ą c y m o istnieniu budy p o t a ż o w e j w okolicy Nalibok. A G A D A R X X V , 16163 8 Ó w inwentarz z 1727 r. sporządzony został dla A d a m a Frazera, arendarza i zarządzającego całym majątkiem Naliboki. 9 S m o l e ń s k a (1953); K a m i e ń s k a (1952); Kasprzak (1998). �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 79 szym zakładem przemysłowym w dziejach okolicy. Prawdopodobnie już w 1721 r. księżna Anna Radziwiłł rozpoczęła poszukiwania hutników umieją­ cych wybudować od podstaw hutę szkła . Pierwsi pracownicy zostali sprowa­ dzeni z Saksonii w 1722 r. W tym roku rozpoczęto budowę zakładu w Nalibo­ kach nad rzeką Lebieżadą. Jak podaje Kasprzak, hutę wybudował i piec postawił nieznany z nazwiska stary hutnik, a praca zakończyła się w 1722 r. Jego pomocnikiem był Marcin Libelbeck (Kasprzak 1998, s. 22). Dopiero po jego śmierci kierownictwo objął Wolff Landtgraff (tamże, s. 24). Założycielami i pierwszymi dyrektorami huty zostali cudzoziemcy. W 1722 r. przybył tam Wolff Landtgraff. Sprowadzono go do Nalibok z grupą, liczącą kilkanaście osób, cudzoziemskich rzemieślników z Saksonii, prawdopodobnie z Drezna. Był on wykwalifikowanym hutnikiem znającym recepturę produkcji szkła. Miał do pomocy jednego lub dwóch pisarzy oraz kilku robotników różnych specjalności. Typowy zespół stanowili hutnik i towarzysz (Kasprzak 1998, s. 22). W grupie pierwszych hutników wymieniani są również: rysownik szkła Christof Dreer, szlifierz Jan Georg Unger (lub Ungert), Johann Georg Herse, Marcin Libelbek, Johan Repsz oraz Leopold Eyler, Kasper Wagner, Kasper Pawor, Johann Greiner Heinrich Heinze . W innych źródłach wymie­ nione są takie nazwiska jak: Wolff Landgraff, Kasper Pawor, Leopold Eyller (Aller), Johann Greyner . Wolfgang Landtgraff pozostał na stanowisku dyrek­ tora huty do 1757 r . Podstawowe składniki masy szklanej, z której wyrabiano tafle zwierciad­ lane i naczynia to: potaż, piasek i wapno. Potaż otrzymywano z popiołu dostarczanego przez włościan w ramach obowiązkowych powinności. Jego wyrobem zajmował się w manufakturze potażnik, który pracował w szopie zwanej „potażnią" lub potaszarnią -. Oddawał do magazynu huty miesięcznie od 16 do 50 kamieni „ugotowanego" potażu, który był jeszcze w hucie przed „zasypaniem" do zestawu masy szklanej, przepalany, lutrowany, tłuczony i przesiewany (Kamieńska 1964, s. 63). Ambicją Radziwiłłów było utrzymanie produkcji na poziomie europejskim, czego dowodzi sprowadzanie fachowców saskich, dbałość o unowocześnianie produkcji. W tym celu do pracy w hucie wynajęto cudzoziemskich fachowców, miejscowych ludzi, ale także w późniejszym okresie chłopów pańszczyźnianych. Znaczna część mieszkańców dóbr została zaangażowana w produkcję huty. Miejscowi chłopi zobowiązani zostali do rąbania stosów drew dostarczanych 10 11 12 13 14 1 0 A G A D A R V , 16037. 1 1 A G A D A R X X V , 2567. 1 2 N A R B f.694, op. 2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h wiele który u ż y w a Gruntu у takiego bez ż a d n e y płaty do Skarbu w Nalibokach Spisano 28 Januarji 1745. 1 3 Później w 1737 r. kiedy zakładano p o d o b n ą hutę szkła w Urzeczu, pierwszymi majstrami byli pracownicy huty Nalibockiej ( A G A D A R X X V , 2568). 1 4 Ważniejsze obiekty huty w Urzeczu: huta, tyglarnia, potażnia, rysownia, beleghauz, szlifier- nia, polerownia, magazyny, Potażnia miała ok. 100 m 1964, s. 31-37). 2 powierzchni 1 8 x 1 3 łokci ( K a m i e ń s k a �80 DAGNOSŁAW DEMSKI w celu uzyskania popiołów. Z popiołów tych produkowano potaż. Na ten cel - rąbanie stosów i palenie popiołów przeznaczono dużą część pańszczyzny (Kamieńska 1964, s. 179). Pozostałych robotników w hucie stanowili miejscowi, zatrudniani w większości na zasadzie zamiany odrabiania pańszczyzny w majątku na rzecz pracy w hucie. Niewielu było wówczas robotników najmowanych do pracy dobrowolnie, za opłatą. Huta założona przez Radziwiłłów przechodziła różne koleje, kilka razy przechodziła w dzierżawę. Pierwszym dzierżawcą był Adam Frazer w 1725 r. Około 1776 r. hutę nadzorowało wojsko, ponieważ właściciele mieli kłopoty z egzekwowaniem powinności włościańskich. Huta przechodziła w ręce kolejnych dziedziców Karola Radziwiłła „Panie Kochanku", który zaangażowany był w działania stronnictwa przeciwko Stanisławowi Poniatowskiemu. W 1764 r. w Warszawie zebrał się Sejm Konwokacyjny. Po porażce swego stronnictwa Karol Radziwiłł wycofał się do Turcji, a wówczas jego dobra zasekwestrowano, w tym Naliboki (Manteuffel 1958). W owym czasie po ziemiach wschodnich Polski panoszyły się wojska carskie. Przejęły one tymczaso­ wo kontrolę i nadzór nad manufakturami Radziwiłłów w Urzeczu i Nalibokach. Wojska carskie w 1765 r. zainstalowały w Nalibokach nowego superinten­ denta, a w rok później 1776 r. oddały hutę w roczną dzierżawę Donatowi, komisarzowi spławu królewieckiego. W następnym roku 1767 oddano hutę ponownie Radziwiłłom, ale przedłużono również dzierżawę dotychczasowe­ mu dyrektorowi Donatowi, prawdopodobnie do 1773 r. W latach 1774—1776 huta pozostała w dzierżawie byłego pisarza huty Szymona Fiedorkiewicza, przejął on dzierżawę po Donacie , po czym ponownie wróciła ona do książąt Radziwiłłów. Cały ten okres konfederacji barskiej i pierwszego rozbioru, okres konfiskat i kolejnych dzierżaw źle odbił się na działalności huty. Prawdopo­ dobnie w okresie dzierżawy Donata huta spłonęła. W późniejszym okresie 1776-1799 huta pozostawała pod administracją książąt Radziwiłłów. Od 1790 r. po śmierci Karola Radziwiłła przeszła w po­ siadanie 5-letniego bratanka Dominika, syna Hieronima Radziwiłła aż do śmierci w 1813 r. W 1778 r. odbudowano hutę po pożarze. Jednak w 1799 r. huta znowu przeszła w inne ręce, tym razem za jakiś dług dostała się drogą „tradycji" w ręce Jankiela Leybowicza. Dopiero w 1806 r. wygasła „tradycja" i huta po raz ostatni wróciła w ręce Radziwiłłów. Z późniejszych lat o hucie niewiele już wiemy, gdyż brak akt jej dotyczących. Istnieją tylko inwentarze ogólne dóbr nalibockich informujące o istnieniu i działalności huty i o tym, że przeważnie znajdowała się ona w dzierżawie . Huta w Nalibokach uniknęła losu huty szkła w Urzeczu, która także przechodziła wielokrotnie w dzierżawę. W 1793 r. przeprowadzono podział kraju w ramach I I rozbioru Polski, a zabór rosyjski objął ziemie ukraińskie i białoruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz. Naliboki znalazły się na zachód od tej linii, a Urzecze pozostało się na terytorium państwa rosyjskiego. 15 16 1 5 1 6 A G A D A R V Inwentarz 1776 r. A G A D A R V inw. z 1816, 1820, 1830, 1844. �81 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 17 W 1814 r. huta nalibocka wraz z dobrami radziwiłłowskim przeszła w ręce córki Dominika Stefanii i jej męża Piotra Wittgensteina. Nad długami ks. Dominika pracowała przez wiele lat komisja, która ukończyła swe czyn­ ności w 1838 r. Od 1847 r. hutę nalibocka dzierżawił Hirsz Rozowski, jednak znajdowała się ona już w upadku. W 1862 r. Wydział Leśny Zarządy Głów­ nego D ó b r ks. Wittgensteina zadecydował o ostatecznej jej likwidacji. Grupę wykwalifikowanych kilkunastu robotników stanowili przede wszyst­ kim tacy majstrowie jak: hutnicy, rysownicy, szlifierze, w dalszej kolejności byli to rzemieślnicy wykonujący roboty pomocnicze w hucie, jak np. stolarze, kowale, ślusarze przygotowujący opakowania do wyrobów szklanych, potażnicy, węglarze, garncarz, „szularze", czyli palacze. Także „materialnik", „tłukący materię", czyli przygotowujący odpowiednio surowiec. Byli to poddani dóbr radziwiłłowskich, pochodzący ze wsi należących do folwarku nalibockiego. Pozostali chłopi mieli przypisane obowiązki na rzecz huty. W pierwszym etapie istnienia i produkcji huty pracowali majstrowie hutnicy z Niemiec, sprowadzeni do wyuczenia ludzi miejscowych odpowiednich umiejętności. Wszyscy byli pochodzenia niemieckiego (Wolff Landtgraff, Johann Georg Heinze, Marcin Libelbek, Johan Repsz, Christof Dreor, Jan Georg Unger, Leopold Eyler, Kasper Pawor, Johann Greyner, Heinrich Heinze). Na początku mieli oni pomocników, tzw. chłopców. Wykształcili nowe pokolenie majstrów wywodzą­ cych się z miejscowych chłopów. Powstały wówczas całe rody wykwalifikowa­ nych hutników, m. in. rodzina Dubickich, Korzenków, Łojków itd. Na liście mieszkańców włości Naliboki z 1727 r. wymieniono mieszkańców okolicznych wsi. Wśród nich znajdziemy takie nazwiska jak: Krzyś Farbotko, ziemianin, Szczepan Szeyna, Krzyś i Mikołaj Knyr, Pawluk Krom, Michał Niesyn (Nessen), Woyciech Bancer . Nie wymieniono ich jako majstrów lub innych pracowników huty, ale jako mieszkańców wsi. Są to nazwiska pochodzenia niemieckiego. Prawdopodobnie należą oni do potomków pierwszych osadników niemieckich sprowadzonych do pracy w hucie w charakterze zwykłych robotni­ ków. Być może należeli do nie wymienionych z nazwiska towarzyszy hutnika. Część z nich żeniła się z miejscowymi kobietami. W inwentarzu z 1804 r. w spisie mieszkańców Prud, zamieszkałej głównie przez chłopów pańszczyźnianych, wid­ nieje Szymon Bruksztyn syn Józeffa . Później to nazwisko już się nie pojawia. Warto przyjrzeć się innym rodom. A oto dane z ksiąg metrykalnych tego okresu. Wypisy z księgi nowo narodzonych dzieci ochrzczonych w katolickim kościele w Nalibokach. Większość z nich to pracownicy huty, ale nie wszyscy wymienieni zostali w inwentarzach huty. Nazwiska te uzupełniają listę pra­ cowników podawane w inwentarzach huty. 18 19 W 1724 r. Albert Bancer, jego ż o n a Agatha i córka Kristina; 1730 Anna, 1732 Ilia, 1735 Demetri, 1739 E w a , Michal Golta (Goltz), ż o n a Kristina i syn Jan z Krzeczoty; 1725 r. Georg K r o m z Prud, ż o n a Regina i córka Anna; 1 1 A G A D A R V Inwentarz z 1816 r. 1 8 A G A D A R X X V , 2567 Inwentarz podawcy Majętności Naliboki 1727. 1 9 A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz Majętności Naliboki 1804. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI 1726 г. Paul Bancer, ż o n a A n n a i syn Demetri z Krzeczoty; 1727 r. Jacob Bancer, ż o n a Agatha i syn Laurenti, Nieścierowicze; Jan Ungert z Nalibok, ż o n a Rozalia, syn K a r o l Ludwik; 1728 r. Demetri K r o m z Prud, ż o n a Regina, syn Laurenti, 1736 Józef; 1731 r. K a r o l Fraser z Jahkowicz, ż o n a Ursula, syn Adam; Leopold Eiller z Nalibok, ż o n a Marianne, syn Hieronim. 1734 K a r o l 1735 Andrzej 1740 Jan 1741 M i c h a ł 1744 Zuzanna 1745 Jan; 1732 r. Jan Dreer z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Anna; 1736 r. Szymon Bancer, Nieścierowicze, ż o n a Katarzyna, syn M i k o ł a j ; 1738 r. Albert Aller z Nalibok, ż o n a Marianna, syn Józef; 1739 r. Jan Ungert z Jankowicz, ż o n a Krystyna, syn Franc; 1746r. Gaspar Bauer (Baur) z Nalibok, ż o n a Anna, syn K a r o l (świadek Georg Specht) 1748 Kazimierz, 1749 Antoni, 1751 Tadeusz; 1747 r. Bazyli Goltz z Nalibok, ż o n a Zofia, syn Adam; 1750 r. Wolfgang Landgraff, ż o n a E w a , Naliboki, córka Salomeą; 1753 r. Gaspar Baur z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Brigitta; A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Marianna, córka Anna; 1756 Krystyna; 1754 r. Wolfgang Landgraff z Nalibok, ż o n a Konstancja, syn Franciszek, 1755 Adam; 1755 r. A d a m Bancer z Rudni, ż o n a E w a , córka Anastazja; Georgi Bancer z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrzej; 1756 r. Laurenti Goltz z Nalibok, ż o n a Magdalena, syn Bazyli; 1757 r. świadkami Anastazja Landgraff i Antoni Dammia; A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Anastazja, syn Adam; 1758 r. Joachim Goltz z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrze;j Brak c u d z o z i e m c ó w do 1763 r. (Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej w Nalibokach 1724-1758) Najczęstszą formą pracy w hucie była pośrednia forma między czystą pań­ szczyzną a najmem przymusowym. Rzemieślnicy wykwalifikowani, czyli hut­ nicy, szlifierze, rysownicy oraz ich „chłopcy" osadzeni byli na gruncie wolnym (1/2 włóki lub nawet 2 włoki), tzn. wolnym od wszelkiej powinności wobec dworu oprócz pracy w hucie. Za pracę byli jednak dodatkowo wynagradzani. Wyna­ grodzenie początkowo mogło być w naturze, jednak od 1766 r. były to wynagro­ dzenia pieniężne, akord, strawne czyli płaca tygodniowa, płaca kwartalna . Od 1786 r. pojawia się nowy system wynagrodzenia majstrów, procent od dochodu, jaki skarbowi przynosi praca rzemieślnika. W 1766 r. część szlifierzy i rysowników zostaje z huty oddalona i osadzona na zwykłym gruncie czyn­ szowym, a tylko w razie potrzeby wzywana za osobnym wynagrodzeniem za każdy dzień pracy. Od tego czasu wolnego najmu nie ma prawie wcale. Obowiązek dostarczania do huty w ramach normalnej pańszczyzny pewną określoną ilość porąbanego drzewa (tzw. stosy) oraz popiołu, mieli mieszkań­ cy bliskich i dalszych wsi. Wyegzekwowanie tych wszystkich powinności było trudnym zadaniem. Miał to zapewnić urząd podskarbiego, funkcja wojskowa, który miał wykonać swoje obowiązki przy pomocy tzw. strażników huty, zatrudnionych spośród miejscowej ludności chłopskiej. 20 Miejscowa młodzież okazała się bardzo pojętna w nauce, ponieważ już w 1741 r. pracowali cieszący się dużym uznaniem majstrowie miejscowego 2 0 A G A D A R V , Inwentarz 1776 r. �83 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH pochodzenia. Przykładem tego jest eksport majstrów nalibockich do nowej huty szkła w Urzeczu. I tak sprowadzono z Nalibok majstra Korżenkę, wyspecjalizowanego w produkcji białego szkła, a oprócz niego także hutnika Józefa Ławnikiewicza i Pawluka Szunczyka (Kamieńska 1966, s. 52). W hucie w Nalibokach wytwarzano „szkło drobne" zdobione rysem i szli­ fem oraz pewnej ilości szkła okiennego. Ponieważ po 1747 г., także w hucie urzeckiej rozpoczęto produkcję szkła drobnego, z Nalibok przekazano pierw­ sze warsztaty do Urzecza. Równocześnie wykorzystywano doświadczenia pra­ cujących tam już od kilkunastu lat artystów rzemieślników . Wyprodukowane szkło w hucie nalibockiej należało oszlifować. W tym celu postawiono szlifiernię w pobliskich Jankowiczach. Zbudował ją Niemiec Christof Lotwezer przed 1737 r. (Kamieńska 1957, s. 67). Pod względem urzą­ dzeń technicznych szlifiernia w Jankowiczach prezentował wyższy poziom niż szlifiernia w Urzeczu o napędzie wodnym (Kamieńska 1957, s. 105). W za­ kładzie tym wytwarzano kamienne głowice do buław ozdobnych pełniących znak dowódcy, kamienne okładziny do rękojeści szabel, a także tłoki pieczętne z kamienia szlifowanego (Kasprzak 1998, t. I I , s. 196). Oprócz majstrów pier­ wotnie pochodzenia niemieckiego, szlifierzom pomagali chłopi pańszczyźniani w ramach swoich powinności. 21 H U T A ŻELAZA W K L E C I S Z C Z U Po okresie niejasności (w latach 1812-1839), do kogo będą należeć dobra po śmierci ks. Dominika Radziwiłła, jako własność córki księcia Stefanii, weszły one w skład majątku rodziny jej męża Piotra Wittgensteina. Z inicjatywy nowego właściciela postawiono nowy piec i nową hutę w pobliżu Rudnii Nalibockiej w dawnej osadzie leśnej Kleciszcze. Był to 1844 r. i od tej pory Kleciszcze stało się głównym ośrodkiem przemysłowym w Puszczy Nalibockiej, do którego zjeżdżali robotnicy z wielu stron kraju i Europy. Działalność huty żelaza w Kleciszczu rozpoczęła nowy rozdział w dziejach gospodarczych tego rejonu. Jednak produkcja żelaza i wyrobów żelaznych ma dłuższą tradycję w Nalibo­ kach. Tradycyjnie wydobywano w Puszczy Nalibockiej rudę darniową i przetwa­ rzano ją w rudniach. O istnieniu fabryki żelaza w Rudni świadczą dokumenty z 1757 r . Wcześniejsze dokumenty nie wymieniają jeszcze Rudni. Założyli ją Radziwiłłowie. Na czele fabryki żelaza w Rudni Nalibockiej w 1780 r. stał Andrzej Szurkowski. Oprócz niego pracowali w niej majster Gilewski, jego 5 towarzyszy i 4 uczniów. Dla drugiego majstra przeznaczono 3 towarzyszy i 2 uczniów. Prawdopodobnie drugim majstrem był sam Szurkowski. Nie 22 2 1 W 1739 r. zorganizowano w Urzeczu rysownic zwierciadeł i sprowadzono z Nalibok maj­ stra M i k o ł a j a Dubickiego, w 1741 r. przydzielono mu Hryhora Owczuka, także pracującego wcześniej w hucie nalibockiej, a 3 lata później zastąpił go Jan Dubicki. W ś r ó d innych Naliboczan oddelegowanych majstrów do Urzecza byli trzej Jan Dubicki Jan Korzenko M i c h a ł Karniewicz ( K a m i e ń s k a 1957, s. 93). 2 2 A G A D A R X X V , 2568. Inwentarz Majętności Naliboki 1757. �84 DAGNOSŁAW DEMSKI wiadomo skąd przybyli, ale byli to z pewnością Polacy. Nie wiemy kim byli towarzysze i uczniowie. Uczniowie z pewnością wywodzili się z ludności miejscowej. Co produkowano w Rudni? Dokumenty podają, że w latach 1790-1791 produkowano w Rudni „gontale, szyny, czwieczki z główkami, brytnale, szyny żelazne, łańcuchy, osie pod karetę, drągi żelazne, blachy żelazne, młotki ręczne, kowadła, kijany duże, tryby do tartaku" . Huta żelaza w Kleciszczu założona została ok. 1844 r. Miejscowość ta leży w odległości 3 km od Rudni Nalibockiej. W 1847 r. postawiono piec w hucie w Kleciszczu. W tym samym roku hutę szkła dzierżawił Hirsz Rozowski, ale była już ona w stanie upadku. W dwa lata później w 1849 r. postawiono dom dyrektora na kamiennych fundamentach na miejscu byłej leśniczówki hutora . W tym samym roku postawiono drugi piec w sąsiedniej Rudni Naliboc­ kiej. W ten sposób ks. Piotr Wittgenstein wznowił wydobywanie rudy w Nali­ bokach. Fabryka nie przynosiła jednak dochodu. Od 1847 r. działały więc dwa piece hutnicze w Rudni i Kleciszczu. Hutę żelaza w Rudni Nalibockiej oddano w dzierżawę od 1 stycznia 1847 г., a dzierżawcami byli Dybowski, Lentz Dietremme. Dyrektorami huty byli Muehlens i Kroeber . W celu zaktywizowania produkcji w 1856 r. zakłady w Rudni i Kleciszczu zostały na nowo oczynszowane. W 1892 r. fabryka w Rudni spaliła się, jednak postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo, wytop. Od 1889 r. współwłaścicielem fabryki w Kleciszczu był Zygmunt Wojewódzki. Od 1891 r. już jej jedyny właściciel. Po spaleniu fabryki w Rudni stanął tam wysoki piec, przetapiający rudę na surówkę . Produkcję zakończono ostatecz­ nie w 1902 r. Chwilowo nie posiadam szerszych danych na temat dziejów i produkcji żelaza w Kleciszczu. Istnieją akta i dokumenty, wyizolowane w osobny zbiór (Rudnia - Zarząd Główny Dóbr ks. Wittgensteina, Zakłady przemysłowe, A G A D ) . Huta żelaza w Kleciszczu została założona przez nowych właścicieli huty, córkę Stefanii i Piotra Wittgensteinów, Annę Hohenlohe. Dyrektorami huty i ich zastępcami, w Kleciszczu byli kolejno: Paul oraz Schmitz od grudnia 1852-1862, Biedermann oraz de la Chaux do 1866, Plebański oraz Teofil Forner w latach 1866-69, a ostatnim byli Anglicy Gardiner oraz Dray od 1869-1902 r. Angielski inżynier Robert F.G. Gardiner był długoletnim dyrektorem huty od 1869 roku aż do swojej śmierci w 1902 r. Mieszkał w domu w Kleciszczu ze swoją rodziną, żoną Elizabeth, zmarłą w 1880 r. Jej grób znajduje się na miejscowym cmentarzu. Niewiele wiemy o poprzednich dyrektorach. W większoś­ ci byli pochodzenia niemieckiego, chociaż wśród nich był też Francuz i Polak. 23 24 25 26 2 3 N A R B f. 694, op. 2, 5703. Rejestr oddanych materiałów żelaznych z Rudni, tudzież z tar­ taku 1790-1791. 2 4 2 5 2 6 N A R B , f. 694, op. 1, 5761. N A R B , f. 694, op. 1, 5761 N A R B , f. 694, op. 1, 5761 �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 85 Pracownikami huty byli hutnicy sprowadzeni z Hesji, poddani Wielkiego Księstwa Hesji. Tak głoszą napisy na ich nagrobkach. Jedną z najbardziej znanych rodzin była rodzina Jana Jakoba Eckerta rodem, z Steinbach (kilku członków tej rodziny spoczywa w starszej części cmentarzu w Nalibokach). Zmarł on w 1853 roku. Na cmentarzu leżą również jego dzieci Margaretha, Heinrich, Leonhardt i Anna. Jan Jakob Eckert był majstrem w hucie. Drugą rodziną była rodzina Johanna Jakoba Bernera rodem z Erbach. Wymieniane są także rodziny Johanna i Maryi Keil, Jakuba Hohmana, Wilhelminy Gutmann. Ciekawym źródłem są księgi metrykalne kościoła rzymsko-katolickiego w Nalibokach z tego okresu. Znajdziemy tu więcej nazwisk pracowników huty. W księgach metrykalnych z 1865 r. odnotowano urodziny Wilhelma, syna Juliana Heidenreich i Katarzyny Dzimian. Julian Heidenreich jest pracownikiem fabryki w Kleciszczu. T a k ż e Piotr, syn F r a n c a Orea i Agathy Schlichting. Franc, syn Wincenta Reichardt i Katarzyny Woruszko. P r a c o w n i k ó w huty Kleciszcze. Emilia, córka Jana Heidenreich i Moniki Greizer (Greiner) z huty Kleciszcze. Chrzestnymi byli cudzoziemcy Baltazar K e s c h i Emilia Greizer. Wilchelmine, c ó r k a Krzysztofa M a u r i Konstancji Greiner. Chrzestnymi byli cudzoziemcy K a r o l Grischer i Emilia Greiner. Marianna, c ó r k a Baltazara Klein i Gerdy Strecker. Jak chrzestni zapisani zostali Filip Feingaber i Zofia Greiner. Inni to Emilia Geisler. Gottlieb, syn Fernanda Goetzsch i Marii Leitlecker. K u m y cudzoziemcy K a r l Strecker, Walenty Faulgaber. Cudzoziemka Waleria Greiner. N a liście zmarłych znalazł się Marcin, syn c u d z o z i e m c ó w F r a n c a Gont i Wilchelmine Vincenz z fabryki Kleciszcze. Z m a r ł Joachim Pendzemeng Droemer, lat 39. Z o s t a w i ł w d o w ę J o a n n ę i 4 s y n ó w K a r o l a Augustyna, Ernesta Johanna, Hermanna Augustyna i Friedricha. W 1866 r. Emilia, c ó r k a cudzoziemca Georga Leid i Anny Adamcewicz z fabryki Kleciszcze. K u m y Baltazar K e i l i Konstancja, córka Krzysztofa M a u r . M a r i a Magdalena c ó r k a F r n c a G o n t a i Wilchelmine Weldaul, w kumy Wilchelmina córka Friedricha Schreidera. Wilchelmine, córka Walentego Faulgabera i A n n y Makowskiej. K u m y cudzoziemcy Leonhardt Eckert i Elisabeth Pennad. Jan Leonhardt, syn Leonhardta i Kateřině Eckert. K u m y Walenty Faulgaber i Margareta Penn. Z m a r ł Friedrich Hauser, lat 99, zostawił Johannę Hauser w Kleciszczu. W zaścianku Wojniłłówszczyzna urodziła się Aniela, córka K a r l a Streckera i Julii Baszuro. 1865 W 1867 r. K a r l , syn Josifa Kueng i Johanny Gaberle z Kleciszcza. Ślub Ottona Biebrach, lat 45 z huty żelaza Stary B o r y s ó w i E l i z a Dietz, lat 29 z Kleciszcza. W 1868 r. Ludwig Misger i Osip Misger, Teofil Forner. U r o d z i ł się Stanisław, syn Dominika Botte i Wiktoria Lipińska. Z Kleciszcza. 1869 r. Augustyn, syn c u d z o z i e m c ó w Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Z m a r ł Dominik Botte, lat 53 w Kleciszczu, zostawił w d o w ę Wiktorię z Lipińskich i dzieci Stanisław, Julia, R o z a , Genowefa. Z m a r ł a A n n a z Senkowskich Eichmann, lat 69, dworianka. 1870 J a k ó w , syn Leonhardta Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. J a k ó w , syn Baltazara K e i l i Barbary Strecker z Kleciszcza. Z m a r ł Augustyn, syn Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Jan, syn lat 9, Baltazara K e i l i Barbary Strecker. Heinrich, syn, lat 6, oraz c ó r k a A n n a , lat 9, i Leonhardt, syn, lat 4, Leonhardt Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. N a szkarlatynę, 1871 r. B o l e s ł a w , syn, Julii Botte, p o z a m a ł ż e ń s k i , p o c h o d z ą c a z gub.Warszawskiej. Jozefa, córka L u d w i k a Gilewskiego i Julianny Krzyżewskiej, z gub. Suwalskiej. M a r i a n R o m a n Gustaw, syn Teofila F o r n e r a i Marii Schacht, poddanych króla Prus; Z m a r ł F r a n c Błażyński, lat 43, wdowa A n n Gilewska, z suwalskiej gub. I dzieci Antoni, Jan, F r a n c , Emilia, A n n a , Aleksandra; Teofil, 8 lat, syn K a r l Bafr i M a r i i Welnitz z Kleciszcz; 1872 r. Jan, nieprawego ł o ż a syn Wiktorii Lipińskiej Botte, A d a m , syn Baltazara K e i l i Berthy Strecker; �86 DAGNOSŁAW DEMSKI 1873 r. F r a n c Gustaw, syn Teofil Forner i maria Schacht, kumy błagorodnyje Ludwik Eichmann; L u d w i k a Eichmann, Henry Gardiner, Teofil Forner; Zmarła M a r i a Schacht Forner, zostawiła s y n ó w Marian i Franciszek. 1874 r. Robert, syn Baltazara K e i l i Barbry Strecker; 1875r. Bronisław, syn inżyniera Konstanty L a u i Waleria Grzegorzewska, z gub.siedleckiej; kumy A d a m Tokarski, ślub Andrzej Kupsz 26 lat i Aleksandra Strecker 17 lat, ewangelik, (syn Andrzeja i Magdaleny Sanchwitz Kupsch; K a r l i Julii Baszuro Strecker; zmarła Julia Strecker, lat 42, W o j n i ł ł ó w s z c z y z n a , pruska poddana, wdowiec K a r t l i dzieci Aleksander, Aniela i Elisabeth; 1876r. Konstancja E w a Gilewskich; zmarł K a r l Ferdinand, syn lat 2, Wilchelm Benning i Augusta Sommerfeld; pruscy poddani; Robert K e i l zmarł; (Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej Naliboki 1865-1876). W dokumentach z 1850 r. wymieniono hutników Bogusława Grey ner a, Józefa Greynera i Henryka Sztermera, mieszkańców Nalibok. Byli to prawdo­ podobnie pracownicy Rudni, skoro huta w Kleciszczu rozpoczęła produkcję w 2 lata później . Nie posiadam danych z późniejszych lat. Lista nazwisk niemieckich pra­ cowników huty w Kleciszczu jest obszerna (ponad 40 osób). Podaję je tu, ponieważ nie były nigdy publikowane. Huta w Kleciszczu ściągnęła w te strony nie tylko hutników z Niemiec czy dyrektorów i urzędników z Anglii czy Francji. Pracę w hucie dostało wielu urzędników średniego stopnia, którzy przyjechali tam z Polski, obywatele guberni suwalskiej czy siedleckiej. W Kleciszczu osiedliły się również kobiety lekkich obyczajów z Warszawy. 27 CUDZOZIEMCY, SZLACHTA, WOLNI ROBOTNICY NAJEMNI I CHŁOPI PAŃSZCZYŹNIANI W okresie największej świetności huty szkła w Nalibokach można wymie­ nić trzy kategorie robotników: cudzoziemcy, wolni robotnicy najemni lub szlachta oraz chłopi pańszczyźniani. Każda z tych kategorii była w inny sposób przywiązana do manufaktury. Wysiłki właściciela huty zmierzały do większego przywiązania wszystkich swoich pracowników poprzez wprowadza­ nie przymusowego najmu i łączenia go z pańszczyzną. Cudzoziemscy fachowcy byli początkowo jedyną grupą pracującą na zasa­ dzie wolnego najmu. Oni sami dzielili się również na dwie grupy. Do pierwszej zaliczano tych majstrów, którzy posiadali tajemnice wytwarzania szkła. Do drugiej grupy zaliczano pozostałych majstrów lub robotników posiadających umiejętności (Kamieńska 1952 s. 530). Bez tych pierwszych produkcja w hucie była niemożliwa, tych drugich po wyuczeniu miejscowych chłopców można było się pozbyć. Sprowadzeni do pracy Niemcy w większości wyjechali. Pozo­ stali majstrowie niezbędni do podtrzymywania produkcji. Do pierwszej grupy zaliczyć można najbardziej znanego mistrza i znawcy receptury szkła Wolffa Landtgraffa. Rodzina Landtgraffów mieszkała w Na2 7 N A R B , f. 694, op. 2, 5744. �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 87 libokach do wybuchu I wojny światowej. Nieznane są okoliczności ich wyjazdu lub wygaśnięcia rodu. Sam Wolff był założycielem i długoletnim dyrektorem huty aż do 1757 r. Zyskał on wielkie uznanie u Radziwiłłów. Został on uszlachcony i otrzymał od Radziwiłłów majątek w postaci wsi Prudy. Należały one do rodziny Landgraff ów do 1866 r. Jego potomkowie pisali swe nazwisko Land­ graff. Rodzina Landgraffów stanowi najlepszy przykład procesów asymilacji obcych przybyszów. Wolff Landgraff miał kilkoro dzieci, w tym Franciszek, Adam i Konstancja. Być może było ich więcej. Następcą Wolffa został Adam, urodzony w 1755 г., wymieniany już jako szlachetnie urodzony. Adam Landgraff wymieniany w latach 80-tych X I X w., był prawdopodobnie synem Adama. Jego następca, syn Samuel Langraff, przejął majątek po ojcu. Równie znanym rodem rzemieślników szklanych była rodzina Heinze (Kasprzak 1998, s. 38). Charakterystyczne jest to, że Niemcy wymieniani są w dokumentach do 1757 r. Potem notowany jest tylko Wolff Landgraff, ale nazwiska pochodzenia niemieckiego noszą niektórzy chłopi, mieszkańcy Nalibok. Z uwagi na wysokie koszty sprowadzenia i opłacania cudzoziemców w hu­ cie, kiedy znaleźli się następcy, bez skrupułów pozbywano się ich. Część robotników żeniła się z poddanymi Radziwiłłów i w ten sposób wiązała się z właścicielem. Pozostałe nazwiska pierwszych rzemieślników niemieckich nie powtarzają się później. Prawdopodobnie wrócili oni do Drezna albo przenie­ sieni zostali dalej do huty w Urzeczu. Zdarzały się również przypadki pod­ kupienia ich przez innych właścicieli manufaktur, np. przez Chreptowiczów. W Nalibokach i wsiach sąsiednich od połowy X V I I I w. występują rodziny, których nazwiska mogą mieć pochodzenie niemieckie, np. rodzina Nessenów. Pierwotnie pisane Nessen, później także Nessyn, Niesyn czy Niesynowicz. Drugą rodziną jest rodzina Szeynów (Szeyno, Szeyna). Być może pochodzi ona od nazwiska Szeyn. Niestety nie występują w dostępnych dokumentach takie nazwiska rzemieślników niemieckich. Prawdopodobnie są to nazwiska robotników, którzy ożenili się z poddanymi właścicieli dóbr. Jak widzieliśmy wyżej wśród mieszkańców parafii było kilku przedstawicieli rodziny noszącej niemieckie nazwisko Goltz. Michał w 1724 г., Bazyli Goltz, któremu w 1747 r. urodził się syn Adam. Prawdopodobnie ten sam Adam Holec, wymieniany jest w inwentarzu z 1767 r. już jako mieszkaniec Jankowicz zobowiązany do pańszczyzny . Na liście byli jeszcze Laurenti i Joachim Goltz oraz ich nowo narodzeni synowie Bazyli oraz Andrzej. Niewiadomego pochodzenia są popularne nazwiska nalibockie Farbotko, Knyr czy Hodyl (Godeł). Bardzo prawdopodobne, że one również mają pochodzenie niemieckie. W doku­ mencie wymieniającym mieszkańców włości z 1760 r. znalazła się wzmianka o Johanowej Rysownikowej, zapewne wdowie po majstrze Niemcu. Ona sama zapewne urodziła się w Nalibokach lub okolicy i była poddaną Radziwiłłów, która wyszła za mąż za cudzoziemca . 28 29 2 8 A G A D A R X X V , 2570. Inwentarz Majętności Naliboki 1767 r. 2 9 N A R B , f. 694, op. 2, 5704. �88 DAGNOSŁAW D E M S K I Poza cudzoziemcami pojawiła się niewielka grupa majstrów przyuczonych do fachu przez rzemieślników niemieckich, ale pracujących w hucie za opłatą. Wywodzili się oni z drobnej szlachty lub z kategorii ludzi wolnych. W inwen­ tarzu z 1766r. Maciey Korżenko wymieniany jest jako bojar. W inwentarzu z 1776 r. do kategorii bojarów zaliczono Francisa Zielonko, wdowę Hodylową, Macieya Farbotko, Ławryna Łoyko, Jana Mazuna, Tomasza Dubickiego . Bojarzy zaliczani byli do kategorii ludzi wolnych zobowiązanych do dostarczania wozu na potrzeby huty. Z tej kategorii pochodzili prawdopodobnie niektórzy późniejsi majstrzy. Byli to wolni pracownicy najemni, niekoniecznie pochodzenia szlacheckiego. Niektórzy autorzy podkreślają drobnoszlacheckie pochodzenie niektórych majstrów. Jak podaje Kamieńska, wszyscy rysownicy w hucie, z wyjątkiem Korżenki, byli przedstawicielami drobnej szlachty (Mikołaj i Piotr Dubicki) (Kamieńska 1964, s. 94) . 30 31 Większość majstrów, wolnych rzemieślników krajowych, miała pochodzenie drobnoszlacheckie lub aspirowała do tego statusu. Kamieńska podaje informa­ cję, że rodzina Dubickich, z której pochodził Mikołaj Dubicki, miała być szlachtą spod Bobrujska (Kamieńska 1957, s. 124). Mało to prawdopodobne, skoro Dubiccy wymienieni są w księgach metrykalnych Nalibok z 1724 r. Do takiego pochodzenia odwoływały się rodziny majstrów Rymaszewskich,, Aleksandrowiczów, Hołubowiczów. Kamieńska podaje, że przypuszczano o szla­ checkim pochodzeniu hutnika Ławnikiewicza z Nalibok. Komisarze wizytu­ jący manufakturę w Urzeczu w 1765 r. potwierdzają iż pochodzący z Nalibok rysownicy Jan Dubicki, Michał Karniewicz, Piotr Dubicki to przedsta­ wiciele drobnej szlachty . Dokładnie, w jaki sposób ich werbowano nie wia­ domo. Obok słynnych rodów nalibockich, które zdobyły uznanie w hucie szkła, np. rodziny Dubickich, Korżenków itd., funkcjonował najem przymusowy chłopów pańszczyźnianych. Do kategorii ludzi wolnych należała rodzina pisarza huty Ignacego Bojarzyncewicza. W późniejszym okresie jego syn Jerzy pracował w hucie jako hutnik. 32 Oni również mieli szansę awansu. Najlepszym przykładem opisanej kariery w hucie szklanej jest rodzina Korżenków. Pierwszy z nich, tokarz Maciej zobo­ wiązany był do wypracowania określonych powinności pańszczyzny. Jego syn, Jan Korżenko był rysownikiem drobnego szkła, później przeniesiony do Urzecza. Uzyskał on warunki pracy przysługujące rzemieślnikom wolnego najmu, „wy­ rwany ze środowiska, nie usiedział długo". Kolejny członek rodu, jego syn, został hutnikiem „tafel lustrowych" i „szkła drobnego". Mieszkał w domu skarbowym 3 0 A G A D A R X X V , 2572 Inwentarz Majętności Naliboki 177. 3 1 Pisze ona, że w m ł o d s z y m pokoleniu r y s o w n i k ó w huty w Urzeczu takich rodzin jak Dubiccy, Rymaszewscy, Aleksandowicze, Sylwestrowicze, przekazywanie warsztatów z ojca n a syna b y ł o przyjętym zwyczajem, podtrzymywanym zresztą przez manufakturę. T a k tworzyła się tradycja rzemieślników huty. 3 2 Powszechne było przekonanie, że szklarstwo nie uchybia godności szlacheckiej, a uprawia­ nie rzemiosła w krajach europejskich nie p o z b a w i a ł o szlachty przywilejów. Pracę w hucie szkła traktowano jako pracę artystyczną, która w y m a g a ł a talentu ( K a m i e ń s k a 1957, s. 127). �CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH 89 (Kamieńska 1957, s. 135). Innym przykładem awansu w hucie była rodzina Łojków. Pierwsi członkowie rodziny kowale Marcin i Krzysztof dorabiali w hu­ cie „na powinność pańszczyzny". Przedstawiciela drugiego pokolenia Mikołaja Łojka, hutnika szkła drobnego przeniesiono do Urzecza i zakwaterowano w do­ mu skarbowym. Należącego do trzeciego pokolenia Jerzego Łojko, majstra drobnego szkła, umieszczono także w domu skarbowym. Wielu przybyszów brało za żony miejscowe kobiety, poddane Radziwiłłów. Z przytoczonych danych wynika, że dotyczyło to cudzoziemców, np. Landgraffa, a także rodziny Bancerów, Kromów, czy Goltzów. Miejscowe kobiety brali za żony również przedstawiciele drobnej szlachty mający prawo do tytułu, czy inni mający prawo do wolności. Do kategorii drobnej szlachty lub tzw. wywodzących się zaliczono jedną z linii Dubickich. Pierwszym wymienionym w dokumentach jest Tadeusz Dubicki, mieszkający w 1798 r. we dworze w Krzeczetach. Z małżeństwa z Ewą Horochowik urodził mu się syn Michał Dubicki (1798). Z jego małżeń­ stwa z Maryanną z Downarów urodziło się kilkoro dzieci, w tym Floryan, Onufry, Franciszka i Wincencya. Do szlachetnie urodzonych zaliczono w 1829 r. Nikodema Wolana, pisarza Fabryki Żelaznej, czy Antoniego Wołłowicza, Maystra Huty Nalibockiej. Do kategorii ludzi wolnych w końcu X V I I I w. zaliczano wolnych, boja­ rów, kozaków, a także strzelców fabrycznych, leśniczych, kunicznych, bart­ ników, pasieczników, czy ławników . Praca w hucie dawała możliwości awansu ekonomicznego i społecznego. W trosce o jasność pochodzenia przeprowadzono w 1806 г., na nowo spis ludności w Nalibokach, sprawdzając kto ma prawo do tytułów, wolności itp. Rodziny, które dały im żony bezprawnie zaczęły głosić swoje przywileje wolności. Według danych z inwentarzy majątku Naliboki w zaściankach Holenderni, Śmiejnie i Budach mieszkali ludzie wolni *. Innym zjawiskiem jest przypadek rodziny Kuraszy lub Kuroszy, której potomkowie żyją w Nalibokach do dnia dzisiejszego. Kurasz to nazwa pra­ cownika huty, którego obowiązkiem było wypalanie popiołu. Było to prze­ zwisko, które później przyjęło się jako nazwisko. 33 3 PODSUMOWANIE Wyżej wymieniłam trzy etapy w dziejach Nalibok związane ze sposobem eksploatacji Puszczy Nalibockiej i zakładaniem nowych zakładów przemy­ słowych. Każdy z nich, eksploatacja lasu przez budników, produkcja szkła w hucie oraz działalność hut żelaza, spowodował sprowadzanie osadników z zewnątrz, stworzenie nowych możliwości awansu dla ludności miejscowej. 3 3 N A R B , f. 694, op.2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h . . . 1745; A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz majętności Naliboki 1804r. A G A D A R X X V , 2573 Inwentarz Majętności Naliboki 1804. 3 4 �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Pierwsi osadnicy zostali prawdopodobnie zasymilowani i weszli w skład lud­ ności miejscowej tracąc swoje dawne cechy kulturowe. Większość przybyłych mieszkała tu w okresie rozkwitu koniunktury gospo­ darczej i wyjechała po jej zakończeniu. Na skutek burzliwych dziejów Litwy i Białorusi, wojen, powstań i polityki rosyjskiej wobec miejscowej ludności, większość dawnych właścicieli, majstrów, szlachty wyjechała z Nalibok. Zamknię­ cie huty szkła (1867 r.) i huty żelaza (1902 r.) w Kleciszczu zakończyło okres gospodarczej świetności i doprowadziło do pozbawienia możliwości pracy i zubożenia ludności. Pozostał tylko wyrąb lasu i spławianie drzewa do Niemna. Podsumowując, wśród mieszkańców dóbr nalibockich można wyróżnić kilka kategorii istniejących poza chłopami. Nie biorę tu również pod uwagę szlachty posesjonatów. Pierwszą z nich byli przybysze i osadnicy cudzoziemcy. Pierwszą falą nowych osadników, prawdopodobnie niewielkich rozmiarów, byli budnicy. O ich istnieniu świadczą nazwy miejscowości, nazwiska ludzi czy nieliczne wzmianki w dokumentach. Grupa ta prawdopodobnie w całości zasymilowała się z ludnością miejscową. Liczna grupa cudzoziemców przybyła wraz z powstaniem i rozwojem huty szkła. Byli to Niemcy z Saksonii, z okolic Drezna. Grupę tę stanowili budow­ niczy huty i świetni fachowcy, nauczyciele przyszłych hutników miejscowych, posiadający tajemnicę receptury szkła, niezbędni dla istnienia huty, o znanych nazwiskach. Ich towarzysze robotnicy zostali odesłani z powrotem jak tylko znaleziono na ich miejsce zmienników. Większość z nich wróciła do kraju, ale niektórzy zostali i wtopili się w lokalną społeczność żeniąc się z poddany­ mi Radziwiłłów. Rodzina i potomkowie założyciela huty majstra Wolffa Landgraffa uzyskała za zasługi szlachectwo i stała się przedstawicielem pol­ skiej szlachty na Kresach, aż do początku X X w. Pochodzenie od niemieckich robotników huty szkła mają prawdopodob­ nie potomkowie takich dzisiejszych rodów nalibockich jak Nessyn, Szeyna, Farbotko, Knyr, Krom. Robotnicy niemieccy zatrudnieni w hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni Nalibockiej byli liczniejsi niż ich poprzednicy sprzed prawie 100 lat. Wielu z nich pochodziło prawdopodobnie z Hesji. Część z nich wzięła sobie miejs­ cowe kobiety za żony, jednak wyjechali oni po zamknięciu huty, przed wybu­ chem I wojny światowej. Odrębna kategoria ludności widoczna była w okresie działalności huty szkła. Byli to miejscowi robotnicy najemni wywodzący się z drobnej szlachty i ludzi wolnych. Wykorzystali oni szansę awansu ekonomicznego i społecznego, jaka powstała w wyniku działania huty i produkcji szkła. Uprawianie szklarstwa nie pozbawiało szlachty przywilejów, w ówczesnym przekonaniu wykonywanie tego zawodu nie uchybiało godności szlacheckiej. Dotyczyło to zwłaszcza przedstawi­ cieli drobnej szlachty, która przywykła do życia z pracy własnych rąk. Stąd wynikała wśród nich atrakcyjność tego zawodu. Do takiej kategorii zaliczyć można w Nalibokach rodziny Dubickich. Do wolnych ludzi zaliczyć można rody Karniewiczów, Korżenków, Ławnikiewiczów, Wolanów, Łojków czy Chilickich. �91 CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH Ostatnia fala cudzoziemców w Nalibokach, Kleciszczu i Rudni związana była z produkcją żelaza i wyrobów żelaznych. Druga połowa X I X w. była okresem rozwoju gospodarki o charakterze rynkowym. Praca w hucie szkła miała, jak widzieliśmy, charakter feudalny. I na tym tle powstały różne kategorie robotni­ ków. W hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni zatrudniano wykwalifikowanych robotników z Niemiec oraz miejscowych łudzi. W tym okresie różnice stanowe nie miały już większego znaczenia. Tym, co różnicowało robotników był stopień osiągniętego mistrzostwa w swoim zawodzie oraz narodowość. Z uwagi na zastosowanie nowych technologii w hucie Kleciszczu sprowadzono doświadczo­ nych robotników z Niemiec. Po raz kolejny w dziejach tej ziemi ich pojawienie się związane było z działalnością gospodarczą właścicieli dóbr. O ich istnieniu świadczą jeszcze pojedyncze nagrobki na miejscowym cmentarzu oraz liczne dokumenty zachowane w archiwach Polski, Litwy i Białorusi. ŹRÓDŁA I L I T E R A T U R A Archiwum G ł ó w n e A k t Dawnych, w Warszawie, Archiwum Radziwiłłowskie działy: V , X X V P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne (Nacjonalnyj Archiw Respubliki Bielarus w M i ń s k u , fond 694; w skrócie N A R B ) P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne w Wilnie, fond 459, 604, 1280, Księgi metrykalne B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J . , S o b c z a k T . 1963 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX Wrocław-Warszawa-Kraków. wieku, t. I I , Bujak F. 1920 Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim B y s t r o ń J.S. 1935 Demski 1995 zarysie, Warszawa. Megalomania narodowa, Warszawa. D. Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów t. 38, z. 1-2, s. 51-78. i problematyki, „Etnografia Polska", G l o g e r A. 1978 Encyklopedia Staropolska, t. I - I V , t. I V , s. 109. H e d e m a n n O. 1934 Dawne puszcze i wody, Wilno. J a n k o w s k i C. 1897 Powiat oszmiański, Petersburg. K a m i e ń s k a Z. 1952 Fachowcy cudzoziemscy w manufakturach magnackich XVIII w. (Manufaktura ka Radziwiłłów), „Przegląd Historyczny", z. 3-4, s. 518-535. 1964 Manufaktura szklana w Urzeczu, 1737-1846, Warszawa. K a s p r z a k A.J. 1998 Szkła z hut radziwiłłowskich, t. I - I I , Warszawa. K r a s z e w s k i J.I. 1985 Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, Warszawa. 1989 Budnik. Obrazek, Warszawa. Ł e p k o w s k i T. 1967 Polska - narodziny nowoczesnego narodu, Warszawa. Słownik... 1880-1885 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1.1, Warszawa. urzec- �92 DAGNOSŁAW DEMSKI S m o l e ń s k a B. 1953 Materiały do dziejów huty szklanej w Nalibokach z XVIII wieku, „Teki Archiwalne", 1.1, s. 79-147. W o ź n i a k A. 1987 Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII i początku XIX wieku (Wybrane zagadnienia), Warszawa. DAGNOSŁAW D E M S K I F O R E I G N R E S I D E N T S I N T H E D E M E S N E O F N A L I B O K I (NOW B E L A R U S S I A ) I N T H E 18 A N D 1 9 C E N T U R I E S th th Summary T h e subject of the article is how the economic activity of the owners of the estate used to bring settlers from different countries. T h e first surge of settlers were Polish and came mainly from Masovia, Central Poland; their occupation was charring ashes and potash. They founded their hamlets in the forest. A t the turn of the 17** and 18" centuries potash was an important product exported from Poland to Western Europe and a considerable source of income for the landowners. I n the archives of the demesne belonging to the aristocratic family Radziwiłł the evidence of the discussed settlement action is scarce. Better source are the names of the villages and their inhabitants. T h e settlers had the status of free peasants. 1 The evidence of the next two surges is better wand is based on written documents-stock books of glassworks and iron works, documents of the administration of the manor and church registers. The founding of glassworks in Naliboki contributed to changing ethnic structure of the local population. A t the beginning more than ten workers from Saxony were brought, skilled workers and artisans. Besides those mentioned in documents some more could have arrived, whose names were not recorded there. Some of those workers returned later to their homeland. The others remained, and among them the family and descendants of Wolf Landgraff, the craftsman and later the manager of the glasswork. M a n y of the German workers married local women. Alien family names like Nessen, Farbotko, K r o m , Balcer can be found among local families till now. T h e names are recorded in early church registers. Employment in the glasswork was a good chancefor social advancement for local people too, both free rural people with the status of petty gentry and for serfs. Working there was not considered beneath the (petty) nobleman's dignity (being poor they were used to manualwork but not all occupations they believed to be proper for them.) There are many examples of country­ men-peasantry and poor noblemen becoming skilled craftsmen in the glassworks. The glassworks worked up to 1876, but, little by little it was losing its former meaning. Since the turn of the \S and 19" century the meaning of the iron-works was growing. I n 1844 new furnaces were erected in the places called Kleciszcze and Rudnia and that brought about a new surge of settlers. Most of them came from Germany (Hessen) but there were also newcomers from Poland and even England and France. They were more numerous than the earlier groups of settlers but after the iron-works had been closed in 1902 they all went away. th 1 A s we see the foreigners were coming to Naliboki in three consecutive flows. Those from the population. T h e traces of the second one can be found in the family histories of the Landgraffs, K r o m s , Nessens and other local families with German-sounding names. T h e third one, welldocumented in archival sources did not take roots in the East and left only a few tombstones in the local graveyard. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d43db9aabfcb92ea32092f11f2dac998.pdf 2c103f142a263b0d0286ebcac326c031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1601 Title A name given to the resource Pogranicze jako patchwork. Refleksje z Białorusi / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.129-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI ... Nie ma już Połskę, tej dziewczynki, która mówiła za swoju rodzinu zrobiliśmy wierszyki wtenczas, się drugimi która była w Polsce, polskie... My oddaliśmy która kochała by wszystko a za czas wojny i za życie pośle wojny (Naliboki) Inspiracją do napisania tego artykułu były wywiady i rozmowy przeprowa­ dzone z mieszkańcami Zachodniej Białorusi, a konkretnie rejonu Puszczy Nalibockiej. Pojawiały się w nich wątki historyczne, związki rozmówców z dawnym państwem polskim i kulturą polską. Wspominali o trudnym losie ludzi zmuszo­ nych do adaptacji na ziemi o wielokrotnie zmieniających się granicach. Po przeczytaniu wspomnień Hipolita Korwina-Milewskiego , uświadomiłem sobie, że pytanie „kim jestem" jest na tych ziemiach stawiane, w tej czy innej formie, przez kolejne pokolenia. Uznałem też, że pojęcie „pogranicza", wzajem­ nych związków między sąsiadującymi ze sobą narodami i kulturami, jest ciągle jeszcze tematem nie wyeksploatowanym i wartym dalszych rozważań. Przedmiotem opisu jest „świat" wyłaniający się z wypowiedzi mieszkańców badanych terenów . Specyfika tego regionu i ludzi tam mieszkających polega na tym, że żyją oni na swojej ziemi „od zawsze", ale w ciągu życia kilkakrotnie do­ świadczyli zmian granic państwowych (lata 1918-1922, 1939, 1941, 1944). Zmia­ ny granic wywarły duży wpływ na ukształtowanie się tożsamości mieszkańców Zachodniej Białorusi. Chociaż Puszcza Nalibocka leży dzisiaj niedaleko od Miń­ ska, to w przeszłości znajdowała się po polskiej stronie granicy polsko-rosyjskiej. Z tego powodu obszar podlegający w ciągu życia jednego pokolenia mieszkańców 1 2 1 H i p o l i t K o r w i n - M i l e w s k i (1848-1932), w ł a ś c i c i e l majątku Ł a z d u n y i Ł u g o m o w i c z e na obrze­ ż a c h Puszczy Nalibockiej w okolicach m i e j s c o w o ś c i Gieranony, p o w . w i l e ń s k i . B y ł p o s ł e m do D u m y Rosyjskiej z Gubernii W i l e ń s k i e j w latach 1906-09. P r z y c z y n i ł się do p o w o ł a n i a na premiera Rosji Piotra S t o ł y p i n a . N a l e ż a ł do konserwatywnego ś r o d o w i s k a tzw. ż u b r ó w kresowych, o d z n a c z a j ą c e ­ go s i ę p e w n y m stopniem separatyzmu kresowego. Ś w i e t n y gospodarz, uczestnik z j a z d ó w gorzelnik ó w w M o s k w i e i W i l n i e . W s p ó ł p r a c o w a ł z Kurierem Litewskim. Z racji swoich k o n t a k t ó w zagra­ nicznych u c z e s t n i c z y ł w kreowaniu p o l i t y k i na Kresach. Przeciwnik Józefa P i ł s u d s k i e g o . 2 C y t o w a n y m a t e r i a ł pochodzi z w y w i a d ó w i r o z m ó w zarejestrowanych w latach 1 9 9 9 - 2 0 0 1 , k i e d y to p r o w a d z i ł e m badania terenowe grupy laboratoryjnej s t u d e n t ó w etnologii K E i A K U W w rejonie Puszczy N a l i b o c k i e j . Badania p r z e p r o w a d z i ł e m w m i e j s c o w o ś c i a c h : Rubieżewicze, I w i e n i e c , N a l i b o k i , Derewna oraz w M i ń s k u . A u t o r a m i c y t o w a n y c h w t e k ś c i e w y w i a d ó w i roz­ m ó w są: R. M a z u r e k , M . Blados, M . N a w r a c k a , K . Gozdalska, M . T r a l e w i c z , M . S t r a w i ń s k a oraz D . D e m s k i . N i e z a m i e ś c i ł e m tu c y t a t ó w z m o i c h w y w i a d ó w z tego rejonu p o c h o d z ą c y c h z lat w c z e ś n i e j s z y c h . �130 DAGNOSŁAW DEMSKI wielokrotnym zmianom granic administracji państwowej uznałem za pogranicze. Szczególnie istotne jest w tym przypadku to, że zmiany kulturowe i świadomo­ ściowe ludności nie są wywołane ich emigracją, ale przesuwaniem się granic. Przedmiotem rozważań jest zatem problem, jak funkcjonuje „pogranicze" w umysłach i zachowaniach jego mieszkańców oraz wpływ zmiany granic na różne sfery życia ludzi, widziany przez pryzmat miejsca, jakie badana grupa zajmuje w lokalnym (lub regionalnym) systemie hierarchii i statusu, będącym odzwierciedleniem uznawanych przez nią wartości . Każde środowisko lokalne prezentuje pewien rodzaj układu sił. Można w nim wyróżnić kilka głównych elementów składowych, z których każdy posiada swoje miejsce w hierarchii. Pozycja dominująca narzuca swój wzór kulturowy całości, co jest widoczne na pograniczu etnicznym. Na stan środowiska wpływa wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, w związku z tym dzieje zbio­ rowości lokalnej wykazują dynamikę, a pozycję dominującą mogą zajmować kolejno różne grupy. Ma to także miejsce w przypadku pogranicza kształtowa­ nego przez zmiany granic politycznych. Człowiek pogranicza zostaje zmuszony do adaptacji do zmieniających się warunków, wynikłych ze zmiany granic, a co za tym idzie do innych instytucji, języków, tradycji itp. Problem „kim jestem" może pojawić się w różnych ujęciach i pod różnymi pojęciami. Na obszarach zachodniej części współczesnej Białorusi problem ten był obecny już na przełomie X I X i X X w. Oto, co pisze w swoich wspomnie­ niach, spisanych w latach 20-tych X X w., Hipolit Korwin-Milewski: „Otóż w końcu X V I I I wieku, jeśli plebs kresowy różnił się swoją gwarą do­ mową i po części obyczajami od rdzennie polskiego, to warstwa czołowa i tu, i tam była do takiego stopnia zlana i zrównana, jak się tego jeszcze wtenczas nie zauważało między południowymi i północnym i Francuzami lub Niemcami. Na­ wet, i to jest także zjawisko ogólnoeuropejskie u wszystkich większych narodów, ta wschodnia elita polska miała uczucie patriotyczne raczej silniejsze niż zachod­ nia. Dawał się też u niej zauważyć fenomen, którego po dziś dzień nie można nie zauważyć u innych narodów europejskich, mianowicie, że jakościowo ta elita kresowa przedstawia nie mniejszą lecz raczej większą wartość specyficzną niż wśród ludności od granic kraju bardziej oddalonej. Tak wszyscy trzej główni, właściwie jedyni twórcy odrodzenia i zjednoczenia Włoch byli kresowcami: Cavour Sabaudczykiem, Garibaldi Nicejczykiem, Mazzini Ligurem z pod Genuy. We Francji, gdy tylko zaczęło przebudzać się poczucie jedności narodowej, pierwszymi bohaterami tego porywu byli lotaryńska pastuszka Joanna D'Arc, Bretończyk Du Gueclin, trochę później „rycerz bez skazy lub strachu" Bayard z pod Grenoblů, który w chłopięcym wieku pewnie używanego w Paryżu języka nie rozumiał. W przeszłym wieku uosobieniem patriotyzmu francuskiego byli Korsykańczyk Napoleon Bonaparte i Gaskończyk, świeży przybysz z Włoch, 3 3 Pod p o j ę c i e m miejsca rozumiem to, co P. Bourdieu n a z y w a ł p o z y c j ą , j a k ą jednostka zajmuje w d a n y m p o l u lub u k ł a d z i e k u l t u r o w y m . Z a j ę c i e takiej, a nie innej pozycji powoduje konsekwen­ cje dla z a c h o w a ń i s p o s o b ó w m y ś l e n i a o ś w i e c i e danej grupy. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 131 Gambetta. W tym samym wieku Anglia zawdzięcza protestanckiej Irlandii naj­ większych swoich bohaterów wojskowych: Wellingtona, Robertsa i Kitchenera. Gdyby w tych trzech krajach rozsortować wszystkie ich znakomitości z dzie­ dziny czy wojskowej, czy politycznej, naukowej lub artystycznej, to by się zna­ lazło, że ich kresy dostarczyły wspólnej ojczyźnie grubo więcej niż połowę tych ludzi, którym ta ojczyzna zawdzięcza swą chwałę. To samo z naszymi Kresami. Nawet dzisiaj, kiedy o nas już coś wiedzą na Zachodzie, zapytajcie przeciętnego Anglika lub Francuza, o jakich znakomitych Polakach on słyszał od czasu zagłady naszego państwa, on wyliczy wam gro­ dzieńskiego szlachciurę Kościuszkę, Wołyniaka ks. Józefa Poniatowskiego, także Wołyniaka ks. Adama Czartoryskiego, Nowogrodzianina Adama Mickiewicza, 0 ile jest artystycznie wykształconym, Mińszczuka St. Moniuszkę, Grodzieńczuka Henryka Sienkiewicza, urodzonego w Wilnie, wychowanego w Krzemieńcu Sło­ wackiego, Podolanina Paderewskiego" (Korwin-Milewski 1993, s. 399-400). Cytowany fragment uzmysławia nam, że problem pogranicza nie był obcy mieszkańcom Kresów w pokoleniu autora, chociaż posługiwano się innymi niż obecnie pojęciami, jak np. 'kresy', 'kresowcy', 'elita kresowa' lub 'uczucia patriotyczne'. Nie był to przy tym problem akademicki lub czysto teoretyczny, a wielu z mieszkańców zmuszonych było wielokrotnie konfrontować się z nim w różnych sytuacjach, szczególnie w trudnych i przełomowych momentach dzie­ jowych tej ziemi, spowodowanych głównie zmianą politycznych granic i włą­ czaniu jej w inne państwa. Każdy mieszkaniec pogranicza musiał znaleźć swój własny, praktyczny sposób radzenia sobie ze zmieniającą się rzeczywistością. Różnorodność opinii w kwestii adaptacji po zmianie granic, wyrażanych przez mieszkańców pogranicza, wskazuje przede wszystkim na istnienie wielu, często skrajnych, postaw światopoglądowych i politycznych. Spory teoretyczne 1 definicyjne są odzwierciedleniem głębszych konfliktów postaw. W tej sytuacji w dyskusji należy zachować większą ostrożność przy formułowaniu definicji i zgłaszaniu własnych argumentów, czy w rozumieniu definicji i argumentów innych stron, aby bogactwa rzeczywistości Kresów nie zredukować do kilku najbardziej radykalnych postaw. * * * 4 Czym jest pogranicze? Wielu autorów podejmowało ten temat i nie jest moim celem szczegółowa prezentacja ich prac. Najczęściej podkreśla się terytorialny lub przestrzenny wymiar pogranicza. Jest on najbardziej widoczny. Pragnę tu zwrócić uwagę na inny, szczególny aspekt pogranicza, jakim jest „łączenie obu stron" w rodzaj wzorca, manifestującego się we wszystkich sferach życia jego mieszkańców. Oczywistością jest, że pogranicze nie jest ściśle związane z linią granic państwowych. Mieszkańcy pogranicza pozostają pod wpływem graniczą­ cych ze sobą ziem, często - pomimo widocznych różnic - dzielą wspólne wartości, 4 Sadowski (1995a; 1995b), K a b z i ń s k a (1994; 1999). �132 DAGNOSŁAW DEMSKI idee i tradycje. Również dawne Kresy Rzeczypospolitej z czasów Korwina-Milewskiego lub zachodnią część powojennej Białorusi można uznać za przy­ kład kultury pogranicza, ponieważ ich mieszkańcy pozostają pod wzajemnym wpływem kultur sąsiadów. Najczęściej spotykamy w literaturze dwa sposoby spojrzenia na pogranicze. Z jednej strony widziane jest ono jako kresy albo peryferia głównego obszaru etnicznego lub kulturowego, z drugiej - jako strefa po obu stronach granicy, na której terenie występują wpływy charakterystyczne dla obu stron. Przykładem pierwszego stanowiska były słowa Hipolita Korwina-Milewskiego. Mimo, że prezentuje on pogląd z początku X X w., to przed takimi samymi dylematami staje każde pokolenie mieszkańców pogranicza. Pogranicze jest miejscem zetknięcia się przynajmniej dwóch kultur, a sposób ich połączenia jest różnorodny i rzadko przewidywalny. Istnieją zbiorowe i indy­ widualne formy tego „zderzenia kultur", obie podlegające zmianom. Relacje każ­ dego z mieszkańców przedstawiają jakiś fragment całości obrazu, którego sami są częścią. Jedna z kultur ma zawsze pozycję dominującą. Dopełniającą się całoś­ cią byłyby tu wyobrażenia tego samego obszaru widziane oczyma przedstawicieli obu stron granicy. Wraz z przesunięciem granic jedna strona zdobywa przewagę i zajmuje pozycję dominującą wobec drugiej. Można się zastanawiać, czy wszyst­ kie strony mają taki sam obraz rzeczywistości pogranicza, czy przeciwnie - ist­ nieje więcej sposobów wartościowania i prezentowania rzeczywistości. Na bada­ nym przeze mnie obszarze powinien funkcjonować obraz Polaków w oczach Białorusinów i obraz Białorusinów w oczach Polaków. Pogranicze objawia się w różnych aspektach i sferach rzeczywistości. Dynamika zmian obserwowana jest wyraźniej z pokolenia na pokolenie, a współcześnie zmia­ ny zachodzą częściej. Życie jednostki na pograniczu przyrównać można do sytua­ cji dziecka, które musi dokonać syntezy cech obojga rodziców, raz żyjących ze sobą w zgodzie, w drugim przypadku z trudem godzących odmienne charaktery, a innym razem wręcz nienawidzących siebie nawzajem. Do znaczącej syntezy nie musi dojść, jeśli nastąpiło odrzucenie jednego z rodziców. Taki wzorzec (od syntezy do odrzucenia jednej ze stron) objawia się w wielu wymiarach i aspektach. Sana mapie świata miejsca, które można traktować jako pogranicze ze wzglę­ du na fakt ukształtowania się na wspólnym obszarze jednocześnie dwu lub kilku formacji kulturowych i religii. Najlepszym przykładem wydaje się być Jerozoli­ ma - święte miasto trzech religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, ale rów­ nież Wilno - ośrodek kultury litewskiej, polskiej i białoruskiej, Lwów - centrum kultur ukraińskiej, polskiej, czy szerzej - Kresy. To miejsca, w których dochodzi do syntezy kultur, co powoduje ich wzajemną inspirację . Prace o pograniczu najczęściej koncentrowały się na mechanizmach proce­ sów asymilacji i akulturacji, a kontekst kulturowy służył egzemplifikacji okreś­ lonego aspektu lub odmiany tego procesu. Przykładem na to na obszarze zachod5 5 I n n y m i p r z y k ł a d a m i tego t y p u miejsc w Polsce s ą Ś l ą s k i Kaszuby, gdzie wzajemne inspira­ cje k u l t u r o w e s ą nie do przecenienia. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 133 niej Białorusi są charakterystyczne relacje informatorów: [...] słuchaj jak wy „obrusieli" (Iwieniec); [...] to można rozróżnić po mowie, czasem słowo jakie polskie usłyszę, może nie polskie ale opolszczone (Naliboki). Ważnym fragmentem badań pogranicza jest skupienie się na warstwie wza­ jemnych stereotypów dwóch lub kilku sąsiadujących stron. Takie badania mają sens, gdyż zawsze przynoszą dużo aktualnego materiału (np. z lat 1999-2001), odzwierciedlającego stan relacji. Mamy do czynienia z różnego rodzaju stereoty­ pami. Jedne dotyczą cech charakteru i typowych zachowań: Polki takie statecznaje, a prawosławna ona szustra taka bolsze. A Rosjanki to one tolko huliajut (Naliboki); Polka jest takaja, no, bolsze na princezu pahoża, bolsze Polka czem Rosjanka czy Białaruska. Białaruska za wsio była w robocie, w czarnych rukách, a Rosjanka nic jej nie wychodzit, ona nie lubi rabotat, wcale nie lubi (Naliboki); Białorusini Oj, jak mnie każu, szto nasze też nie takije, nie złyje kobiety, takie i dobre jest. Jest troszeczki coś teraz ludzie takije nerwowe, taka życie jest ciężka. Pracują, pracują i nie mają nic (Naliboki); Nasze Białorusinki są takie czarne pracują całe życie, po prostu nie znają drugiego, nie maja porównania i całe życie pracują. Pracują ,aby tylko przeżyć. No, nasze dziewczęta, kobiety są tro­ chę pogubione w sobie. Oni czasem wstydzą się siebie, wstydzą się powiedzieć coś nie tak, więcej one takie hamują się, że są niczym. Wstydzą się siebie. Oni nie mogą coś walczyć za swoje prawa, on czują tyko obowiązki wobec państw. Biało­ ruska kobieta taka, że nawet jak mąż bije, to ona nic tylko, no taki człowiek i tak trzeba żyć (Naliboki); Rosjanki? Są niemiłe, niemiłe. Ze wszystkim chce rozma­ wiać, ale nie chcą pracować, a chcą mieć Białorusinek?...To...ja zjednej strony mnie to się podoba prostota, proste na duszy. Jak wy zauważyli na naszej to nasze kobiety to takie proste ludzie, ale to jest często takie chamskie. Człowiek kultury, no to nie jest..., Rosjanki Wiesz, one uważają się za lepszych ludzi, uwa­ żają się za lepszych, za wyższe stworzenie. Czują się wyższą nacją (Naliboki); Rosjankę można poznać po tym, że ona czysto po rosyjsku rozmawia. Oni dostat­ nio lubią swoją nację rosyjską. Oni nie mieniają języka. A miejscowi ludzie, o i Białorusini, i Polacy ich nie rozbierzesz, dlatego że między sobą od maleńkie­ go na ulicy tak (Iwieniec); Do Białorusów to normalnie, no Ruskich nie lubią...; No idzie od nich jakiś szarm, że Polaczki (Iwieniec). Inne stereotypy opisują wygląd, także będący wyrazem pewnych cech charak­ teru: Białorusini poznać to można rozpoznać często po oczach, bo taki mają ból, ból w oczach. Nawet przejedz w mieście w tym autobusie, czy w tramwaju, nie zobaczysz żadnego uśmiechu w tej setce ludzi. Będzie się ktoś tam śmiał, ale z durnych jakiś tam zabaw, nie będą to jakieś szczęśliwe uśmiechy, ten ból w oczach będzie... (Naliboki); Rosjanki jeszcze grubiej chodzą jak Białaruski (Naliboki). Stosunek do religii także może znaleźć swój obraz w stereotypach: Prawo­ sławne kobiety zawsze po chrzcie, więcej są prawosławne nie po praktyce chrześ­ cijańskiej, ale po chrzcie. Katoliczki dużo takie jakąś radość mają w sercu i inny podchod do sprawy świętości, nie umartwienie, ale jakaś wesołość. No, prawo­ sławni takie są mniej religijne. Nie chce powiedzieć, że są niżej, bo to nie praw­ da, ale są takie no nie w praktyce religijnej (Naliboki). �134 DAGNOSŁAW DEMSKI Z badań wynika, że pewne stereotypy mają trwały, wielopokoleniowy charak­ ter, inne są odbiciem bardziej aktualnego stanu relacji, wskazując równocześnie na długo- i krótkofalowe efekty zmian. Każdy z nich odpowiada pozycji, jaką w świe­ cie informatora lub autora zajmują Białoruś i Polska. Zgodnie z duchem koncepcji Pierre Bourdieu (2003), każda wypowiedź informatora w istocie jest wyrażeniem miejsca, jakie dana sprawa zajmuje w świecie wartości rozmówcy. Wróćmy do szczególnego aspektu pogranicza, na który chciałem tu zwrócić uwagę. Pogranicze to rodzaj strefy kulturowej, w której elementy dwóch (lub kilku) stron są wymieszane ze sobą, oczywiście występując w różnych propor­ cjach. Ich skład zależny jest od wielu czynników. Do nich zaliczymy z pewnoś­ cią odległość od granicy - im dalej teren oddalony jest od granicy, tym mniej przedstawia cech kulturowych należących do kultury strony przeciwnej . Współcześnie pogranicze należy traktować niejako zwartą strefę równomier­ nie wymieszanych cech kulturowych, ale jako obszar przypominający mozaikę lub patchwork . Pod tym pojęciem rozumiem zbiór luźno połączonych proce­ sów, nierównomiernie rozwiniętych wzorów kulturowych, odzwierciedlających sprzeczne reguły rządzące działaniami ludzi należących do odrębnych kultur. Istnieje ono nie tylko przestrzennie - horyzontalnie, ale także wertykalnie - spo­ łecznie i znajduje nieoczekiwanie swój wyraz niemal w każdym wymiarze życia. Ze względu na przedmiot zainteresowania badaczy - styk przynajmniej dwóch kultur - pogranicze stanowi inną jakość niż kultura rozumiana jako całość. Po­ granicze różni się od ziem położonych w centrum kraju, choć i tam dochodzi do sytuacji zderzenia wielu kultur, szczególnie obecnie w dobie procesów globali­ zacji. Na specyfikę pogranicza wskazuje fakt, że często była to kraina nie zwią­ zana z imieniem dynastii, ziemia niedziedziczona, a raczej przyłączona do głów­ nej części później, podbita lub będąca przedmiotem sporu. Świadczy to o braku ciągłości historycznej, co jest najbardziej istotną cechą takiego regionu. Sytuacji pogranicza, moim zdaniem, nie do końca odpowiadają metafory: ba­ zaru kuwejckiego, ani kolażu Geertza (1986, s. 121), gdzie akcent kładziony jest na wielogłosowy obraz całości, co jest również istotne, tu istotą jest coś odmien­ nego - specyficzny obszar styku dwóch rzeczywistości. Bardziej odpowiada temu obszarowi określenie patchwork lub mozaika kulturowa, podkreślające zainte­ resowanie badacza układem wzajemnie splecionych cech przynajmniej dwóch kultur. W przypadku kolażu akcent kładziemy na różnorodność, w patchworku pogranicza - punktem wyjścia są dwie kultury, a interesuje nas stopień wymie­ szania między nimi, od skrajności po różne formy pośrednie. Motywem przewodnim rozważań nad pograniczem jest współistnienie sąsia­ dujących kultur w różnych, często nieporównywalnych układach. Istotą tego zja6 7 6 7 Podobnie u w a ż a w i e l u a u t o r ó w , w t y m Sadowski 1995a; 1995b. I n s p i r a c j ą dla m n i e b y ł o u ż y c i e tego t e r m i n u przez Stephena M . Lyona w pracy pt. Power and Patronage in Pakistan ( L y o n 1993, s.68). A u t o r proponuje w miejsce przechodzenia m i ę d z y i d e a l n y m i t y p a m i Leacha, zastosowanie bardziej u ż y t e c z n e j konceptualizacji p a t c h w o r k u j a k o r ó ż n i ą c y c h s i ę p o z i o m ó w w y s t ę p o w a n i a w s p ó l n y c h i d e a ł ó w i zasad organizacji s p o ł e c z n e j roz­ rzuconych w sąsiednich społecznościach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 135 wiska jest fakt, że wspólne lub podobne wartości mogą występować na różnych poziomach społecznych i kulturowych sąsiadujących ze sobą grup. Przykłady na potwierdzenie tego układu można odnaleźć w każdym z omawianych w etno­ logii wyznaczników kulturowych lub etnicznych - np. w języku, religii, historii. Dotyczy to również świadomości i tożsamości, będących zwieńczeniem wszyst­ kich poprzednich wyznaczników. Sposób „łączenia" kultur tworzy wzorzec, który przenika mikrokosmos lokalny, stając się częścią życia pogranicza. Jak już wspomniałem, przyjmuje on formę wzorca - patchworku, jednego z wielu możliwych, w lokalnej zbioro­ wości. Można go badać jako zbiór wszystkich możliwych elementów dla bada­ nej zbiorowości lub dla jednostki. Na pograniczu patchwork, zawsze jeden z wielu możliwych, jest formą wy­ mieszania nie tylko języków, religii, przestrzeni społecznej, ale także historii ze współczesnością, deklaracji z praktyką, tradycji z inwencją, tutejszości z etnicznością, starego z nowym, lokalności z globalnością, narodowego z ponadnaro­ dowym, podrzędnego z nadrzędnym. JĘZYKI Przykładem zjawiska odzwierciedlającego wzory patchworku w sferze języ­ ka, na obszarze Zachodniej Białorusi, jest obecność kilku języków - rosyjskiego, białoruskiego, „prostego", polskiego. Badacze-wskazywali na istnienie wysp języka polskiego na dawnych Kresach. Przed wojną było ich jeszcze sześć , a teraz możemy mówić tylko o dwóch, czy trzech na terytorium dzisiejszej Białorusi. Charakterystyczne były zwarte skupiska ludności posługującej się językiem polskim, np. iwieniecka wyspa językowa (Krysiński 1928, s. 356). Na kwestie języka na Białorusi spojrzeć można także od strony obszarów ich stosowania. Okazuje się, że - jak przystało na pogranicze - nadal jesteśmy świad­ kami zróżnicowania języków na język rodziny i wsi (prosty, białoruski), szkoły (białoruski, rosyjski), wyższej uczelni (rosyjski), urzędów państwowych (rosyj­ ski), kościoła (białoruski, polski), wojska (rosyjski). Mieszkaniec Białorusi pol­ skiego pochodzenia ma możliwość znajomości trzech lub czterech języków - białoruskiego, rosyjskiego, polskiego oraz „prostego". Jednak w praktyce zna­ jomość języka polskiego jest na Białorusi zróżnicowana. Duża część Polaków średniego i młodszego pokolenia słabo włada językiem polskim. Posługiwanie się nim także jest niejednorodne. Istnieje np. język kościelny, język pieśni po­ grzebowych, napisów nagrobnych, listów do rodziny za granicą. Pewną formą zauważalnego wpływu kultury polskiej na miejscową jest używanie bardziej urozmaiconego słownictwa (u niego boisz polskich slow; Mińsk). 8 9 8 Wyspy: d u n i ł o w i c k a (pow. dziśnieński, postawski, w i l e j s k i ) , iwieniecka, w o ł k o w y s k a oraz mniejsze - p o r o z o w s k a , h e r m a n o w i c k a ( p o w . d z i ś n i e ń s k i ) , p r o z o r o c k a (pow. d z i ś n i e ń s k i ) ( K r y s i ń s k i 1928, s. 3 5 6 ) . 9 W e d ł u g autora „ w y s p a " i w i e n i e c k a o b e j m o w a ł a ł ą c z n i e 6 g m i n , w t y m Pierszaje, I w i e n i e c , W o ł m a , R u b i e ż e w i c z e i N a l i b o k i (pow. w o ł o ż y ń s k i ) oraz Derewna (pow. s t o ł p e c k i ) . �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Osobnym, występującym współcześnie na wsi białoruskiej zjawiskiem związa­ nym z językiem jest zapotrzebowanie na wiejskich „tłumaczy" listów od rodziny z Polski. Coraz trudniej spotkać ludzi swobodnie posługujących się językiem pol­ skim. Najczęściej są to ludzie starsi wiekiem, którzy znają ten język, przynajmniej do pewnego stopnia, w mowie i w piśmie. Występują oni również w chórach pogrzebowych, śpiewając polskie pieśni. Obecnie polski stał się również częścio­ wo językiem „użytkowym" wycieczek do Polski i handlu przygranicznego. RELIGIE W sferze religii wzory rozłożenia wszystkich elementów przyjmują różnorodne formy. Obok siebie mieszkają prawosławni i katolicy - wyznawcy głównych wy­ znań na tym terenie, ale poza nimi obecne są inne kościoły, powstałe w pewnym sensie w wyniku zderzenia kulturowego tych pierwszych. Uformowały się w wy­ niku ruchów jednoczących lub przeciwnie, bardziej separatystycznych, np. unici, starobrzędowcy lub pochodzący z poza tego kręgu - baptyści. Ruchy te przyjęły charakter formalny w postaci odrębnego kościoła, hierarchii, często w wyniku presji politycznych, jakim podlegały w przeszłości. W węższym kręgu Kościoła Katolickiego rozwijał się nurt białoruski, którego jednym z najwybitniejszych przedstawicieli był ks. Czerniawski z Wiszniewa. Na Białorusi pracowało wielu księży przybyłych z Polski, co również musiało mieć wpływ na wiernych. Mamy wiele mniej formalnych przykładów wymieszania wpływów w codzien­ nych manifestacjach religii. Przestrzennie odpowiadały im tereny wyżej wymie­ nionych wysp ludności katolickiej, które równocześnie oznaczały wyspy języka polskiego. Wymieszaniu sprzyjają małżeństwa mieszane i związane z tym prze­ chodzenie na inną wiarę - w przeszłości oficjalnie unikane, a współcześnie po­ wszechne. Poza tym występują inne synkretyczne modyfikacje religii, widoczne w folklorze lokalnym, jak łączenie symboli religijnych różnego pochodzenia, np. krzyże, organy, ale również w wierzeniach, zachowaniach i praktykach. Wśród wiernych katolickich widoczne są zmiany polegające na zanikaniu starszych, lokalnych zwyczajów obecnych w praktyce Kościoła Katolickiego na Białorusi, np. lamentów, starych pieśni. Na te zjawiska mają również wpływ częstsze kon­ takty z przybyszami z Polski, albo podczas pielgrzymek w Polsce. W środo­ wiskach ludności pochodzącej z rodzin katolickich, ale nie praktykujących, tra­ dycja katolicka jest czasem doceniana i podkreślana w inny sposób - jako nurt kultury zachodniej ze swoją specyfiką. Współcześnie w tym duchu pojawiają się stwierdzenia typu: katolicyzm to teatr (Mińsk). HISTORIE Przykładami odzwierciedlającymi różne postawy zbiorowe w momentach przełomowych historii badań tego regionu Białorusi są takie wydarzenia jak: plebiscyty poprzedzające utworzenie granic republik radzieckich w 1919 г., dzia­ łalność polskiej AK, białoruskiej samoobrony (samochowy), partyzantki radziec- �137 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I kiej i policji białoruskiej na terenie Puszczy Nalibockiej w czasie I I wojny świa­ towej, itp. Sposób widzenia historii zawsze był podatny na politykę, szczególnie na pograniczu, gdzie zmiany granic przynosiły nową wersję dziejów tej ziemi. Stąd zróżnicowanie - na historię przekazywaną w rodzinie i tę, nauczaną w szkole z podręczników szkolnych, przekazów nauczycieli, szkolnych kącików pamięci, propagandy, encyklopedii. Inną historię przekazywano podczas świąt państwo­ wych, uroczystych akademii. Innej historii uczyły pomniki zwycięzców stawiane w centrum wsi, a innej groby na wiejskich cmentarzach. W historii oficjalnej dominował nurt sowiecki, a pewne miejsce próbował zająć nurt narodowo-białoruski tworzący się wokół Białoruskiego Frontu Narodowego (BNF). Polska wersja historii rozwijała się w Polsce. W bardziej lokalnym wymia­ rze historia to również czytanie książek popularno-naukowych, kroniki miasteczek, opowieści rodzinne, różne „typy historyków-amatorów", odpowiadające różnym formom potrzeby przeżywania historii w świadomości mieszkańców . Oficjalnie i publicznie o przeszłości przypominali zasłużeni kombatanci z Ar­ mii Czerwonej, cieszący się przywilejami od czasu Związku Radzieckiego oraz nieliczni kombatanci walczący w I Armii Wojska Polskiego, także uznawani przez władze. Prywatnie i w pamięci ludzkiej pozostali jednak również człon­ kowie AK, czy białoruskiej samoobrony. 10 DEKLARACJE NARODOWOŚCI I PRAKTYKA CODZIENNA Deklaracje narodowości znajdują swoje odzwierciedlenie w oficjalnych spi­ sach ludności: My byli katoliki, Polacy. My lubimy, że my Polacy, my myślimy, że my Polacy (Naliboki). Poza oficjalnymi spisami istnieją przypadki innych dekla­ racji, o bardziej lokalnym charakterze, np. zapisanie się do związku narodowo­ ściowego, towarzystwa kulturalnego. Istnieją deklaracje ustne, składane na szer­ szym forum lub w rozmowach prywatnych: Jak ja zaczął już kopać kim jestem, skąd jestem, kto moi przodkowie. Wtedy poszedłem do babci. A babcia była sie­ rota i jej też ciężko było powiedzieć, bo nie znała rodziców dobrze. Tylko brata. Ja babci brata też trochę coś poznał. On zawsze mówił po polsku ze mną. Też chiba widział mało ludzi, z którymi mógł porozmawiać. I jeszcze pamiętam ostat­ nie słowa do mnie: bądź dobrym człowiekiem. To było po polsku powiedziane. I stąd wiem, że jestem Polakiem (Naliboki). Wpisywanie narodowości w pasz­ portach było powszechną praktyką w Związku Radzieckim. Z przyczyn poli­ tycznych zaniżano liczbę ludności mniejszości polskiej na Białorusi. Stąd liczne przykłady zapisywania odgórnie narodowości białoruskiej. Część deklaracji wydaje się być składana w zależności od sytuacji lub roz­ mówcy. Pewne osoby deklarują równocześnie dwie tożsamości, co jest szczegól­ nie powszechne w młodszych pokoleniach: Po obu rodzicach ja Polak, ale czuję się Białorusinem pół na pół (Naliboki). 1 0 Co p o k a z a ł a w swojej pracy M.Nawracka, Świadomość U W 1999); patrz t e ż N a w r a c k a 2003. historii (praca licencjacka w K E i A K �138 DAGNOSŁAW DEMSKI Z mojego doświadczenia wynika, że praktyka codzienna wydaje się bardziej skomplikowana i artykułowanie pochodzenia zależy najczęściej od sytuacji i osób, z którymi prowadzi się rozmowę. Wywiad udzielany etnografowi z Pol­ ski daje inny przekaz niż np. rozmowa z lokalnym zbieraczem folkloru. Warto więc czasem prowadzić badania w towarzystwie miejscowych badaczy. PRZESTRZEŃ GEOGRAFICZNA I SPOŁECZNA Zróżnicowanie pogranicza znajduje odbicie na różnych poziomach rzeczywi­ stości, takich jak: wymiar terytorialno-geograficzny, świadomościowy czy rela­ cji społecznych, tzn. idei, wartości, roli i światopoglądów podzielanych po obu stronach granicy, i to nie tylko w wielu miejscach rozrzuconych geograficznie (wyspy), ale także na różnych piętrach społecznych (np. w miastach, wsiach, wśród elit, chłopów, inteligencji). Bywa i tak, że wśród ludności różnego pocho­ dzenia (niezależne od deklarowanej tożsamości etnicznej) pojawiają się podobne wzorce lub zasady myślenia. Aspiracje i zorientowanie jednostki na przyszłość oznacza często wybór jed­ nej z kultur jako tej, wokół której buduje ona swoją indywidualną przyszłość w kraju, którego jest obywatelem lub osiedlając się po przeciwnej stronie gra­ nicy. Inaczej mówiąc, jest to wybór kultury, która staje się realizowanym celem: Bo ja tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógłbym... (Rubieżewicze). Współcześnie wydaje się, że dyskurs na badanym terenie przebiegał wokół kwestii korzeni tutejszych mieszkańców - białoruskich lub polskich. Według powszechnych opinii, Polakiem był pan, dziedzic, urzędnik i tzw. „podpanek" oraz ich potomkowie i przybysze. Według uznawanych koncepcji sowieckich, ludność pochodzenia chłopskiego na Białorusi nie miała polskich korzeni, lecz uległa ona procesowi akulturacji w kulturze polskiej . Większość świadomych swojego pochodzenia Polaków wyemigrowała do Polski w okresie repatriacji. Interesującym zjawiskiem jest fakt, że pozostała ludność, „mniej świadoma" swego pochodzenia, również deklarowała w spisach przynależność do narodowości polskiej. Zamieszkują oni na swojej ziemi, tylko zmieniły się granice, a przez to układ odniesienia. W praktyce wspólne jest tylko jedno, że wszyscy wypowiadający się od dawna tu mieszkali. Może to oznaczać, że głosy mieszkańców są odbiciem dysputy między nowym i starym układ od­ niesienia, starym pokoleniem „Polaków" z młodszym pokoleniem „Białorusi­ nów", wykształconych z niewykształconymi. 11 TRADYCJA I INWENCJA Współcześnie dostrzegamy jeszcze inny wymiar pogranicza. W głosach wy­ rażających swoją tożsamość na pograniczu pobrzmiewają echa braku zgodności między samookreśleniem grupy lub jednostek, a określaniem ich przez innych T ę o p i n i ę p o t w i e r d z i ł W i a c z e s ł a w Werenicz (informacja ustna). �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 139 (badacze, sąsiedzi): A jacy oni Polaki, to samozwance... (Naliboki). Jest to pro­ blem nierozwiązywalny, ponieważ, jak wiemy z doświadczeń na polu etnologii, jedni informatorzy lub badacze posługują się „pierwotnościową" definicją etniczności, a inni traktują aktualną sytuację w sposób bardziej instrumentalny. Różne formy budowania tożsamości wynikają z różnych podejść do problemu. Z jednej strony występują definicje tożsamości zbiorowej - pierwotnościową i instrumentalna - z drugiej ma miejsce indywidualny i dojrzały wybór tożsamości, będący wynikiem integracji wszystkich doświadczeń życiowych. Problem tkwi w tym, że każda ze stron wychodzi z innego punktu widzenia - kto był pierwszy na tej ziemi, albo jak najlepiej chronić interesy grupy w obliczu presji dominują­ cej strony. Odrębne reakcje wywołują postawy odwołujące się do przynależności zbiorowej albo do prawa indywidualnego wyboru tożsamości przez jednostkę. Aby mówić o etniczności, należy odróżnić tożsamość od świadomości etnicz­ nej. Z własnego doświadczenia wiemy, że tożsamość jest szerszym pojęciem, obejmującym wszystkie znaczące role pełnione w życiu jednostki. Przynależ­ ność etniczna lub narodowa należy dojednej z wielu innych tożsamości. Jej zna­ czenie, miejsce w hierarchii wartości, jest kwestią indywidualną lub specyficzną dla danej zbiorowości. Poczucie określonej etniczności zawsze rodzi się pod wpływem kontaktu kulturowego, najpierw w relacji z grupą własną (rodzice, opiekunowie, środowisko), później z grupą obcą. Wydaje się, że konkurencyj­ ność jest najbardziej istotnym zjawiskiem i przyczyną działań obu grup, własnej i obcej. Reakcje na ten kontakt mogą być różne, można je sprowadzić do dwóch teorii etniczności. W teoriach „pierwotnościowych" więź etniczna lub narodowa staje się czymś podstawowym, uznanym za pierwotne i przyrodzone, a celem autorów jest udo­ wodnienie jej istnienia od zawsze. W tym przypadku „to, co arbitralne z zewnętrz­ nego punktu widzenia, traktuje jako naturalne, trwałe i obecne «od zawsze» z punk­ tu widzenia wspólnoty" (Burszta 1998 s. 137). Nacisk kładzie się na kontynuację, ciągłość mitologii grupy. Tego rodzaju poglądy nie mogą znaleźć uznania wśród wszystkich członków zbiorowości pogranicza. Tu pojawia się potrzeba świa­ domościowego utożsamienia się z własną grupą i przynależności do niej oraz możliwości uczestnictwa we wspólnym systemie znaczeń kulturowych. Poza grupą pozostają inni, aktualnie nie uznający wszystkich elementów tego syste­ mu. Izolacjonizm i poczucie zagrożenia grupy z zewnątrz może spowodować narastanie tendencji do opowiadania się za tym stanowiskiem kosztem funkcjo­ nowania neutralnych do tej pory postaw. Im bardziej izolowana grupa, tym nie­ świadomie kładzie większy nacisk na znaczenie korzeni i tradycji. W stanowisku instrumentalnym etniczność staje się środkiem służącym mo­ bilizacji grupy społecznej do realizacji celu o charakterze ekonomicznym lub politycznym. W takich sytuacjach tożsamość etniczna pojawia się wtedy, kiedy niezbędne staje się powołanie nieformalnej organizacji politycznej, której za­ daniem jest stworzenie bariery kulturowej wobec grupy konkurencyjnej (Burszta 1998 s. 139) lub wobec otoczenia. W tym przypadku nacisk kładzie się na mitologię zewnętrzną i ustalenie miejsca własnej grupy na tle pozostałych �140 DAGNOSŁAW DEMSKI w regionie. Etniczność nie wymaga wyjaśnień historycznych i kulturoznawczych, gdyż jest wynikiem bieżących warunków społecznych. Jak zauważa Burszta, w tym ujęciu etniczność jest zawsze „po coś", potrzebuje form zorganizowa­ nych, aby osiągnąć większą skuteczność w spełnianiu aspiracji grupy. Mamy tu również do czynienia z pewną izolacją lub zamykaniem grupy, jednak tego typu grupa wydaje się być bardziej mobilna od poprzedniej, posługującej się stanowi­ skiem „pierwotno ściowym". Obserwując mechanizmy formowania się tych różnych postaw, w pierwszym przypadku można mówić o postawie defensywnej, obronnej, zamkniętej grupy w obliczu zagrożenia zewnętrznego, gdzie konieczne jest cementowanie zwar­ tości i spójności społecznej, w drugim natomiast - mamy do czynienia z postawą mobilizacji społecznej tworzącą zbiorowość w celu zachowania zwartości w zmieniających się uwarunkowaniach, a niezbędne do tego jest potwierdzenie miejsca grupy w nowej hierarchii lub układzie. Możemy jednak analizować także mniejsze czasowo fragmenty dziejów. Jeśli na pograniczu poddamy analizie aktualny układ sił odniesienia, powstały w wy­ niku przesunięcia granic, poszczególne grupy znajdą się w nowych ramach. W konsekwencji tego część z nich utraci kontakt z głównym obszarem, a nawet trwałość przekazu. Wówczas analiza odsłoni nam obraz grupy walczącej o wła­ sne interesy, stosującej różne narzędzia przetrwania (nauka języka, tworzenie związków). Oderwana i izolowana zbiorowość zaczyna działać w warunkach przetrwania, przejściowej utraty dotychczasowej tożsamości, a badanie takiej „tracącej tożsamość" grupy umożliwia rekonstrukcję podstawowych części i ro­ dzaju gry, jaką one prowadzą. Z punktu widzenia badacza dziejów, każda tradycja należy do „tradycji wy­ nalezionej". Określenie to pochodzi od Erica Hobsbawma (1983) i oznacza tra­ dycje zastane, które, jak odkrył autor, okazały się dość niedawnego pochodzenia. Służyły one konstruowaniu obrazu przeszłości narodu lub wspólnoty przez przed­ stawicieli obu tych stanowisk. Szczególnie duża liczba „nowych" tradycji poja­ wiła się w ciągu ostatnich 200 lat, od okresu Oświecenia. Wynajdywaniu tradycji sprzyjają szczególnie czasy transformacji. Jak wiemy, druga połowa X I X wieku była okresem przebudzenia narodów w Europie. Wiele współczesnych narodów, pomimo odwoływania się do jednej tradycji etnicznej, w większości wywodzi się z liczniejszych grup etnicznych, ale nie ma to istotnego wpływu na proces tworzenia i umacniania wspólnoty. Także różnorodność źródeł etnicznych nie przeszkadza w formowaniu narodu. Dobrym przykładem jest praca Eugena Webera o formowaniu narodu francu­ skiego (Weber 1976). Kluczową kwestią jest problem, kiedy i w jakich warun­ kach rodzi się etniczność. Problemy świadomości i tożsamości również należą do „tradycji wynalezio­ nej", mają więc swoją krótką historię. Pojęcia świadomości i tożsamości są wy­ tworem połowy X X w., chociaż pojawiały się one nie w tym ujęciu, np. jako problemy obecne u Hipolita Korwina-Milewskiego, na specyficznych terenach, gdzie dwie lub więcej kultur tworzyło całą gamę różnorodnych odcieni. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 141 STARE I N O W E Element czasu pozwala na uchwycenie wzorów pogranicza widzianych z punk­ tu widzenia różnych pokoleń. Analiza postaw i układu elementów składających się na świadomość trzech pokoleń podyktowana jest ramami pamięci, tzn. osobistymi doświadczeniami lub doświadczeniami innych żywych, z którymi jednostka ma kontakt. Tego rodzaju „czasoprzestrzeń" tworzy społeczność lokalna, czyli miesz­ kańcy zwartego terytorium (wsi, parafii, puszczy), należący do trzech pokoleń . W takiej analizie dodajemy wymiar czasu (trzech pokoleń) rozumiany jako pewien rodzaj sekwencji kulturowej pozostającej w stosunku do siebie w dialogu kulturowym. Pojęcie to wychodzi poza braudelowski podział na struktury dłu­ giego trwania, koniunktury i zdarzenia. To nie tylko dialog, ale także biegunowo sprzeczne postawy znajdujące wyraz w tej sekwencji. Przykładem takich od­ miennych postaw z terenu Zachodniej Białorusi jest następujący podział: Pokolenie dziadków (urodzone w latach 20-tych i 30-tych X X w.): polska szko­ ła, doświadczenia wojny, AK, okresu repatriacji, język polski (dom, szkoła), wy­ ższa edukacja w języku polskim, wychowanie w religii katolickiej, tożsamość pol­ ska (tłumiona białoruska), własność ziemi, bieda, elity polskie, symbolika polska; Pokolenie rodziców (urodzone w latach 40-tych i 50-tych X X w.), doświad­ czenia szkoły sowieckiej, język polski (dom), rosyjski, białoruski, wyższa edu­ kacja w języku rosyjskim, problemy z wychowaniem w duchu religii, tożsamość polska (tłumiona polska), kołchozy, bieda, elity rosyjskie, białoruskie, symboli­ ka sowiecka; Pokolenie dzieci (urodzone w latach 70-tych i 80-tych X X w.): szkoła sowiec­ ka, język rosyjski, białoruski, wyższa edukacja rosyjska, bez religii, odrodzenie religii, tożsamość białoruska (tłumiona polska), podwójna tożsamość, kołchozy, bieda, elity białoruskie, rosyjskie, symbolika białoruska. Badania świadomości ludności Puszczy Nalibockiej, z której pochodzą cytaty zamieszczone w tym artykule, stanowią specyficzny przypadek studiów nad ludnością osiadłą, która nie zmieniała państwowości pod wpływem emigracji. Pozostała ona w swoich domach i na swojej ziemi, ale zmienia się kontekst poli­ tyczno-kulturowy wywołany przez zmiany granic państwowych. Jeśli omawiane tu pogranicze uznamy za przykład wielopokoleniowego zderzenia kultur, to każ­ de z omawianych trzech pokoleń należało do innej fazy tej konfrontacji kultu­ rowej. W wyniku I I wojny światowej pierwsze opisywane pokolenie zostało zmuszone do podstawowych decyzji: zostać czy wyjechać. Duża część wyje­ chała lub została zmuszona do wyjazdu. Ci, którzy pozostali nie utracili w nowych warunkach dawnej tożsamości i znajomości kodu kulturowego. Chociaż grupa ta nie kontynuowała w pełni prze­ kazu kulturowego: / kochałam Polskę, jak nikt na świecie, jak wy może kochacie 12 1 2 W terenie m a m y do czynienia z trzema p o k o l e n i a m i i n f o r m a t o r ó w . M o ż e m y a n a l i z o w a ć postawy w c z e ś n i e j s z y c h p o k o l e ń na podstawie m a t e r i a ł ó w pisanych, czego d o b r y m p r z y k ł a d e m jest p o d z i a ł na pokolenia c h ł o p ó w u w ł a s z c z o n y c h , ich dzieci oraz dzieci tych dzieci, propono­ w a n y przez M ę d r z e c k i e g o (2002). N a ten temat t a k ż e D e m s k i (1998; 2000; 2003). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI teraz; My kochali jak życie, tak byli wychowane. Bo my żyli na pograniczu. To dla nas była Polska święte słowo (Naliboki); No tutaj tak wszystko przetrącone i jakie my jest Polaki? Dlatego, że wszystko jedno, u nas ту my u nas to tylko nas trzymać jeszcze tak, jeszcze w swoim sercu i pamiętam to, że i rodzice to mówili, a tak my Polski już nie pamiętamy. Co my pamiętamy z Polski? No sama kultura z tym jak, bo tu u nas na zachodzie, coś takiego w nasiedztwo, my otrzy­ mali wiara i siła. I my za to, dlatego i Związki i wsio, wszystko to robi się, dlatego żeby to jakby utrzymać, utrzymać choćby dla swoich dzieci, to co my upuścili. A upuścili my bardzo dużo wtedy. Jakby nie dobrze ja rozmawiam, nie może taki akcent, choćby tak dzieci nasze rozumieli i rozmawiali. My powinni ich to na­ uczyć. My tego nie zrobili, upuścili, dlatego że tak było on nie wolno, nie wolno, a nie wolno. No wolno, nie wolno, no w domu to można było to robić. Tak jak my robili np. Wielkanoc... I trzeba było porozmawiać, coś opowiedzieć o tym, że my jesteśmy Polaki, że taki nas język, ze tam to. To wszystko my opuścili, ja swoje dzieci. Dlatego wina to nasza w tym (Iwieniec). Następne było pokoleniem konfliktu dwóch kultur, gdzie dokonała się właści­ wa akulturacja, a nawet asymilacja. Za swojego życia znaleźli się w orbicie drugiej kultury i zaczęli dokonywać wyborów zgodnie z jej kodem: Powaga nadaje się temu Ruskiemu. To on śmierdzący, on przyszedł z Rosji, ot taki człowiek no. I za nim dziewczyny biegają, dlatego że położenie jego. A dzieweczki widzą, że jego taka sztuka, widzą, że on ma przewagę. W nim trzeba szukać jakiego obrońcy, tylko od czego bronić? Ot, mieli, a potem się stopniowo wszystko rozeszło. Jest to było partyjny, ateista i on Polki, nie Polki, on może mieć dobre miejsce w społeczeń­ stwie, że on może zajmować dobrą posadę, może i tak dale] (Iwieniec). Dla najmłodszego pokolenia dawna kultura ojców i dziadków już niewiele znaczy. Może jest jeszcze traktowana z sentymentem, często w postaci nauki drugiego języka, jest wyrazem szerszej orientacji na Zachód, na co wskazywać mogą plany na studia, pracę lub inny wyjazd do Polski i ich realizacja. Taki obraz dały badania z lat 1998-2000. Każde z tych pokoleń stanęło przed zadaniem „bycia Polakiem" (lub Białorusi­ nem) w nowym otoczeniu politycznym i kulturowym. Stosowali specyficzne normy dla określenia statusu polskości swojego pokolenia. XIX-wieczną polskość bardziej obowiązywały normy dobrego urodzenia, wyznania katolickiego. Główną cechą przedwojennej polskości był język i szkoła polska oraz wyznanie katolickie, wojennej polskości - patriotyzm i poświęcenie dla ojczyzny, a dla powojennej polskości na Białorusi - przynajmniej zachowanie pamięci o polskim pochodzeniu rodziców. Utrata ciągłości tradycji w postaci podwójnej identyfikacji lub przyjęcie tożsamości białoruskiej nie musi oznaczać braku zainteresowania dla tej kategorii ludności, dopóki pozostają na swojej ziemi. Oznacza to funkcjonowanie poza polskimi strukturami politycznymi i kulturą. Każde z tych pokoleń miało inne doświadczenia, adaptując się do innych uwarunkowań, formując zbiorowy obraz siebie oparty na doborze „zapamiętanych" obrazów własnej przeszłości, zapoży­ czeń od tych lub innych sąsiadów, obejmując to, co zostało stracone bezpowrotnie, ale i to, co zostało odkryte dla grupy w nowych sytuacjach. �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I 143 TUTEJSZOŚĆ I ETNICZNOŚĆ Problem „tutejszóści", znany szeroko w literaturze etnologicznej i socjolo­ gicznej , jest dawna formą współczesnego zjawiska lokalności i globalności. Spowodowany był zróżnicowanym stanem świadomości mieszkańców danego regionu, identyfikujących się tylko z bezpośrednim otoczeniem i znanym sobie środowiskiem albo z szerszą strukturą regionalną lub państwową. Na Białorusi zjawisko „tutejszości" występowało w dwóch wymiarach: jako postrzeganie świata w kategoriach charakterystycznych dla chłopów, posługują­ cych się językiem „prostym". Stąd przypadki deklaracji, w których informatorzy nie identyfikują się z narodem lub państwem, ale podają kategorie „tutejszych", „swoich", „miestnych". Bardziej rozwiniętą formą „tutejszości", przekształconą w ideologię, był ruch „krajowców" na Litwie i Białorusi z przełomu X I X i X X w . Była to próba uniezależnienia się od wpływów ze wschodu lub z zachodu i odczytywać j ą moż­ na jako kierunek nastawiony na formowanie spójności i wspólnej tożsamości. Nurt ideowy „krajowców" uznawał „prymat interesów całej ludności kraju nad interesami każdej z grup narodowościowych" (Waszkiewicz 1995, s. 6). Jako reprezentanci społeczeństwa polskiego nie godzili się na traktowanie Polaków na Białorusi i Litwie jako mniejszości, lecz jako jednego z trzech elementów historyczno-państwowych i kulturotwórczych kraju (1995, s. 6). Pozostałe postawy, dostrzegające konieczność zachowania związków z sąsiadami, zorien­ towane sana potwierdzanie hierarchii społecznej i kulturowej. 13 14 NADRZĘDNE I PODRZĘDNE Zmiany świadomości na pograniczu należy rozpatrywać w kategoriach struktur nadrzędnych (państwowych) i podrzędnych (lokalnych). Zmiany granic powodują zmianę układu struktur. Kierunek wektora w relacjach nadrzędne-podrzędne zmie­ nia się. Kariera człowieka i jego przejście ze społeczności lokalnej do nadrzędnej, są związane z uzyskaniem wykształcenia, pracy i wyższej pozycji, odpowiadającej zdolnościom, zawsze wiążą się ze zmianą układu tego, co nadrzędne i podrzędne. W przypadku pogranicza białorusko-polskiego zmiany układu tych struktur powtarzały się co pewien czas i obejmowały wszystkich mieszkańców bez wy­ jątku, bez względu na wykształcenie, pozycję czy rodzaj profesji. W przypadku zmiany wykształcenia, pozycji i pracy zawodowej oraz zmiany układu struktur nadrzędnych/podrzędnych na pograniczu, mamy do czynienia ze zjawiskiem „konwersji". Nie musi to być konwersja religijna. Jest to jednak rodzaj konwersji świadomości, czyli przejście do działania w poszerzonym i bardziej 1 3 K a b z i ń s k a 1999. 1 4 Ruch k r a j o w c ó w na p r z e ł o m i e w i e k ó w objął c z ę ś ć i n t e l e k t u a l i s t ó w i s z l a c h t ę na B i a ł o r u s i i L i t w i e . Najbardziej znani w ś r ó d n i c h t o M . D o w n a r - Z a p o l s k i , M.Roemer, k t ó r z y popierali trady­ cje w i e l o k u l t u r o w e W i e l k i e g o K s i ę s t w a L i t e w s k i e g o . �144 DAGNOSŁAW DEMSKI złożonym spektrum możliwości. Zaczynamy funkcjonować w nowym nadrzęd­ nym systemie, zachowując lub nie, odrzucając lub nie, dawny kod kulturowy Nie możemy już się cofnąć, ponieważ nadrzędny system nie zmieści się w daw­ nym lokalnym wzorcu. Istnieją przypadki zamknięcia się, np. „zakalonny Polak", trudno mu wtedy funkcjonować na nadrzędnym, bardziej złożonym poziomie. Tylko „konwersja" umożliwia nam swobodne działanie na takim poziomie. Zmiana kontekstu kulturowego (inne miasto, studia, nowa praca uwzględniająca zdolności, zmiana granic) powoduje uaktywnienie nowego poziomu świado­ mości, a to wymaga dostosowania dotychczasowego trybu życia. Z pewnością sposób, w jaki reaguję na nowe poziomy został uformowany na poprzednim - podrzędnym poziomie. Nie potrafię wyjaśnić od czego to zależy. W sytuacji pogranicza, gdzie zróżnicowanie jest stale obecnym elementem jego kontekstu, przewidywanie wyborów indywidualnych jest trudniejsze. Moż­ liwych jest kilka scenariuszy, np. kontynuowanie lub obrona świadomości etnicznej zgodnej z kontekstem rodzinnym lub lokalnym. Możliwe jest też od­ rzucenie dawnej tożsamości jako naiwnej, oszukańczej i przyjęcie tożsamości oraz wersji pamięci charakterystycznej dla świadomości nadrzędnej, tzn. nielo­ kalnej, ale regionalnej lub państwowej: Tam głupi i proste ludzie, nie znający historii żyją... jakie tam oni Polaki, to Białorusy (Rubieżewicze). Przy takim myśleniu uznaje się, że wykształcenie daje dostęp do prawdy. Ten scenariusz przypomina pewien typ rozwoju świadomości, w której - prze­ chodząc z kręgu lokalności i rodziny na poziom świadomości regionalnej lub państwowej - człowiek nie odrzuca poprzedniej tożsamości, ale pozostawia j ą jako część nowej świadomości. Obrasta ona nowymi „tożsamościami", two­ rzonymi w nowym środowisku. Możliwa jest w tym wypadku podwójna iden­ tyfikacja i tożsamość. Płynie z tego wniosek, że ludzie pogranicza są bardziej elastyczni i doświad­ czeni ze względu na powtarzające się zmiany układu odniesienia. Tam zdecydo­ wana większość mieszkańców, a nie tylko wykształceni, ma kontakt z obu struktu­ rami - podrzędną i nadrzędną. Można dodać, że z tego powodu pogranicze „produkuje" wielu wspaniałych i wybitnych ludzi, jak o tym mówił cytowany wy­ żej Korwin-Milewski: Bo ja się tutaj nie mogę się tak rozwinąć, jak w Polsce mógł­ bym (Iwieniec). Potwierdzają to również przypadki wyjazdów na studia do Polski. Wejście w nadrzędne struktury, różne od kulturowo-etnicznego kontekstu lokalnego lub rodzinnego, jest częstym przypadkiem na świecie. Dzięki temu możemy w praktyce badawczej porównać te zmienne i ich układ w kolejnych pokoleniach (język mówiony, język nauki lub kultury, szkoła, wyznanie, polityka, dialog kulturowy z pokoleniem ojców). Pojawia się możliwość uzyskania dwóch obrazów rzeczywistości. Pierwszy pokazuje zmiany linearne tożsamości (statysty­ ki, deklaracje, spisy ludności, wybory, itp.), podkreślające podziały dwu zbiorowo­ ści na całą gamę zachowań ludzi, wybierających odmienne postawy wobec zmian (ciągłość i jej utrata, konwersje, itp.). Drugi obraz uzyskamy, jeśli porównamy elementy składające się na tożsamość trzech pokoleń, jakby łącznie porównując pokolenia i możliwe elementy tożsamości w danej społeczności rozumianej �POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z BIAŁORUSI 145 szerzej jako wszystkich mieszkańców, o różnej świadomości etnicznej. To obraz uznający wszystkie strony za część jednego pola. Przykładem tego są dylematy młodszego pokolenia Polaków na Białorusi, mającego trudności z pogodzeniem polskiego pochodzenia z solidarnością rówieśniczą w szkole lub na uczelni. Osoby, które wyszły ze społeczności lokalnej, rodzinnej, rozpoczęły studia, życie zawodowe, zdobywają pozycję w społeczeństwie, wyradzają się ze swoje­ go kręgu społecznego, mają większe szanse na przeżycie znaczących przełomów życiowych poza macierzystym kręgiem rodziny i lokalności. W takiej sytuacji formowanie się świadomości, w tym także etnicznej, towarzyszące tym prze­ łomom może, chociaż nie musi, wykraczać poza dawny kontekst kulturowo-etniczny i przyswajać treści odmienne, w zależności od nowego kontekstu, w którym się znalazły. * * * Zadałem pytanie czy i jak pogranicze funkcjonuje w wyobrażeniach i mikrokosmosie jego mieszkańców? Odpowiedź na nie wymaga dogłębnych badań. W artykule starałem się zarysować problem i częściowo zilustrować go materia­ łem terenowym z Zachodniej Białorusi. Różne formy patchworku pogranicza istnieją i uwidaczniają się w zachowaniach i działaniach ludzi. Obserwacja wzo­ rów obecnych na przestrzeni kilku pokoleń umożliwiłaby prześledzenie dyna­ miki zmian w relacjach między wszystkimi jego elementami. Badania pogranicza, ograniczone do jednego z wymienianych wyżej wyznacz­ ników, uznanego przez autora badań za główny, prowadzą do wykreślania „mapy" terenu, na której dany wyznacznik znajduje swój wyraz w aktualnej rzeczywistości. Ale jednocześnie pomijamy obszary, gdzie on nie występuje. To może prowadzić np. do wniosku, że za Polaków będziemy uznawać tylko tych, którzy znają język polski, a za Białorusinów, tych, którzy posługują się białoru­ skim. Znamy jednak wiele przykładów z Kresów, gdzie nieznajomość języka polskiego jest powodem do wstydu, ale nie do poczucia, że nie jest się Polakiem. Podobnie rzecz ma się z Białorusinami. Z drugiej strony można uznać, że wy­ znawcy katolicyzmu i ludzie związani z Kościołem Katolickim są Polakami. Od­ cinamy wówczas grupę tych, którzy utracili kontakt z Kościołem, chociaż nadal deklarują się Polakami lub pozostają w kręgu kultury polskiej. Łatwo wówczas 0 redukujące rzeczywistość stwierdzenia, że czynnikiem sprzyjającym formo­ waniu się świadomości Polaków na Wschodzie jest religia. Znajdziemy liczne wyjątki dla każdego z tych stereotypów: Polacy więcej w Bogu. Jak Białorusini, czy Rosjanie to oni rzadko do modlitwy, inaczej niż Polacy. Polacy częściej modlą się, czy to w domu, czy kościele (Rubieżewicze). W związku z tym, nie należy traktować poszczególnych wyznaczników zbyt arbitralnie. Jeśli spojrzymy na pogranicze jako całość, wszystkie elementy stają się fragmentami układanki. Każdy układ jest niepowtarzalny, jak również sytuacje 1 sposoby, w jakich informatorzy używają terminów, takich jak: polskość, białoruskość, litewskość, rosyjskość itp. Zależą one od kontekstu, w jakim powstają. �146 DAGNOSŁAW DEMSKI Nowe granice wytyczane są łatwo, ale nadal pozostaje stara, wspólna kultura. Na terenach pogranicza widoczna jest wielka zdolność adaptacji i syntezy róż­ nych wątków kultury. Cechuje j ą synkretyczny charakter, typowy dla pograni­ cza. Tworzy to różne warstwy na tym samym obszarze kulturowym. Sensowne byłoby badanie tych warstw, ich rodzaju, ilości, relacji między nimi. Słusznym jest więc postulat Burszty, że kluczem do zrozumienia narodu i nacjonalizmu nie jest określenie cech definicyjnych, ale dotarcie do tego, co ludzie sądzą lub w co wierzą, iż stanowi ich naród (Burszta 1998, s. 147). Równie istotne jest ustalenie, jakie miejsce w ich życiu zajmuje kwestia etniczności. Po­ traktowanie pogranicza jako patchworku umożliwia takie spojrzenie. Uwzględ­ nić należy widoczną rozbieżność pomiędzy świadomością narodową elit, a utrwa­ leniem się poczucia przynależności do danego narodu wśród mas. Na tym samym obszarze stykają się różne światopoglądy, różne doświadcze­ nia. Jedne łączą ze sobą Polaków, inne Białorusinów, a jeszcze inne łączą wspól­ nie Polaków i Białorusinów. Wysłuchanie głosów należących do wszystkich znaczących części pogranicza, a nie tylko jednej ze stron lub jednego z elemen­ tów patchworku, staje się zrozumiałe i konieczne. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że pogranicze łączy terytorium, sąsiedztwo, względna trwałość występowania tych samych nazwisk, więzy rodzinne, pieśni, zwyczaje. W takiej sytuacji możliwe są działania, będące odbiciem pewnego rodzaju syntezy różnych kodów kulturowych lub wymienne stosowanie tych kodów w zależności od sytuacji: A kiedy, po raz pierwszy byłem w Polsce w tym roku, choć tylko przejazdem, to było u mnie takie uczucie, też taka przynależność do tego narodu. Odczułem się częścią tego narodu, jak zrozumieć to ciężka spra­ wa. Setki dziesiątków lat przodkowie mieszkali w Polsce i ta więź pozostała jakaś (Naliboki). Wyrażają refleksje będące znakiem identyfikowania swojego kodu kulturowego z szerszym zjawiskiem: To kultura nasza taka inna, więcej was toczna jest (Rubieżewicze). Według Pawła Boskiego (1992) w próbach syntezy szuka się wspólnego wyrazu dla różnych wartości, tzn. wartości nadrzędnych łączą­ cych kultury: Bo tam jest między nami taki most. Najlepsze, nie najlepsze, ale po prostu najbliższe, po prostu bliższe mnie są. Nawet taka prosta sprawa, jak list wysłać po polsku napisany, taki mniejszy dystans (Naliboki); Można powiedzieć, że terytorium i czas, i nawet te ludzie, które tu mieszkają, to chyba jest moja ojczyzna. Przynależność do narodu oznacza przynależność do kultury. To jest ważne. Mówić można co chcesz, ale odczuć to jest bardzo trudno (Naliboki). Wspomnienia Korwina-Milewskiego także należą do historii pogranicza. Pojęcia, których używa ('naród', 'elity kresowe') wskazują na pewien typ świadomości. Jeśli będziemy badać pogranicze nie linearnie, ale we wszystkich wymiarach patchworku - poziomym (przestrzennym), pionowym (społecznym, pokoleniowym, czasowym) - mamy szansę uzyskać pełniejszy obraz całości. Analizie podlegałyby wówczas wszystkie występujące w danej czasoprzestrzeni (rozumianej przestrzennie i pokoleniowo w obrębie pamięci żywych) elementy składanki. Układ tych elementów rzuciłby światło na istnienie centralnych i pe­ ryferyjnych tematów składających się na świadomość mieszkańców pogranicza. �147 POGRANICZE JAKO PATCHWORK. REFLEKSJE Z B I A Ł O R U S I Na dojrzałe określenie „kim jestem" duży wpływ mają doświadczenia jed­ nostki. Świadomość i tożsamość rozwijają się poprzez integrację i generalizację innych niż otrzymane w domu rodzinnym sposobów wartości i myślenia. W pierwszej kolejności, w młodości, miejsce wśród znaczących „innych" mieli rodzice, dziadkowie, rodzina, później ich miejsce zajęły środowisko oraz otoczenie społeczne, kulturowe i zawodowe, w którym żyją jednostki. Istotny jest stopień uwikłania jednostki w otoczenie. W takiej sytuacji zamiast trwałej tożsamości coraz częściej można natknąć się na identyfikacje sytuacyjne. Wszystkie elementy stanowią potencjalne źródła, na których formowana jest ich świadomość. W czasach postępującej globalizacji to nie terytorium, język czy wyznanie - tradycyjne wyznaczniki tożsamości etnicznej i kulturowej - decydują o świa­ domości mieszkańców. Tradycyjne pogranicze zostaje wzbogacone o nowe ele­ menty kulturowe, którym odległe lub nieznane pochodzenie nie przeszkadza. LITERATURA Boski P. 1992, O byciu Polakiem w o j c z y ź n i e i o zmianach t o ż s a m o ś c i kulturowo-narodowej na o b c z y ź n i e [ w : ] Tożsamość a odmienność kulturowa, P. B o s k i , M . Jarymowicz, H . Malewska- -Peyre (red.), Warszawa, s. 6 7 - 2 1 1 . Bourdieu - P. 1979, The Outline of the Theory of Practice, 2003, Participant O b j e c t i v a t i o n , The Journal Cambridge. of the Royal Anthropolgical Indstitute ( I n c l u d i n g M a n ) , t. 9, nr 2, s. 2 8 1 - 2 9 4 Burhardt S. 1976, Hipolit Korwin-Milewski ( h a s ł o ) , [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, t. X X I , z. 1 (zeszyt 88), W r o c ł a w , s. 2 0 6 - 2 0 8 . Burszta - W.J. 1998, Antropologia 2 0 0 1 , Asteriks Dem ski D. kultury. w Disneylandzie. Tematy, teorie, Zapiski interpretacje, antropologiczne, Poznań. Poznań. 1998, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach N a l i - b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000 „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ rowej m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Pol­ ska, t. 44, nr 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2003 N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w archiwalnych, [ w : ] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i , (red.) Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . G eertz C. 1986, The Uses o f Diversity, Michigan Quarterly Hobsbawm E., T. R a n g e r Kabzińska I . 1994, „I po co ta granica?", Etnografia - 1999 Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Kłoskowska ciowe, Lyon S.M. J. Polaków". Review, Polska, Wyznaczniki t. 25, s. 105-123. of Tradition, Cambridge. t. 38, z. 1-2, s. 7 9 - 1 0 5 . tożsamości etnicznej {narodowej) Warszawa. A . 1996, Kultury Korwin-Milewski Krysiński (red). 1983, The Invention narodowe u korzeni, H . 1993, Siedemdziesiąt Warszawa. lat wspomnień (1855-1925), Warszawa. 1928, L i c z b a i rozmieszczenie B i a ł o r u s i n ó w w Polsce, Sprawy Narodowoś­ nr 3 - 4 , s. 3 5 1 - 3 7 9 . 1993, Power Mędrzecki socjalizacji, and Patronage W. 2002, Młodzież Warszawa. wiejska in Pakistan, na ziemiach (PhD thesis), Canterbury (internet) Polski centralnej 1864-1939. Procesy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI Nawracka - M . 1999, Świadomość historyczna (praca licencjacka w K E i A K U W ) , Warszawa. 2003, Ś w i a d o m o ś ć historyczna m i e s z k a ń c ó w Puszczy N a b o l i c k i e j , Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 8 5 - 3 0 4 . Sadowski - A . 1995a, Pogranicze logicznej, Waszkiewicz N r 1, s. Weber polsko-białoruskie. 1995b, Socjologia pogranicza, Tożsamość [ w : ] Wschodnie mieszkańców, pogranicze Białystok. w perspektywie socjo­ A . Sadowski, (red.), B i a ł y s t o k , s. 12-19. J. 1995, Polacy na B i a ł o r u s i , Forum. Infarmacyjno-kulturny Biuleteń, Wosień 5-7. E. 1976, Peasants into Frenchmen. The Modernization of Rural France 1870-1914, Stanford. DAGNOSŁAW DEMSKI BORDERLAND AS PATCHWORK. REFLECTIONS F R O M BELARUS Summary A u t h o r raises the p r o b l e m h o w borderland functions i n minds and acts o f its inhabitants, w h a t influence have changes o f borders on various spheres o f people's life? That p r o b l e m is seen through the lenses o f place, the group located i n local (or regional) system o f hierarchy and status, w h a t has been reflected the values accepted by the group. The question ' w h o am I ? ' was mentioned i n various times and generations, as example o f K o r w i n - M i l e w s k i ' s memoirs have confirmed. Borderland has various aspects, not o n l y t e r r i t o r i a l . I t is a place o f encounter o f at least t w o cultures, and the w a y o f " l i n k i n g " is merely unpredict­ able. There are collective and i n d i v i d u a l forms o f "clash o f cultures" and each inhabitant's version present the part o f the larger w h o l e . The important i n i t i a l phase o f studies on borderland there is a layer o f mutual stereotypes, w h i c h always b r i n g i n g new and actual material. The very special attention is focused on one aspect o f borderland - considered not as a coher­ ent area o f evenly m i x e d o f cultural features, but the space r e m i n d i n g p a t c h w o r k or mosaic. I understand i t as a set loosely connected processes, unequally emerged cultural patterns, reflect­ i n g t w o contradictory rules rooted i n distinct cultures. The w a y o f " l i n k i n g " them creates pattern w h i c h penetrate local microcosm, existing as part o f borderland. Cultural patchwork o f the borderland, always one from many possible, is a f o r m o f m e r g i n g or blending o f languages, religions, history w i t h modernity, declarations w i t h practice, territorial space, social space, tradition w i t h i n v e n t i o n , localism w i t h ethnicity, past w i t h the present, local­ i t y w i t h i n globality, p r i m a r y w i t h secondary. Each o f these aspects is an i n d i v i d u a l theme. B u t i n the same t i m e all become various parts o f composition, and each piece o f i t seems to be unique. D.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b16e349ffb1f60b5c5fd5628eb3408ea.pdf abfce95ae3e320832ea49b166f7c29e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1545 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1429 Title A name given to the resource Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.51-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSLAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA — ZARYS DZIEJÓW I PROBLEMATYKI 1 U W A G I WSTĘPNE Jeszcze na mapie przedwojennej Polski widać kilka wielkich kompleksów leśnych, pozostałości po odwiecznych borach i puszczach dawnej Rzeczy­ pospolitej - wśród nich puszcze: Białowieska, Rudnicka, Nalibocka, Nadniemeńska, żeby wymienić tylko największe z nich. Wszystkie leżały w środ­ kowej lub wschodniej części ówczesnego państwa. Dzisiaj tylko jedna z nich - Puszcza Białowieska - leży w obrębie państwa polskiego. Pozostałe nazwy są nam mało znane lub wręcz obce, a przyczyną tego zapewne jest to, że nie znalazły się po wojnie w granicach naszego państwa i pamięć o nich zanikła. Dawne puszcze i bory były przez wiele lat miejscem łowów na grubego zwierza. W polowaniach brali udział królowie, książęta i inni wielmoże, właściciele puszczy. Później wykorzystywano również w większym stopniu cenne produkty leśne, rozwijało się bartnictwo, wreszcie eksploatowano i przetwarzano różne gatunki drewna. Znaczną część puszcz Wielkiego Księstwa Litewskiego stanowiły dobra królewskie, jednak istniała też równie rozległa własność prywatna. Z roku 1641 pochodzi dokument wydany przez Zygmunta Augusta „Ordynacja puszcz królewskich", w którym po raz pierwszy regulowano prawo do korzystania z puszcz i lasów przez ludność miejscową. Świadczy to o dużym znaczeniu zasobów leśnych w owym czasie. W jednym z ustępów czytamy: „wolność do puszczy naszej poddani wszędzie nie głęboko mają mieć po drwa, chróst na ogrodzenie, po' drzewo na budowanie, na łyka, na swoją 1 Artykuł napisany został na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach 1992-1994 w Nalibokach i innych wsiach południowej części Puszczy Nalibockiej. Badania prowadzono przy współpracy z Instytutem Isskustvovedenia, Etnografii i Folklora Białoruskiej Akademii Nauk w Mińsku. Część materiałów pochodzi z Archiwum Historycznego Litwy w Wilnie. Studia nad leżącą na pograniczu dawnej Wileńszczyzny i ziemi Mińskiej starą enklawą katolicyzmu i polskości są kontynuowane. �52 DAGNOSŁAW DEMSKI tylko potrzebę, a nie na sprzedaż, a do ostępów zabronić im wchodu [...]" (Hedemann 1934, s. 23). Zakres i możliwości wykorzystywania puszczańs­ kich lasów w dobrach magnackich był bardziej ograniczony, a właściwie całkowicie zależny od dobrej woli ich właściciela. Puszcza Nalibocka jako jedna z dawnych wielkich „rubieżnych" puszcz nadniemeńskich od wieków miała charakter graniczny, była miejscem zet­ knięcia się żywiołu słowiańskiego (ruskiego) z bałtyckim (litewskim), na który nałożył się później także żywioł polski. Puszcza Nalibocka to najdalej na południowy wschód wysunięta część zarówno dawnej Litwy Giedymina, jak i późniejszej Wileńszczyzny (powiat oszmiański). A jak wygląda Puszcza Nalibocka dzisiaj? Kto w niej mieszka? Czy są to ludzie miejscowi, zasiedziali, czy napływowi? Jakie było w przeszłości i jakie jest obecnie miejsce ludności polskiej na tym obszarze? Te pytania nasunęły się na wstępie prac terenowych. Ale już pierwsze badania ukazały aktualny obraz świadomości etnicznej współczesnych mieszkańców i ist­ nienie pewnej liczby kategorii etnicznych, kulturowych, wyznaniowych. Świadczą one o zachowaniu śladów po nakładających się na siebie starych różnego rodzaju podziałach administracyjnych, ekonomicznych, wyznanio­ wych. Ich pierwotne znaczenie uległo często zmianie, jednak istnienie i pod­ trzymywanie ich służy dzisiaj podkreślaniu własnej lokalnej odmienności. Świadczy to również o potrzebie określenia własnej tożsamości współ­ czesnych jej mieszkańców. Odszukanie w przeszłości Nalibok, Derewna i ich okolic źródeł tych podziałów, a co za tym idzie odkrycie granic przestrzennych tego obszaru jest celem tego artykułu. Zanim do tego przejdę, wymieńmy te kategorie: Litowiec, Litwin, Polak, Żygun, Ruski, Białorusin, Centralak, Kresy (Kre­ sowiak), Zaniemońce, Zapadniki. Pierwsze z nich mają charakter etniczny, pozostałe regionalny. Zwraca uwagę rozróżnienie między „Litowcem" a „Litwinem". „Lito­ wiec" oznacza etnicznego Litwina, czyli człowieka narodowości litewskiej, mieszkającego lub nie na terytorium Litwy. Natomiast określenie „Litwin" według miejscowych oznacza człowieka mieszkającego na terytorium historycznej Litwy , bez względu na wyznanie, pochodzenie etniczne, czy poczucie tożsamości. Polak to według lokalnych kategorii, człowiek wyznania rzymskokato­ lickiego, ale także mieszkaniec Polski. Inna kategoria etniczna - „Ruski" występuje jako synonim ludzi wyznania prawosławnego. W odróżnieniu od niego Białorusin to także człowiek wyznania prawosławnego, ale również mieszkaniec państwa Białorusi, dawniej Białoruskiej Republiki Radzieckiej. 2 2 Litwa historyczna składała się z Litwy etnicznej (Żmudź), Litwy środkowej (Wileńszczyzna) oraz Litwy południowej (terytoria przyłączone do państwa litewskiego przez Giedy­ mina i jego synów). �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 53 Rye. 1. Mapa powiatu oszmańskiego z 1896 r. wg: Jankowski 1896,1.1 �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Kilkakrotnie pojawiła się również nieznana szerzej kategoria „Żygun" określenie to według mieszkańców okolic Nalibok oznacza „człowieka z Bakszt" lub „ludzi mieszkających w północnej części puszczy". Miał to być człowiek mówiący jeszcze niedawno językiem lub gwarą języka litewskiego . Dalsze kategorie mają charakter regionalny, np. kategoria „zaniemońce" lub „durnyje zaniemońce" to dla mieszkańców Derewna, Nalibok i okolic ludzie mieszkający po drugiej stronie Niemna, czyli ludność Nowogródczyzny i Mirszczyzny . „Centralak" to także kategoria regionalna, która oznacza Polaka - mie­ szkańca Polski Centralnej, czyli obecnie obywatela współczesnego państwa polskiego. Natomiast termin „Kresy" (Kresowiacy) oznacza mieszkańców wschodnich krańców dawnej Rzeczypospolitej. Ostatnią wymienianą kategorią jest „Zapadnik", czyli mieszkaniec za­ chodniej części dzisiejszego państwa Białorusi, a więc Grodzieńszczyzny i Brestczyzny. Ziemie te leżały w granicach państwa polskiego w okresie 20-lecia międzywojennego, co miało liczne konsekwencje, chociażby funkqonowanie w ramach innego systemu prawnego. Podstawowym kryterium współcześnie postrzeganego podziału jest z pewno­ ścią wyznanie, najczęściej wymienianie przy porównywaniu z sąsiadami. Na zróżnicowanie kulturowe mogły mieć także jakiś wpływ różnice geograficzne i pośrednio związany z tym rodzaj gospodarowania. W przeszłości różnice między wsiami puszczańskimi a sąsiednimi mogły być większe. Mieszkaniec puszczy oprócz pracy na roli, zajmował się wyrębem lasu lub spławianiem drewna, wytapianiem rudy czy wykorzystywaniem innych bogactw leśnych. Tym różnił się od innych, np. mieszkańców wiosek położonych nad Niemnem, którzy parali sięflisactwemz czego słynęli w całej Litwie. Bardziej wyraźna wydaje się zachodnia granica Puszczy, którą tworzy rzeka Niemen. Podział na naszych i „Zaniemońców" jeszcze żyje. „Durnyje Zaniemońce" to bardziej skrajne określenie sąsiadów zza Niemna. Pod tym określeniem kryją się mieszkańcy wchodniej części Nowogródczyzny, głów­ nie okolic miast Nowogródka, Lubcza, Korelicz oraz Mirszczyzny, czyli okolice miasteczek Mir i Turiec. Mieszkańcy obu brzegów Niemna różnili się przede wszystkim wyznaniem, poza tym ludność ziem położonych na zachód od niego była zamożniejsza. Obecnie w Puszczy ponad 90% miesz­ kańców przyznaje się do katolicyzmu, jak się podkreśla jedyni prawosławni to ludzie obcy, „przyjezdni". Nie tylko wyznanie miało znaczenie. Na dzisiejszy stan świadomości mieszkańców Puszczy wpłynęły inne fakty i wydarzenia historyczne. Za 3 4 3 Tę kategorię etniczną znali i wymieniali informatorzy: mężczyzna 74 lata, Terebejna; kobieta 64 lata, Derewna; mężczyzna 86 lat, Derewna; kobieta 68 lat, Deraźno; mężczyzna 88 lat, Pilnica. Informację dotyczącą Żygunów otrzymałem również od pana J . Prokopczyka z Mińska. Dodać należy, że mieszkańcy Nowogródczyzny i Mirszczyzny na określenie swoich sąsiadów z przeciwległego brzegu Niemna, również używają kategorii „Zaniemońce". 4 �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 55 najważniejsze z nich uważam kolejne fale migracji i osadnictwa Puszczy, kolejne zmiany właścicieli dóbr, szerszej sytuacji politycznej składające się na dzieje dawnego miasteczka Naliboki i okolic, swój udział w kształtowaniu tego stanu miał rozwój „przemysłów leśnych" i hutnictwa. Wszystkie te czynniki omawiam dalej, łącznie z lokalną historią zmagań kościoła katoli­ ckiego z kościołem prawosławnym. Stare puszcze były obszarem intensywnego osadnictwa od najdawniej­ szych czasów. Osadnictwo miało początkowo charakter bardziej swobod­ nego, później stopniowo ograniczano, a przynajmniej poddawano kontroli właścicieli dóbr. Jego formy i nasilenie zależało najczęściej od polityki go­ spodarczej uprawianej przez właściciela w zależności od tego, czy były one częścią królewszczyzn czy dóbr magnackich. Na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej osadzanie przybyszów z Mazow­ sza szło w parze z rozwojem przemysłów leśnych. Przyczyną migracji Mazu­ rów na wschód było duże nasycenie nimi w puszczach i lasach Korony, co doprowadziło do nadwyżki tego rodzaju siły roboczej. Migrowali począt­ kowo na wschód na Polesie i Wołyń, potem dalej, docierając do wszystkich niemal zakątków Litwy, Białorusi, Ukrainy. Późniejszy niż w Koronie roz­ wój przemysłów leśnych zwiększył popyt na znających ten fach pracow­ ników, nazywanych także „majstrami potažnými" lub budnikami. Ta druga nazwa powstała od słowa „buda", które oznaczało sklecony w lesie prymi­ tywny szałas służący za chatę dla niego i jego rodziny. Budnik zajmował się wytwarzaniem potażu, popiołu, węgla drzewnego, smoły, wyrabiał także klepki i dranice. Takie nazwy miejscowości jak Budy, Budniki, Rudnia, Potasznia, Smolarnia, Smolewicze występują nie tylko na Mazowszu, ale i na Podlasiu, Wileńszczyźnie, Białorusi, Polesiu i Ukrainie (Hedemann 1934, s. 48-49). Spotykamy je również w Puszczy Nalibockiej. Rejon Nalibok i Derewna tworzy specyficzny obszar nieco inny od pozostałych części Nowogródczyzny czy Mińszczyzny. Ze względu na roz­ ległe zwarte połacie puszczańskie odcięte rzekami Niemnem, Sułą czy Berezyną, można było mówić o swoistej izolacji, niedostępności ostępów leśnych, dzikości i oddaleniu od głównych szlaków komunikacyjnych tego rejonu, co w naturalny sposób sprzyjało zachowaniu odrębnego charakteru tej ziemi i jej mieszkańców. Niektóre ze stosowanych kategorii regionalnych odnoszą się do tak wyodrębnionego obszaru. Dwie strefy miały największe znaczenie. Z jednej strony sposób gospo­ darowania, na którego ewolucję wpłynął fakt należenia przez 200 lat do ordynacji Radziwiłłów, a następnie do ich sukcesorów, co oznaczało okre­ ślony typ gospodarowania, wzajemnych powiązań i zależności regionalnych w jej obrębie, rodzaj obowiązujących zasad prawno-administracyjnych oraz polityki rozwijania określonych rodzajów przemysłu, osadzania i zatrud­ niania mieszkańców. Z drugiej strony fakt funkcjonowania od 300-400 lat parafii rzymsko­ katolickich, na tyle silnych, że wyeliminowały słaby raczej w tym rejonie �56 DAGNOSŁAW DEMSKI element prawosławny, nieobecny w centrum tego rejonu, a zanikający nawet na obrzeżach tych parafii (przypadki Chotowa, Fermy Terebejna i częścio­ wo Słobodki). Kilkusetletnia zdecydowana dominacja wyznania rzymsko-katolickiego przyczyniła się do wytworzenia poczucia innej niż na obsza­ rach położonych na południe od Suły, na zachód od Niemna i na północ od Berezyny, wspólnoty wszystkich mieszkańców, wzmacniając równocześnie ostrość postrzegania granic o charakterze wyznaniowym. Na te granice administracyjne, ekonomiczne i wyznaniowe nałożyły się inne, także późniejsze podziały. Daje się zaobserwować podział na „swoich", czyli mieszkańców Puszczy mocniej związanych z lasem i „obcych", czyli ludności mieszkającej poza Puszczą, w związku z czym trudniącej lub speqalizujacej się w innych zajęciach. Dawna historia ordynacji nieświeskiej jest także historią mieszkańców Nalibok, Derewna i okolic, stąd też nie wolno tego faktu pominąć. Uświadamiana pierwotnie przede wszystkim odrębność wyznaniowa i terytorialna (przynależność do klucza nieświeskiego) przekształcić się mogła w X V I I I w., po rozkładzie „państwa Radziwiłłów" w poczucie pewnej lokalnej odrębności regionalnej i kulturowej. Zmiany polityczne na wschodzie Rzeczypospolitej, uwłaszczenie chłopów, ale przede wszystkim polityka restrykcji i rusyfikacji wobec Polaków i katolików prowadzona przez rządy carskie, a także ożywienie tendencji narodowościowych w X I X w., doprowadziły do wykształcenia się w obliczu nowej sytuacji do jeszcze głębszej identyfikacji nie tylko z wyznaniem, ale również z na­ rodowością polską. Można mówić także o identyfikacji z pewnym systemem wartości utożsamianym z dawną Rzeczypospolitą, który wyraża się np. większą gospodarnością. Także konfrontacja dawnego systemu wartości, w którym kluczową sprawą dla jednostki były prawo własności do ziemi oraz związany z tym etos pracy, z ideami radzieckiego kolektywizmu i praktyką skrajnej za­ leżności od lokalnych urzędników i przedstawicieli władzy, umocniło się w świadomości ludzi poczucie polskości, ale również poczucie przynależ­ ności do nowej kategorii - „Zapadników", mieszkańców późniejszej Za­ chodniej Białorusi. Polityka usuwania i piętnowania wszystkiego co wiązało się z polskością nie naruszała podziału mieszkańców Białorusi na „Zapad­ ników" i „Wostoczników". Odpowiedź na pytania o genezę miejscowej ludności katolickiej, ani dlaczego przetrwała ta „wyspa" lub enklawa ludności katolickiej, czy pol­ skiej ze wszystkich stron przecież otoczona przez terytoria z przewagą ludności prawosławnej, białoruskiej nie jest prosta. Na tak sformułowane pytania nie jestem w stanie dać pełnej odpowiedzi, wymaga to dalszych badań. Ten artykuł powinien być wstępem do rozwinięcia tego zagadnienia. „Tutaj wszyscy Polacy, katolicy, dopiero 15 kilometrów przed Stołpcami mieszkają prawosławni" . Z takim stwierdzeniem można się zetknąć w każdej przypadkowej wsi pomiędzy Kleciszczem na północy, a Szaszkami 5 �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 57 na południu oraz pomiędzy Niemnem na zachodzie, a Iwieńcem, i Rubieżewiczami na wschodzie. Zachowały się liczne materiały archiwalne dotyczące Nalibok, Derewna i okolic, ich dokładniejsze opracowanie przyniesie w najbliższym czasie więcej danych. W tym opracowaniu wykorzystuję je jedynie w niewielkim stopniu. Natomiast główne uwagi tego artykułu zostały sformułowane na podstawie własnych badań terenowych. W przeszłości Wielkiego Księstwa Litewskiego wymienić można więcej takich enklaw polskości i katolicyzmu, np. Wilno i powiat wileński, rejon Kiejdan na Kowieńszczyznie, czy też niektóre okręgi na środkowym Polesiu oraz Puszcza Nalibocka. Za wyjątkiem powiatu wileńskiego były to niewiel­ kie wyspy. Dzisiaj ludność niewielkich rejonów Kowieńszczyzny i Polesia uległa już znacznej asymilacji, a mieszkańcy Puszczy Nalibockiej przetrwali w zgodzie ze swą tradycją do dzisiaj . 6 POŁOŻENIE G E O G R A F I C Z N E P U S Z C Z Y N A B O L I C K I E J Puszcza Nalibocka zajmuje dzisiaj obszar 240 000 hektarów powierzchni. Jej zachodnia część stanowi ścisły rezerwat leżący wokół jeziora Kromań, a żyje w nim wiele cennych gatunków ssaków. Przez wiele lat Puszcza była częścią powiatu oszmiańskiego, a więc najdalej na południowy wschód wy­ suniętą częścią Wileńszczyzny. Zachodnią naturalną granicę tego kompleksu leśnego wyznacza środkowy bieg rzeki Niemen. Południowa część Puszczy w przeszłości sięgała niemal po rzekę Sułę - prawy dopływ Niemna (dokład­ nie wsie Szaszki i Zasulie). Od południowego-wschodu Puszcza sąsiadowała z Kojdanowszczyzną, wchodzącą już w skład Ziemi Mińskiej. Granica po­ między Kojdanowszczyzną a Puszczą biegła prawdopodobnie wzdłuż rzeki Suły i Perekleń w okolicach miejscowości Rubieżewicze, co potwierdzać może jej nazwa . Dalej na północnym wschodzie granica ta biegnie w rejonie miast: Iwieniec, Kamień, Pierszaje i Wołożyn. Od północy granica Puszczy 7 8 5 Kobieta, 75 lat, Zabrodzie. Uwagi na temat okręgu Kiejdan i Polesia zawdzięczam prof. W. Wereniczowi z Mińska. Kojdanowszczyzną - rejon miasta Kojdanowa, obecnie Dzierżynsk, oddalonego od Miń­ ska o około 40 kilometrów. Stara osada wspominana już we XIII-wiecznych kronikach. Przez wiele lat należała do dóbr Radziwiłów, podobnie zresztą jak pozostałe sąsiednie ziemie. Od X V I - X V I I w. wokół Kojdanowa istniała duża liczba zaścianków zamieszkałych przez szlachtę zagrodową. Właśnie ta specyfika tego terenu wpłynęła na znaczny poziom świadomości miesz­ kańców tej ziemi. W okresie międzywojennym Kojdanowszczyzną znalazła się na terytorium Białoruskiej Republiki Radzieckiej, ale jeszcze w latach 1922-1926 rejon ten posiadał pewien zakres autonomii jako tzw. „polski obwód autonomiczny", zwany także „Dzierżyńszczyzną". Do I I połowy X I I I w. była w Rubieżewiczach granica starej Litwy i stał w tym miejscu mały pograniczny gródek. Tego rodzaju litewskie pograniczne grody obronne nosiły nazwę Bakszty. Wraz z przyłączeniem Mińska i Kojdanowa do Litwy dotychczasowa granica straciła na dawnym znaczeniu (Słownik 1880, t. I X , s. 877). 6 7 8 �58 DAGNOSŁAW DEMSKI leżała przed takimi miejscowościami jak Wiszniew, Bohdanów i Bakszty. Kojdanowszczyzna, Iwieniec, Kamień, Rubieżewicze, ale również Nowogródczyzna zaliczane były już do Ziemi Mińskiej. Puszcza kurczyła się z upływem lat. Dzisiaj południowa granica Puszczy przesunęła się od rzeki Suły czy Rubieżewicz bardziej na północ i północny zachód i obejmuje praktycznie już tylko parafię nalibocką . Ziemie Litwy historycznej podzielone zostały ze względu na wyznanie, a parafie zgodnie z funkcjonowaniem w danej okolicy centrów kościelnych czy cerkiewnych. Pod względem formy własności dzieliła się na dobra królewskie, biskupie, starościńskie i magnackie. W zależności od rodzaju własności występowały różne formy gospodarowania. Szczególnie w Wiel­ kim Księstwie Litewskim wsie i mieszkańcy ordynacji magnackich uzależ­ nione były bardziej od woli panów. Były to niemal państwa w państwie, ponieważ kontrola państwa na tak rozległym terenie nie mogła być wy­ starczająca. Jak podaje Bystroń, obok większych i mniejszych ośrodków administracji państwowej Wielkiego Księstwa takich jak Wilno, czy Grod­ no, Nowogródek, Oszmiana, większego znaczenia nabrały miasta, rozwija­ jące się w oparciu o rezydencje magnatów, np. Nieśwież, Słuck czy Słonim (Bystroń 1932, s. 38). Z tego rodzaju ośrodkiem związana była przez długie lata historia Nalibok. Do ordynacji radziwiłłowskiej z centrum na zamku w Nieświeżu należały dobra kojdanowskie z Rubieże wieżami, nadniemeńskie, nalibockie, Mikołajewszczyzna, Mirszczyzna, dobra smolewickie, zamek w Lubczu. Sąsiadu­ jące z Nalibokami od wschodu miasteczka Kamień, Iwieniec, Pierszaje były własnością Tyszkiewiczów. Niehniewicze nad Niemnem należały do Chreptowiczów. Leżące na północ od Nalibok Bakszty były starą wsią nadaną już w roku 1387 biskupstwu wileńskiemu przez Władysława Jagiełłę. Od tej pory stały się one dobrami stołowymi. Jak pisze Jankowski, dobra baksztańskie z powodu wyjątkowej nieprzebytności i zapadłości w ostępach leśnych i bagnach, służyły jako miejsce, w które zsyłano , jakby na więzienną rekluzję różnych ze wszystkich stron Litwy przestępców, ludzi opornych a niespokojnych, złodziei i w ogóle złoczyńców, ze stanu włościańskiego i mieszczańskiego (Jankowski 1896, s. 10). Po upadku Rzeczpospolitej Bakszty jako dobra kościelne przeszły na własność rządu rosyjskiego. Rząd ten uznal wcześniejszą dzierżawę tych dóbr przez Chreptowiczów, którzy dzięki temu zarządzali Baksztami do roku 1843. Jeszcze w 1838 roku 11 wsi odrabiało tam pańszczyznę, jednak 0 9 Wsie zamieszkałe przez Polaków w rejonie Nalibok - Naliboki, Niestierowicze, Szemioty, Tielechowszczyzna, Terebejno, Prudy, Nowosiółki, Kleciszcze, Kamieńska Słoboda (częścio­ wo), Rudnia Nalibocka (pozostała tylko jedna rodzina), Jankowicze, Rudnia Pilnianska, Pilnica, Kreczety, Ussa. Wsie w rejonie Derewna - Derewno, Niwna, Bielica, Deraźno, Skroszczyzna, Ogrodniki, Zarzecze, Balewicze, Chotowa, Mieszycze, Lubień, Litwa, Chotówko, Borek, Zabrodzie, Bruchacze, Podlaskowo, Nowiki, Grań, Humienowszczyzna, Bryniczewo, Ostrowie, Suporośna Słoboda, Starzyna, Białomosze. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 59 obok nich było tam kilkanaście zaścianków (Jankowski 1896 s. 11). Podob­ no wsie i zaścianki tego rejonu zamieszkiwała wówczas w dużej mierze ludność pochodzenia litewskiego, posługująca się językiem litewskim. Nie znalazłem jednak na to potwierdzenia, dalsze badania prowadzone we wsiach położonych na północ od Nalibok powinny przynieść więcej mate­ riału dla rozstrzygnięcia tej kwestii. Zaprzeczałaby jednak temu informacja, że na przełomie X I X i X X w. Bakszty zamieszkane były już wyłącznie przez ludność prawosławną (pounicką), ponieważ obrządek wschodni przyjmowała ludność pochodzenia sło­ wiańskiego, a nie litewskiego. Było to przeciwieństwem ludności Nalibok i okolic. Na granicy między dawnymi lasami rządowymi baksztańskimi a nalibockimi znajduje się wieś Słoboda Kamieńska. W przeszłości należała ona do dóbr Tyszkiewiczów - Kamień, a do 1842 roku do Judyckich, po czym przechodziła z rąk do rąk aż do parcelacji. Wieś ta wyznacza północną granicę dóbr nalibockich (Jankowski 1896, s. 12). Rzeka Niemen oddzielała Puszczę od Nowogródczyzny. W Lubczu nad Niemnem stał zamek wybudowany przez Radziwiłłów, tętnił on życiem także za czasów ich kolejnych właścicieli - Wittgensteinów, Falz-Feinów, czy Mirskich aż do wybuchu I I wojny światowej. Położone dalej na południe znane nadniemeńskie Szczorse i Niehniewicze należały do Chreptowiczów. Szczorse zasłynęły z założonej przez Chreptowiczów biblioteki, jednej z najbogatszych w woluminy w całym Wielkim Księstwie Litewskim. Odwiedzane były przez króla Stanisława Augusta, wiele znanych później postaci kultury i nauki, Lelewela, Śniadeckich, Mickiewicza (Słownik 1880, t. XI). W Niehniewiczach Jan Chreptowicz założył pierwszą na kresach szkołę dla włościan, w której oprócz umiejętności czytania i pisania nauczano również nowych metod uprawy roli (Słownik 1880, t. VII). Obszar nazywany tutaj przeze mnie południową częścią Puszczy Nalibockiej, odpowiada mniej więcej obszarowi dwóch parafii: nalibockiej i derewieńskiej. MIGRACJE I F A L E OSADNICTWA NA WSCHODNICH T E R E N A C H DAWNEJ RZECZYPOSPOLITEJ W X I I I w. obszar Litwy historycznej i Białorusi zamieszkiwały ludy bałtyckie i ruskie, np. księstwo Krywiczów miało za swą stolicę Turów, dzisiaj niewielkie miasteczko na środkowym Polesiu w pobliżu Pińska. Jak pisze Henryk Łowmiański, „[...] rzeka Niemen była od wieków rzeką gra­ niczną oddzielającą ludność ruską pochodzenia słowiańskiego od ludności pochodzenia bałtyckiego. Zasięg osadnictwa ruskiego w X I I I w. sięgał Niemna od południa. Pomiędzy osadnictwem słowiańskim a litewskim ist­ niał szeroki pas pokryty dzikimi puszczami, tzw. „pustka rubieżna" bieg­ nąca wzdłuż rzeki (Łowmiański 1935, s. 8). Obszar ten był kolonizowany od �60 DAGNOSŁAW DEMSKI czasów Mendoga, w czasach silnego państwa litewskiego. Bardziej szcze­ gółowo próbował wyznaczyć tę granicę Ochmański, za pomocą ustalenia zasięgu występowania litewskich nazw miejscowości i wsi. Z grubsza linia ta przebiegałaby od Brześcia, przez Kobryń, Nieśwież, Słuck, Iwieniec, Radoszkowicze, Wilejka, Brasław (Ochmański 1981, s. 20). Obszar „pustki rubieżnej" był kolonizowany od czasów Mendoga, „w półtora wieku od założenia państwa litewskiego przez Mendoga została skolonizowana i pokryła się mnóstwem wsi, dworów i zamków, w których władzę sprawowali urzędnicy książęcy (Łowmiański 1935, s. 8). Burszta dodaje, że w owym czasie osadnictwo słowiańskie skupiało się na terenach bezleśnych (Burszta 1958, s. 19). Nie był to jednak spokojny rozwój, przeciwnie ziemie były kilkakrotnie pustoszone, już podczas wojen Litwinów z książętami halicko-wołyńskimi w I I połowie X I I I w., na skutek najazdów Tatarów (pierwszy z nich w r. 1258, ostanie w 1482 i 1506), czy też krzyżackich rejz XIV i pocz. XV w. Od czasów Giedymina nabierało znaczenia państwo litewskie, poszerza­ jące swoje ziemie kosztem księstw ruskich (np. w 1341 o Mińsk i Ziemię Mińską). Pomimo powstania nowego ośrodka litewskiej władzy państwowej na linii Nowogródek-Wilno, zaobserwować można było w tym samym czasie stopniowe cofanie się żywiołu litewskiego pod naporem ludności pochodzenia ruskiego. Do tych dwóch miejscowych żywiołów dołączył już w XIV w. żywioł polski. Wcześniej dawni jeńcy uprowadzeni z ziem polskich osadzani byli przez Litwinów, ale nie zachowali odrębności. Już w końcu XIV w. rycer­ stwo polskie zaczęło zaciągać się do wojska Litewskiego, otrzymując czasem nadania za swe zasługi. Przybyło wtedy wiele rodzin szlacheckich z Polski (Łowmiański 1935, s. 36). Powstanie wielkiej własności ziemskiej doprowadziło do dużych zmian w procesie osiedlania, uporządkowując strukturę gospodarstw stworzyło bardziej jednolite terytoria. Wilno stało się nowym ośrodkiem władzy już za czasów Giedymina, nabrało jeszcze większego znaczenia po przyjęciu chrześcijaństwa i zacie­ śnieniu kontaktów z Koroną Polską. Momentem przełomowym był pobyt Zygmunta Augusta w tym mieście. Częściowe przenosiny dworu królew­ skiego z Krakowa przyniosły gwałtowny rozwój miasta, za królewiczem przybyli pierwsi przybysze, najczęściej rzemieślnicy, artyści niezbędni przy wznoszeniu nowych kościołów i budowli. Byli wśród nich obcokrajowcy z Niemiec, Włoch, Francji, Holandii, Czech oraz z Polski. Były też wymie­ niane wyżej szlacheckie rody z Polski. Czasy panowania Zygmunta Augusta przyniosły więc wielką falę migracji z Polski do Wilna. Dzięki temu Wilno szybko polonizowało się, w krótkim czasie stało się największym centrum kultury europejskiej we wschodniej jej części. Równocześnie stało się głów­ nym bastionem polskości na wschodzie Rzeczypospolitej i największym ośrodkiem polonizacji i latynizacji na wschodzie Europy. �NALIBOKI I PUSZC2A NALIBOCKA 61 Być może większe znaczenie dla przenoszenia polskich treści kulturo­ wych miała wielka migracja i osadzanie specjalnej kategorii ludzi leśnych, sprowadzanych do wypalania i eksploataqi lasów - budników, potaszników i innych drobnych rzemieślników oraz osadzanie drobnej szlachty zagrodo­ wej. Pod względem etnicznym byli to Mazurzy z Mazowsza. Wykazywali oni wyjątkową aktywność osadniczą. Byli też osadnicy z Małopolski i innych dzielnic. Jak pisze Bystroń, zajęli oni najpierw dawne puszcze oddzielające ich od ludów bałtyckich, a później rozeszli się dalej. W ten właśnie sposób nastąpiło polonizacja znacznych obszarów Litwy historycznej i powstanie całego pasa zwartej ludności polskiej od Suwalszczyzny aż po Inflanty (Bystroń 1936, s. 88). Szlachta zagrodowa osadzana była w dobrach królew­ skich, ale także w wielkich dobrach prywatnych w celu zagospodarowywa­ nia ziem podpuszczańskich. Była to ludność wolna, płacąca stały podatek „podymny", a nie „pogłowne" jak inni. Radziwiłłowie nie byli wyjątkiem, sprowadzali szlachtę i osadzali ją w zaściankach, chociaż na nie najlepszych puszczańskich ziemiach. Właściciele wielkich ordynacji uprawiali różną po­ litykę osadniczą. Szczególnie dużą ilość szlachty zagrodowej osadził wokół Kojdanowa jeden z Radziwiłłów, kiedy dobra te należały jeszcze do klucza birżańskiego. „Pomiara włóczna" z 1557 r. spowodowała gruntowne przemiany na wsi, a w skutek komasacji ziemi zniwelowane zostały różnice między daw­ nymi, powstałymi samorzutnie wsiami białorusko-litewskimi, a wsiami na prawie niemieckim. Ten typ wsi przetrwał na wschodzie do X X w. (Burszta 1958, s. 102). W X V I I w. na peryferiach starego osadnictwa „na prawie niemieckim" na tzw. karczunkach pojawiło się także osadnictwo tzw. Olędrów, których zasadzano szczególnie na ziemiach podmokłych i bagnistych, co potwier­ dzają nazwy miejscowości na wschodzie. Od X V I I - X V I I I w. pojawia się jeszcze osadnictwo folwarczne, czyli osadzanie robotników folwarcznych z małymi nadziałami ziemi. Już w XVI w. wśród osadników są Rusini i Polacy, a nazwy niektórych wsi mają charakter rodowy, np. Szemioty, Nieścierowicze, Jankowicze, Tielechowszczyzna. Od XVI w. zaobserwować można proces polonizowania się bogatszej szlachty i wyższych sfer Litwy historycznej, ale również zjawisko ruszczenia się Mazurów. Z upływem czasu wtapiali się oni w lokalną kulturę. Upadek Powstania Listopadowego, a przede wszystkim Styczniowego za­ ostrzył politykę przeciw wszelkim przejawom polskości na Litwie i Białorusi, wywołując nowy etap migracji. Masowe konfiskaty majątków uczestnikom powstań, wywózki Polaków na wschód osłabiły bardzo żywioł polski na tych terenach. Przypomnieć należy również o przeprowadzonym pod koniec XIX w. przesiedleniu przez władze carskie dużych mas ludności na nowe tereny wschodnich guberni Samary, Ufy, Orenburga, Tobolska, czy Tomska . 10 Polityka ta objęła głównie mieszkańców guberni rosyjskich. �62 DAGNOSŁAW DEMSKI Wywożono w owym czasie nie tylko katolików, ale także prawosławnych chłopów z Białorusi. Tylko część z nich wróciła później do swoich wsi. Rozpad imperium cara i odrodzenie państwa polskiego spowodo­ wał powrót tych ziem. Po zwycięskiej wojnie polsko-bolszewickiej jej uczestników, ochotników armii polskiej nagrodzono przyznaniem im ziemi na kresach. Był to ostatni etap osadnictwa przed wybuchem I I wojny światowej. Zajęcie tych ziem we wrześniu 1939 roku przyniosło wywózkę na Syberię w pierwszej kolejności osadników wojskowych, „Piłsudczyków", urzędni­ ków administracji polskiej, ziemian i właścicieli ziemi. W południowej części Puszczy osadzono wojskowych właściwie tylko w Balewiczach. Ich większe skupiska były poza Puszczą, np. w Niehniewiczach na zachodnim brzegu Niemna (koło Lubcza), lub w Żołnierkiewiczach nad Sułą niedaleko od Stołpiec, ale nie oszczędziło to ludności puszczańskiej. Okupaqa niemiecka przyniosła również wielkie zmiany w życiu miesz­ kańców Puszczy. Od 1941 roku oddolnie powstał polski oddział partyzan­ cki, nazywany tutaj potocznie „polskim lehijonem". Obok Polaków działała w Puszczy także dobrze zorganizowana partyzantka radziecka, złożona z Rosjan przerzuconych na ten teren oraz 2 oddziały złożone ze zbiegłych z gett Żydów. Warunki leśne zapewniały schronienie i sprzyjały działaniom militarnym, stąd też ruch partyzancki w tym rejonie był wyjątkowo silny. Stało się to główną przyczyną przystąpienia przez Niemców w 1943 roku do likwidacji wszystkich wsi puszczańskich. Spalono ogółem 26 wsi, w tym same Naliboki, a pozostałą ludność w dużej mierze wywieziono do obozów do Niemiec . Po wyzwoleniu Niemiec przez aliantów, tylko nieliczna grupa wróciła do swoich wsi. W większości przypadków o powrocie zade­ cydował los. Ta część mieszkańców wyzwolona przez Amerykanów lub Anglików w większości pozostała na zachodzie, głównie w Anglii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. Pozostali, wyzwo­ leni w Niemczech przez wojska rosyjskie, osiedli na ziemiach zachodnich w Polsce, a niewielka część dała się skusić obietnicami otrzymania ziemi w rodzinnej wsi i wróciła. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych przymusowa kolektywizacja zie­ mi i kołchoz jako jedyna alternatywa pracy na wsi doprowadziła do ucieczki młodych ze wsi do miast i szkół Mińska, Stołpiec itd. Ziemię odebrano i utworzono wielkie kołchozy w Derewnie, Nalibokach. Do kołchozów, szczególnie w Derewnie, zaczęli sprowadzać się ludzie z innych terenów. Współcześnie ostatnimi osadnikami są przesiedleńcy z obszarów skażonych po awarii elektrowni w Czarnobylu. 11 1 1 Mieszkańców Prud odległych od Nalibok tylko 5 kilometrów, a także ludność wsi leżących w kierunku Iwieńca, wywieziono do pracy w okolice Mińska. �63 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA D Z I E J E NALIBOKÓW Nie ma zbyt wielu źródeł do dziejów puszczy i Naliboków z XIV w. Ciągłe walki państwa litewskiego z książętami Rusi halicko-wołyńskiej w X I I I w., doprowadziły do wielkiego spustoszenia kraju. Szczególnie dotkliwie dali się we znaki ludności Tatarzy. Pierwszy najazd tatarski miał miejsce w 1258 r. Litwini pokonali ostatecznie siły książąt ruskich i przyłą­ czyli nowe ziemie do swego terytorium. Politykę osadzania na zdobytych ruskich grodach swoich synów prowadził Giedymin . Nowe ziemie były zbiorowiskiem różnych „okręgów grodowych", a ludność miejscowa składała się z warstwy bojarów, zobowiązanych do służby wojskowej oraz warstwy chłopskiej, płacącej podatki i wykonującej posługi (Łowmiański 1935, s. 11). Bardziej znana i udokumentowana historia zaczyna się właściwie od roku 1387, kiedy to Władysław Jagiełło zrównał lokalnych panów - bojarów litewskich z panami polskimi, tym sposobem dotychczasowe dzierżawy wiel­ możów zostały nadane im na własność . Od tej chwili ziemia staje się własnością i przechodzi w dziedziczne użytkowanie lokalnych możnych ro­ dów. Jeszcze raz na przełomie XV i XVI w. powtórzyły się kilkakrotnie zabójcze tatarskie wyprawy rabunkowe na Litwę . Od X V I w. cała niemal południowa część Puszczy Nalibockiej znalazła się w rękach Radziwiłłów, wchodząc w skład ordynacji nieświeskiej . Fakt ten miał z pewnością znaczny wpływ na późniejsze dzieje jej mieszkańców. Mikołaj Czarny Radziwiłł kupił dobra nalibockie 17 marca 1555 roku od Szemiotów i Zawiszów. Sprawa ta nie była jednak od razu przesądzona i wywiązał się długotrwały proces sądowy, zakończony dopiero w 1597 roku orzeczeniem ostatecznego przyznania tych dóbr Radziwiłłom (Jankowski 1896, s. 4-15). Pierwotnie w skład dóbr nalibockich weszły oprócz folwarku 12 13 14 15 16 1 2 W 1341 r. przyłączył ruskie grody Słonim, Wołkowysk, Nowogródek i Kłeck. Później usunął Rurykowiczów z Mińska i przyłączył do państwa litewskiego. Pierwsze majątki na Litwie istniały już za czasów panowania księcia Olgierda. Był to majątek Dubrowna w okolicy Lidy. Rozkwit własności ziemskiej nastąpił jednak później za panowania Witolda (Łowmiański 1935, s. 19). W 1503r. Tatarzy spalili Kłeck i podeszli pod Nowogródek. W 1506r. doszli aż pod Lidę. Pierwsze majątki nadano już za panowania Olgierda, ale dopiero od X V w. za Witolda nastąpił rozkwit nadań. W 1524 r. król Polski Zygmunt podarował księstwo kleckie Bonie. Wygasła wówczas lokalna linia książąt ruskich. Odziedziczył je potem jej syn Zygmunt August, a ten z kolei nadał księstwo Radziwiłłom. W 1533 r. Anna Kiszczanka wniosła do rodu Radziwiłłów Nieśwież. Ponadto przejęli oni Mir i okolice po llliniczach. W 1586 r. Radziwiłłowie założyli swoją ordynację nieświeską i kiecką. Później powięk­ szyli ordynację nieświeską o dobra Sołtanów (1587) i Paców (1589). Do Radziwiłłów należały sąsiadujące ze sobą dobra Kojdanowszczyzna, Nadniemonie z Derewnem i Swierzeniem oraz Naliboki. Należał do nich również Lubcz nad Niemnem i Mir. Leżące na wschód od Nalibok dobra Kamień, Iwieniec oraz dalsze Pierszaje i Wołożyn należały już do Tyszkiewiczów. Od północy dobra nalibockie graniczyły z późniejszymi dobrami biskupów wileńskich Bakszty. 1 3 1 4 1 5 1 6 �64 DAGNOSŁAW DEMSKI Naliboki następujące wsie: Szemiotowszczyzna, Tielechy (lub Tielechowszczyzna), Ogrodniki, Prudy, Jankowicze, Niwno, Nieścierowicze, Bojna, Trościance, Holendernia, Pasieka, Rudnia, Budy i Śmiejna. W dobrach tych przeprowadzono prawdopodobnie komasację i mierzenie gruntów w latach 1562-1564 . Dobra te przechodziły w posiadanie kolejnych Radziwiłłów z linii nieświeskiej - Albrychta Stanisława (syna Mikołaja Krzysztofa) aż po ostat­ niego z nich Dominika. Dobra derewieńskie zostały nabyte przez Mikołaja Krzysztofa w roku 1594 częściowo od Mikołaja Rusieckiego, a w części otrzymał on w darze od swej żony Halszki z Wiśniowieckich. Obejmowały one pierwotnie następujące miejscowości: miasteczko Derewno, folwarki Derewno, Bryniczew, Balewicze, Ostrowie oraz wsie: Dzieraźno, Zarzecze, Zabrodzie, Bruchacze, Starzyna, Słoboda Sucharzewska, Siemiakowo, Slo­ boda Nadniemeńska, Białomosze, Humienowszczyzna, Zuborowiec, Żukowszczyzna, Bielica, Skroszczyzna. Później dobra derewieńskie przyłączone zostały do Nalibok. Przyłączono także inną posiadłość - Chotowo z folwar­ kami Chotowo i Nowiki oraz wsie: Rusaki, Nowiki Wielkie i Małe, Borki, Kamienny Łoh i Charytonów. Od roku 1727 dobra Naliboki i Derewno stanowiły jedną całość licząc wówczas łącznie 267 dymów. Oddzielono je ponownie na początku X I X w. Grunta puszczańskie były piaszczyste, nie sprzyjały intensywnej uprawie roli. Miejscowi chłopi należeli więc w okresie 20-lecia międzywojennego do najuboższych. Praktycznie jedynym miejscem zarobkowania mieszkańców Puszczy był w owym czasie las. Niektóre nazwy miejscowości puszczańskich świadczą o dawniejszym osadzaniu na tej ziemi osadników z zewnątrz. Na przykład jeszcze w spisie podatkowym ludności z 1795 roku widnieją miesz­ kańcy ówczesnego zaścianka Holendernia, leżącego w pobliżu jeziora Kromań i Niemna. Świadczyło by to o istnieniu tam stawów, podmokłych łąk lub bagien. Niedaleko nad jeziorem Kromań istniała osada Budy, do wybu­ chu ostatniej wojny siedziba leśniczego. Nazwa jej świadczy o osadzaniu ludzi trudniących się przemysłami leśnymi. Powstałe dopiero w końcu XIX w. Rudnia Nalibocka i Pilniańska oraz jeszcze późniejsze Kleciszcze rozwinęły się wokół hut i zakładów przetwórstwa drzewa. Druga połowa X V I I w. to okres niszczących wschodnią część Rzecz­ pospolitej wojen z Moskwą i Szwecją. Po Szwedach pozostały tzw. „kopce szwedzkie" - ostatni świadkowie bitew rozgrywanych kiedyś w Puszczy oraz opowieści rodzinne o odległych przodkach walczących ze Szwedami. Stopniowo Radziwiłłowie odprzedawali lub przekazywali w posagu czę­ ści swoich dóbr. Zachował się dokument z roku 1706 „acta listu Przywileju" króla Augusta I I nadający w „administrację" urodzonemu Aleksandrowi 17 1 7 Pomiar włóczny rozpoczęto przeprowadzać w dobrach magnackich w 1558 r. Dla Miko­ łaja Czarnego Radziwiłła pomiary włócznej dokonał Maciej Kawieczyński, znany protestant, namiestnik w Nieświeżu (Łowmiański 1935, s. 62). �65 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA Podbereskiemu Marszałkowi Upitskiemu, Pułkownikowi Wojska, dobra Nalibockie księcia Radziwiłła (AHL, F. 4721. ap. 1. d. 318/319). Inny dokument informuje, że w 1795 roku od Dóbr Nalibockich od­ łączono wieś Prudowo (dzisiaj Prudy), którą wraz z poddanymi chłopami kupił Jan Bukaty. Zachował się rejestr wywiezionego dobytku z Nalibok na skutek najazdu z 1776 roku. Kto najechał na Naliboki nie wiadomo. Przykładowe dane z 1795 roku o liczbie mieszkańców „rocznego stanu y oboiey płci w Parafii Nalibodzkiej znayduiących się, Osad у Dymów..." mówią nam o skali wielkości tej parafii - duchowieństwo Rzymsko-katolickie - szlachta - w okolicach, żeńskie męskie - takich, który niemaiąc własności naymuje się na partykulamey służbie, żeńskie męskie - kupcy - mieszczanie - Żydzi, żeńskie męskie - cechowych - Karaimów - Cyganów - ludzi Rosseyskich na obywatelskich ziemiach osiadłych - liczba osad ludzi wolnych i ziemian, żeńskie męskie - ekonomicznych - starościńskich - poieznickich - klasztornych i innego tutyłu Duchownych żeńskich męskich - obywatelskich, żeńskich męskich ( A H L F . 515 Ap. 15 d. 95). dusz 2 6 5 dymów i osad 3 7 20 20 112 102 720 726 dymów osad dymów osad 30 3 249 7 Większość wsi odrabiała pańszczyznę. Więcej światła na ewolucję go­ spodarowania rzucają różne zachowane dokumenty. Z 1846 roku pochodzi dokument o przepisaniu chłopów pańszczyźnianych ze wsi Terebejna na czynsz. Wcześniejsze spisy ludności wymieniają chłopów poddanych dziedzi­ cznie, m.in. folwarku Terebejna, Naliboki, Jankowicze, Derewno. Produkty rolne folwarku, ziarno, zboża, wódka z gorzelni, mięso i skóry zwierzęce z lasu dostarczano na zamki Radziwiłłów przede wszystkim w Nieświeżu, ale także w Lubczu. Dobra nalibockie pozostawały w rękach Radziwiłłów do połowy X I X w. W 1849 roku przeszły one (razem z nadniemeńskim Lubczem), jako wiano księżniczki Stefanii, do Wittgensteinów. Jej mąż książę Piotr Wittgenstein był generałem armii carskiej. Ich córka wychodząc za mąż wniosła Naliboki �66 DAGNOSŁAW DEMSKI i Lubcz do rodu swego męża księcia Hohenlohe. Książę Hohenlohe sprzedał Naliboki braciom Falz-Feinom (Jankowski 1896, s. 101), którzy byli zna­ nymi posiadaczami wielkich owczarni na południu Rosji oraz „obszernej kolonii" w Afryce u stóp góry Kilimandżaro z hodowlą strusi (Rouba 1934, s. 128). Rouba uważa braci Falz-Feinów za dobrych gospodarzy, ponieważ jak pisze, w pierwszej kolejności zajęli się osuszaniem puszczańskich łąk i błot. Zamierzali uporządkować lasy po masowej trzebieży puszczy w po­ przednich latach. W tym czasie „założono na dużą skalę prasy hydrauliczne do prasowania siana oraz wykopano mnóstwo rowów i całą sieć kanałów, które z jednej strony osuszają błota, a z drugiej są doskonałą i niemal stałą drogą komunikacyjną (Rouba 1934, s. 128). Dawne zasoby rudy żelaza w puszczy wyczerpały się już, więc prosperująca jeszcze w końcu X I X w. huta zaczęła podupadać. Dobra nalibockie słynęły także jako miejsce corocznych polowań Radzi­ wiłłów, którzy wznieśli tam drewniany pałacyk myśliwski. Pałacyk ten prze­ trwał pożar Nalibok w 1943 roku, wysadzono go w powietrze w roku 1948 . Ponieważ stał on w centrum wsi w pobliżu kościoła, spłonął równo­ cześnie z nim. Nowszy, ale mniejszy pałacyk stał nad jeziorem Kromań w zachodniej części Puszczy niedaleko Niemna. Pałacyk ten wzniosła jeszcze księżna Hohenlohe, a nazywany był potocznie Budą (Rouba 1934, s. 128). On również nie przetrwał działań I I wojny światowej. Puszczę Nalibocka, jako miejsce odwiecznych polowań oraz sporu między Rejtanem a zna­ nym awanturnikiem księciem Denassowem (de Nassau), wspomina Adam Mickiewicz w V księdze Pana Tadeusza. Na łowach bywali tu królowie, książęta i inni znamienici goście Radziwiłłów. Miejscowe podanie głosi , że pierwszą w tej okolicy kaplicę kazał wznieść polujący tu królewicz Zygmunt August, kiedy to pewnego dnia cudem uszedł z życiem. Małą kaplicę wzniesiono na niewielkim wzgórzu Zwieryny, na którym wcześniej stała świątynka poświęcona pogańskiej bo­ gini. W tym samym miejscu później wzniesiono kościół, a w nim królewicz kazał zawiesić w swoim imieniu wota złożone za ocalenie mu życia. Królew­ skie wota miały podobno wisieć w starym kościele. Jednak zachowany inwentarz kościelny z 1796 roku nie potwierdza tego faktu. Najstarsze zachowane księgi metrykalne parafii nalibockiej pochodzą z X V I I I w., a najstarsze, pisane po łacinie zapisy chrztów w parafii z lat 1720-1796 roku, zapisy ślubów z 1765-1796, zapisy zgonów z 1765-1796. Inwentarz kościoła i plebanii Nalibockiej z 1796 roku rzuca więcej świa­ tła na dawne stosunki własnościowe (Ryc. 2). Oddalona o 2 kilometry w kierunku Bakszt wieś Terebejno razem z mniejszą Nowosielce i uroczy­ skiem Ussa, należała w końcu XVIII w. do folwarku. Folwark nadany był 18 19 20 1 8 1 9 2 0 W 1899 wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane. Informacja ustna, Wacław Nowicki. Informacja ustna, Wacław Nowicki. �67 NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA / ''Г'-*-» &> л ¿* *^ > . > > Í 4 > 'а***-*** ' ФУ£* СУ) C' У , Л ^ ^ . ~" ' , .1... . ^ t-TfJ^tcSt, ;< >/*>'• » * . ' У ^ > ^ , _ ^ V L ^ л. У£кп£ 1 ' ~\ ~ ~^*У~~ *~У<Л< СУ ^ ¿ &г&«^ Rye. 2. Fragment inwentarza kościoła i plebanii nalibockiej z 1796 r. Źródło: A H L , F . 525 ap. 8 �68 DAGNOSŁAW DEMSKI plebanii nalibockiej w roku 1636 na mocy funduszu księcia Albrychta Stani­ sława Radziwiłła, kanclerza Wielkiego Księstwa Litwy. Chłopi z Terebejna i Nowosielc służyli więc w folwarku na zasadzie pańszczyzny. Niektóre wymieniane w najstarszych dokumentach i spisach miejscowo­ ści już nie istnieją. Najstarszą osadą były zapewne Naliboki. Rozrastały się one w czterech kierunkach - wsie Niestierowicze, Terebejna, Jankowicze, Prudy i Niwna. Dalej w lesie na obrzeżach tych wsi powstały dawniejsze zaścianki Szemioty, Tielechowszczyzna, Holendernia, Trościance, Nowosió­ łki, Śmiejno. Jeszcze głębiej w lesie leżały już tylko małe osady służące ludności trudniącej się przemysłami leśnymi Budy, Bojna, Pasieka, Balewicze oraz nowsze osady powstałe wokół ośrodków przerobu produktów leśnych Rudnia Nalibocka i Pilniańska, Kleciszcze. Część z nich, np. Holendernia, Pasieka, Trościance, Śmiejno, Budy, Bojna i Balewicze zniknęła już z mapy tego terenu na skutek działań wojen­ nych pod koniec ostatniej wojny. Po włączeniu do Imperium Rosyjskiego ziem litewskich i białoruskich rozpoczął się proces ich rusyfikacji. W 1840 roku car Mikołaj wydał ukaz, w którym zabroniono używania nazw Litwy i Białorusi. Rok wcześniej w Połocku sobór episkopatu unickiego włączył kościół unicki do cerkwi prawosławnej. PRZEMYSŁY LEŚNE I I N N E Drzewo i produkty leśne były w Koronie już w XV w. stosunkowo liczącym się przedmiotem handlu i eksploatacji, przeznaczonych szczególnie na wyrób wańczosu, klepek czy masztów okrętowych. Niemen jako szlak handlowy zaczął rywalizować z wiślanym dopiero od pierwszej połowy X V I w., zdobywając przewagę w X V I I w. (Hedemann 1934, s. 38). Obok transportu drewna już wcześnie rozwinęło się jego przetwórstwo, wytapianie rud żelaza w potaszniach itd. Otto Hedemann już w 1641 r. podaje fakt istnienia kilku rudni w puszczach królewskich, m.in. w Sałatach, Sokółce, oraz na rzekach Niemierzy i Narewce (Hedemann 1934, s. 31). Na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego rudy wydobywano z boga­ tych w żelazo, podmokłych łąk śródpuszczańskicb. Były to tzw. „kwaśne łąki", [...] „wśród których pełno jest kałuż i zabagnionych strumyków, jakby pociągniętych tłustemi plamami o mieniących się barwach i torfiastem dnie koloru rdzy. Jest to właśnie ruda błotna, którą przerabiano w rudniach, zbudowanych zawsze na stawach i rzekach obok młynów wod­ nych" (Hedemann 1934, s. 30). Jak się wydaje, król Zygmunt August dbał szczególnie o zakładanie nowych rudni na Litwie [...] „włączając do obowią­ zków starostów osadzanie kowali i rudników, obdzielanie ich ziemią, ściąga­ nie „mistrzów" z Mazowsza i Polski", [...] ponieważ tamtejsze puszczańskie błota zawierały więcej niż inne żelaza" (Hedemann 1934 s. 30). �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 69 Potaż czyli popiół lub inaczej szmelcuga według Hedemanna zajmował w handlu pierwszoplanowe miejsce, dopiero w dalszej kolejności liczył się eksport grubych i cienkich kłód dębowych i szpilkowych. Potaż stoso­ wano do bielenia płócien, przy produkcji farb, mydeł, także porcelany, stąd też w X V I w. był na nie nieograniczony popyt za granicą (Hedemann 1934 s. 49). Dopiero za panowania ostatniego króla Stanisława Augusta górnictwo rud żelaza nabrało większego znaczenia, dlatego też eksploatacja rud puszczańskich przestała się opłacać i stare rudnie zamykano. Również Radziwiłłowie czerpali znaczne dochody z tzw. „przemysłów" w swoich dobrach leśnych. W drugiej połowie X V I I I w. rozpoczęto wydoby­ wanie rudy żelaza w okolicach Nalibok. W tym samym okresie Chreptowicz otwiera piece hutnicze w leżącym na północnym krańcu puszczy Wiszniewie. Przemysły leśne, wytapianie żelaza, wyrób potaszu rozwinęły się najszybciej korzystając z możliwości jakie dawało sąsiedztwo wielkiej puszczy. Doku­ menty z lat 1795 i 1820 potwierdzają istnienie fabryki potażu w Nalibokach. Zachował się dokument wystawiony przez „szlachcica Wincentego Fiederkiewicza, superintendenta fabryk w dobrach Nalibockich dziedzicznych książąt Radziwiłłów ,,[...] o liczbie znaiduiących się przy zawodzie czyli Hucie oraz potaszni fabrycznych ludzi, Dymów i Dusz Menskiej i Żeńskiej płci [...]". Na liście pracowników znaleźli się „poddani własne dziedziczne" oraz „ludzie ziemianie w parafii teiże na usługi fabryczne dodane" (AHL, F. 515 Ap. 15 d. 95). W 1849 roku nowy właściciel tych dóbr książę Piotr Wittgenstein po­ szerzył produkcję i postawił piece hutnicze w Kleciszczu i Rudni Nalibockiej, powiększając jeszcze dotychczasową tradycyjną produkcję w tej części puszczy. Do pracy w hutach sprowadził majstrów niemieckich z Wielkiego Księstwa Hesji. Pochodząca z Sanguszków księżna Karolowa Radziwiłłowa, żona kan­ clerza litewskiego i babka księcia „Panie Kochanku" założyła fabrykę szkła w Nalibokach. Jej wyroby zdobyły rozgłos nie tylko na Litwie, ale także w Rzeczypospolitej i poza jej granicami. Szkło nalibockie znajduje się w zbio­ rach muzealnych. Huta szkła działała prawie 200 lat. W 1727 roku oddana została w dzierżawę Anglikowi Frazerowi, a 1766 roku Donatowi. Fabryka istniała do 1820 roku, po czym zaczęła upadać (Jankowski 1896, s. 16-17). W połowie X I X w. ówczesna właścicielka tych dóbr księżna Hohenlohe kazała wykopać kanał wodny od Rudni Nalibockiej przez Kleciszcze aż do Lubcza nad Niemnem. Kanał poprawił możliwości spławiania wyrobów hutniczych i drewna, do czego wykorzystywano uprzednio potoki Ussa i Sul. W 30 lat później zaniedbany już nieco kanał odkupiła spółka z Polski należąca do Zygmunta Wojewódzkiego. Nowy właściciel miał dobre kon­ takty z jakąś amerykańską kolonią, dzięki czemu prosperował nieźle. Dzia­ łalność nowej spółki ożywiła okolicę. Fabryka w Rudni spaliła się w 1892 roku, jednak postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo. W okresie Polski międzywojennej �70 DAGNOSŁAW DEMSKI cenne gatunki drewna z Puszczy eksploatowała spółka z Warszawy i spła­ wiała Niemnem do portów Bałtyku. Opis lasów z okolic Terebejna z 1912 roku wymienia rodzaje wywożonego stąd drewna: sosnowe, jełowe i olchowe długości 6 lub 10 metrów, o średnicy od 25 do 30 centyme­ trów. Drewno spławiano kanałem bądź wcześniej także rzekami Ussa i Sul. Drewno spławiano Niemnem na większe niemieckie rynki Kłajpedy, Tylży, Królewca lub będącego wtedy częścią rosyjskiego rynku - Kowna. PRAWOSŁAWIE C Z Y K A T O L I C Y Z M Najstarsze wzmianki o ziemi oszmiańskiej pochodzą z czasów po­ gańskiego władcy Nowogródka Mendoga zmagającego się z najazdami Krzyżaków. Podczas jednego z największych w 1385 roku Krzyżacy pode­ szli aż pod Oszmianę niszcząc i łupiąc wszystko po drodze. Wobec tego zagrożenia sprawa przyjęcia chrześcijaństwa przez władców Litwy stała się koniecznością. Po upadku Rusi Kijowskiej w połowie X I I I w. próbowano w jej miejsce stworzyć dwie nowe metropolie prawosławne - halicką i litewsko-nowogródzką. W owym czasie Nowogródek miał aspiracje do przyjęcia roli centrum politycznego i kulturowego. Był to kres państwa pogańskiego w dziejach Litwy, a książęta litewscy zainteresowani byli ustanowieniem prawosławnej metropolii w Nowogródku, co wzmocniłoby rangę ich stolicy. Patriarcha Konstantynopola dał nawet błogosławieństwo starającym się o to władcom w Nowogródku, jednak ostatecznie przeciwny temu okazał się prawosławny metropolita Moskwy, zapobiegając próbie założenia nowego centrum religijnego . Książę litewski Mendog umiera pozostając jeszcze poganinem, ale jego synowie przyjęli już prawdopodobnie prawosławie . Potwierdzeniem tego wydaje się być fakt założenia przez Wojsiełka w po­ bliżu Nowogródka nad brzegiem Niemna prawosławnej Ławry . Klasztor ten leżał na prawym brzegu Niemna, czyli na skraju Puszczy Nalibockiej. Historia przyniosła inne rozwiązanie i książęta litewscy przyjęli ostatecznie chrześcijaństwo w zachodnim obrządku katolickim, a było to w roku 1387. Dokonał tego Władysław Jagiełło. Oczywiście przyjęcie nowego wyznania 21 22 23 24 2 1 Nowogródek miał założyć książę kijowski Jarosław Mądry w 1044 r. (Łowmiański 1935, s.6). 2 2 W 1922 roku miała miejsce nieudana próba utworzenia białoruskiej prawosławnej me­ tropolii w Mińsku, zakończona tym, że metropolita miński Melchizedech znalazł się w łagrach. W dwa lata później w 1924 roku sobór w Mohylewie zatwierdził autonomię białoruskiej cerkwi prawosławnej. Największym orędownikiem prawosławia był jeden z jego synów o imieniu Wojsiełk lub inaczej Wasylko. Ławra to w kościele prawosławnym klasztor lub zespół klasztorów. Wspomina o tym Łowmiański (Łowmiański 1935, s. 6). 2 3 2 4 �71 NALIBOKI I PUSZC2A NALIBOCKA przez Wielkie Księstwo było początkowo tylko formalnością, nie wpłynęło w istotny sposób na zmianę rytuałów i wierzeń jego mieszkańców. Jednak w ślad za tym poszło założenie pierwszego biskupstwa w Wilnie oraz liczne fundacje kościołów na Litwie i Białorusi. Niestety ten stosunkowo krótki epizod prawosławnej ławry na zachod­ nim krańcu Puszczy Nalibockiej nie miał później dalszego ciągu i prawo­ sławie nie objęło jej mieszkańców. O pojedynczych próbach osadzania lud­ ności prawosłanej w puszczy będzie jeszcze mowa. Na dzisiejszej mapie tych ziem widnieje wioska Ławryszewo - na lewym brzegu Niemna, ostatni ślad po XIV wiecznym klasztorze. Tego kiedy puszczańscy mieszkańcy Nalibok przyjęli katolicyzm do­ kładnie nie wiadomo. Chyba jednak wcześniej niż jej późniejsi właściciele - Radziwiłłowie. Jako datę przyjęcia nowego wyznania uznać można rok pierwszych fundacji kościelnych na tym terenie. Jednak Rouba podaje, że postawiono wcześniej w 1440 r. kaplicę (Rouba 1934, s. 44). Nie wiadomo o niej nic ponadto. Lokalna wieść głosi, że kaplica stojąca na miejscu pierwszego kościoła w Nalibokach stała już w końcu XIV w. Brak źródeł nie pozwala nam na przytoczenie dokładniejszych danych. Daty fundacji najstarszych kościołów i parafii świadczą o wzrastającej roli katolicyzmu na wschodnich kresach Rzeczpospolitej . Właściwy rozwój 25 2 5 Wiszniew - jeden z najstarszych kościołów na wschodzie, ufundowany w roku 1424 przez Siemiona Giedyłgowicza, później w 1629 roku odbudowany przez Jerzego Chreptowicza. Parafia w Wiszniewie otrzymała status dekanatu. W mieście obok parafii katolickiej istniała od dawna parana prawosławna. Kamień - kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, ufundowany w roku 1522 przez Zabrzezińskich, później w roku 1679 ponownie zbudowany dzięki fundacji Elżbiety z Isajkowskich Białłozorowej. Derewno - kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny ufundowany w roku 1590 przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła. Przez pierwsze kilka lat funkcjonował jako zbór kalwiński, później przerobiony na kościół katolicki. Iwieniec - pierwszy kościół ufundowany w roku 1606. W latach 1702 osadzeni w nim byli Franciszkanie sprowadzeni tu przez stolnika mińskiego Wańkowicza, usunięci później po upadku powstania styczniowego w 1861 roku. Raków - położony dalej na wschód w kierunku Mińska. Kościół pod wezwaniem św. Ducha ufundowany w 1742 roku. Do 1835 roku trzymali go Dominikanie. W mieście tym stoi także cerkiew, a w latach 1702-1839 istniał klasztor Bazylianów. Pozostałe kościoły lub parafie leżące w bliskim sąsiedztwie z Nalibokami ufundowane były znacznie później, np. fundowany także przez Radziwiłłów w Rubieżewiczach w X I X w. (w 1866 przerobiony na cerkiew), w Chotowie fundowany przez Niezabitowskiego kościół pod wezwaniem Serca Jezusowego w latach 30-tych X X w. W Słobodce na wschód od Chotowa istniała do 1939 roku cerkiew. Po jej zniszczeniu ludność przeszła w większości na katolicyzm. Obecnie (1994 r.) cerkiew jest odbudowywana, a na niedzielę przyjeżdża batiuszka. We wszystkich wymienionych tu miejscowości tylko Raków leżał praktycznie poza ob­ szarem puszczy. Wszystkie wymienione parafie i kościoły funkcjonują obecnie. Jak z tego wynika najstarszy kościół w Wiszniewie pochodził z początków X V w., ostatnie fundowane były w okresie międzywojennym. �72 DAGNOSŁAW DEMSKI kościoła wyznania rzymsko-katolickiego rozpoczął się praktycznie w 1387 r. z chwilą utworzenia biskupstwa wileńskiego . Początkowo kościół katolicki zdobywał swe wpływy głównie w północnej części powiatu lidzkiego, zamie­ szkałego przez ludność litewską. Na katolicy2m przechodzili dotychczasowi poganie, ludność ruska pozostawała zwykle przy swej starej wierze (Łow­ miański 1935, s. 100). Obie parafie Naliboki i Derewna ufundowali Radziwiłłowie. Nalibocki kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny ufundo­ wany został w roku 1636 przez innego z Radziwiłłów znanego z pamięt­ ników - Albrychta Stanisława. Z tego roku zachował się fundusz i najstarszy inwentarz kościelny. Później w latach 1699-1704 kościół ten został przebu­ dowany wykorzystując w tym celu drewno sosnowe, oszalowany został także tarcicami (AHL, F. 525 ap. 8). Kościół konsekrowany został dnia 24 sierp­ nia 1704 roku przez księdza Konstantyna Brzostowskiego, biskupa wileń­ skiego. Rocznicę konsekracji obchodziło się w pierwszą niedzielę po dniu św. Bartłomieja. Kościół ten przetrwał długie lata aż do czasów wojny, kiedy to w 1943 roku został podpalony i spłonął doszczętnie. Najnowszy kościół wybudowany został w latach 1992-1993 i poświęcony w lipcu 1994 roku. Ponieważ stary kościół nalibocki nie istnieje już od 50 lat przytaczam niżej jego opis zewnętrzny i wewnętrzny, odnotowany w roku 1796 w jed­ nym z najstarszych inwentarzy tego kościoła. Opis ten dotyczy więc drugie­ go z kolei kościoła, tego wzniesionego w 1699 roku. Tak oto opisany w inwentarzu został ówczesny drewniany kościół od zewnątrz: Po środku obszernego cmentarza stoi kościół drewniany w formie krzyża budowany nie nowy, ale dosyć dobry, w koło tarcicami obity, na podmurowa­ niu gruntowym, pod dachem gontowym reparacji potrzebującym, z dwoma a fronte wieżami, które i kopułki deskami są pokryte, i czerwono malowane z krzyżykami żelaznemi, między wieżami znaydzie się facyata, malowaniem różnie, iak sama wieża akkomodowana, podobne są inne dwie bokowe facyatkL Opis wnętrza zanotowano w następujący sposób: Wchodząc do kościoła są drzwi wielkie podwoyne, dębowe na zawiasach i krukach żelaznych z zamkiem wnętrznym, tuż znaydzie się kruchta maiąca po obu stronach drzwi poiedyncze na zawiasach żelaznych z zaszczepkami do komůrek, przez które weyście..., do samego zaś kościoła z kruchty są drzwi wielkie, dębowe, podwóynie malowane, na zawiasach i krukach z klamką i zamkiem wnętrznym. Ściany kościelne, oraz sufit in presbyteriu i we dwuch bokowych kaplicach są różnym malowaniem akkomodowane, w samych kościele sufit ordynaryjny z desek na belkach układanych, podłoga wszędzie z desek. (AHL, F. 525 ap. 8) Dalej następuje opis zakrystii, kolejnych ołtarzy i sprzętów kościelnych. Główny ołtarz składa się z dwóch kondygnacji. Na pierwszej - obraz Wnie­ bowzięcia NMP i dwie małe rzeźby drewniane przedstawiające św. Mikołaja 26 2 6 Prapoczątki katolicyzmu na tych ziemiach wiąże się z zakończoną tragicznie misją świętego Brunona w 1009 r. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 73 i św. Kazimierza. Na drugiej kondygnacji znajduje się obraz św. Trójcy z dwoma rzeźbami po bokach św. Katarzyny i św. Barbary. Na ołtarzu znajduje się cymboryum drewniane. Po lewej stronie znajduje się obok ambony drugi mniejszy ołtarz malo­ wany na dwóch kondygnacjach, w pierwszej kondygnacji jest obraz malowa­ ny na płótnie św. Anny, w drugiej obraz św. Wojciecha. Po prawej stronie głównego ołtarza stoi podobny ołtarz z obrazem Pana Jezusa Ukrzyżowanego, nad nim obraz przedstawiający świętych Aniołów Stróżów także malowane na płótnie. Czwarty ołtarz znajdował się w kaplicy po prawej stronie, a w nim obraz Najświętszej Panny malowany na płótnie. (AHL, F. 525 ap. 8). Ksiądz Sokołowski w liście do Ruszczyców z Bohdanowa pisze w 1838 roku, że przybył do parafii Naliboki do nowej pracy „parafia jest mała, bo składa się tylko z 1500 Dusz..." (AHL, F. 1282 ap. 1). Kościół parafialny w Derewnie, który był nieco starszy, miał więcej szczęścia i przetrwał różne koleje losu aż do dzisiaj. Starą plebanię zbudo­ wano w 1785 г., jeszcze w latach 30-tych X X w. trzymała się bardzo dobrze (Rouba 1934, s. 44). Kościół funkcjonował praktycznie prawie przez cały okres 50 lat po wojnie. Dobra kościelne w Derewnie były dobrze wyposażo­ ne, należało do parafii kilka wsi i 80 włók ziemi. Później rząd przejął pod swoją władzę wszystkie dobra. Ludność miejscową opisuje latach trzydzie­ stych Rouba w taki oto sposób: „lud wyłącznie katolicki, pobożny, modli się z polskiej książki i po polsku odmawia pacierze" (Rouba 1934, s. 45). O okolicznej szlachcie zaściankowej pisze, że w niczym nie różniła się od chłopów. Równie interesująca wydaje się inna uwaga tego autora - „typów prawdziwie ludowych, włościańskich nie spotyka się, wszyscy ubrani są modnie, a choć spotka się samodział, to będzie skrojony na marynarkę" (Rouba 1934, s. 45). Na terenie parafii nalibockiej i derewieńskiej, czyli na obszarze od Kleciszcza po rzekę Sułę oraz od Niemna po Rubieżewicze, nie było cerkwi prawosławnych ani unickich . Najbliższe cerkwie znajdują się za Niemnem i Sułą w Stołpcach, Mirze, Turcu, Koreliczach, Lubczu, za Berezyną na północy w Baksztach, Wiszniewie, Pierszajach, czy od wschodu w Iwieńcu, Rubieżewiczach, Słobodce, Wołmie, Rakowie czy Kojdanowie (Dzierży ńsku). Na obrzeżach tego obszaru w Rubieżewiczach, Iwieńcu w latach sześć­ dziesiątych X I X w. zamieniono kościoły na cerkwie, a ludzi nawrócono na prawosławie. Informatorzy współcześnie żyjący wymieniają przypadki odwrotne , przechodzenia na katolicyzm, np. przodkowie mieszkańców 27 28 2 7 W sąsiedniej Nowogródczyźnie i Mirszczyźnie ludność prawosławna stanowiła połowę ogólnej liczby mieszkańców, jednak w 1790 r. prawosławie zostało tam niemal całkowicie zlikwidowane, ponieważ wszyscy przeszli na wyznanie unickie. „Jakie to Polaki, to samozwance" - powiedziała jedna z informátorek. 2 8 �74 DAGNOSŁAW DEM SK I pobliskiej wsi Chotowa byli wyznania prawosławnego. Za podobny przy­ kład służą mieszkańcy wsi Słobodka, w której stała cerkiew do 1939 roku, jednak po jej spaleniu większość ludności także przeszła na katolicyzm. Dzisiaj cerkiew jest odbudowywana i w niedzielę odprawiana jest msza. Innym przykładem jest historia Fermy Terebejna. W ostatnich latach XIX w. rząd carski sprzedawał ziemię w pobliżu wsi Terebejna. Ziemię sprzedano nie miejscowym chłopom, lecz osadnikom z okolic Bakszt, ponieważ istniał zakaz sprzedawania ziemi i osiedlania się obywatelom wyznania katolickiego. Przybyli osadnicy osiedlili się na tzw. Fermie Terebejna. Potomkowie tych rodzin gospodarowali tam także w okresie 20-lecia międzywojennego, powoli jednak mieszając się z otoczeniem, biorąc żony lub mężów z sąsiedniej wsi. Po zakończeniu I I wojny świato­ wej, kiedy ziemie te weszły w skład Białoruskiej Republiki Radzieckiej, wszyscy mieszkańcy dawnej Fermy przeszli na katolicyzm asymilując się w ten sposób z otoczeniem. 29 ZAKOŃCZENIE Zanotowane w latach dziewięćdziesiątych X X w. kategorie są odbi­ ciem nałożonych na siebie tradycyjnych i współczesnych podziałów, wyzna­ niowych, administracyjnych, językowych, etnicznych i regionalnych. Bada­ nia terenowe potwierdzają ich ślady. Nie mają już one dzisiaj tego samego znaczenia i intensywności co dawniej. Pozostały raczej jako swoistego ro­ dzaju znaki w świadomości głównie starszych mieszkańców, porządkując granice podziału na „swoich" i „obcych". W przeszłości, ale także i dzisiaj w sytuacji izolacji, ograniczonego dostępu, niedorozwoju komunikacji, niektóre elementy środowiska geogra­ ficznego wyznaczały często granice zwartego osadnictwa. Ludność Puszczy będąc od kilku wieków na pograniczu dwóch, a właściwie trzech żywio­ łów, doświadczając na własnej skórze wszystkich zmian politycznych była wielokrotnie zmuszana do ponownego określenia się wobec wszystkiego co stare i nowe. Zmiany polityczne lub gospodarcze stanowiły zawsze punkty zwrotne w dziejach lokalnej społeczności, przyczyniając się do powstawania nowych kategorii. Współcześnie w południowej części Puszczy Nalibockiej istnieją 3 poziomy tych kategorii: - etniczne (najczęściej tożsame z kategoriami wyznaniowymi), będące odzwierciedleniem kontaktu tych trzech żywiołów, - regionalne (związane z podziałami politycznymi i przynależnością do państwa), np. Centralak/Kresowiak i Zapadnik/Wostocznik, 2 9 Musiało to nastąpić jeszcze przed rokiem 1905 г., w którym następca cara Aleksandra Mikołaj wydał ukaz o tolerancji religijnej. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 75 - lokalne regionalne, będące odzwierciedleniem stosunków lokalnych, powstałych w wyniku dawnych podziałów wielkiej własności ziemskiej. Wszystkie te kategorie powstały jako odbicie określonego podziału. Pier­ wotnie były wynikiem wyboru w konkretnej sytuacji historycznej na ob­ szarze zmagań kilku żywiołów kulturowych. Każdy wybór jest reakcją jednostek lub grup na istniejący konflikt zewnętrzny. Kolejne wybory kształ­ tują grupę jako całość, sprzyjając zachowaniom konserwatywnym lub powstawamiu form pośrednich, a zmieniające się znaki i symbole przemawiające aktualnie do tej grupy służyły zawsze tylko jednemu wyborowi. Kolejne zmiany zewnętrzne zmuszą grupę do nowych, aktualnych deklaracji manife­ stujących to czy inne oblicze grupy. W zależności od poziomu zagrożenia zewnętrznego, siły wyzwania i stron manifestare te będą miały charakter bądź etniczny, bądź regionalny. Puszcza Nalibocka to ziemia wyjątkowa w zachodniej części Białorusi. Chociaż dzisiaj region ten jest raczej niedoinwestowany, zacofany, rolny bez znaczących ośrodków przemysłowych i kulturowych, jakby nieco zapomniany, to ziemia ta miała interesującą przeszłość. Lata wspaniałego rozkwitu przypadły na okres władania Radziwiłłów, szczególnie na czas gospodarowania Anny z Sanguszków Radzi willowej. Założona przez nią huta szkła najbardzej przyczyniła się do nadania rozgłosu tej ziemi, ponieważ nabolickie szkło znalazło się na najlepszych stołach Rzeczypospolitej. Również rozwijane przez nią przetwórstwo drewna stworzyło podstawy gospodarcze mieszkańców. Geneza najstarszego osadnictwa z czasów przedchrześcijańskich, głów­ ne fale migracji i osadnictwa, początki i rozwój przemysłów leśnych, dzieje huty szkła, rywalizacja katolicyzmu i prawosławia, graniczne położenie Puszczy od czasów najdawniejszych do współczesnych, i związane z tym kwestie istnienia kategorii służących do określenia tożsamości jej mieszkań­ ców, to - moim zdaniem - najbardziej interesujące problemy, wymagające odrębnego, pełniejszego opracowania. LITERATURA Bardach J. 1988 O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań. 1988 O świadomości narodowej Polaków na Litwie i Białorusi w XIX-XX w., Wrocław. Bartoszewicz K. 1928 Radziwiłłowie. Początek i dzieje rodu, Warszawa. B u r s z t a J. 1958 Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowań wsi, Wrocław. B y s t r o ń J . S. 1932 Dzieje obyczajów w dawnej polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa, t. I - I I 1936 Kultura ludowa, Warszawa, D o b a c z e w s k a W. 1934 Wilno i Wileńszczyzna w latach 1914-1920, Wilno. 1938 Wilno i Wileńszczyzna w latach 1863-1914, Wilno. �76 DAGNOSŁAW DEMSKI 1938 Wileńszczyzna i Nowogródczyzna w latach 1920-1937, Wilno. H e d e m a n n O. 1934 Dawne puszcze i wody, Wilno. H o r o s z k i e w i c z R. 1935 Tradycje ziemi pińskiej, Warszawa 1936 Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich, Warszawa. H r y s z k i e w i c z W. 1935 Rola ziem białoruskich w unjach polsko-litewskich, Lwów. I n g l o t S. 1931 Organizacja folwarku na Białorusi. Według instruktarza dla Dąbrowieńszczyzny z końca XVIII wieku, Warszawa. J a n k o w s k i C. 1896-1900 Powiat oszmiański, I - I V , Petersburg. K a s p e r c z a k S. 1965 Rozwój gospodarki folwarcznej na Litwie i Białorusi do połowy XVI wieku, Poznań. K i e n i e w i c z S. 1953 Sprawa włościańska w powstaniu styczniowym, Wrocław. K o p e ć B. 1938 Wychodź two sezonowe z ziemi wileńskiej do Łotwy, Wilno. Kurczewski J. 1912 Biskupstwo wileńskie. Od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa dyecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasz­ torów, szkół zakładów dobroczynnych i społecznych, Wilno. Litwin H. 1982 Katolicyzacja szlachty ruskiej a procesy asymilacyjne na Ukrainie w latach 1569-1648, [w:] Tryumfy i porażki. Z dziejów kultury polskiej XVI-XVIIIw., M . Bugucka (red.), Warszawa, L o p a l e w s k i T. 1938 Między Niemnem a Dzisną: Ziemia Wileńska i Nowogródzka, Warszawa. Ł o w m i a ń s k i H. 1935 Rys historyczny województwa nowogródzkiego w jego dzisiejszych granicach (do 1795 г.), Wilno. 1951 Studia nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego, 1.1, Warszawa. 1961 Popisy wojska W. Ks. Litewskiego w XVI w. jako źródło dziejów zaludnienia [w:] Medievalia w 50 rocznicę pracy naukowej Jana Dąbrowskiego, Warszawa. Maliszewski E . 1914 Polacy i polskość na Litwie i Rusi, Warszawa. 1918 Białoruś w cyfrach i faktach, Piotrków. M e ł e ń A. 1929 Ordynacje w dawnej Polsce, Lwów. M i ł o s z C. 1993 Nacjonalizm i Bałtowie, „Rzeczpospolita" (Dodatek Tygodniowy, nr 44), (20-21 .XI), s. 7-10 M o r z y J. 1965 Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku, Poznań. Moszyński K. 1918 Stosunki narodowościowe w Wileńskiem, „Warszawska Myśl Polska", z. I - I I . 1925 Nowogródzkie pod względem etnograficznym, Warszawa. O c h m a ń s k i J. 1963 Powstanie i rozwój latyfundium biskupstwa wileńskiego (1387—1550). Ze studiów nad rozwojem wielkiej własności, Poznań. �NALIBOKI I PUSZCZA NALIBOCKA 77 1965 Renta feudalna i gospodarstwo dworskie w dobrach biskupstwa wileńskiego od końca XIV do połowy XVI w., Zeszyty Naukowe U A M , Historia, z. 5, Poznań. 1981 Litewska granica etniczna na wschodzie. Od epoki plemiennej do XVI wieku, Poznań. R a d z i w i ł ł A.S. 1980 Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. I - I I I , Warszawa. R o u b a N. 1934 Przewodnik po Litwie i Białejrusi, Wilno. Słownik... 1896 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. I - X I I , Warszawa. T o p o l s k a M.B. 1969 Dobra szklowskie na Białorusi Wschodniej w XVII i XVIII wieku, Warszawa. T u r s k a H. 1930 Język polski na Wileńszczyźnie, Wilno. 1939 O powstaniu polskiego obszaru językowego na Wileńszczyźnie, Wilno. V e r e š č a g i n P.D. 1978 Krestjanskije pereselenije iz Belorussi. Vtoraja polovina XIX v., Minsk. V r u b l e v s k i j A., P r o f к о Т. 1992 Iz istorii repressij protiv belorusskogo krestjanstva 1929-1934, Minsk. W a ż y ń s k i A. 1872 Litwa pod względem prześladowania w niej rzymsko-katolickiego kościoła, szcze­ gólniej w dyecezji wileńskiej, od roku 1863 do 1872, Poznań. W e r e n i c z W. 1973 Polskija peryfeinyja govorki na V schode, [w:] Polskie govory v SSSR, J . Martyn ov (red.), Mińsk, s. 5-20. 1973 Sostojanie i perspektivy issledovanija „Polszczizny kresovoj", [w:] Polskie govory v SSSR, J. Martynov (red.), Mińsk, s. 183-212. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Warszawa. W y s ł o u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwu kultur, Wilno. Zasztowt L. 1991 Koniec przywilejów. Polityka władz carskich wobec szlachty zagrodowej na kresach wschodnich, „Przegląd Wschodni. Historia i Współczesność Polaków na Wscho­ dzie", 1.1, z. 3, s. 615-640. Ż y c k a L . , Ł ą c k a I. 1939 Dzieje Ziemi Mińskiej, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI NALIBOKI AND T H E FOREST OF NALIBOKI. OUTLINE OF HISTORY AND PROBLEMS Summary The author studies ethno-historical problems of a rural community: two parishes: Naliboki and Derewna. Formerly eastern borderland of Poland, since the World War II the territory had belonged to the USSR, for some years now to the independent Byelorussian republic. The majority of the inhabitants of that small territory is of Polish nationality. The starting point of the study were the native classifications of the local, ethnically mixed population. The local names refer to their Polish, Russian, Lithuanian, Byelorussian and other �78 DAGNOSŁAW DEMSKI ethnic and regional identities. Each of those names is associated with more or less remote historical events taking place there. Local identities had to be explained in terms of historical processes which had led to complex ethnic structure of the province as a whole. Surges of migrants had been coming there since the 13th century. At first primaeval forests along the river Niemen were settled by the population of Lithuanian and Russian descent. Since the 14th century Polish settlers began to arrive. The territory in question belonged at first to vast estates owned by aristocratic family Radziwiłł, later inherited by the Wittgensteins, then the Hohenlohe family and eventually sold to the family Falc-Foin. Most of the peasants from Naliboki and its neighbourhood had the status of villeins oblidged to villein service which was later changed to rent. At the end of the 19th century they were enfranchised. At present their descendants work in collective farms - kolkhoz. Due to vast forest areas the economy of that region has always been of particular character with well-developed "forest industries": potash manufactures, iron works producing cast iron, as well as glass works famous all over Europe. Timber was floated along smaller rivers and the Niemen to the harbours on the Baltic sea. What is remarkable about the territory studied by the author, there are no Russian orthodox churches (although it is surrounded by the areas inhabited by the population of Russian orthodox faith). They have never been there, as a matter of fact. Roman Catholic churches were founded by the landowners' family Radziwiłł at the end of the 16th. century and the beginning of the 17th. century. There was a Roman Catholic chapel in Naliboki recorded as early as in 1440. Religious homogeneity had contributed to community ties within the small region. There were even cases of Russian orthodox inhabitants passing to Catholic faith. The most remarkable fact is, that the population of that small territory has preserved Polish ethnic identity till now, in spite of a considerable distance from other ethnically Polish areas (for example the surrounding of the town Wilno). Enclave of Polish tradition and language has survived surrounded by alien population. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62dc647a31aa99a3d2de0131fd964902.pdf 4cd9c116c8de95e79727a322a355e73a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5027 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4663 Title A name given to the resource Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.98-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Deredas, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 98 Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii Anna Deredas UNIWERSYTET ŁÓDZKI Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii I nternet jest przestrzenią informacyjną. Jest to fakt powszechnie znany i akcepto­ wany. Szeroki i szybki dostęp do informacji zapewniają wyszukiwarki interne­ towe, w tym najbardziej znana i najczęściej używana wyszukiwarka Google. „Zgooglowanie" dowolnego hasła trwa dosłownie kilka sekund i daje tysiące wyni­ ków, w postaci adresów stron WWW, na których szukane wyrażenie się znajduje. Rzetelność tych informacji stoi jednak pod znakiem zapytania. Każdy z użytkowni­ ków Internetu podobnie jak może korzystać z zawartych w nim informacji, tak samo może je tam umieszczać. Często pojawiają się więc informacje uprzednio nie zwe¬ ryfikowane czy po prostu nieprawdziwe. Nie zmienia to jednak faktu, że dostęp do wiedzy o życiu innych ludzi jest łatwiejszy niż kiedykolwiek. Autorskie strony, blogi, portale społecznościowe takie jak Nasza-klasa.pl czy Facebook.com pozwalają po­ stronnym obserwatorom na poznanie życia innych ludzi, bez wchodzenia z nimi w inter¬ akcję. Może pojawić się zatem przekonanie, że zjawiska internetowe są nam dane bezpośrednio i do ich poznania wystarczy bierna obserwacja. Internet jest również przestrzenią komunikacji międzyludzkiej. Komunikatory takie jak gadu-gadu czy skype, fora internetowe, czaty pozwalają ludziom oddalo¬ nym od siebie o tysiące kilometrów na rozmowę w czasie rzeczywistym. Gadu-gadu, skype i inne tego typu oprogramowanie wykorzystywane są do rozmów najczęściej przez ludzi już znających się. Fora internetowe czy czaty natomiast pozwalają na za¬ warcie nowych znajomości. Często tworzą się grupy tak zwanych stałych bywalców, którzy stają się społecznością takiego forum lub czata. Zdarza się nawet, że znajo¬ mości zawarte w Internecie wychodzą poza jego kontekst i ludzie ci spotykają się w tak zwanym realu. Nasuwa się tu pytanie, czy możemy poznać i zrozumieć me¬ chanizmy funkcjonowania społeczności czatów i forów tylko za pomocą biernej ob¬ serwacji wypowiedzi ich uczestników. Spróbuję odpowiedzieć na tak postawiony problem przedstawiając sposób funkcjonowania grupy ludzi spotykających się na czacie, której byłam członkiem. �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 98 Czym zatem jest czat? CHAT - (czat) (ang.pogawędka) infor. Rozmowa między dwoma użytkownikami komputera (za pomocą modemu i klawiatury) polegająca na naprzemiennym wpisywaniu tekstu przesyłanego do komputera rozmówcy i wyświetlanego na ekranie jego monitora. (Słownik Wyrazów Obcych 2002) Czaty, czyli takie miejsca rozmów, znajdują się na różnych portalach na przykład: Wp.pl, Onet.pl czy Interia.pl. Są też całe portale, które są czatami na przykład: Czat.pl, Twojczat.pl. Grupa, o której będę mówiła, spotykała się na czacie na portalu Interia.pl. Czat ten wyróżnia się spośród innych tym, że posiada własną nazwę CZATeria (jak można się domyślić jest to połączenie słów „czat" i „interia"). Na strukturę CZATerii składają się pokoje tematyczne, zebrane w poszczególne ka­ tegorie. Dzięki dużej liczbie pokoi tematycznych, użytkownicy CZATeri mogą wybrać pokój zgodny z ich zainteresowaniami, w którym mają możliwość spotkać ludzi o po¬ dobnych poglądach. Pokój Fantastyka, w którym spotykała się interesująca mnie grupa, był zatem przez twórców CZATerii przeznaczony dla osób interesujących się szeroko rozumianymi fantastyką i fantasy. Grupa która spotykała się na Fantastyce składała się z około dwudziestu stałych bywalców. Dla większości z nich powodem odwiedzenia tego pokoju była tematyka związana z jego nazwą. Każda z tych osób czytała literaturę fantasy lub grała w Role Play Games. Czat był dla nich jednym ze sposobów na po¬ szerzenie kręgu znajomych, z którymi łączyły wspólne zainteresowania. Aby zalogować się na jakiegokolwiek czata, trzeba sobie wybrać nick (imię pod którym się funkcjonuje na czacie). Może to być prawdziwe imię czy nazwisko, jed­ nak takie przypadki są niezwykle rzadkie. Może to być zbiór przypadkowych liter, lub dowolnie wymyślona czy zapożyczona z książki, filmu i tym podobna nazwa włas¬ na. Po wybraniu nicka można się zalogować do wybranego pokoju. Po kilkurazowych odwiedzinach w pokoju osoba przestawała być anonimowa i nieznana. Była rozpoznawana przez innych bywalców danego pokoju, a z czasem sama stawała się jego stałym bywalcem. W tym miejscu mogłabym podać nicki osób wchodzących w skład grupy stałych bywalców Fantastyki. Zdecydowałam się jednak tego nie robić. Przede wszystkim trzeba pamiętać, że nick jest czymś w rodzaju imienia i nazwiska. Pod nim kryje się prawdziwa osoba. Konkretny nick jest przypisany do konkretnej osoby i dzięki niemu jest ona rozpoznawalna. Podanie zatem nicków bez zgody osób je noszących jest tak samo nieetyczne, jak podanie bez zgody badanych ich danych osobowych. Zapytałam zatem CZATerian odwiedzających Fantastykę o to, czy wy¬ rażają zgodę na umieszczenie ich nicków w niniejszym tekście. Większość zgodziła się bez oporów, tylko dwie osoby były temu przeciwne. W pierwszym odruchu po¬ myślałam, że przy wymienianiu nicków te dwa zwyczajnie pominę. Doszłam jednak do wniosku, że jak wypiszę pozostałe nicki, identyfikacja tych dwóch osób, zważyw¬ szy na ogromne zasoby Internetu, będzie dość prosta. Dlatego nie zdecydowałam się na umieszczanie tych informacji. Z tych samych powodów nie podaję cezury czaso¬ wej, w jakiej funkcjonowała interesująca mnie tutaj grupa. Osoby stanowiące w danym okresie grupę stałych bywalców któregoś z pokoi CZATerii tworzyły niepisany zbiór reguł, do którego, oprócz CZATykiety (reguł obo¬ wiązujących wszystkich CZATerian), każdy nowy bywalec pokoju musiał się dosto¬ sować, aby zostać zaakceptowanym. Na Fantastyce jedną z nich był zakaz kopio¬ wania cudzych ustawień, czyli kolorów nicka i czcionki oraz stylu czcionki. W standar­ dzie był czarny nick, czarna czcionka, bez pogrubień, podkreśleń czy kursywy. Zmie¬ niając te ustawienia, wybierając kolor i styl, wybierało się wygląd, po którym dana �Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 100 osoba była rozpoznawalna. Wtedy nawet jak któryś z użytkowników wszedł na Fan¬ tastykę pod innym nickiem, a zachował swoje ustawienia, był rozpoznawany przez członków grupy jako osoba znana im pod jego pierwszym nickiem. Przez postron¬ nego obserwatora mogła taka osoba zostać odebrana jako ktoś zupełnie nowy. CZATykieta wymuszała zatem od nowego bywalca pokoju wybór takich ustawień, z jakich nikt jeszcze nie korzystał, albo pozostanie przy ustawieniach standardowych. Cechą wyróżniającą pokój Fantastyka od innych był specyficzny styl prowadze¬ nia rozmów przez jego bywalców. Dość często w trakcie spotkań w pokoju docho¬ dziło do odgrywania różnych sytuacji mających miejsce w świecie realnym. Pokój wtedy stawał się pubem, dyskoteką, parkiem, mieszkaniem, a użytkownicy rozma¬ wiali ze sobą tak, jakby rzeczywiście znajdowali się w takim miejscu. Taki rodzaj roz¬ mów charakteryzuje użytkowników Internetu grających za jego pomocą w RPG. Prawdopodobnie stąd schemat takiej gry został przeniesiony przez bywalców Fan¬ tastyki na ich rozmowy. Ten styl konwersacji cechuje używanie nawiasów „< >" dla wyrażenia mowy niewerbalnej, gestów, czyli tego wszystkiego, czego w czasie na¬ szych spotkań internetowych nie widać, a co jest niezwykle istotne w trakcie komu¬ nikacji (na przykład: <szepcze do ucha>, <krztusi się>, <zachodzi od tyłu i zakrywa oczy rekami>). Krótko mówiąc, jest to dodatkowy opis swoich zachowań, wzboga¬ cający przekaz zawarty w lakonicznie często zapisanej wypowiedzi. Większość użyt¬ kowników czatów używa specyficznego dla tego rodzaju komunikacji języka i zwią¬ zanych z nim symboli lub znaków. Przede wszytkim posługuje się emotami (skrót od emotikon). Emotikony najczęściej stosuje się po to, aby w obrazowy sposób okazać emocje. Są to różnego rodzaju buźki wskazujące na stan emocjonalny danej osoby. Mogą one wyrażać radość, smutek, złość, zawstydzenie, szczęście i inne. Dzięki temu można odnieść wrażenie, że widzi się twarz danej osoby. Emotybędąc symbolami o charakterze piktogramów często są dla użytkownika czata bardziej czytelne niż tekst, rozmowy bez nich są dla niego wręcz nie do wyobrażenia. Bywalcy Fantastyki mieli również swoje inne „wyróżniki językowe" zmieniające przyjęte w języku lite¬ rackim zasady pisowni i ortografii. Przede wszystkim używali wielu zdrobnień za po­ mocą litery „q": neteq, czateq. Zdrabniane były również nicki przez dodanie na końcu litery „ś". Często stosowano zamiast „w", „f" na przykład „cmok f polika". Natomiast na potwierdzenie czegoś nie mówiono, „tak" czy „no" tylko „niop". Jednak najbar¬ dziej charakterystyczne dla tej grupy było słowko „re". Używała go osoba, która na pewien czas opuściła pokój i po powrocie, zastawszy te same osoby, w ten sposób się z nimi witała, nawiązując do wcześniejszych wypowiedzi. Drugim przypadkiem użycia tego słowa był moment, kiedy nie wylogowując się z czata, ktoś odchodził od komputera na jakiś czas, a potem wracając tym słowem zaznaczał swoją obecność. Zawsze wtedy ktoś dopowiadał takiej osobie również „re". Bardzo szybko zostało to skojarzone z pewną piosenką, której fragment brzmi: „Była sobie żabka mała, re re ,kum kum". Stąd na powitanie „re" padała odpowiedź „qm" i odwrotnie, bo oba te słówka były używane zamiennie w tym samym kontekście. Tworzenie swoistych charakterystycznych tylko dla danej grupy zwrotów językowych jest dość po¬ wszechne, ponieważ język: [...] przede wszystkim dotyczy [...] rzeczywistości doświadczanej całkowicie świa­ domie, rzeczywistości zdominowanej przez motyw pragmatyczny (to znaczy przez ze­ spół znaczeń odnoszących się bezpośrednio do aktualnych albo przyszłych działań), dzielonej z innymi i przyjmowanej bez zastrzeżeń. Jakkolwiek językiem można się posługiwać w odniesieniu do różnych rzeczywistości [...] Jako system znaków język ma �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 101 cechę obiektywności. Natykam się na język jako na zewnętrzną wobec mnie sferę fak¬ tów i w rezultacie stawia mnie to w sytuacji przymusowej. Język zmusza mnie do pod­ porządkowania się jego wzorcom. Mówiąc po angielsku nie mogę stosować niemieckiej składni; jeśli chcę się porozumieć poza obrębem mojej rodziny, nie mogę używać słów wynalezionych przez mojego trzyletniego syna; muszę brać pod uwagę panujące stan­ dardy mowy stosowanej w różnych okolicznościach, nawet jeżeli wolałbym moją pry­ watną „niestosowną". (Berger, Luckmann 1983: 74) Nie powinno więc dziwić tworzenie nowych wzorów językowych w świetle nowej jakości, jaką jest czat. Aby móc się porozumieć z jego bywalcami, z uczestnikami te¬ go konkretnego świata, trzeba było dostosować się do wymogów komunikacyjnych jego „mieszkańców". Dlatego wszyscy CZATerianie używają emotikon, buziek, oraz różnego rodzaju skrótów, bo opisują one ich świat, ponadto są do niego przypisane - uka¬ zują jego odmienność od innych, podobnych światów. Bywalcy Fantastyki, w trakcie spotkań w realu, często używali języka CZATerii, przenosząc ów specyficzny dla ko¬ munikacji w świecie Internetu sposób porozumiewania się na opis rzeczywistych doś¬ wiadczeń „rzeczywistego" świata. Rzeczą naturalną było mówienie sobie po nicku, chociaż wszyscy wiedzieli, jak kto ma na imię. Na czacie najpierw poznaje się nicki, potem imiona, dlatego są one ważniejsze, to one mówią, z kim mamy do czynienia. Zwroty „qm" i „re" również były używane na spotkaniach w realu. Prowadziło to do zabawnych sytuacji, kiedy osoba wracająca z toalety w pizzerii powiedziała „re" a gru¬ pa chórem odpowiedziała jej „qm". Personel i inni klienci zawsze mieli wtedy bardzo zaskoczone miny. Używanie zwrotów zrozumiałych tylko w obrębie tej grupy spra­ wiło, że wytworzyła się bardzo silna więź między jej członkami, ponieważ: Występowanie pewnych konstrukcji językowych, których używanie jest często wręcz zalecane przez netykietę, pozwala wnioskować o wartościach podzielanych przez badaną zbiorowość. Używanie określonego języka może także mieć na celu za¬ znaczenie grupowej odrębności lub manifestację „stopnia wtajemniczenia". (Mazurek 2003: 106) Nawet miejsce spotkań, czyli pokój Fantastyka, okazało się czymś co spaja tę grupę. Dlatego jej nazwa została pieszczotliwie zdrobniona „fantę". Zastanawiające może być to, że przestrzeń w której spotykają się użytkownicy nazywa się pokojem. Dlaczego? Pokój jest pomieszczeniem ograniczonym czterema ścianami, oknami i drzwiami. Do pokoju nie da się wejść, ani z niego wyjść niezauważonym, jeżeli ktoś jest w środku. Ludzie znajdujący się w pokoju - czy tego chcą czy nie - prze¬ bywają w swoim towarzystwie, niezależnie od tego, czy ze sobą rozmawiają, czy mil­ czą. Tak samo jest na czacie. Są tu drzwi - rolę ich pełni krzyżyk umożliwiający wy­ jście z pokoju, oknami są ekrany rozmów: ogólny i prywatny, a ścianami ikony i banery, ograniczające widok ekranu rozmowy. Do tego przyjście każdego użytkownika jest widoczne wszystkim, dzięki pojawiającej się informacji: -przychodzi: (nick), tak samo wyjście: -odchodzi: (nick). Ludzie znajdujący się w wirtualnym pokoju, również przebywają w swoim towarzystwie, o czym łatwo się przekonać, patrząc na listę nicków umieszczonych jeden pod drugim w prawym ekranie, obok ekranu ogól¬ nego. Dochodzi do tego jeszcze fakt, że pokój jako pomieszczenie realnie istniejące najczęściej kojarzy się z domem. Owszem sąjeszcze na przykład pokoje hotelowe, ale dla moich rozważań ma to zdecydowanie drugorzędne znaczenie. Twierdząc, że pokój jest pomieszczeniem umieszczonym w domu, myślę o domu w szerokim znacze¬ niu, czyli takim w którym to oprócz wolnostojącego budynku zamieszkałego przez �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 102 jedną rodzinę, domem można nazwać też mieszkanie w bloku czy kamienicy. A dom: Dom jest miejscem intymnym. Myślimy o domu jak o swoim miejscu, ale zachwy¬ cające obszary przeszłości przywołuje nie cały dom - budynek, na który można tylko pat¬ rzeć - ale jego części i wyposażenie, to, czego możemy dotknąć, co ma również zapach: strych i piwnica, kominek i wielkie okno, ukryte zakątki, taboret, złocone lustro, nad¬ łamana muszla. (Tuan 1987: 183) Dom jest przytulnym, przyjaznym miejscem, wywołującym pozytywne skojarze¬ nia. W domu może być wiele pokoi, a w nich drobiazgi, mniejsze lub większe, które przywołują niesamowite wspomnienia. Myśląc w ten sposób CZATerię można nazwać domem z wieloma pokojami, w których czatujący ludzie czują się, jak u siebie w domu! W domu, którym wyposażeniem i częściami, mającymi dla nich ogromne znaczenie jest: sama nazwa pokoju, ludzie, kolor nicka, używane emotikony, charakterystyczne zwroty, czyli to wszystko co pozwala stwierdzić, że to jest moje miejsce. Rozmowy na fancie przebiegały w dwojaki sposób. Po pierwsze rozmawialiśmy na pokoju ogólnym, gdzie każdy mógł się włączyć do rozmowy i gdzie toczyła się główna dyskusja. Po drugie rozmawialiśmy naprivie. Tutaj mogły się spotkać dwie osoby i to tylko za obustronną zgodą, a nikt inny nie miał wglądu w tę rozmowę. To na privie CZATerianie poznawali się nawzajem. Tam właśnie toczyły się najważniejsze rozmowy. Odkrywaliśmy wtedy prawdziwych ludzi stojących za nickami, a rozmowa ta przebie¬ gała zazwyczaj znacznie spokojniej niż na ogóle. Można się było wyciszyć i porozma¬ wiać na spokojnie we dwójkę. Zresztą na priv się też nie chodziło z każdym. Osobiście uważam, że priv stał się takim swoistym miejscem intymnym, gdzie można się było otworzyć przed i na drugą osobę, po dość krótkiej i pobieżnej znajomości. Intymność między ludźmi nie wymaga znajomości szczegółów życia drugiej osoby; powstaje w chwilach prawdziwego wyczulenia i wymiany. Każda taka intymna wy¬ miana następuje w jakimś miejscu, które wpływa na jakość spotkania. Jest tyleż in¬ tymnych miejsc, ile okazji, w których ludzie wchodzą w prawdziwy kontakt. (Tuan:1987: 179) My, jako użytkownicy czata twierdziliśmy, że ten nasz kontakt jest jak najpraw¬ dziwszy, a CZATeria jest naszym drugim domem. A po co jest dom? Dom jest do mieszkania. Więc czemu użytkownicy czata nie mogliby zostać jego mieszkańcami? Skoro padło stwierdzenie, że Fantastyka jest naszym miasteczkiem, a jej bywalcy przez spędzanie tam tylu godzin dziennie jego mieszkańcami. Wydaje mi się, że to jest tak jak z używaniem języka antropomorfizującego w stosunku do zwierząt. Po prostu używamy pojęć już nam znanych do określenia, nazwania nowo powstałych zjawisk społecznych czy kulturowych. Kulturowa rzeczywistość składa się - twierdzą jej badacze - z wielu zjawisk we¬ wnątrz stale zmieniających się i tworzących nowe konfiguracje, które, odrzucając i od­ nawiając znaczenia, dostosowują się do nowych kontekstów. W wyniku tego powstają, obok zjawisk starych, wypracowanych przez wcześniejsze pokolenia, coraz to inne, a sta¬ łe sensy mieszają się z nowymi... (Karpińska 2004:141) Dlatego uważam, że można użytkowników czata nazwać jego mieszkańcami. W celu wzmocnienia więzi między bywalcami Fantastyki, zostały stworzone więzy wirtualnego �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 103 pokrewieństwa. W ten sposób, przez stworzenie fantowej rodziny, nastąpiła hermetyzacja grupy. Zaczęło się, od realnie istniejących związków, to znaczy związków ludzi, którzy poznali się na czacie i stwierdzili, że będą razem. Często bywało, że sporo czasu byli wirtualna parą, zanim spotkali się w realu. Jeśli na skutek wzajemnego (w odnie¬ sieniu do całej wspólnoty Fantastyki) porozumienia powstawała jakaś para, to byli także wirtualni rodzice. Rodzice mieli dzieci i w ten sposób ktoś - znów poprzez wir¬ tualne ustalenia - stawał się synem, córką, siostrą czy szwagrem. Zrobił się w końcu z tych powiązań całkiem solidny „węzeł gordyjski", niemożliwy do zaistnienia w świe¬ cie realnym. Niektórzy byli zarówno swym ojcem, jak i synem, ale to nikomu nie prze¬ szkadzało. Interesujące jest to, że fantowa rodzina trwała, nawet jak już związki się rozpadły. Jak nastąpiła zmiana partnerów, co było dość częstą praktyką, to po prostu po¬ jawiała się kolejna żona czy kolejny mąż. Organizowane były nawet śluby na czacie. Był ksiądz, panna młoda i pan młody, którzy wchodzili pod Nickami, na przykład: panna_mloda_(nick), pan_mlody_(nick), ksiądz(nick). Odtwarzana była cała cere¬ monia, włącznie z sakramentalnym tak, z błogosławieństwem i oczywiście weselem. Z czasem niektórzy użytkownicy zwracali się do siebie używając stopni pokrewień¬ stwa. W ten sposób dla jednej osoby ktoś mógł być ojcem, dla innej bratem, a dla kolej¬ nej prawnukiem. Sieć tych powiązań stawała się coraz bardziej złożona i skompliko¬ wana - nie do rozwiązania dla obserwatora z zewnątrz (zdarzało się zresztą, że sami się w tym gubiliśmy). Organizowaliśmy sobie również urodziny. Jak ktoś dowiedział się, że inna osoba ma urodziny, to natychmiast w temacie (wiodąca informacja na samej górze okna rozmowy) pojawiała się informacja, kto i ile kończy lat, dzięki czemu wieść bardzo szybko się rozchodziła. Jak tylko jubilat zjawiał się w pokoju, była organizowa¬ na dla niego wirtualna impreza urodzinowa. Obowiązkowo był emotikonkowy tort, wi¬ no, piwo, śpiewaliśmy sto lat, były tańce, muzyka i śpiewy. Zachowywaliśmy się tak, jak na normalnym przyjęciu. Wchodząc do pokoju, trzeba było się od razu przywitać ze wszystkimi. I jak zjawiła się już większa grupa, pojawiał się <tort>, oczywiście so¬ lenizant musiał zdmuchnąć świeczki, myśląc przy tym życzenie. Dawaliśmy mu chwi¬ lę, on stwierdzał <myślę życzenie, dmucham> i na przykład stwierdzaliśmy, że nie udało mu się wszystkich świeczek zdmuchnąć i mu pomagaliśmy <dmuch>, po czym było jedzenie tortu, śmiechy, śpiewy i popijanie. Może się to wydawać dziwne, ale taki sposób imprezowania, był dla nas jak najbardziej realny mimo, iż tylko o tym pisa¬ liśmy. To się działo naprawdę, czuliśmy swoje towarzystwo, które było jak najbardziej rzeczywiste, ponieważ zachowania były identyczne jak te w rzeczywistości off-line. Ta¬ kie zachowania wzmacniały nasze poczucie łączącej nas więzi. Zasadniczą rolę w procesie tworzenia społeczności wirtualnej odgrywa poczucie przynależności do grupy - w wymiarze fizycznym ludzi tych łączy jedynie dostęp do serwera, jednak nie można wykluczyć faktu, że sami członkowie tych cyber-wspólnot odczuwają silną więź grupową. (Błaszczyk 2001: 77) W świetle powyższych słów przypuszczam, że stworzenie wirtualnej rodziny, po¬ wołanie do życia miasteczka Fantastyka, nazywanie siebie jego mieszkańcami i wy¬ tworzenie zrozumiałych nam tylko zwrotów stało się dla nas uprawomocnieniem, potwierdzeniem tego, że łączy nas jakaś więź, że jesteśmy grupą. Każda nowa osoba, która chciała wejść do grupy przechodziła mały test. Na jej pierwsze pytania w stylu: „cześć!, skąd jesteś?", lub „jak masz na imię?", „ile masz lat?" padały odpowiedzi: „zza węgła", „z Merkurego", „z Żółtej podwodnej", „z kątowni" i tym podobne. Jeżeli osoba się nie obrażała, tylko zaczęła rozmawiać dalej normalnie, lub wybuchała �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 104 śmiechem, to było w porządku, znajomość się nawiązywało. W innym wypadku taka osoba była ignorowana, szczególnie jak ciągle domagała się informacji odnoszących się do świata spoza CZATerii. Był to swego rodzaju test sprawdzający, czy osoba na­ daje się do grupy - jeśli przeszła go pozytywnie, zostawała dopuszczona do grupy, wciągnięta w system pokrewieństwa. W przeciwnym razie była odrzucana. Tak jak za­ wsze odrzucaliśmy osoby, które się awanturowały i prowokowały kłótnie. Można to porównać do spotkań w knajpie ze znajomymi, gdzie ktoś obcy się dosiądzie i zrobi awanturę. Wtedy na taką osobę, która używała wulgaryzmów, były dwa sposoby: albo dawaliśmy jej ignora, albo wzywaliśmy admina (osobę administrującą stroną WWW i czatem), aby dał bana (karne wylogowanie ze strony). Na takie nieprzyjemne jed­ nostki mówiliśmy, że to na pewno „onetowcy", czyli użytkownicy czata na portalu Onet. Przez niektórych CZATerian czat na Onecie jest uważany na gorszy, nudniejszy, gdzie ludziom nie zależy na zawieraniu bliższych znajomości. Do tego wygląd ich okien miał prostą grafikę, gdzie wszystko wydawało się takie jakieś szare, stonowane. Za to na CZATerii miał czcionki do wyboru i mnóstwo jasnych, żywych, nie tak przyga¬ szonych, jak na innych czatach, kolorów. Do tego można sobie wybrać styl czcionki i na dokładkę kolor nicka. O ile sam dobór symboli określających własną obecność na czacie był próbą kreacji indywidualnej osobowości wirtualnej, o tyle podkreślanie możliwości takiej kreacji w aspekcie dyskredytowania „wrogiego" czata można przy¬ równać do kreacji poczucia odrębności od użytkowników innych czatów, a przez to do samookreślenia siebie w kontekście bycia uczestnikiem konkretnej rzeczywistości. Jak zaznaczył Zbigniew Benedyktowicz, [...] odpowiedź na pytanie, „kim jestem?", zawarta jest w obrazie obcych - jest możliwa dzięki Innym, jest refleksem obrazu Innych. W tym sensie proces identyfikacji jest częścią procesu komunikacji. Odpowiedź przychodzi niejako z zewnątrz. Samorozpoznanie, odkrywanie swej identyczności, tożsamości zawdzięczamy innym. Po­ czucie własnej identyczności jest rezultatem konfrontacji, porównania z innymi. (Benedyktowicz 2000: 37-38) „Swoimi" są tutaj użytkownicy CZATeri, „obcymi" zaś użytkownicy wszystkich in¬ nych czatów. My CZATerianie - jak sami siebie nazywaliśmy, przeciwstawialiśmy swój wizerunek, wizerunkowi tych innych. To my mamy lepsza grafikę, ładniejsze okna, lepszą kolorystykę. Na CZATerii jest różnokolorowo, wesoło, a nie szaro i ciemno. Za¬ chowanie związane z innymi użytkownikami czata, reakcje na osoby zaśmiecające ekran czyfloodujące okazały się takie same, jak na ludzi obcych, czy działających w opozy¬ cji do przyjętego przez nas systemu wartości w rzeczywistości realnej. Reasumując CZATeria, a właściwie pokój Fantastyka, to ludzie, którzy choć po¬ czątkowo się nie znali, po pewnym czasie stali się przyjaciółmi lub co najmniej dobrymi znajomymi. Tym, co nas wyróżniało, była dość specyficzna przestrzeń, w której się kontaktowaliśmy, czyli Internet. Na początku dla nas, jako nowych użytkowników czata, była to całkowicie nowa jakość, którą trzeba było poznać, oswoić, do której na¬ leżało się przystosować. Najłatwiej jest to osiągnąć używając znanych określeń na opi¬ sanie nowych zjawisk. I tak się stało w naszym przypadku: miejsce rozmów zostało nazwane pokojem, cała CZATeria domem, natomiast użytkownicy sąsiadującymi ze sobą mieszkańcami. W ten sposób przestrzeń ta została oswojona i stała się dla nas miejs¬ cem częstych spotkań. Dzięki intensywności tych kontaktów stworzyliśmy silnie po¬ wiązaną grupę, wręcz fikcyjną rodzinę, która to jeszcze bardziej podkreślała łączące nas więzi. Jednakże mieliśmy świadomość swojej odrębności, bo doskonale potrafiliśmy się �Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 105 odróżnić od innych użytkowników czatów. Dzieliliśmy ich na „swoich" i „obcych", i tak jak w realu zmieniało się to w zależności od sytuacji, od kontekstu. Do tego po¬ sługiwaliśmy się swoistym, własnym językiem, który również odróżniał nas od przy¬ słowiowych „innych". W ten oto sposób stworzyliśmy swój własny świat „fantastyki". Zachowywaliśmy się w nim i reagowaliśmy na pewne sytuacje, tak jak to robiliśmy w „normalnym" świecie, czyli w realu. Sądzę, że nazywanie nowych jakości znanymi już nazwami oraz zachowanie, myślenie i postrzeganie rzeczywistości wirtualnej w spo¬ sób charakterystyczny dla życia codziennego, miało na celu urealnienie tej wirtualnej rzeczywistości, które uprawomocniało podejmowane w niej działania i dawało możli¬ wość funkcjonowania według znanych już wzorów zachowań, mimo nowego sposo¬ bu komunikacji. Dlaczego tak się dzieje wyjaśnia Sherry Turkle: Rzeczywistość kontratakuje. Ludzie, którzy wiodą równoległe życie w Internecie, są tak czy inaczej ograniczeni przez swoje pragnienia, troski i śmiertelność swojego fi­ zycznego ,ja". (Turkle 1995: 267, za Castells 2003: 137-138) Dlatego w Internecie ludzie reagują tak samo, jak w rzeczywistości. Dzięki ta¬ kiemu oswojeniu wytworzyło się poczucie bezpieczeństwa, stabilności, swojskości, normalności w tym tak specyficznym, obcym, wręcz abstrakcyjnym świecie jakim jest Internet. Jednakże, wbrew pozorom, było w nim coś rzeczywistego, realnego, dzięki czemu mogliśmy upodobnić ten cybernetyczny świat do świata poza kom¬ puterowego, tego znanego i najbardziej dla ludzi rzeczywistego. Tym czymś były na¬ sze odczucia, a właściwie rzeczywiste odczuwanie wyobrażonej wspólnoty. Wiedzie¬ liśmy, że tworzymy silnie związaną grupę, mimo dość specyficznej przestrzeni, w któ¬ rej się wytworzyła. Dlatego też chcieliśmy tę przestrzeń przybliżyć, oswoić, upodob¬ nić do przestrzeni znanej za świata realnego. Przybliżenie specyfiki grupy CZATerian spotykającej się w pokoju Fantastyka przy¬ szło mi z pewną łatwością, ponieważ przez długi okres byłam członkiem tej społecz¬ ności. Uczestnictwo w jej życiu, współtworzenie zasad, wejście w system relacji spra¬ wiło, że znałam to wszystko od środka, od miejsca w którym powstawało. Nie było miejsca na niedopowiedzenia czy niezrozumienie. Zupełnie inaczej wyglądałaby sy¬ tuacja, gdybym była postronnym obserwatorem z zewnątrz, nie wchodzącym w inte¬ rakcje z badanymi. Owszem, miałabym dostęp do wszystkich wypowiedzi z pokoju ogólnego. Mogłabym archiwizować wszystkie rozmowy i z czasem na pewno wiele spraw stałoby się jasnych. Jednak miałabym kontakt tylko z tym, co jest dane wszyst¬ kim. Umknęłoby mi to, co najważniejsze - prawdziwi ludzie. W trakcie rozmów na cza­ cie użytkownicy poznają się głównie na privach i tu są zawierane przyjaźnie. Na privie nowa osoba poznaje zasady funkcjonowania grupy, tutaj zadaje pytania i otrzymuje od¬ powiedzi. Zatem bierna obserwacja, podglądanie nie daje całkowitego obrazu funk¬ cjonowania takiej grupy. Jedyne pełne współuczestnictwo w jej życiu w internecie jak i poza nim pozwala na poznanie i zrozumienie. Pocieszające zatem jest to, że nawet w internecie są miejsca, gdzie nie wszystko jest oczywiste, dane bezpośrednio. �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 106 Literatura: Benedyktowicz Z., Portrety „obcego": Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo UJ, Kraków 2000. Berger P. L., Luckmann T., Społeczne tworzenie rzeczywistości, PIW, Warszawa 1983. Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie, miejsca, węd­ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. P. Ko­ walski, Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Castells M . , Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń­ stwem. Dom Wydawniczy Rebus, Poznań 2003. Karpińska G. E., Sąsiedzi to bliscy inaczej. Rzecz o wspólnotowości w kamienicy czyn­ szowej, [w:] Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red, Karpińska G. E., „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 43, 2004, s.141-169. Mazurek P., Internetowa grupa dyskusyjna, Kultura i Społeczeństwo, rok XLVII nr 1, 2003. Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 2002. Tuan Y-F., Przestrzeń i miejsce, PIW, Warszawa 1987. Źródła internetowe: www.interia.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/100003ee62a002e55ca06462211eae02.pdf 8f3a94f6b2a54cc2ed0e1191a27a705c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5249 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4872 Title A name given to the resource Od redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Szanowni Państwo! W Państwa ręce oddajemy kolejny, pięćdziesiąty pierwszy tom Etnografii Polskiej. Tematem poprzedniego, jubileuszowego tomu było zjawisko narracji. Tegoroczny wolumin również ma temat przewodni. Jest nim - najogólniej mówiąc - Mołdawia. Artykuły o Mołdawii były do tej pory rzadkością na naszych łamach. Należy również dodać, że kraj ten jest obiektem zainteresowania niewielu polskich bada­ czy. Prezentowane teksty są owocem dwuletnich zajęć teoretycznych i praktycz¬ nych prowadzonych przeze mnie w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2002-2004, w ramach przedmiotu 'Labo­ ratorium Etnograficzne'. W tym okresie wraz z szesnastoosobową grupą studen­ tów przeprowadziliśmy etnograficzne badania terenowe w Mołdawii (zorganizowa­ no pięć dziesięciodniowych wyjazdów). Początkowo zakładałem, że badania będą dotyczyły przede wszystkim mieszkających tam Polaków. Dlatego też pierwsze dwa wyjazdy ograniczyły się wyłącznie do północnych obszarów kraju, gdzie miesz¬ ka najwięcej osób polskiego pochodzenia. Studenci z kierowanej przeze mnie gru¬ py dotarli wówczas do Bielc - drugiego pod względem liczby ludności miasta w Mołdawii (ok. 200 tys.), prowincjonalnych Ryszkan, uznawanej za najbardziej polską Styrczy, a także kilku innych wiosek takich jak: Nowe Druitory, Grigorówka, Pietropawłówka, Jegorowka i Pierwomajsk. Na terenie separatystycznego Naddniestrza odwiedziliśmy Polaków w Rybnicy, Słobodzie Raszkowskiej i Iwanowce. Przeprowadzone tam badania miały charakter rekonesansowy. Wkrótce okazało się, że dla większości studentów zagadnienie polskości w Moł¬ dawii jest tematem mało atrakcyjnym. Osoby określające się jako Polacy mieszkały przede wszystkim w Bielcach i Styrczy. W pozostałych miejscowościach ludność polskiego pochodzenia uważała się zazwyczaj za Ukraińców. Trudno było wyobra¬ zić sobie szesnaście osób prowadzących badania wyłącznie na temat polskości. Niewątpliwy wpływ miał też wiek moich studentów - były to osoby urodzone na początku lat 1980., dla których wszystko związane z komunizmem było swoistą egzotyką. I wreszcie, podczas zajęć w Warszawie, w 2003 roku, odwiedził nas Wojciech Marchlewski, etnolog, który z ramienia różnych europejskich instytucji jeździ do Mołdawii jako konsultant. Jego barwne opowieści z doświadczeń zebra¬ nych na południu kraju sprawiły, że część studentów zainteresowała się tym regio¬ nem. I tak, kilka osób zaczęło prowadzić badania na południu kraju, głównie w wiosce Tartaul de Salcie (w okolicy Kahulu), a także w Kiszyniowie oraz w położonej niedaleko stolicy Łapusznej. �6 OD REDAKCJI Tematyka poruszana w artykułach prezentowanych w najnowszym tomie Etno­ grafii Polskiej odzwierciedla zainteresowania badawcze studentów i problemy po­ ruszane przez nich w pracach laboratoryjnych. Niestety, z różnych przyczyn, nie udało się zamieścić tekstów wszystkich szesnastu autorów. Niektórych nie sposób było odszukać, inni nie zdołali przygotować artykułów na czas, część prac została już opublikowana, a niektóre teksty nie nadawały się do druku. Pozostająjuż tylko podziękowania, a ich lista jest dosyć długa. Przede wszystkim chciałbym podziękować kierownictwu Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego za powierzenie mi opieki nad grupą studentów u progu ich przygody z etnologią. Dziękuję również późniejszym opiekunom naukowym moich studentów za ich wkład w przygotowanie prac licencjackich, przede wszyst¬ kim dr dr Łukaszowi Smyrskiemu, Andrzejowi Perzanowskiemu i dr hab. Maciejowi Ząbkowi. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się prof. Lechowi Mrozowi za jego życzliwość i zgodę na opublikowanie artykułów, których podstawą są prace licencjackie obronione w IEiAK UW. I , last but not least, chciałbym podziękować swoim byłym studentom: Małgorzacie Biczyk, Katarzynie Biskupskiej, Joannie Cwirko-Godyckiej, Agnieszce Garbolińskiej, Jakubowi Janiszewskiemu, Ignacemu Jóźwiakowi, Natalii Krawczuk, Mateuszowi Laszczkowskiemu, Magdalenie Paź, Katarzynie Piwowarczyk, Łukaszowi Rosińskiemu, Karolowi Stasiakowi, Magdzie Surawskiej, Michałowi Szmagajowi, Aleksandrze Szyszko i Kamilowi Wieleckiemu. Cieszę się, że część prac nie utknęła na wieki w „szufladzie". Nasze badania w Mołdawii nie byłyby możliwe bez wsparcia różnych instytucji, przede wszystkim Ambasady RP w Kiszyniowie i Domu Polskiego w Bielcach. Z całego serca pragnę podziękować reprezentującym je osobom. Serdeczne po¬ dziękowania kieruję także pod adresem wszystkich osób, które pomagały nam na miejscu, zarówno kapłanów, jak i świeckich. Szczególnie wiele wysiłku w opiekę nad nami włożyła rodzina Curkanów z Bielc i Kotulewiczów ze Styrczy, a także Wiaczesław Ionica z Kiszyniowa. Serdecznie dziękuję Wam a także wszystkim naszym gospodarzom z mołdawskich miast i wsi, których z imienia i nazwiska nie sposób tu wymienić. Jarosław Warszawa, 22 sierpnia 2007 r. Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64fc4c037170792de6abf9cd85340643.pdf f7c710bbb22402f144058def07495b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5250 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource nacjonalizm Mołdawia - tożsamość etniczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4873 Title A name given to the resource Czyje państwo i czyj nacjonalizm? / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.7-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI* Instytut Archeologii i Etnologii, Warszawa CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII Upadek Związku Radzieckiego oraz całego bloku państw komunistycznych w Europie umożliwił badaczom (m.in. z Polski) szerszą i dokładniejszą eksplo­ rację krajów podporządkowanych w mniejszym lub większym stopniu ideologii komunistycznej, która zakreślała kształt dokonujących się tam przemian poli¬ tycznych, ekonomicznych, a także m.in. etnicznych. Kwestie etniczne w ZSRR i innych krajach komunistycznych musiały ustąpić miejsca problematyce klasy robotniczej, która - jak powszechnie twierdzono - żyła ponad podziałami etnicz­ nymi czy narodowościowymi. Przełom lat 1980/90. pokazał jednak jak błędne było to założenie. Wybuchające niezwykle intensywnie konflikty, jak na przy¬ kład te na terenie byłej Jugosławii czy w Mołdawii, oraz odrodzenie narodowe na Ukrainie i w republikach nadbałtyckich, przekonały większość badaczy, że stosunki etniczne w krajach socjalistycznych były poddane ideologicznej hiber¬ nacji (więcej: Altermatt 1998; Juska 1999; King 1997; K K 1993). Na całym świecie zaczęły powstawać ośrodki badawcze zajmujące się obsza¬ rem post-radzieckim (często były to placówki prowadzące wcześniejsze studia radzieckie). Zaczęto także wydawać wiele periodyków (np. Europe-Asia Studies, Journal of Communist Studies and Transition Politics czy East European Poli¬ tics & Societies) i książek poświęconych zmianom zachodzącym na tym obsza¬ rze. Podobnie rzecz miała się w Polsce. Post-socjalistyczna Europa Wschodnia i Środkowa okazały się być obszarem niezwykle atrakcyjnym także dla polskich badaczy. Powstało wiele nowych instytucji dydaktycznych i badawczych, np. Studium Europy Wschodniej UW, Ośrodek Studiów Wschodnich i in. Również istniejące dotychczas placówki (uniwersyteckie, PAN-owskie i rządowe) zaczęły bardziej interesować się Wschodem. Najwięcej publikacji o charakterze etnologicznym i antropologicznym, dotyczących krajów byłego ZSRR, powstało chyba na podstawie badań prowadzonych na Litwie, Białorusi i Ukrainie (m.in. Centrum... 2005, Etnografia... 2005, Ich... 2003; Kabzińska 1999; Kultura... 2004; Pawluczuk 1998). Dosyć dużo powstaje także opracowań dotyczących Rosji, szczególnie Syberii (m.in. Etnos... 2004; Nowicka, Wyszyński 1996; Wielka... 2000) i Azji * Autor jest stypendystą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. �8 JAROSŁAW DERLICKI Centralnej (m.in. Szynkiewicz 1996; Zapaśnik 1993). Znacznie rzadziej można usłyszeć o polskich badaniach na Łotwie (m.in. Boldane, Demski 2005) czy w Estonii (m.in. Chata... 2000). Jednym z najbardziej dziewiczych regionów dla badaczy problemów społeczno-kulturowych pozostaje dzisiaj Mołdawia, kraj znajdujący się stosunkowo blisko, a jednak niezwykle peryferyjny. Państwo, na temat którego niewiele wiadomo, a które postaram się nieco przybliżyć. SPECYFIKA MOŁDAWII Wszelkie badania społeczne prowadzone na terenie Republiki Mołdowy są niezwykle silnie uwarunkowane przez specyfikę tego kraju, którą można spro­ wadzić do kilku podstawowych punktów. Po pierwsze - położenie geopolitycz­ ne. Cały kraj składa się jak gdyby z dwóch części - „rumuńskiej" Besarabii i „słowiańskiego" Naddniestrza. Należy pamiętać, że dzisiejsza Mołdawia zaj¬ muje zaledwie część historycznej Mołdawii, włączonej do Rumunii i jako Buko¬ wina do Ukrainy. Położenie między Ukrainą a Rumunią, brak dostępu do morza, napięte stosunki między obiema częściami składowymi oraz trudności z kon¬ sekwentnym ułożeniem polityki międzynarodowej, szczególnie w stosunku do Rumunii i Rosji, dopełniają tego obrazu (więcej: Horowitz 2001; Juska 1999; King 2003; K K 1993; Way 2003). Drugim ważnym elementem mołdawskiej rzeczywistości jest ciekawa struk¬ tura etniczna kraju. W roku 2004 przeprowadzono w nim pierwszy od upadku ZSRR spis powszechny. Wynika z niego, że całkowita liczba ludności wynosi blisko 3,4 mln osób. Z tego 75,8% stanowią Mołdawianie , 8,4% Ukraińcy, 5,9% Rosjanie, 4,4% Gagauzi, 2,2% Rumuni, 1,9% Bułgarzy. Pozostałe narodowości stanowią jeden procent wszystkich mieszkańców, a 0,4% nie zadeklarowało żad¬ nej narodowości (więcej: www.statistica.md). Spis nie objął separatystycznego Naddniestrza, stąd zapewne tak wysoki odsetek Mołdawian. W roku 1989 miesz¬ kańców Mołdawii było 4,4 mln. Z tego około 65% stanowili Mołdawianie (kate¬ goria Rumunów nie pojawiała się w ogóle), 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne (więcej: Eberhardt 1996). W trakcie badań spotkałem się z wieloma opiniami na temat spisu po¬ wszechnego z roku 2004. Żaden z moich rozmówców nie został odwiedzony przez osoby przeprowadzające spis. Dlatego też często zarzucano, że spis był jedynie weryfikacją danych, którymi dysponują urzędy gminne i wojewódzkie. Wiele osób uważało, że nie są one prawdziwe, ponieważ odkryłyby rzeczywistą skalę odpływu Mołdawian z kraju, przez co zostałaby zachwiana równowaga między nimi a mniejszościami. 1 Kolejnym czynnikiem współtworzącym mołdawską specyfikę jest brak włas¬ nej historii i państwowości. Od czasu powstania hospodarstwa mołdawskiego w X I V wieku, jego historia i państwowość były determinowane przez obce siły 1 Takiej nazwy narodowości użyto podczas spisu. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 9 (węgierskie, tureckie, polskie, rumuńskie i rosyjskie). Doprowadziło to do sytua­ cji, w której w warunkach nowo powstałego, niepodległego państwa, zabrakło jego własnej etnocentrycznej historiografii. Jest to czynnik chyba najbardziej charakterystyczny dla Mołdawii, któremu warto się bliżej przyjrzeć (więcej: van Meurs 1994; Istorija... 2002, Stati 2003). Mołdawia była najbardziej wiejskim obszarem w całym ZSRR (z wyjątkiem Azji Centralnej). Stanowiąc 0,2% terytorium państwa dawała 2,3% jego pro­ dukcji rolnej, szczególnie w postaci wina (25%), koniaku (30%), tytoniu (40%) i olejków (79%). Jednocześnie, wbrew powszechnie panującym opiniom, repu¬ blika była jedną z najbiedniejszych. Zresztą ekstremalna bieda utrzymuje się tam nadal. Jeżeli chodzi o dochód narodowy na mieszkańca, Mołdawia zajmuje ostatnie miejsce w Europie (bez Czarnogóry), a w skali światowej jest tuż za Gwineą (dane Banku Światowego z roku 2006: siteresources.worldbank.org/ DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf). Ze względu na rolniczy charakter kraju, społeczeństwo było i jest słabo wykształcone (w 1984 r. najsłabiej w całym ZSRR). Jednocześnie jest to republika byłego ZSRR o jednym z najwyższych wskaźników asymilacji językowej i małżeństw mieszanych etnicznie (Dima 2001, s. 63, 117; King 2003, s. 60). 2 Wszystkie te elementy bardzo silnie wpływają na prowadzenie badań etno¬ graficznych w terenie. Uwikłanie geopolityczne znacznie je utrudnia w Naddniestrzu, głównie ze względu na przekraczanie granicy i wymóg rejestracji nowo przybyłych w oddziałach MSW. Na terenie Mołdawii właściwej pytania 0 rumuńskość Mołdawian mogą wywoływać niechęć i agresję ze strony przed¬ stawicieli mniejszości, szczególnie Rosjan i Ukraińców. Z drugiej strony można spotkać się z oskarżeniami o próby rusyfikacji i odmową używania języka rosyjskiego . Nie chcę powiedzieć, że są to przypadki częste, ale należy się z nimi liczyć podejmując badania w Mołdawii i lepiej zawczasu wiedzieć z kim się rozmawia, żeby nie popełnić gafy. Dużym wyzwaniem mogą być także badania na temat tożsamości narodu tytu¬ larnego - Mołdawian. Niekonsekwentne używanie terminów Mołdawianin/Rumun czy język mołdawski/rumuński, może doprowadzić badacza do punktu wyjścia. Należy pamiętać, że część ludności uważa się za Rumunów a swój język za rumuński. Inni z kolei twierdzą, że kraj jest zamieszkiwany przez Mołdawian posługujących się językiem mołdawskim. Są także osoby uważające, że są to określenia równoznaczne. Są też tacy, którzy dostrzegają między nimi różnice. 1 właśnie tej tematyce chciałbym poświęcić niniejszy artykuł, próbując odpowie¬ dzieć na zawarte w tytule pytanie: czyje państwo i czyj nacjonalizm? 3 2 Taka sytuacja zmusza wiele osób do emigracji zarobkowej. Według szacunków, za granicą pracuje ok. 600 tys. obywateli (bez separatystycznego Naddniestrza) na ok. 1,65 mln osób w wieku produkcyjnym. W roku 2001 osoby te przekazały do kraju ok. 220 mln USD, czyli równiowartość 1/3 mołdawskiego eksportu (więcej: Wróbel 2004). W roku 2004 w punkcie internetowym uznano mnie za Rosjanina i zaczęto zwracać się tylko po rumuńsku. Dopiero kiedy zacząłem używać języka angielskiego, sprzedawca „przypomniał" sobie rosyjski. 3 �10 JAROSŁAW DERLICKI MOŁDAWSKA HISTORIA? Kwestia tożsamości i języka w Mołdawii jest nierozerwalnie związana z hi­ storią i historiografią. Analizując je wydaje się zasadne wyróżnienie kilku prze­ łomowych momentów, które są różnie ujmowane w zależności od autora i jego przekonań. Pierwszym punktem zwrotnym w mołdawskich dziejach jest rok 1812, kiedy Besarabię przyłączono do Rosji. Następnie rok 1918, kiedy weszła ona na niespełna 30 lat w skład Wielkiej Rumunii. I wreszcie okres I I wojny światowej, kiedy stała się Mołdawską Socjalistyczną Republiką Radziecką. Sowiecka narracja 4 Państwo jako takie, nie licząc epizodu Mołdawskiej Autonomicznej SRR , zostało utworzone w roku 1944 w składzie ZSRR. Od tego momentu zaczęła się rozwijać jego historiografia, podporządkowana całkowicie legitymizacji władzy sowieckiej na tym obszarze. Sowieckim historykom zależało przede wszystkim na stworzeniu podstaw podziału na Rumunów i Mołdawian, który miał uzasad¬ niać przynależność Mołdawii do ZSRR w opozycji do Rumunii. W takim kon¬ struowaniu historii posługiwano się dwoma mitami: mniejszego zła i przyjaźni narodów. Pierwszy z nich przedstawiał funkcjonowanie republiki, najpierw w Rosji, a później w ZSRR, jako właśnie „mniejsze zło", a drugi uzasadniał taki stan rzeczy „przyjaźnią narodów" (więcej: van Meurs 1994, s. 3-12). W związku z powyższym najdawniejsza historia ziem mołdawskich była przedstawiana w sowieckiej historiografii przez pryzmat pozytywnych związ¬ ków ze Słowianami, szczególnie Rosjanami i Ukraińcami. Kluczowym ich mo¬ mentem była rosyjsko-turecka rywalizacja o Mołdawię. Choć intencje Rosji nie były do końca czyste, to jednak postrzegano je jako wspomniane „mniejsze zło". Przyłączenie kraju do Rosji było więc symbolem woli ludu i jego wyzwolenia (Kuzio 2002, s. 245-246; Solonari 2002, s. 416-421). W okresie od 1812 do 1917 roku stopniowo znika naród mołdawski, a poja¬ wia się lud jako uciskana i pracująca masa. Po przyłączeniu do Rosji Mołdawia rozwija się, walka klasowa staje się coraz bardziej intensywna. Mołdawianie i nie-Mołdawianie biorą udział w działalności rewolucyjnej. Rusyfikacja nato¬ miast jest przedstawiana jako rozwój kultury mołdawskiej w bliskich stosunkach 5 6 4 W obliczu wejścia Besarabii w skład Rumunii, władze ZSRR postanowiły utworzyć w roku 1924 MASSR w ramach Ukraińskiej SSR. W ten sposób miała zostać zachowana ideologiczna ciągłość przynależności Mołdawii do ZSRR. Jednocześnie stąd miała być eksportowana rewo­ lucja do Rumunii. Tutaj schronienie znajdowali rumuńscy komuniści. MASSR objęła obszar Naddniestrza, które nigdy nie było częścią Mołdawii. Po I I wojnie światowej MASSR połączono z Besarabią, tworząc Mołdawską SSR. MSSR po raz pierwszy utworzono w roku 1940 po zajęciu Besarabii przez wojska radziec¬ kie, które wkrótce musiały się wycofać; w roku 1944 przywrócono stan z roku 1940. Odróżnienie tych pojęć jest problematyczne, ponieważ w języku rosyjskim słowo narod oznacza zarówno naród jak i lud. 5 6 �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 11 z bardziej zaawansowaną kulturą rosyjską. W tym czasie Mołdawianie z Besarabii zaczynają tworzyć samodzielny naród, natomiast ludność na Zachód od Prutu staje się Rumunami (Solonari 2002, s. 423). Okres zjednoczenia Besarabii z Rumunią od 1917 do 1940 roku, sowiecka nauka przedstawia jako czasy kradzieży i okupacji . Podtrzymując narrację wal¬ ki klasowej, wszelkie powstania etniczne (w Chocimiu i Benderach w 1919 r. oraz Tatar-Bunarach w 1924 r.) są przedstawiane jako bunty mas przeciw reżimowi burżuazji i ziemian. Naród zostaje ograniczony wyłącznie do „nacjo¬ nalistów" - zdrajców, którzy są za pozostaniem w Rumunii, lud pracujący na¬ tomiast chce ponownego zjednoczenia z „sowiecką ojczyzną" (Kuzio 2002, s. 245-246, 256-259; Solonari 2002, s. 424-426). Ponowne „przyłączenie" do ZSRR w roku 1944 jest więc wypełnieniem woli ludu mołdawskiego. Okres po wojnie jest niekończącym się pasmem sukcesów i dokonań ludu pracującego Mołdawskiej SRR. 7 Współczesne narracje Obecnie w Mołdawii występują dwie narracje historyczne, które szerzej przedstawiłem w recenzji książek prezentujących oba stanowiska (Derlicki 2006). Vladimir Solonari dzieli je na komunistyczną (pro-mołdawską) i naro¬ dową (pro-rumuńską), z którą sam się utożsamia. Jeśli jednak zgodzimy się z faktem istnienia państwa mołdawskiego, to należałoby raczej mówić o narracji narodowej (pro-mołdawskiej) i rumuńskiej (tworzonej przez pro-rumuńską, opo¬ zycyjną inteligencję) (Kuzio 2002, s. 256-259; Solonari 2002, s. 427-439). Czym różni się narracja narodowa (pro-mołdawska) od komunistycznej? Mia¬ nowicie tym, że jest mniej ideologiczna i bardziej szczegółowa. Mniejszy akcent kładzie się na stosunki z Rosjanami, ale podkreśla się pozytywny wpływ wschod¬ nich Słowian. Kolejne bytności Rosjan w Mołdawii nazywa się okupacją, podkreślając jednak, że sytuacja miejscowej ludności ulega wówczas znacznej poprawie. Jednocześnie Mołdawia zostaje wyzwolona spod tureckiego jarzma na prośbę miejscowej ludności, a także w imię solidarności prawosławnych państw. Pozytywnie rozpatrywane są dobrowolne migracje ludności z Rosji, Bałkanów i Niemiec. W ten sposób tworzy się społeczeństwo wieloetniczne, kultury sta¬ piają się, tworząc wieloskładową kulturę mołdawską. Do I wojny światowej, pod berłem Rosji, Besarabia kwitnie i dynamicznie się rozwija (Stati 2003, s. 209-243, 246-252). Po I wojnie światowej, wbrew woli ludu, Besarabia zostaje wcielona do Ru¬ munii, która traktuje nowy obszar jak kolonię i poddaje ostrej rumunizacji. Azy¬ lem dla tych, którzy nie godzą się na taki stan rzeczy, a także ostoją mołdawskości, staje się, w takim ujęciu, Mołdawska Autonomiczna SSR, jedyne miejsce, w którym możliwe jest zachowanie narodowej świadomości, języka i kultury. Utworzenie Mołdawskiej SSR w roku 1944 jest przedstawiane jako wyzwolenie 7 Takiego określenia używa się często w odniesieniu do XX-lecia międzywojennego. �12 JAROSŁAW DERLICKI spod faszystowskiej, rumuńskiej okupacji. Jednocześnie podkreśla się, że jest to ponowne zjednoczenie z Rosją (ZSRR), a nowa władza z ludem zajmują się od¬ budową ekonomiczną kraju, naprawiając efekty rumuńskich grabieży i znisz¬ czeń. Ujawnione zostają także pewne fakty, które sowiecka historiografia zataiła, takie jak pogrom żydowski w Kiszyniowie w 1903 roku czy głody lat: 1932-33, 1946-47 i deportacje, choć traktuje się je zdawkowo. Sowiecki okres Mołdawii to niekończące się pasmo sukcesów i dokonań ludu robotniczego, słowem złote czasy republiki (Stati 2003, s. 335-346, 356-390). Zupełnie pomija się holokaust czy też deportację Niemców po I I wojnie świa¬ towej. Najnowsza historia Mołdawii jest w tej narracji przedstawiona w sposób niezwykle zagmatwany. Wynika z niej, że rumuński nacjonalizm i sentymenty pro-rumuńskie są zagrożeniem dla Mołdawii i jej integralności, ponieważ mogą doprowadzić do podziału państwa. Naddniestrzański separatyzm natomiast, jak wynika z publikacji, służy jedności państwa (sic!) (Solonari 2002, s. 427-430; Stati 2003, s. 396-402). Narracja pro-rumuńska w ogóle nie wspomina o Mołdawianach i języku moł¬ dawskim. Mówi się wyłącznie o Rumunach i języku rumuńskim. Rumuni są potomkami Daków i osadników rzymskich, a ich przestrzeń lingwistyczna i et­ niczna kończy się formować pod koniec V I I I wieku. Mołdawia, a także Wołosz¬ czyzna, są dwoma rumuńskimi państwami, które pomimo różnorodnych konflik¬ tów dążą do zjednoczenia. Dochodzi do niego w roku 1600 za sprawą Michała Walecznego. Wydarzenie to staje się symbolem, a w dalszej narracji pojawia się już tylko motyw dążeń do ponownego zjednoczenia (Istorija... 2002, s. 17-22, 90-93; Solonari 2002, s. 432-433). Obok obsesyjnej potrzeby zjednoczenia eksponuje się centralizację. Pozy¬ tywnie ocenia się zabiegi władców o umocnienie władzy, potępia się bojarów jako wichrzycieli i popleczników wrogich sąsiadów. Negatywnie ocenione zo¬ stają także mniejszości, które są czynnikiem destabilizującym. Jest to element charakterystyczny dla całej rumuńskiej historiografii, która jest wrogo nasta¬ wiona do obcych . Bardzo pozytywnie zostaje oceniony kościół prawosławny, jako funkcjonujący od narodzin państwa aż do dziś. Pozwala on na przetrwanie Rumunów w Mołdawii pod jarzmem tureckim (islam) oraz polskim i węgierskim (katolicyzm). Przyłączenie Besarabii do Rosji w 1812 roku jest określane jako zmiana kolonizatora na gorsze. Podkreśla się bowiem, że w czasie okupacji tureckiej księstwa rumuńskie posiadały wewnętrzną autonomię, którą Besarabia utraciła stając się częścią imperium rosyjskiego. Jednocześnie okres do I wojny światowej jest przedstawiany jako czas nasilonej rusyfikacji, kolonizacji i wyna¬ rodowienia. Wiele uwagi poświęca się także procesowi zjednoczenia ziemrumuńskich. Włączenie Besarabii do Wielkiej Rumunii po wojnie jest przedstawiane w samych superlatywach jako zerwanie z jej kolonialną przeszłością (Istorija... 8 2002, s. 126-242). 8 Więcej na temat rumuńskiego nacjonalizmu pisze Lucian Boia (2003) i Wim van Meurs (1994). �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 13 Utworzenie MASSR jest określane jako sowiecka inicjatywa o charakterze propagandowym, w której nie wziął udziału żaden Mołdawianin, mająca do­ prowadzić do sztucznego podziału na Rumunów i Mołdawian. Podobnie ocenia się oderwanie Besarabii przez ZSRR w czasie I I wojny światowej, interpre­ tując to jako rozbiór Rumunii i okupację Mołdawii. Nowy ustrój panujący w republice określa się mianem reżimu i kładzie nacisk na przedstawienie wszystkich jego negatywów. Dużo uwagi poświęca się również mołdawskiej drodze ku niepodległości, udowadniając, że mieszkańcy przez lata dążyli do zjednoczenia z Rumunią (Istorija... 2002, s. 268-271, 288-301). Uzyskanie niepodległości przez Mołdawię jest przedstawiane jako naturalny wynik walki 0 niepodległość Rumunów z Besarabii. Państwo jest jednak określane jako tym¬ czasowe i nie-naturalne (Istorija... 2002, s. 55-88, 272-288, 296-301; Solonari 2002, s. 434-441). Te dwie narracje rywalizują dzisiaj ze sobą o kształt mołdawskiego państwa 1 ludności go zamieszkującej. W szkolnictwie obowiązuje „wersja rumuńska", mimo, że pod koniec lat 1990. i na początku 2000. próbowano zastąpić j ą „wer¬ sją mołdawską". Jednak rządowe próby spotkały się ze sprzeciwem ze strony opozycji i władze państwowe musiały się wycofać ze swych zamiarów (więcej: Solonari 2002, s. 414-415). Jeden ze zwolenników „wersji mołdawskiej" - Vasile Stati, uważa, że to paradoks, żeby w Mołdawii uczyć historii sąsiedniego pań¬ stwa (Rumunii). W zasadzie wypada się z nim zgodzić, ale co z tego, jeśli jego przeciwnicy uważają, że paradoksem jest istnienie Mołdawii jako oddzielnego od Rumunii państwa. MOŁDAWIANIE CZY RUMUNI? Tożsamość mołdawska Po roku 1812 świadomość etniczna czy też narodowa, mieszkańców Besarabii była bardzo niska. Już wtedy natomiast władzy carskiej zależało na odróżnieniu swoich rumuńskich poddanych od tych zamieszkujących inne obszary. W tym celu Besarabców zaczęto nazywać Rumunami w opozycji do tych z Wołosz¬ czyzny, Transylwanii, Banatu i innych. Kiedy sytuacja międzynarodowa nie po¬ zwoliła Rosji na zjednoczenie pod swoim berłem wszystkich ziem rumuńskich, zaczęto lansować nazwę Mołdawianie dla osób na Wschód od Prutu, w opozycji do Rumunów, którzy mieszkali na Zachód od niego. Takie nazewnictwo było nośne, nawiązywało bowiem do faktycznej krainy historycznej (Mołdawii). W tym okresie rosyjscy panslawiści uważali, że mieszkańcy Besarabii są zromanizowanym ludem słowiańskim. Już wówczas istniała potrzeba wyodrębnienia Mołdawian spośród Rumunów (więcej: van Meurs 1994, s. 110-111). Kontynuacją tego stanu rzeczy było utworzenie MASSR, która stawiała na „mołdawską" świadomość narodową. Problemem był brak intelektualistów i kadr. Ludność rumuńska/mołdawska stanowiła tam mniejszość wśród Rosjan �14 JAROSŁAW DERLICKI i Ukraińców. Dopiero po utworzeniu MSSR nastąpił rozwój mołdawskiej historio¬ grafii, tworzonej głównie przez uczonych z MASSR, Moskwy i Kijowa. Ważnym elementem powstających prac była etnogeneza Mołdawian. Obowiązywała, oczywiście, sowiecka koncepcja narodowościowa, w myśl której plemiona zmie¬ niały się w narodowości (narodnosf) a następnie w narody (więcej: Guibernau 1997; Kryukov 1996; Kuzio 2002). Pomijając wątek Getów i Daków, od których wywodzi się cała ludność rumuńska, uważano, że po uformowaniu się ludności wołoskiej, podzieliła się ona na Rumunów i Mołdawian. Rumunii zmieszali się ze Słowianami z Południa, a Mołdawianie z tymi ze Wschodu. Jako właściwe narody burżuazyjne ukonstytuowali się natomiast w połowie X I X wieku, kiedy Besarabia należała już do Rosji. Dopiero po śmierci Stalina pozwolono na wery¬ fikację tej tezy. Uznano wówczas, że podział na Mołdawian i Rumunów nastąpił dopiero w X I X wieku, Słowianie natomiast oddziaływali na ten proces przez dwa tysiące lat związków o charakterze ekonomicznym, politycznym i kulturo¬ wym (van Meurs 1994, s. 113-114, 181, 189). Obecnie powstanie mołdawskiej tożsamości wyjaśnia się przy pomocy trzech teorii. Pierwsza z nich, podzielana przez większość Mołdawian, nawiązuje do wersji stworzonej w okresie sowieckim. Ich przekonania są dodatkowo wzmoc¬ nione historyczną izolacją Besarabii od pozostałych ziem rumuńskich, a także fak¬ tem utworzenia po roku 1991 niepodległej Mołdawii. Jest to także wersja obowią¬ zująca w szkołach Naddniestrzańskiej Republiki Mołdowy (tzw. Naddniestrza) (King 2003, s. 63-64). Druga teoria, często nazywana 'konspiracyjną', odnosi się do manipulacji wła¬ dzy sowieckiej, która w sztuczny sposób z Rumunów zrobiła Mołdawian. W jej myśl, zwolennicy starego systemu nie pozwalają większości społeczeństwa po¬ wrócić do swoich rumuńskich korzeni. Taki stan rzeczy pozostanie, dopóki Moł¬ dawia będzie się znajdować w orbicie wpływów Rosji. Gdy te bariery znikną, Mołdawianie znów staną się Rumunami (Dima 2001, s. 128; King 2003, s. 63). Trzecia koncepcja, 'wynarodowienia', jest nieco zbliżona do drugiej. W jej myśl, mołdawska świadomość narodowa została stworzona przez sowiecką poli¬ tykę narodowościową. Mołdawianie są po prostu 'wynarodowionymi' Rumuna¬ mi. Poprzez wzmocnienie swoich związków z Rumunią, znów mogliby jednak stać się 'pełnowartościowymi' Rumunami (King 2003, s. 63). Tożsamość rumuńska Mołdawskiej tożsamości przeczy większość współczesnych publikacji o cha¬ rakterze naukowym (patrz Istorija... 2002; Solonari 2002; Dima 2001). W pra¬ cach tych mieszkańcy Mołdawii są ukazywani jako część narodu rumuńskiego, która w X I X wieku znalazła się w carskiej Rosji. Polemizują one z lansowaną od czasów ZSRR koncepcją podziału na Rumunów i Mołdawian, który dokonał się jakoby w X I X wieku. Ich zdaniem Rumuni jako lud i wspólnota kulturowoetniczna uformowali się już w V I I I wieku ze zromanizowanych Getów i Daków, natomiast losy ziem rumuńskich potoczyły się różnymi kolejami. Nie prze- �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 15 szkodziło to jednak w zjednoczeniu następującemu od połowy X I X wieku, zakończonemu ostatecznie po I wojnie światowej przyłączeniem Besarabii do rumuńskiej macierzy. W takim ujęciu mołdawska tożsamość jest sztucznym tworem. Co prawda, fakt istnienia Mołdawii jest bezsprzeczny, jej granice przebiegają jednak inaczej niż granice dzisiejszego państwa mołdawskiego. Sowiecka manipulacja jest w tym przypadku podwójna: po pierwsze, mieszkańcom Besarabii udało się zaaplikować tożsamość mołdawską, a po drugie podnieść j ą do rangi narodowo-państwowej. Z taką pozycją nie zgadzają się zwolennicy tożsamości mołdawskiej twierdząc, że kiedy istniało hospodarstwo mołdawskie, nikt jeszcze nie słyszał o Rumunii i Rumunach, które są sztucznym tworem X I X wieku. LIMBA MOLDOVENEASCA? 9 Sowiecka polityka narodowościowa szła w parze z językową, co odpowia¬ dało przekonaniu, że język jest częścią świadomości narodowej. Co prawda, od X I X wieku w Besarabii postępowała rusyfikacja, jednak językiem rdzennej ludności był bezsprzecznie język rumuński ze swą regionalną specyfiką. Przed władzą sowiecką stanął problem oddzielenia mołdawskiego od rumuńskiego. W Mołdawskiej ASSR narodziła się koncepcja tego języka jako mieszanki słowiano-romańskiej. Chciano w ten sposób zbliżyć język jak najbardziej do sło¬ wiańskich i wskazać istniejące między nimi więzy. Tymczasem zbiegli z Besarabii komuniści uważali, że mołdawski jest językiem prostego ludu, a rumuński burżuazji. Na początku lat 1930. zaczęto wprowadzać język zbliżony do lite¬ rackiego rumuńskiego z alfabetem łacińskim, by w roku 1938 narzucić zapis cyrylicą i włączyć dużo rosyjskiego słownictwa. Taki zrusyfikowany żargon za¬ czął obowiązywać także w MSSR po wojnie. Uczeni z Moskwy i Kiszyniowa odrzucili tezę o słowiańskim charakterze mołdawskiego uznając, że istnieją dwa wschodnio-romańskie języki: rumuński i mołdawski (Dima 2001, s. 96-100; van Meurs 1994, s. 128-134). Nicolas Dima uważa, że przekonanie o istnieniu języka mołdawskiego przy¬ jęło się wśród miejscowej ludności, ponieważ była ona pozbawiona elit inte¬ lektualnych, które uciekły do Rumunii lub zostały wywiezione do ZSRR. Jego zdaniem, pozostałemu w Mołdawii chłopstwu po prostu wmówiono, że są Mołdawianami i mówią po mołdawsku (2001, s. 97). Od lat 1930. w MASSR, a później i MSSR, postępowała nasilona rusyfikacja. Większość szkolnictwa i mediów funkcjonowała w języku rosyjskim; także literatura była wydawana w tym języku. Wielu autorów podkreśla jednak, że Mołdawianie okazali się dosyć odporni na rusyfikację (Dima 2001, s. 114-115; van Meurs 1994, s. 143). Mimo to, a może właśnie dlatego, ruch niepodleg¬ łościowy rozpoczął się w MSSR od wystąpień przeciw językowi rosyjskiemu, 9 Rum. język mołdawski. �16 JAROSŁAW DERLICKI domagano się bowiem zwiększenia roli mołdawskiego w życiu publicznym. W ciekawy sposób natomiast przedstawia się kwestia nazewnictwa tego języka w okresie pierestrojki i później. Początkowo, aby uczcić język państwowy MSSR, ustanowiono 31 sierpnia 1989 roku „Dniem Naszego Rumuńskiego Języka", za¬ stępując także cyrylicę alfabetem łacińskim. W trzy lata po uzyskaniu niepodległości parlament uznał, że językiem państwowym jest „mołdawski", a z nazwy święta wyrzucono przymiotnik rumuński. Wówczas w kraju rozpoczęła się dys¬ kusja na temat języka mieszkańców. Dla większości lingwistów, językoznawców i miejscowej inteligencji, język mołdawski nie istnieje, można go jedynie uznać za regionalną wersję rumuńskiego. Z kolei dla mołdawskich władz i większości społeczeństwa, język mołdawski jest czymś innym niż rumuński. Debata dopro¬ wadziła do tego, że w księgarniach zaczęły się pojawiać różnorodne prace, np. słownik rumuńsko-mołdawski (więcej: Dogaru 2004). 10 Dosyć skomplikowana jest sytuacja języka rosyjskiego, o który pośrednio to¬ czyły się konflikty w Naddniestrzu i Gagauzji. Doprowadziły one do oderwania się Naddniestrza i utworzenia daleko idącej autonomii dla Gagauzów. Należy podkreślić, że język rosyjski jest językiem większości grup mniejszościowych zamieszkujących Mołdawię. Na dodatek nie wykazują one zainteresowania nauką języka rumuńskiego/mołdawskiego. W tej sytuacji obok państwowego mołdawskiego, w republice funkcjonuje także rosyjski, któremu nadano status „języka oficjalnego" (Dogaru 2004). Od kilku lat daje się jednak zauważyć postępującą rumunizację przestrzeni języka publicznego. Taki stan rzeczy wydaje się normalny w stolicy - Kiszyniowie. Ogromnym zaskoczeniem dla mnie był natomiast stopień występowania tego języka w Bielcach - drugim największym mieście Mołdawii, uznawanym za najbardziej zrusyfikowane. Wydaje się, że mniejszości zostają zmuszone do nauki języka państwowego, ponieważ coraz więcej ofert pracy, szczególnie w sferze budżetowej, wymaga jego znajomości. Nie zmienia to jednak faktu, że dla mołdawskiej inteligencji jest to skarłowaciały rumuński, który należy kory¬ gować. Natomiast dla władz państwowych i większości społeczeństwa jest to mołdawski, różny od rumuńskiego. 11 12 STRATEGIE TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII Obecnie w Mołdawii funkcjonuje kilka opcji narodowych, które diametralnie dzielą społeczeństwo. Dotyczą one nie tylko sporu wokół tego czyje jest państwo i kto jest w nim narodem państwowym, ale odnoszą się także do mołdawskiej polityki zagranicznej i jej miejsca w świecie. Znacznie upraszczając można je podzielić na trzy główne nurty, w ramach których istnieje znaczne zróżnicowanie: 1 0 11 1 2 Republika Mołdowa ogłosiła niepodległość w sierpniu 1991 roku. Wiele wątpliwości budzi funkcjonowanie języka „oficjalnego" obok „państwowego". Porównuję tutaj sytuację z października 2004 i maja 2007 roku. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 17 Panrumuńskość Wydaje się, że w euforii przełomu lat 1980/90. początkowo najważniejsze było obalenie komunizmu, podniesienie roli języka, kultury, itp. Nikt nie przy¬ wiązywał wówczas zbytniej uwagi do kwestii nazewnictwa, podziału na to, co mołdawskie i rumuńskie. Jednak już w roku 1992 Front Ludowy uczynił panrumuńską orientację podstawowym elementem swojej kampanii wyborczej. Radykalizacja tej partii doprowadziła do jej stopniowej marginalizacji. Po pierw¬ sze, w okresie jej rządów znacznie pogorszyła się sytuacja ekonomiczna kraju. Po drugie, idea zjednoczenia z Rumunią nie spodobała się mieszkającym w kraju mniejszościom, doprowadzając do krwawych konfliktów. Pomysł ten nie spotkał się również z wystarczająco szerokim poparciem społecznym. W praktyce, od początku lat 1990., działacze Frontu Ludowego nie piastowali ważniejszych sta¬ nowisk we władzach Mołdawii. Wielu z nich porzuciło działalność polityczną, powracając do wcześniejszych zajęć. Do grona zwolenników historycznych i kulturowych związków z Rumunią można zaliczyć mołdawską inteligencję. Uważa ona siebie za Rumunów i pod¬ kreśla tymczasowy charakter mołdawskiej państwowości. Wiele takich osób, nie widząc perspektyw na szybką integrację obu państw, wyjechało do Rumunii. Jed¬ nak prawdziwi 'narodowcy' uważają, że ich zadaniem jest pozostać w Mołdawii i doprowadzić do jej zjednoczenia z Rumunią. Wedle różnych szacunków sta¬ nowią oni od 5% do 10% etnicznych Mołdawian (choć w tym wypadku należa­ łoby mówić raczej o Rumunach) (King 2003, s. 65-66; Kuzio 2002, s. 256-259; Solonari 2002, s. 427-439). 13 Mołdawskość Opcja mołdawska uznaje w pewien sposób istniejący stan rzeczy i cieszy się chyba największym poparciem społecznym. Jej linia jest realizowana przez władze państwowe. Najważniejsze założenia sprowadzają się do uznania Moł¬ dawii za kraj wielokulturowy i wieloetniczny, liberalny w podejściu do mniej¬ szości. Nurt ten uznaje również wspólne historyczne, kulturowe i językowe dzie¬ dzictwo Mołdawian i Rumunów. Podkreśla się jednak, że historia doprowa¬ dziła do wytworzenia się oddzielnych tradycji i tożsamości. Akceptuje się więc specjalny rodzaj związków z Rumunią, ale nie odrzuca równie ważnych więzi z Rosją i krajami WNP. Taki pogląd jest podzielany przez większość społeczeństwa. Mniejszości mogą się czuć usatysfakcjonowane liberalną polityką i brakiem nacjonalistycznych wątków. Kwestia wspólnego dziedzictwa Rumunii i Mołdawii obiektywizuje pro¬ blematykę mołdawskości i nie wyklucza zbliżenia obu państw w przyszłości. 1 3 Ruch, który odegrał ogromne znaczenie podczas pierestrojki i pierwszych lat niepodleg¬ łości Mołdawii. �18 JAROSŁAW DERLICKI Z kolei, strategiczne partnerstwo z Rosją nawiązuje do wydarzeń z 1812 roku i gwarantuje Mołdawii dostawy bogactw naturalnych . Jest to także 'ukłon' w stronę mniejszości rosyjskojęzycznych i dowód na odrzucenie możliwości integracji z Rumunią. Mołdawia dąży jednocześnie do zacieśnienia stosunków z Unią Europejską i być może integracji w dalekiej przyszłości (Berg, van Meurs 2002, s. 63-64; King 2003, s. 68-70). 14 Prorosyjskość Opcja prorosyjska dotyczy przede wszystkim mniejszości mieszkających w Mołdawii oraz separatystycznego Naddniestrza. Jest to ruch, który uformował się w odpowiedzi na mołdawskie (rumuńskie) odrodzenie narodowe na przeło­ mie lat 1980/90. i szczególnie mocno stoi w opozycji do ruchu panrumuńskiego. Specyfiką Naddniestrza jest wysoki stopień sowietyzacji i industrializacji (przede wszystkim przemysł wojenny). Jego mieszkańcami są głównie Ukraińcy i Rosja¬ nie, ludność mołdawska natomiast jest tam zmarginalizowana. Tęsknota za ZSRR i obawy przed rumunizacją kraju są podzielane przez mniejszości mieszkające w Mołdawii 'właściwej', przede wszystkim Ukraińców, Rosjan, ale także Buł­ garów, Gagauzów, Polaków i innych. Wydaje się, że można je wpisać w szerszy nurt dążący do przywrócenia stanu sprzed 1991 roku lub przynajmniej zacieśnie¬ nia współpracy i integracji z WNP, szczególnie z Rosją. Osoby o poglądach prorosyjskich odrzucają rumuńskość Mołdawian uważa¬ jąc, że ich język i oni sami różnią się od Rumunów w stopniu wystarczającym do utworzenia własnego państwa. Wszelkie próby zbliżenia obu krajów są przez nich postrzegane jako próby rumunizacji i marginalizacji mniejszości. Natu¬ ralnym obrońcą ich praw jest w takim ujęciu Rosja, która broniła praw Naddniestrza. Z kolei próby działalności na rzecz integracji Mołdawii z Unią Euro¬ pejską są przez nich wyśmiewane ze względu na tragiczną sytuację ekonomiczną kraju (Berg, van Meurs 2002, s. 65; King 2003, s. 67-68). MOŁDAWIANIE: M I T CZY RZECZYWISTOŚĆ? Większość autorów podkreśla sztuczny charakter mołdawskiego państwa i narodu (patrz: Berg, van Meurs 2002; Dima 2001; King 2003; van Meurs 1994). Wielu z nich przewiduje ich szybki upadek (np. Dima 2001). Równie wielu bada¬ czy zastanawia się jednak nad fenomenem trwałości tych zjawisk (np. van Meurs 1994; King 2003). Bezsprzecznie Mołdawianie są w jakimś stopniu wynikiem sowieckiej „inżynierii etnicznej" (patrz: Berg, van Meurs 2002, s. 65). Z pewnoś­ cią też w okresie XX-lecia międzywojennego byli poddawani pewnym formom rumunizacji. Podobne próby były zresztą podejmowane na początku lat 1990. 1 4 Mołdawia nie posiada własnych bogactw naturalnych. �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 19 Mimo to, do dzisiaj lwia część Mołdawian uważa się właśnie za Mołdawian określając swój język, kulturę i historię mianem mołdawskich. Co zatem wpłynęło na trwałość i popularność mitu o mołdawskim narodzie? Wydaje się, że odpowiedź tkwi w mołdawskiej historiografii. Wim P. Meurs (1994) wskazuje, że była ona mieszanką komunizmu i nacjonalizmu i jako taka okazała się atrakcyjna dla ludu. Autor w swojej pracy szczegółowo oma¬ wia proces destalinizacji historiografii, który doprowadził do podwyższenia jakości uprawiania historii jako nauki. Dla historyków był to krok naprzód do wyrażania swojej tożsamości, mogli bowiem w sposób w miarę swobodny pisać o narodowej dumie, charakterze, dziejach, itp. Historycy stopniowo odchodzili od opisywania ustanowienia władzy radzieckiej w Mołdawii i historii Komuni­ stycznej Partii MSSR. Mogli zająć się poszukiwaniem narodowych bohaterów, mitów i symboli. Ich prace mieściły się w nurcie mołdawskiego nacjonaliz¬ mu (van Meurs 1994, 185-196). Stąd też bierze się, być może, powszechna akceptacja mołdawskości. Nawet jeśli odrzucimy językowe i etniczne podstawy wyodrębnienia Mołdawian jako odrębnego narodu, to jednak istnienie państwa potwierdza ten fakt. Jeżeli istnieje Republika Mołdowy, państwo uznawane na arenie międzynarodo¬ wej, to wydaje się, że jej ludność ma prawo uważać się za naród mołdawski, nawet jeśli jego istnienie nie opiera się na do końca racjonalnych przesłankach. W nurcie panrumuńskim zbyt duży akcent kładzie się na powiązanie i zależność narodu od języka. Moim zdaniem, relacje Rumunia-Mołdawia, pomijając wszyst¬ kie różnice, przypominają układ Niemcy-Austria, przy czym nikt nie twierdzi, że Austriacy są Niemcami, mimo, że używają tego samego języka. W takim świetle można chyba w dyskusji o Mołdawianach przejść od mitu do rzeczywistości. HISTORIA I TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII Historia nigdy nie będzie prawdziwie obiektywna. Przeszłość jest konstruo¬ wana w zależności od warunków i życzeń tych, którzy obecnie 'produkują' książki o historii. Oznacza to, że cała historiografia jest mitologią - opowieścią współczesności o przeszłości. Kolonizatorzy starają się wymazać pamięć histo¬ ryczną kolonizowanej grupy, co znacznie ułatwia asymilację i prowadzi do utra¬ ty tożsamości. Dlatego też odradzanie pamięci i historiografii narodowej jest ściśle związane z potwierdzeniem tożsamości wobec byłego imperialnego 'inne¬ go'. W krajach post-sowieckich historycy są zmuszani przez rządzących do po¬ twierdzenia prawa rdzennej populacji do posiadania własnej, odrębnej historii (Kuzio 2002, s. 246-248). Jak powyższe założenia są realizowane w Mołdawii? Należy przypomnieć, że Mołdawia, w swoim obecnym kształcie, powstała po I I wojnie światowej z rumuńskiej Besarabii i ukraińskiego Naddniestrza. Podobnie jak Macedonia jest państwem, którego tożsamościowa odrębność od sąsiadów została wypro- �20 JAROSŁAW DERLICKI mowana przez byłą metropolię (w tym wypadku ZSRR). Po roku 1991 władze mołdawskie zapowiedziały tworzenie państwa opartego na wielowiekowych tra¬ dycjach, niejasne jednak było, na jakich: mołdawskich czy rumuńskich? Trudno powiedzieć, w jakim stopniu władza radziecka przyczyniła się do zniszczenia wcześniejszej tożsamości mieszkańców Mołdawii. Z pewnością jednak stwo¬ rzyła podstawy mołdawskiej świadomości narodowej: powstała Mołdawska SRR jako dowód na to, że region ten nie jest rumuński. Zmiana alfabetu i cała sowiecka narracja w historiografii wymazały dużą część rumuńskiego dzie¬ dzictwa, podkreślając silne związki ze Słowianami (np. 40% słowiańskiego słownictwa) i jednocześnie tworząc podwaliny tożsamości mołdawskiej w opo¬ zycji do rumuńskiej. Aby budować nową tożsamość, Mołdawia musi określić swój stosunek do Rosji, a także do Rumunii, z którą dzieli flagę i język państwowy (a do X I X wieku także historię). Paradoksalnie, większość inteligencji, która powinna tworzyć hegemonię kulturową i nową historiografię narodową, zaprzecza istnieniu pań¬ stwa mołdawskiego jako sztucznego konstruktu ZSRR. Przedstawiciele tej opcji nazywają się 'narodowcami' lub 'patriotami'. Są odcięci od 80% społeczeństwa, które nie podziela ich poglądów i nie chce być Rumunami, mają jednak niewąt¬ pliwy wpływ na szkolnictwo, chociażby jako autorzy podręczników do historii. Z kolei elity rządzące promują państwo mołdawskie, używając narracji opar¬ tej na tej z okresu ZSRR. Od początku lat 1990. w Mołdawii obowiązuje nauka historii Rumunów, a wszelkie rządowe próby zastąpienia jej historią Mołdawii są przez opozycję udaremniane. W roku 2000 prezydent Władimir Woronin wydał dekret nakazujący naukę „historii Mołdawii". Została nawet powołana specjalna grupa robocza, mająca przygotować odpowiednie podręczniki. Jednak nie do¬ puściła do tego opozycja (Solonari 2002, s. 414-415). Do dzisiaj, większość podręczników mówi o Rumunach lub rumuńskich ziemiach. Oznacza to rów¬ nież, że twierdzenie Tarasa Kuzio o tym, że w krajach post-sowieckich historycy są zmuszani przez rządzących do pisania historii narodowej w odpowiedni spo¬ sób, w przypadku Mołdawii nie jest prawdziwe. Tamtejsi historycy nie poddali się naciskom władzy i zamiast mówić o dziejach narodu państwowego, mówią 0 historii obcego państwa - jak ujął to Stati (2003, s. 7). Biorąc pod uwagę fakt, że w naszej części Europy idea państwa narodowego jest ogromną wartością, taki stan rzeczy musi wydawać się paradoksem. Zastanawiający jest brak grup, które mogłyby zaproponować nowy i nieza¬ leżny typ narracji historycznej. Oczywiście, jest wiele osób, które nie zgadzają się zarówno z wizją panrumuńską jak i rządową, opartą na sowieckiej narracji. Większość społeczeństwa nie uważa się za Rumunów, ale też nie akceptuje w pełni mołdawskiej odrębności, widząc wiele związków z tymi pierwszymi. Jednocześnie ludzie ci nie potrafią stworzyć jakiejś formy nowego, promołdawskiego nurtu, mimo że w głębi serca są rzecznikami niepodległej Mołdawii 1 mołdawskimi patriotami. Dla ogromnej większości społeczeństwa najbardziej atrakcyjny jest schemat eksponujący szereg różnic w stosunku do Rumunów. Problem polega na tym, że nie jest to zupełnie niezależny głos o Mołdawii i jej �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 21 historii. Pod tym względem Mołdawia jest krajem post-sowieckim najbardziej podobnym do byłych kolonii państw Europy Zachodniej - swoją historiografię musi budować od podstaw. Trudno podważyć fakt istnienia narodu mołdawskiego, choćby ze względu na funkcjonowanie państwa i samoświadomości narodowej. Jego tożsamość jed¬ nak wydaje się być nadal zawieszona w próżni między rumuńskością a mołdawskością. Być może, dzięki zabiegom inteligencji i wejściu Rumunii do Unii Europejskiej , Mołdawianie zostaną 'prze-narodowieni' po raz kolejny stając się Rumunami. Być może też państwu uda się przełamać pewien impas i pełną parą ruszy mołdawski proces narodotwórczy. Odpowiedź przyniesie przyszłość. Obecnie jednak dla większości obywateli państwo jest mołdawskie, z kolei nacjonalizm jest przypisywany zwolennikom zjednoczenia z Rumunią. Można więc chyba zaryzykować twierdzenie, że państwo jest mołdawskie, a na¬ cjonalizm rumuński. 15 16 LITERATURA A l t e r m a t t U r s 1998, Sarajewo przestrzega. Etnonacjonalizm w Europie, Znak, Kraków. B e r g E i k i , v a n M e u r s W i m P. 2002, Borders and orders in Europe: limits of nation- and state-building in Estonia, Macedonia and Moldova, Journal of Communist and Transition Politics, Vol. 18, No. 4, s. 51-74. B o i a L u c i a n 2003, Rumuni. Świadomość, mity, historia, WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. Centrum... 2005, Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i oko­ lic na Wileńszczyźnie, A . Perzanowski (red.), WUW, Warszawa. Chata... 2000, Chata estońska. Setu - etnokonfesyjna grupa pogranicza, P. Ładykowski (red.), Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. D e m e l J a n u s z 1986, Historia Rumunii, Ossolineum, Wrocław. D e r l i c k i J a r o s ł a w 2006, [recenzja] Istorija Moldovy; Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Etnografia Polska, t. 50, z. 1-2, s. 273-276. D i m a N i c h o l a s 2001, Moldova and the Transdnestr Republic, Columbia University Press, Boulder-New York. D o g a r u V i t a l i e 2004, Not finding a common tongue, Transitions Online, 06/09/2004. E b e r h a r d t P i o t r 1996, Między Rosją a Niemcami. Przemiany narodowościowe w Europie środkowo-wschodniej w XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Etnografia... 2005, Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Ł. Smyrski (red.), WUW, Warszawa. Etnos... 2004, Etnosprzebudzony, L. Mróz (red.), DiG, Warszawa. 1 5 Do wątków kolonialnych odwołują się zarówno ideolodzy mołdawscy, jak i panrumuńscy. Pierwsi uważają, że Mołdawia jest traktowana jak była kolonia rumuńska, a najlepszym przeja¬ wem takiego stanu rzeczy jest nauka rumuńskiej historii w szkołach (Stati 2003, s. 7-12). Drudzy z kolei twierdzą, że prawdziwym kolonizatorem była Rosja i ZSRR, które unicestwiły rumuńskość mieszkańców Mołdawii (więcej: Istorija... 2002, s. 283-296; Kuzio 2002). Na krótko przed i po wejściu Rumunii do Unii Europejskiej, w grudniu 2006 roku, podanie o rumuńskie obywatelstwo złożyło ponad milion obywateli Mołdawii. 1 6 �22 JAROSŁAW DERLICKI G u i b e r n a u M o n t s e r r a t 1997, Marx and Durkheim on nationalism [w:] Rethinking natio­ nalism and ethnicity. The struggle for meaning and order in Europe, H.R. Wicker (red.), Berg, Oxford-New York, s. 73-90. H o r o w i t z S h a l e 2001, Explaining post-Soviet ethnic conflicts: using regime type to discern the impact and relative importance of objective antecedents, Nationalities Papers, Vol. 29, No. 4, s. 633-660. Ic h... 2003, Ich małe ojczyzny. Lokalność, korzenie i tożsamość w warunkach przemian, M . Trojan (red.), Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Istorija... 2002, IstorijaRumyn. Sdrevnejsich vremen do nasich dnej, D. Dragnev, E. Dragnev, V. Miskevka, I . Varta, I . Siskanu (red.), Civitas, Kisinev. J u s k a A r u n a s 1999, Ethno-political transformation in the states of the former USSR, Ethnic and Racial Studies, Vol. 22, No. 3, s. 524-553. K a b z i ń s k a I w o n a 1999, Wśród „kościelnych" Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, I A E PAN, Warszawa. K i n g C h a r l e s 1997, Minorities policy in the post-Soviet republics: the case of the Gagauzi, Ethnic and Racial Studies, Vol. 20, No. 4, s. 738-756. - 2003, Marking time in the middle ground: contested identities and Moldovan foreign policy, Journal of Communist Studies and Transition Politics, Vol. 19 , No. 3 , s. 60-82. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2 (3), s. 217-222. K r y u k o v M i c h a e l V. 1996, Self-determination from Marx to Mao, Ethnic and Racial Stu¬ dies, Vol. 19, No. 2, s. 352-378. Kultura... 2004, Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczes¬ ność, A . Kuczyński, M . Michalska (red.), Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. K u z i o T a r a s 2002, History, memory and nation building in the post-Soviet colonial space, Nationalities Papers, Vol. 30, No. 2, s. 241-264. N o w i c k a E w a , W y s z y ń s k i R o b e r t 1996, Lamowie i sekretarze, Nomos, Warszawa. P a w l u c z u k W ł o d z i m i e r z 1998, Ukraina. Polityka i mistyka, Nomos, Kraków. Postsocialism... 2002, Postsocialism. Ideals, ideologies and practices in Eurasia, C. Hann (red.), Routledge, New York-London. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: history teaching in Moldova, East Euro¬ pean Politics and Societies, Vol. 16, No. 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2003, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. S z y n k i e w i c z S ł a w o j 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237-252. V a n M e u r s W i m P. 1994, The Bessarabian question in communist historiography. Natio¬ nalist and communist politics and history writing, University of Colorado, Boulder. W a y L u c a n A . 2003, Weak states and pluralism: the case of Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 17, No. 3, s. 454-482. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Nomos, Warszawa. W r ó b e l J a c e k 2004, Unia Europejska a Mołdawia, Prace Ośrodka Studiów Wschodnich, nr 13 (marzec), s. 16-28. Z a p a ś n i k S t a n i s ł a w 1993, Społeczne funkcjonowanie makronacjonalizmu. Na przykła¬ dzie panturkizmu i panmongolizmu w byłej radzieckiej Azji Środkowej, Kultura i Społe¬ czeństwo, t. 37, nr 4, s. 111-126. Źródła internetowe: www.statistica.md siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf �CZYJE PAŃSTWO I CZYJ NACJONALIZM? DYLEMATY TOŻSAMOŚCI W MOŁDAWII 23 JAROSŁAW DERLICKI WHOSE STATE A N D WHOSE NATIONALISM? IDENTITY DILEMMAS I N M O L D A V I A Summary The author focuses on the issue of Moldavian national identity. Tracing historical and linguistic roots of the arguments used in the debate on Moldavian consciousness, he presents identity strat¬ egies in Moldavia. The main argument here is that the complicated history of Bessarabia (today's Moldova) has resulted in contemporary identification dilemmas. One of the key questions is whether we should call it Moldavian or Romanian. About 80% of the titular nation call them­ selves and their language Moldavian. On the contrary, approximately 5% (mostly intelligentsia) believe that they are Romanians, who were de-nationalized and transformed into Moldavians by the Soviet state. It is undisputable, that present Moldavian identity is the result of soviet national policy. Its stability, however, is a quite unusual phenomenon. I f we accept the existence of inde¬ pendent Republic of Moldova, we must grant its population the right to be named Moldavian, even i f there are no rational reasons to distinguish them from Romanians. Today most people want to be called Moldavians while nationalist movement is considered to be Romanian. We could describe this case as Moldavian state with Romanian nationalism. J.D. Adres Autora: Mgr Jarosław Derlicki Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: derlicki@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a79d7b5fe058b1c59c521e85b8bbcc.pdf 55fff17c44ca70cc67cf341bc4688cec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1603 Title A name given to the resource Narodziny czy odrodzenie? Polska tożsamość w Mołdawii / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.171-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Derlicki, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW DERLICKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 1 Na gruncie nauk społecznych w Polsce istnieje już dosyć długa tradycja ba­ dań polonijnych. Obejmują one praktycznie wszystkie kontynenty i ciągną się nieprzerwanie od chwili powstania pierwszych polskich diaspor, aż po dzień dzi­ siejszy W przypadku Syberii, pierwsze, niepotwierdzone wzmianki o Polakach, sporządzone przez Polaków, pochodzą z X V I wieku. W wieku X V I I natomiast powstało już sporo dzienników, zawierających oprócz opisu zesłania, także in­ formacje na temat kraju i zamieszkujących go ludów. Należy dodać, że pierw­ szymi badaczami Polonii syberyjskiej byli z reguły sami skazańcy, tacy jak np. Adam Kamieński-Dłużyk, Karol Lubicz Chojecki czy Józef Kopeć (Kuczyński 1972, s. 394-395; 1998, s. 15-30). Ważnym fragmentem wspomnianych badań są te przeprowadzane po rozpadzie ZSRR na terenie jego byłych republik i w Rosji. Polacy znajdujący się na tym obszarze, podobnie jak kilkanaście innych „niewygodnych" narodowości, takich jak Niemcy powołżańscy, Czeczeńcy, Tatarzy i wiele innych, byli poddani restryk­ cyjnej polityce narodowościowej ZSRR. Istniały oczywiście pewne wyjątki od reguły, takie jak tworzenie polskich okręgów narodowościowych (tzw. Marchlewszczyzna i Dzierżyńszczyzna), miały one jednak charakter ideologiczny i propa­ gandowy. Polskie okręgi narodowościowe w ZSRR były wydarzeniem epizodycz­ nym i praktycznie do roku 1938 zostały zlikwidowane. Ludność polska została poddana nasilonej sowietyzacji i różnego rodzaju represjom. Dzieje Polaków w ZSRR od końca I I wojny światowej do roku 1991 przez wiele lat pozostawały „białą plamą". Dopiero ostatnie lata przyniosły polskim badaczom możliwość pro­ wadzenia szerszych i bardziej otwartych badań polonijnych na terenie byłego ZSRR (Iwanow 1991; Kabzińska 1999; Nowicka 2000; Szynkiewicz 1996). Znaczna część badań polonijnych, podobnie jak większości współczesnych badań etnicznych na terenach byłego ZSRR, dotyczy przetrwania i odradzania tożsamości etnicznej. Nie chcę tu mówić o tożsamości „narodowej" z kilku względów. Po pierwsze, dlatego, że do dzisiaj nie udało się wypracować precy­ zyjnej definicji narodu. Po drugie, Polaków z ZSRR wygodniej jest opisywać w kategoriach etniczności, ponieważ częstokroć nie posiadają oni nawet jednego 1 Niniejszy artykuł jest częściową analizą materiałów zbieranych przez grupę laboratoryjną „Polacy w Mołdawii" prowadzoną przez autora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na ich podstawie powstaje rozprawa doktorska autora oraz prace laboratoryjne studentów �172 JAROSŁAW DERLICKI z obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej, takich jak np. znajomość języka polskiego. Po trzecie wreszcie, „naród, narodowy" jest określeniem bar­ dziej politycznym niż etnologicznym . Nawiązując do koncepcji A.D. Smitha można założyć, że większość narodów jest nowoczesna (nacjonalizmy także). Po drugie, ethnie istniały w każdym okresie historycznym i większość z nich była trwała. Po trzecie, wiele narodów powstało z wcześniej istniejących grup etnicznych, natomiast tworzące się narody, nie posiadające dominującej bazy etnicznej, częstokroć mają problemy z wytworzeniem świadomości i spójności narodowej (Smith 1996a, s. 447). Jak wspomniałem, współczesne przemiany Polonii post-radzieckiej często opisuje się używając określenia „odrodzenie". Sądzę jednak, że jest to bardziej tworzenie nowej tożsamości i wynalezienie tradycji, niż odbudowywanie cze­ goś, co istniało. Podobna kwestia, tyle że w odniesieniu do ludności tubylczej na Syberii, poruszona została w pracy pod redakcją Ewy Nowickiej Wielka Syberia małych narodów (2000). Ponadto należy tu dodać, że znaczna część opracowań traktuje Polonię z terenów ZSRR w sposób martyrologiczny, przedstawiając prze­ trwanie i odradzanie polskości jako „heroiczną" walkę z polityką narodowościo­ wą i ustrojem ZSRR. Częstokroć pomija się zupełnie kwestię Polaków, którzy współtworzyli nomenklaturę komunistyczną, począwszy od rad wiejskich, a koń­ cząc na władzach wojewódzkich czy wręcz krajowych. Badaczowi z Polski, zajmującemu się Polonią w krajach post-radzieckich, ciężko uciec od pewnej mitologizacji dziejów i obecnej sytuacji rodaków na obczyźnie. Dosyć często autorzy zawyżają liczbę polskiej ludności, opierając się jedynie na opinii przed­ stawicieli miejscowej Polonii, np. w Mołdawii (P.B. 1993; Eberhardt 1998). Często bywa i tak, że w wielu krajach nie przeprowadzono spisu powszechnego od roku 1989. Praktyka pokazała, że zawodzą również dane Kościoła katolic­ kiego. W związku z tym, dla wielu krajów byłego ZSRR nie ma wiarygodnych danych dotyczących liczby polskiej ludności. Wszystkie te kwestie tworzą swe­ go rodzaju kontekst badań polonijnych na obszarze dawnego ZSRR. 2 WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ W roku 1991 na terenie ZSRR powstało kilkanaście nowych państw. Niektóre z nich posiadały już tradycje państwowości, pozostałe zaś po raz pierwszy stały się krajami niepodległymi. Jednym z takich krajów jest Republika Mołdowy (Mołdawia), granicząca z Ukrainą i Rumunią. Nie chcę tu opisywać konfliktu z Naddniestrzem i Gagauzją, ruchów popierających zjednoczenie z Rumunią lub Rosją czy też niezwykle niekorzystnej sytuacji geopolitycznej Mołdawii (więcej w: K K 1993; Strachota 2002; www.osw.waw.pl). Nie należy jednak zapominać, 2 Jest to zgodne z koncepcją Anthony D. Smitha, który definiuje naród jako „nazwaną grupą ludzi, posiadającą historyczne terytorium, wspólne mity i pamięć historyczną oraz masową, publiczną kulturę, wspólną ekonomię i prawa i obowiązki". Nacjonalizm w takim ujęciu jest ruchem ideologicznym (Smith 1996a, s. 447). �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 173 że stanowią one tło większości przemian dokonujących się w republice, w tym także procesów etnicznych. Polacy w Mołdawii są niezwykle skąpo opisani w pracach naukowych. Poza dwoma pracami zbiorowymi: Polacy w Mołdawii (1995a) i Polacy w Mołdowie mówią o sobie (1995b) oraz pracy magisterskiej Andrzeja Mellera (2002), prak­ tycznie brak jakichkolwiek opracowań naukowych. Wzmianki o działalności Po­ lonii mołdawskiej można natomiast znaleźć w Biuletynie Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska oraz wydawanej w Mołdawii Jutrzence. Wiele nowych informacji przyniosły badania terenowe, prowadzone w Mołdawii bezpośrednio przeze mnie i grupę studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-2003. Warto dodać, że informacje zdobyte od rozmówców (blisko 250 wy­ wiadów), znajdowały swoje potwierdzenie i dopełnienie także w trakcie obser­ wacji uczestniczącej (w kościele, domach kultury, gospodarstwach wiejskich itd.) Struktura etniczna Mołdawii jest specyficzna, przypomina nieco Polskę z okresu XX-lecia międzywojennego. Według spisu powszechnego z roku 1989, w Mołdawii żyje blisko 4,4 min mieszkańców. Z tego około 65% stanowią Mołdawianie, 14% Ukraińcy, 13% Rosjanie, 3,5% Gagauzi, 2% Bułgarzy i 2,5% pozostałe mniejszości etniczne. W tej ostatniej grupie, obok praktycznie wszyst­ kich mniejszości występujących w ZSRR, znajdują się także Polacy. Jak już wspomniałem, nie wiadomo ilu Polaków mieszka obecnie w Mołdawii. W arty­ kułach publikowanych przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" oraz innych autorów przedmiotu, wspomina się o 20 tys. Na podstawie własnych badań uwa­ żam, że jest to liczba znacznie zawyżona i odnosi się bardziej do szerszego grona osób polskiego pochodzenia, niż osób deklarujących się jako Polacy. Dokład­ nymi danymi nie dysponują ani miejscowe środowiska polonijne, ani placówki dyplomatyczne. Nawet „Wspólnota Polska", pisząc o oficjalnych danych ze spisu z roku 1989, w jednym z artykułów określa liczbę Polaków na 10 tys., w kolej­ nym natomiast na 4,7 tys. (PB. 1993; Z.D. 1996; Eberhardt 1998). Ta ostatnia liczba jest zgodna z oficjalnym spisem ludności Mołdawskiej SSR, przeprowadzo­ nym w 1989 roku. Około 64% Polaków mieszka w dużych miastach: Kiszyniowie (1070 osób), Bielcach (1008), Rybnicy (500), Tyraspolu (261) i Benderach (209). Pozostali są mieszkańcami mniejszych miejscowości i wiosek w kilku rejo­ nach: Camenca (500 osób), Dubossary (55), Ocnita (65), Orhei (42), Riscani (63), Singerei (62), Slobozia (61) Soroca (42), Edinet (20) i Floresti (57). Są to najwięk­ sze skupiska Polaków w Mołdawii, ale mniejsze grupy zamieszkują także inne rejony republiki (Eberhardt 1998). Obecnie najbardziej znaczącymi i największy­ mi ośrodkami polonijnymi są Bielce i stołeczny Kiszyniów. Według zapewnień miejscowych działaczy, w obu tych miastach mieszka po 3-4 tys. Polaków. Jednak, jak już wspomniałem, dane te należy traktować ostrożnie. Silną polską tożsamość spotyka się również w dwóch wioskach, położonej niedaleko od Biele - Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, znajdującej się w pobliżu Rybnicy w Naddniestrzu. W pozostałych wspomnianych wyżej punktach ludność uważana za polską przez autorów przedmiotu, takich jak P. Eberhardt czy A. Grzeszczuk, dyplomatów i działaczy polonijnych, określa się przeważająco jako ukraińska, �174 JAROSŁAW DERLICKI mając jednak w pamięci swoje polskie pochodzenie. Tego typu błędna interpre­ tacja może wynikać z bezkrytycznego traktowania wszystkich katolików jako Polaków. Należy również dodać, że w większości miejscowości, w których wystę­ puje tzw. „polska ludność" nie przeprowadzono dotychczas wyczerpujących badań etnograficznych dotyczących tożsamości i świadomości etnicznej mieszkańców. TŁO HISTORYCZNE Historia stosunków polsko-mołdawskich jest niewątpliwie długa i swoimi korzeniami sięga czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy z Mołdawii do Polski prowadził ważny szlak handlowy. Nasze kontakty kształtowały się bardzo różnie w zależności od układów politycznych. Kilkakrotnie Mołdawia stawała się polskim lennem i równie często występowała przeciw Polsce zbrojnie. Klęska zadana polskiemu wojsku pod Koźminem, na stałe wpisała się w tradycję powie­ dzeniem: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta". W zasadzie od początku naszych kontaktów w kolegiach jezuickich i na Uniwersytecie Jagiellońskim stu­ diowała mołdawska młodzież. Z kolei Polacy, szczególnie w X V I i X V I I wieku, byli pisarzami, administratorami czy żołnierzami na dworze hospodara i boja­ rów. Na podstawie dostępnej literatury można przypuszczać, że była to emigracja tymczasowa, a w Mołdawii nie tworzyły się wówczas większe skupiska Polaków (Demel 1986; Meller 2002, s. 6-22). Dopiero w wieku X V I I I do Mołdawii docierają pierwsze fale polskiej emi­ gracji. Z jednej strony jest to tzw. „emigracja benderska" (od miasta Bendery), zwolenników Stanisława Leszczyńskiego, z drugiej strony - zbiegli pańszczyź­ niani chłopi. Pod koniec wieku, po nieudanej insurekcji, do Mołdawii trafia część „kościuszkowców", którzy formują nawet legion Joachima Deniski. Polacy emigrują także po kolejnych rozbiorach Polski i konfederacji barskiej. W roku 1812 Rosja zajęła Mołdawię i utworzyła na jej terenie Gubernię Besarabską, gdzie po wysiedleniu Tatarów rozpoczęto energiczną akcję osiedleńczą. W okresie czterdziestu lat ludność Mołdawii zwiększyła się z 240 tys. niemal pięciokrotnie. Było to możliwe dzięki szeroko rozbudowanemu systemowi ulg, zwolnień i przywilejów dla nowych osiedleńców. Polityka ta przyciągnęła wielu Polaków z terenów zaboru rosyjskiego, gdzie nie mogli oni nabywać ziemi. Poza chłopami i mieszczanami na wyjazd decydowało się także wielu przedstawicieli szlachty, którzy jako warstwa wykształcona byli szczególnie przydatni dla carskiej administracji. Dlatego też, aż do powstania listopadowego, byli oni traktowani ulgowo i z reguły nie wymagano od nich dokumentacji szlachectwa. Osoby, które nie przeprowadziły nostryfikacji zostały zaliczone po roku 1835 do kategorii mieszczan lub wolnych chłopów - jeśli mieszkały na wsi. Kolejna fala emigracji napłynęła w latach 40-ych, kiedy nieco osłabły antypolskie represje. W roku 1844 w Guberni mieszkało około 3 tys. Polaków, z tego połowa w Chocimiu i jego okolicach (obecnie Ukraina). Drugim największym polskim ośrodkiem był stołecz­ ny Kiszyniów. Polacy tworzyli środowisko aktywne politycznie, a przez to trakto­ wane podejrzliwie przez władze carskie. Po powstaniu styczniowym opracowano �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 175 nawet imienny spis besarabskich Polaków, zawierający ich rozmieszczenie, zatrud­ nienie i pochodzenie. Było ich wówczas 913 rodzin, czyli około 4 tys. osób, przy­ byłych głównie z Podola, Wołynia, Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Królestwa Polskiego. Ponad połowę stanowiła szlachta, zarówno mieszkająca w miastach, jak i na wsi. 10% Polaków było zatrudnionych w administracji, a 6% zajmowało się handlem i rzemiosłem (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 5-22). Dosyć duży napływ Polaków do Besarabii wywołały antypolskie represje po powstaniu styczniowym. W ciągu 35 lat liczba ludności polskiej wzrosła z 4 tys. do prawie 12 tys. Tym razem jednak przybyło do Mołdawii znacznie więcej chło­ pów, powstały nawet całe polskie wsie. Szczególnie chętnie osiedlano się wów­ czas w okolicach Biele. W samym mieście do roku 1897 liczba Polaków zwięk­ szyła się do 4 tys. Oprócz chłopów przyjeżdżała także zubożała szlachta oraz różnego rodzaju wykształceni specjaliści. Polacy różnili się od sąsiadów języ­ kiem, a także religią. W roku 1914 w guberni istniało 6 parafii rzymskokatolic­ kich, skupiających ponad 12 tys. wiernych. Największe z nich znajdowały się w Chocimiu, Bielcach i Kiszyniowie. Trudno jednak określić, jaką część z tego stanowili Polacy, a jaką inne narodowości wyznania katolickiego, np. Niemcy czy Litwini (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). Pod koniec wieku X I X i na początku X X przy parafiach zaczęły powstawać pierwsze polskie organizacje. W 1898 powstało w Kiszyniowie Towarzystwo Dobroczynności, w którym po trzech latach otworzono polską szkółkę. Po rewo­ lucji w Rosji w 1905 r. możliwe stało się tworzenie Domów Polskich. W krótkim czasie wybudowano taki Dom w Kiszyniowie. Po I wojnie światowej, kiedy odrodziło się państwo polskie, a Besarabia we­ szła w skład Rumunii, opuściło j ą blisko 2 tys. Polaków - tych najzamożniejszych i najlepiej wykształconych. W tym okresie dosyć dobrze wyglądała sytuacja pol­ skiego szkolnictwa. W roku 1922 istniało tam 12 prywatnych szkół, które jednak wkrótce upaństwowiono, aby reaktywować zaledwie dwie z nich (w Kiszynio­ wie i Bielcach) w roku 1926. Rozwijały się także różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-sportowe w Kiszyniowie, Bielcach, Chocimiu, Sorokach, Benderach i Białogrodzie. Ze spisu z roku 1930 wynika, że osoby deklarujące polską naro­ dowość słabo znały język polski. W dużych miastach posługiwanie się językiem polskim deklarowało 60-70% Polaków, ale na wsi już tylko 25%. Ogółem Pola­ ków w Besarabii było wówczas 8104 osoby (Grzeszczuk 1999). Pogorszenie sytuacji Polaków w Rumunii nastąpiło w drugiej połowie lat 30-ych wraz z nasileniem się rumuńskiego nacjonalizmu. Większość moich in­ formatorów, niezależnie od narodowości, wspomina XX-lecie międzywojenne jako okres rumuńskiej okupacji w Mołdawii. Zajęcie tych terenów przez ZSRR w okresie I I wojny światowej upłynęło pod znakiem wywózek, przemieszczenia ludności i zawieszenia działalności polskich stowarzyszeń. Większość anima­ torów polskiego życia kulturalno-społecznego wyjechała przed lub po wojnie do Polski albo za granicę. Znaczna część została poddana represjom, a życie polonijne całkowicie zamarło. Zawieszeniu uległa także działalność Kościoła katolickiego (Grzeszczuk 1999; Meller 2002, s. 6-22). �176 JAROSŁAW DERLICKI W nowoutworzonej Mołdawskiej SSR Polacy zostali poddani restrykcyjnej polityce narodowościowej. W wyniku głodu, zsyłek do Kazachstanu i na Sybe­ rię oraz przymusowej kolektywizacji, znacznie zmniejszyła się liczba Polaków w Mołdawii. Ogromny wpływ na taki rozwój sytuacji miały również małżeń­ stwa mieszane oraz zmiana narodowości w paszporcie. Należy pamiętać, że narodowość rosyjska, ukraińska czy mołdawska była niezbędnym warunkiem kariery zawodowej w komsomole, administracji, partii, szkolnictwie itd. Auto­ rzy przedmiotu często podkreślają, że Polacy byli zmuszani do zmiany naro­ dowości. Z moich badań wynika, że znacznie częściej był to dobrowolny wy­ bór dokonywany dla osiągnięcia jakiejś pozycji lub dóbr. Brak organizacji kościelnej, przymusowa ateizacja i nasilona sowietyzacja doprowadziły także do ogromnych zmian w religijności miejscowych Polaków. Sakramenty udzie­ lane w cerkwi, domowe obrzędy, a także wieloetniczność rodzin przyczyniły się do wytworzenia specyficznych lokalnych form religijności. W praktyce wszystkie wspomniane wyżej przemiany doprowadziły do sytuacji, w której Polacy utracili wiele istotnych dla własnej tożsamości wyróżników kulturo­ wych, takich jak język, religia czy mono-etniczność (niezależnie od tego, czy rzeczywista czy wyobrażona). Jak już wspomniałem, większość ludności pol­ skiego pochodzenia uważa siebie dzisiaj za Ukraińców - katolików o polskich korzeniach. Wyjątek stanowią tu Polacy z Biele i Kiszyniowa oraz dwóch wio­ sek, w których stanowili oni i nadal stanowią większość - Styrczy i Słobody Raszkowskiej (Meller 2002, s. 6-22). PRZEMIANY PO ROKU 1989 Dopiero demokratyzacja życia społecznego i politycznego w Republice Mołdowy umożliwiła poszczególnym narodowościom bardziej swobodny rozwój. Przemiany te nie ominęły także polskiej diaspory. W roku 1990, z inicjatywy prof. Tadeusza Malinowskiego - zasłużonego członka Mołdawskiej Akademii Nauk, założono w Kiszyniowie Polskie Stowarzyszenie Kulturalne. Jego podsta­ wowym celem było zachowanie polskości wśród Polaków poprzez naukę języka polskiego. Realizacja tego zadania napotkała od samego początku na problemy w postaci braku lokalu, podręczników i nauczycieli (RB. 1993). Wkrótce ze Stowarzyszenia powstały konkurencyjne: Związek Polaków w Mołdawii oraz Towarzystwo Polaków „Odrodzenie". Ponadto, w Kiszyniowie działa Liga Kobiet Polskich w Mołdowie oraz Polskie Towarzystwo Medycz­ ne, z kilkoma oddziałami, m.in. w Bielcach i stolicy. Biorąc pod uwagę ilość kiszyniowskich Polaków, to liczba polskich organizacji oraz towarzyszących im skandali, wydaje się być nadspodziewanie wysoka. W roku 1997 otwarto Dom Polski wydzierżawiony przez Związek Polaków (Chodkiewicz 1998; Z.D. 1996), w praktyce jednak nie prowadzi on dzisiaj żadnej działalności. Podobnie kształtowała się działalność polskich środowisk w Bielcach. W ro­ ku 1992 zwróciły się one do polskiego ambasadora z prośbą o przysłanie nau­ czyciela języka polskiego. Rok później rozpoczęły się kursy, a w roku 1994 zare- �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 177 jestrowano Stowarzyszenie Dom Polski. Zaczynało ono swoją działalność od po­ szukiwania osób pochodzenia polskiego i małego, dwu-pokojowego mieszkania, w którym odbywały się kursy i spotkania. Dzięki energicznej działalności pre­ zesa - Walerego Bizuta i dyrektor Eleonory Kimakowskiej, liczba członków Stowarzyszenia wyniosła w 1996 roku 400 osób. Obecnie, w zajęciach organi­ zowanych przez Dom Polski uczestniczy około 700 osób. W 1996 roku „Wspól­ nota Polska" zakupiła budynek dla stowarzyszenia i sfinansowała jego remont; do użytku został oddany w roku 1999. Należy jednak pamiętać, że niewiele osób próbuje sformułować szerszy projekt działalności polskich środowisk. Większość jest raczej zainteresowana wysłaniem swoich dzieci do Polski na studia, kolonie letnie lub wyjazdy okolicznościowe (Z.D. 1996). Polacy żyjący w miastach są głównie rosyjskojęzyczni, mieszkańcy wsi po­ sługują się w większości ukraińskim, znajomość języka rumuńskiego jest prak­ tycznie zerowa. Już na początku lat 90-ych rozpoczęto w Mołdawii organizować naukę języka polskiego. W Kiszyniowie, w roku 1999, w szkole nr 37 istniało 8 polskich klas, w których zajęcia prowadziły 4 nauczycielki z Polski i 2 z Moł­ dawii. W klasach I - I V nauka była prowadzona po polsku, natomiast w klasach V - V I I po rosyjsku i rumuńsku. Ogółem, polskiego uczyło się kilkadziesiąt dzieci. Na lekcjach zorganizowanych przez Dom Polski w Bielcach uczy się obecnie około 140 osób. Ponadto nauka języka polskiego odbywa się w Styrczy, Słobodzie Raszkowskiej i Rybnicy. We wszystkich tych ośrodkach lekcje polskiego są przeznaczone dla osób polskiego pochodzenia lub tych, które zamierzają wyjechać do Polski (Cechowska 1999). W ten sposób członkami stowarzyszeń i słuchaczami lekcji polskiego staje się wiele osób o co najmniej wątpliwym polskim pochodzeniu. Zjawisko to można zapewne tłumaczyć faktem, że Polska jest postrzegana w Mołdawii jako kraj Unii Europejskiej {strana Jewrosojuza). Znajomość języka polskiego i działalność w polskich stowarzyszeniach znacznie ułatwiają wyjazd do Polski, np. na studia. Równolegle z rozwojem polskich organizacji w Mołdawii rozszerza swoje wpływy Kościół katolicki. W samych Bielcach liczba parafian zwiększyła się z 60 osób w roku 1990 do ponad 1100 w roku 2001. W roku 1997 w Mołdawii istniało 9 parafii rzymskokatolickich, w Bielcach, Benderach (Tigina), Grigorówce, Kiszyniowie, Krecoai (Kryckoje), Raszkowie, Rybnicy, Słobodzie Rasz­ kowskiej i Styrczy. Ponadto, msze katolickie były odprawiane w 6 parafialnych filiach, w Pierwomajsku, Tyraspolu, Pietropawłówce, Steuczenach, Iwanowce i Ryszkanach. W sumie, w Mołdawii, w roku 1997, było około 4 tys. katolików. Liczba ta pokrywa się w przybliżeniu z liczbą Polaków ze spisu z roku 1989 (Jutrzenka... 2001). Należy jednak pamiętać, że oficjalnie Kościół katolicki nie ma charakteru narodowego, a jego parafianami stają się przedstawiciele wszyst­ kich narodowości w Mołdawii. Zbitka pojęć 'Polak-katolik' nie funkcjonuje w Mołdawii tak silnie, jak np. na Ukrainie; według mieszkańców badanych wsi można być np. Ukraińcem - katolikiem. Trudno ocenić, jaką rolę w zdobywaniu wiernych pełni prowadzona przy koś­ ciołach działalność charytatywna Caritasu, Kolpingu i innych. Z pewnością jest �178 JAROSŁAW DERLICKI ona czynnikiem przyciągającym ludzi do Kościoła, podobnie jak organizowane w parafiach wyjazdy zagraniczne i pielgrzymki. Polacy w Mołdawii, tak jak w całym byłym ZSRR, czują dosyć duże przy­ wiązanie do religii katolickiej, chociaż ich religijność znajduje się pod olbrzy­ mim wpływem prawosławia. Tego typu synkretyzm religijny jest szczególnie widoczny podczas pogrzebów, gdy na cmentarzach urządza się tzw. obiady , a później pominki . Mimo, że parafianie nie znają języka polskiego, domagają się mszy i modlitw po polsku. Ogromnym autorytetem są wśród nich księża z Polski; księża Rumuni lub Polacy z Bukowiny są natomiast przedmiotem lokalnych animozji i sporów (np. w Styrczy). Oskarża się ich zazwyczaj o próby rumunizacji ludności obrządku katolickiego. Niechęć do Rumunów może wyni­ kać ze wspomnień „okupacji rumuńskiej" w XX-leciu międzywojennym oraz współczesnych prób przyłączenia Mołdawii do Rumunii. 3 4 „ODRODZENIE" CZY NARODZINY? Powyższy kontekst historyczny miał przedstawić proces formowania się pol­ skiej diaspory w Mołdawii oraz przemian, przez które przeszła. Polonia mołdaw­ ska, w dawnym swym kształcie i z dawnymi przywódcami oraz sposobami dzia­ łalności przestała funkcjonować wraz z nadejściem władzy radzieckiej. Uważam więc, że obecna działalność środowisk polonijnych jest bardziej tworzeniem nowego typu polskości, niż odradzaniem starego. Tym bardziej, że jest ona budo­ wana w niezwykle dynamicznym świecie przemian, nie opierającym się już na ciągłości kultur czy tożsamości, przy użyciu nowych mediów i symboli (Clifford 2000, s. 5-31). Organizacje polonijne mają obecnie dostęp do internetu, własnej prasy, rozwijają stacje radiowe czy też prowadzą audycje telewizyjne. Uważam, że okres władzy radzieckiej przerwał ciągłość i kontakt z polską kulturą i tożsamością. Zasymilowani Polacy stali się w dużej mierze Ukraińcami lub Rosjanami, znacznie rzadziej Mołdawianami. W ZSRR, nieprzychylnie na­ stawionym do Polaków, trudno było manifestować swoją polskość, szczególnie kiedy ojciec był Rosjaninem, dziadek też, drugi dziadek Mołdawianinem, babcia Polką, druga Ukrainką, a matka Mołdawianką. Paradoksalnie, wiele osób o tego typu pochodzeniu manifestuje dzisiaj w Mołdawii swoją polskość, chodząc na zajęcia z języka polskiego, biorąc udział w działalności stowarzyszeń czy stara­ jąc się o wyjazd do Polski (dotyczy to głównie mieszkańców miast). Nie chcę tu dowodzić, że polskość w Mołdawii skończyła się całkowicie wraz z nadejś­ ciem władzy radzieckiej. Bardziej jestem skłonny przychylić się do słów Jamesa Clifforda, że trwanie pośród ruin niesłusznie bywa postrzegane jako upadek. Twierdzi on, że każda asymilowana grupa daje początek czemuś nowemu (Clifford 2000, s. 299-370). A.D. Smith dowodzi z kolei, że grupa może przetrwać zacho3 Po pogrzebie, przy grobie zmarłego odbywa się obiad; także zmarłemu kładzie się symbo­ licznie pewną ilość jedzenia i alkoholu. Na 9, 40 dzień i rocznicę pogrzebu urządza się modlitwy za zmarłego połączone z obiadem. 4 �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 179 wując swoje formy i tradycje, nawet jeśli przejmuje je od obcych. Kończy się nie egzystencja danej grupy, ale jej wyróżników kulturowych (Smith 1996b, s. 96-97). Sądzę, że oba podejścia mogą być słuszne i wcale się nie wykluczają. Zresztą, jak pisze Zygmunt Bauman, obecnie wspólnoty nie muszą się niczym legitymo­ wać, aby być wspólnotą. Wspólnoty można więc poszukiwać na wiele sposobów i w wielu miejscach, a jej tożsamość jest sprawą wolnego przetargu, twórczości i inicjatywy politycznej (Bauman 2000, s. 347-366). Sądzę więc że w warun­ kach nieuregulowanego konfliktu w Naddniestrzu, który zaostrzył stosunki po­ między ludnością rosyjskojęzyczną i Mołdawianami, wiele osób zaczyna poszu­ kiwać polskiej tożsamości i z nią się identyfikować jako z tą najbardziej neutralną i bezpieczną. Zresztą, dystans kulturowy w stosunku do Mołdawian, ze względu na język czy religię, jest zbyt duży. Z tożsamości słowiańskich - polska wydaje się być najbardziej atrakcyjną, dzięki transformacji gospodarczej, łatwości prze­ kraczania granic zachodniej Europy oraz integracji z nią. Szczególnie młodzi ludzie widzą w Polsce szanse na przyszłość i z nią chcą się utożsamiać. A.D. Smith twierdzi, że do tej pory nie udało się określić wyróżników, dzięki którym trwają grupy etniczne. Nie wskazuje ich konkretnie i precyzyjne, ale pod­ kreśla istotną rolę ciągłości demograficznej i kulturowej. W jego koncepcji, gru­ pa, aby przetrwać, musi zachować „specyficzne elementy etniczne" i ich zawar­ tość (Smith 1996b, s. 96). Autor nie precyzuje ich jednak, sądzę więc, że w dużej mierze mają one charakter intuicyjny. Z pozoru wydawać się może, że Polacy w Mołdawii tych warunków nie spełniają; są przecież mocno zukrainizowani lub zrusyfikowani. Być może jednak wspomniane „specyficzne elementy etniczne" przetrwały - w mniejszym lub większym stopniu w konkretnych, synkretycz­ nych kulturach lokalnych. Nie potrafię precyzyjnie określić tych „elementów" i ich zawartości, jednak intuicyjnie dostrzegam je lub przynajmniej ich część . Stopień ich zachowania sprawia, że podejmuję się próby stopniowania polskiej tożsamości w Mołdawii. Wyróżniam jej dwa bieguny - tożsamość historyczną (związaną z pochodzeniem) i instrumentalną (związaną ze świadomym wybo­ rem). Pierwszy z tych biegunów występuje np. w dwóch polskich wioskach: w Styrczy i Słobodzie Raszkowskiej, drugi zaś - w Kiszyniowie i Bielcach. Wszystkie pozostałe skupiska Polaków mieszczą się, według mnie, bliżej jed­ nego lub drugiego końca osi. Styrcza i Słoboda Raszkowska zawsze były spo­ łecznościami zamkniętymi, w których Polacy stanowili większość. Mimo, że ich mieszkańcy mówią głównie po ukraińsku, to posiadają oni silną świadomość swe­ go pochodzenia, pamiętają o przybyciu swoich przodków na te tereny. W okresie sowieckim posiadali oni liderów, którzy byli jednocześnie bardzo silnymi osobo­ wościami i przywódcami religijnymi. Ten typ tożsamości uważam za tradycyjny i ulegający obecnie modernizacji na rzecz drugiego. Z kolei Polacy z Kiszyniowa i Biele mieszkali w społeczeństwie mniej ortodok­ syjnym, bardziej otwartym na zmiany i mieszanym etnicznie; byli mniejszością. 5 5 Są to według mnie „elementy" typu: funkcjonowanie pewnych polskich powiedzeń, przy­ wiązanie do ziemi, pamięć przybycia przodków do Mołdawii itd. �180 JAROSŁAW DERLICKI W mieście ciężej było zbierać się na modły czy po kryjomu kultywować swoją polskość. To właśnie głównie oni świadomie dokonywali zmian narodowości, aby zapewnić sobie dostęp do edukacji czy kariery zawodowej - w związku z tym wybory tożsamościowe nie są dla nich niczym nowym. Dzięki mieszanemu po­ chodzeniu mogą wybrać dowolną tożsamość występującą w republice. Sądzę, że w najbliższym czasie w Mołdawii zacznie dominować ten typ tożsamości. Warto jeszcze spróbować określić, jakiego rodzaju wspólnotę tworzą współ­ cześnie Polacy w Mołdawii, jeśli nie można ich opisać przy pomocy tradycyj­ nych definicji narodu. Sądzę, że dosyć dobrze przystaje do nich termin „zbioro­ wości etnicznej o kulturze cząstkowej", stworzony przez Antoninę Kłoskowską. Zbiorowość taka wyodrębnia się w opozycji do dominującej kultury i cechuje j ą brak zwartości terytorialnej. W takiej grupie brak jednolitej kultury, ponieważ nie można jej opierać na kontaktach bezpośrednich z powodu rozproszenia przed­ stawicieli. Jeśli nie asymilują się oni całkowicie, to muszą oprzeć swoje poczu­ cie etnicznej odrębności na świadomie uznawanych elementach więzi ideowej oraz szerokiej kategorii symboli grupowych (Kłoskowską 1996, s. 21-32). Taki właśnie charakter wydają się mieć działania środowisk polonijnych w Mołdawii. Ich liderzy tworzą więź ideową z Ojczyzną, ale także z lokalnymi ojczyznami, organizują „imprezy" integrujące polskie środowisko, odwołują się do wspólne­ go pochodzenia, eksponują szereg symboli narodowych i religijnych, takich jak: godło, flaga czy krzyż, wreszcie tworzą tradycje. Wszystkie te czynności mają służyć stworzeniu pewnego uniwersum kulturo­ wego, na którym będzie się opierać identyfikacja etniczna. Polacy w Mołdawii z grupy niejednorodnej będą z czasem stawać się grupą zintegrowaną. W ich przypadku, tak jak w przypadku społeczeństw o kulturze narodowej, formowa­ nie się wspólnoty rozpoczęło się od niewielkiego „jądra społecznego", które swo­ im zasięgiem obejmowało coraz szersze kręgi - jak starałem się to przedstawić w części „Przemiany po roku 1989". Od tego jądra zależy, co wybierze z szeroko rozumianej kultury polskiej i rozpowszechni wśród Polaków w Mołdawii. Treści syntetyzowane przez inteligencję są rozpowszechniane poprzez edukację (język polski, historia Polski, pieśni, tańce ludowe itp.), media (prasa, radio, czasem telewizja), podczas różnego rodzaju świąt, obchodów i imprez okolicznościo­ wych (Kłoskowską 1996, s. 21-44; Znaniecki 1990, s. 44-164). WYNALEZIENIE TRADYCJI Grupy etniczne (ethnie) są wspólnotami historycznymi, ich podstawą są wspólne wspomnienia i doświadczenia. Dla danej grupy autentyczność jej historii nie jest najważniejsza, przede wszystkim liczą się jej cele poetyckie, dydaktycz­ ne i integrujące. Poczucie wspólnej historii łączy pokolenia, każde z nich dodaje własny zestaw doświadczeń, tłumaczy ona także podobieństwa między człon­ kami i przynależność do danej grupy. Jej zadaniem jest pogłębianie poczucia tożsamości. Działacze narodowi wykorzystują przeszłość bardzo selektywnie do swoich celów. Odpowiednio zinterpretowane i udramatyzowane dzieje stają się �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 18 1 wyróżnikiem grupy. Tworzą także romantyczny obraz życia przodków, do którego można się odwołać z poczuciem dumy (Smith 1996b, s. 25). W podobny sposób wykorzystuje się tradycję, z którą kojarzy się powszech­ nie coś starego, wynikającego z zamierzchłej historii. Nie należy jednak zapomi­ nać, że korzenie tradycji są kwestią dyskusyjną, często zostaje ona po prostu wynaleziona - wymyślona i zinstytucjonalizowana. Inteligencja przypisuje jej dawność lub starożytność, aby była akceptowana przez społeczeństwo. Chodzi tu o stworzenie iluzji ciągłości z odpowiednią przeszłością historyczną. Tradycje są dostosowane do nowych sytuacji i wytwarzają własną przeszłość przez swoją powtarzalność. Wynalezione tradycje stają się zestawem praktyk o charakterze symbolicznym lub rytualnym. Ich zadaniem jest wprowadzenie do kultury narodowej określonych wartości i norm zachowania, zakładają więc pewną standaryzację - tworzenie kanonu. Wpisują się zatem w tożsamościową twór­ czość elit (Hobsbawm 1984, s. 1-15). Uważam, że praktycznie cała działalność środowisk polonijnych w Mołdawii ma charakter tworzenia czegoś nowego - nowej historii, tradycji i tożsamości. Z pewnością, współczesne Domy Polskie (w Bielcach i Kiszyniowie) nawiązują do tradycji z początku X X wieku. Ich istnienie i działalność uzasadnia się jako coś starego i odwiecznego. W ten sposób stają się one oparciem dla tożsamości - tworzą wspomnianą wyżej iluzję ciągłości historycznej. Podobny zresztą charakter mają wszystkie polskie stowarzyszenia i organizacje, nawiązujące do tradycji XIX-wiecznych towarzystw. Powoływanie instytucji, które są od­ powiednikami istniejących w przeszłości, doskonale wpisuje się w paradygmat „odrodzenia" czyli powrotu do „dawnego" stanu. Tradycję wynajduje się także poprzez inne formy działalności, takie jak: organizacja lekcji polskiego, zakładanie bibliotek, tworzenie zespołów tańca i pieśni, coroczne pielgrzymki i kolonie w Polsce oraz różnego rodzaju święta okolicznościowe, takie jak obchody rocznic założenia parafii, stowarzyszeń czy święta Konstytucji (3 maja) lub Niepodległości (11 listopada). W okresie sowieckim w Mołdawii zabrakło elit, które mogłyby podtrzymywać tego typu działalność. Zresztą takie inicjatywy, nie spotykały się ze zrozumieniem ze stro­ ny władz, ponieważ podważały koncepcję stapiania się kultur w jedyną „właści­ wą" - sowiecką. Tak więc, dzisiejsze „wskrzeszanie" tradycji przedwojennych, a tak przynajmniej rozumieją to środowiska polonijne w Mołdawii, jest po prostu ich tworzeniem od nowa. Jedną z ciekawszych form działalności Domu Polskiego w Bielcach jest wydawanie Jutrzenki. Pisma Polaków w Mołdawii, które także w specyficzny sposób współtworzy tradycje i polską tożsamość w republice. Można tu nawet mówić o tworzeniu szerszej, w zasadzie światowej tradycji i tożsamości polonij­ nej, sterowanej poniekąd z Polski. W czasopiśmie publikuje się informacje o przebiegu i wynikach tzw. „Poloniad", czyli polonijnych konkursów wiedzy o Polsce. Przy okazji, warto przytoczyć ich oficjalnie sformułowane cele: „Poloniady integrują młodzież polską zza granicy z Macierzą i krajem zamieszka­ nia, zwiększają aktywność kulturalną i społeczną środowisk Młodej Polonii, �182 JAROSŁAW DERLICKI rozbudzają dumę z osiągnięć naukowych, kulturalnych i społecznych Polaków w świecie", a więc kształtują tożsamość młodego pokolenia (Jutrzenka... 1998, s. 9). Pismo publikuje ponadto sprawozdania z realizacji imprez okolicznościo­ wych, takich jak np. wieczorki chopinowskie, oraz szerszych projektów - np. roku mickiewiczowskiego (Jutrzenka... 1999, s. 3). Jutrzenka jest pismem, które „odzwierciedla życie stowarzyszenia [Domu Polskiego w Bielcach - przyp. J.D.] i działalność, codzienne problemy i radości" (Jutrzenka... 1999a). Wydawane jest co miesiąc po polsku i rosyjsku, w liczbie 150 egzemplarzy, od roku 1996. Oprócz treści ogólno-polonijnych przekazuje także te bardziej lokalne, związane np. z obchodami nocy świętojańskiej, wizyty pod pomnikiem hetmana Żółkiewskiego we wsi Bieriozowka czy obchodów 100-lecia Styrczy. Oprócz stałych rubryk, takich jak „Sylwetki władców Polski" czy „Poradnik domowy", znaleźć można w Jutrzence artykuły o historii Pola­ ków w Mołdawii, ich stowarzyszeń czy parafii rzymskokatolickich. Praktycznie każdy taki artykuł zaczyna się od zdania typu: „Bielce to miasto, w którym od kilku wieków żyją Polacy..." lub nawiązującego do erygowania parafii w Biel­ cach w roku 1828 (Jutrzenka... 1998; 1999a; 1999b; 2000; 2001). W ten sposób, poprzez treści przekazywane środowisku polskiemu, tworzy się wspomnianą już iluzję ciągłości historycznej i kulturowej oraz uzasadnia trwanie polskości i jej rozwój. Gdyby w tej chwili zabrakło wszystkich opisa­ nych powyżej form działalności, mniejszość polska odczułaby ogromną pustkę i zostałaby zmuszona do poszukiwania nowej lub nowych tożsamości, tym bardziej, że znajdują się one w zasięgu ręki (ukraińska, rosyjska lub mołdawska). PODSUMOWANIE W pierwszej części artykułu starałem się przedstawić historię kształtowania się Polonii w Mołdawii oraz przemian, jakie przechodziła ona w okresie radziec­ kim i po nim. W czasach ZSRR utraciła ona znaczną część ciągłości kulturowej z Polonią przedwojenną, w znaczny sposób uległa także asymilacji (głównie ukrainizacji lub rusyfikacji) i wynarodowieniu. Dlatego też uważam, że obecnie w Mołdawii tworzony jest nowy typ polskości, a nie „odradzany" stary. Polacy zaczynają tworzyć nowy rodzaj wspólnoty. Współcześni badacze przedmiotu wskazują na istnienie wspólnot symbolicznych lub wyobrażonych, których od­ rębność sprowadza się do samoidentyfikacji i subiektywnego wyróżnienia na podstawie niekiedy kilku symbolicznych cech lub wartości (Babiński 1998, s. 58). Taki właśnie charakter wydaje się mieć polska wspólnota w Mołdawii. Kultura i tożsamość nie muszą sięgać „korzeniami poletka przodków; żyją dzięki zapyleniu, dzięki przeszczepieniu". Stąd, członkowie społeczeństwa mie­ szanego etnicznie mogą utożsamiać się z dowolnymi kulturami, znajdującymi się na danym obszarze. Zdają sobie z tego sprawę, także autorzy piszący o Polo­ nii, wspominając, że „pozostali [Polacy w Mołdawii - przyp. J.D.] w dalszym ciągu czekają na wynik walki o „rząd dusz" (Grzeszczuk 1999, s. 18). Słowa te �NARODZINY CZY ODRODZENIE? POLSKA TOŻSAMOŚĆ W MOŁDAWII 183 sugerują, że odnalezienie 'polskiej tożsamości' jest postrzegane w kategoriach: „zbawienia - potępienia". W takim ujęciu jest działaniem zaplanowanym i skie­ rowanym na poszukiwanie tożsamości, a nie posiadanie jej niejako naturalnie. Jednocześnie budowanie tożsamości to proces niezwykle twórczy, poszcze­ gólne treści są wybierane selektywnie i układane w całość. Lokalne grupy przed­ stawiają swoją kulturę ze zgromadzonych na nowo przeszłości (nowej interpre­ tacji historii), używając obcych (nie tradycyjnych) mediów, symboli i języków (Clifford 2000, 22-23). Wszystkie te zabiegi mają na celu zapewnienie kultu­ rowej odrębności grupy, jej zachowanie w odmiennym kształcie, a więc mo­ dernizację. Powyżej starałem się przedstawić i zinterpretować pewne elementy i sposoby tworzenia nowego typu polskości w Mołdawii. LITERATURA Administratura... 1997, Administratura Apostolica de Moldova. Anuar, Kiszyniów, Sic! B a b i ń s k i G. 1998, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Kraków, Nomos. B a u m a n Z. 2000, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa, Sic! C e c h o w s k a D. 1999, Szkoła polska w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 20. C h o d k i e w i c z A. 1998, Otwarcie Domu Polskiego w Kiszyniowie, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, s. 9-10. C l i f f o r d J. 2000, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa, Wydawnictwo KR. D e m e 1 J. 1986, Historia Rumunii, Wrocław, Ossolineum. E b e r h a r d t P. 1998, Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej w republice mołdawskiej, Czasopismo Geograficzne, nr 3-4, s. 249-259. G r z e s z c z u k A. 1999, Polacy w Mołdawii, cz. I I , Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Pol­ ska, nr 6, s. 16-18. H o b s b a w m E. 1984, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge, Cambridge University Press, s. 1-15. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, War­ szawa-Wrocław, PWN. Jutrzenka...1998, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 11. - 1999a, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 19. - 1999b, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 20. - 2000, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (27). - 2001, Jutrzenka. Pismo Polaków w Mołdawii, nr 5 (38). K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „ kościelnych " Polaków. Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K K 1993, Informacja o Naddniestrzu i Mołdawii, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, t. I I , z. 2(3), s. 217-222. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnistwo Naukowe PWN. K u c z y ń s k i A. 1972, Syberyjskie szlaki, Wrocław, Ossolineum. - 1998, Syberia. 400 lat polskiej diaspory, Wrocław, Atla 2. M e l l e r A. 2002, Tożsamość etniczna Polaków besarabskich, praca magisterska złożona w Archi­ wum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Nomos. RB. 1993, Polacy w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 22, s. 2-3. �184 JAROSŁAW DERLICKI Polacy... 1995a, Polacy w Mołdawii, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubelski Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". - 1995b, Polacy w Moldowie mówią o sobie, E. Walewander (red.), Lublin, Oddział Lubel­ ski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska". S m i t h A . D . 1996a, Culture, Community and Territory: the Politics of Ethnicity and Nationa­ lism, International Affairs, t. 72, z. 3, s. 445-458. - 1996b, The Ethnic Origins of Nations, Oxford, Oxford University Press. S t r a c h o t a K . 2002, Mołdawia, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich 2001, Warszawa. S z y n k i e w i c z S. 1996, Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 237- 252. Wielka... 2000, Wielka Syberia małych narodów, E. Nowicka (red.), Warszawa, Nomos. Z.D. 1996, Organizacje polonijne w Mołdawii, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 5 (47), s. 12-13. Z n a n i e c k i F. 1990, Współczesne narody, Warszawa, PWN. JAROSŁAW DERLICKI A BIRTH OR REVIVAL? POLISH IDENTITY I N MOLDOVA Summary In the USSR Polish minority in Moldova has lost much of its cultural continuity due to the assimilation. After 1991 Polish intellectuals in Moldova have started so-called process of national revival, but author believes that a new type of Polish identity is being created. Poles in Moldova become a new type of community, as authors point out the existence of symbolic or imagined communities, whose separateness comes down to self identification and subjective differentiation on the basis of sometimes just a few symbolic features. In contemporary concepts, culture and identity don't have to be carried out from one generation to another. They live owing to pollination and transplantation. That's why members of multi-ethnic society can link to and create cultures and identities which ever they want. This is the case of Poles in Moldova, who are mainly of the mixed ethnic descent (Ukrainian, Russian and Moldovan). They choose Polish identity in order to go to Poland to study, to work, for summer vacations, etc. The whole culture and identity of Polish minority in Moldova are created by organizing Polish societies, schools, folk groups, press, radio and also by Catholic Church. Contents of wider Polish national culture are being selectively picked and synthesized by leaders and then distributed by various kinds of medias. J.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dfc26f6fd3fd59dad3af83e4602d7cf.pdf 3af162a2433c309090137488bb5531d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5653 Title A name given to the resource Obowiązek odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.105 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Obowiązek odwiedzania położnicy: 1 - jest formą obowiązującą, 2 - jest formą bliżej niesprecyzowaną (zob. komentarz), 3 - nie ma obowiązku odwiedzania, 4 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? a) Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05cbb987651ddc42d46813a104c9365c.pdf d05074a49b22f2159a516d399216b8ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6061 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5652 Title A name given to the resource Zwyczaj odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.104 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Zwyczaj odwiedzania położnicy: 1 - jest znany, 2 - był znany w przeszlos'ci, 3 - brak tradycji wy­ stępowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 4 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/025cb17dd3804766dccfbf67d574a9d8.pdf 01a2306dd7a4f4fdf6433e3d3607e710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6064 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5655 Title A name given to the resource Osoby odwiedzające położnicę, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.118 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby niespokrewnione, w tym: 1 - sąsiadki, 2 - najbliższe sąsiadki, 3 - kobiety (ogólnie), 4 - znajomi, przyjaciele, koleżanki, 5 - sąsiedzi (w tym najbliżsi - 8.13.X, 27.16.VIII, 30.13.XII, 35.32.XIV), 6 - mężczyźni, 7 - dowolne osoby (odwiedza “kto chce”), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 3), 9 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek małymi pustymi kółkami zaznaczono również większe miasta. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7107a7d336df136c9e02cb3efd74edbc.pdf 607d0bb343ab043a3b9021afcefa7677 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6063 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5654 Title A name given to the resource Osoby odwiedzające położnicę, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.114 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby spokrewnione, najczęs'ciej: 1 - rodzina, krewni, 2 - najbliższa rodzina, 3 - kobiety z rodziny (np. matka, teściowa, siostra), 4 - mężczyźni z rodziny (np. brat), 5 - inne od­ powiedzi (zob. mapa 4), 6 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? a) Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? �