https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35ddf0e908cf1dda2a0742df31d9ecb6.pdf b6447e2bb444561e88317787ff4b9279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource twórcy ludowi garncarstwo ludowe Dudziewicz, Wawrzyniec - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4093 Title A name given to the resource Wawrzyniec Dudziewicz, nauczyciel i garncarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4 s.231-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O Ewa Fryś — Pietraszkowa WAWRZYNIEC DUDZIEWICZ, NAUCZYCIEL I GARNCARZ Dudziewicz — nauczyciel wiejski, a okresowo t a k ż e garncarz, introligator, d o k u m e n t a l i s t a , po trosze r ó w n i e ż pisarz i poeta — b y l posta,cią n i e c o d z i e n n ą w ś r ó d s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej miasteczkowej X I X - w i e c z n e j połowę życia, pamięć Galicji. W o nim i mało­ Zalasie, gdzie s p ę d z i ł r przetrw ala do naszych czasów. bił się znacznego m a j ą t k u i a u t o r y t e t u , „ j e ź d z i ł c z w ó r k ą k o n i . a nawiedzającą go księżnę Lubomirską 1 0 wspaniale ugościł" , b o w i e m w d o m u n a l e ż ą c y m n i e g d y ś do t e g o ż M o t k a o s i a d ł ; w k a ż ­ d y m razie p o s t a n o w i ł z a j ą ć się garncarstwem p r a k t y c z n i e . Na p r z e ł o m i e 1860/61 r. p o d j ą ł p r o d u k c j ę g a r n c a r s k ą we wdasnym Sam Dudziewicz s t a r a ł się w y r a ź n i e p o z o s t a w i ć po sobie t r w a ł e warsztacie,"... do k t ó r e g o d o c h r a p a ł się k a p i t a ł o m ś l a d y , u m i e s z c z a j ą c f r a g m e n t y swego ż y c i o r y s u w r o z m a i t y c h , ze s p r z e d a ż y swoich z a s o b ó w dawniejszych, 80 z ł o t y c h polskich d o ś ć nieoczekiwanych miejscach, m . i n . na wklejce do wynoszącym nika, za ramą swego p o r t r e t u , na wyrobach modlitew­ ceramicznych. U ł a t w i a ł o to stosunkowo p e ł n ą r e k o n s t r u k c j ę jego b i o g r a f i i . i pomocą przyjaciela to m o r a l n ą , pozostałym to pieniężną; obeznawszy się ze swojem z a t r u d n i e n i e m p o s t a n o w i ą z e b r a ć słow­ n i k garncarski, to jest z b i ó r w y r a z ó w p o m i ę d z y l u d o m garncars­ Syn S t a n i s ł a w a D u d y , w ł o ś c i a n i u a z P ł o k pod Chrzanowem, 1 1 k i m u ż y w a n y c h " . Tekst korespodencji w warszawskiej „ G a z e c i e urodzony 19 maja 1822 г., o t r z y m a ł t r z y i m i o n a : W a w r z y n i e c — P o l s k i e j " , p r z e d r u k o w a n y przez k r a k o w s k i Piotr — Jan p o c h o d z ą p o w y ż s z e u r y w k i , m a charakter i n f o r m a c y j n y , Nepomucen, co b y ł o na wsi w o w y c h czasach zja­ wieniom chrzestni zapisani zostali miejscowy proboszcz (po k t ó r y m chłopiec m ó g ł on b y ć p r z y g o t o w a n y przez samego Dudziewioza,, o t r z y m a ł pierwsze i m i ę ) , organista oraz kobieta n i e o k r e ś l o n e g o z r e s z t ą wielokrotnie pow oluje się n a ń w i n s k r y p c j a c h umieszcza­ bliżej stanu, bardzo jednak szanowana we wsi, m a t k a chrzestna n y c h na swoich wyroba,ch. 1 że który Według wspomnień w n u c z k i — Dudziewicz nie opanował t e c h n i k i r z e m i o s ł a garncarskiego: w swojej p r a c o w n i z a t r u d n i a ł r ojciec W a w r z y ń c a . W przypuszczenie, T licznych dzieci — zwdaszcza ze d w o r u . Ś w i a d c z y ł o b y to o d u ż y m wójta Nasuwa, się którego z zabar­ wiskiem dość r z a d k i m . W k s i ę d z e m e t r y k a l n e j j a k o jogo rodzice p o w a ż a n i u , j a k i m cieszył się w P ł o k a c h p e ł n i ą c y u r z ą d nieco r e k l a m o w y m . „Czas", z 7 c z e l a d n i k ó w , o c z y m jest m o w a w n a s t ę p n e j korespondencji do 1839 г., po w s t ę p n e j nauce w krakowskiej „technice" r (szkoła techniczna), a w cześniej zapewne i w wiejskiej szkółce, 12 ,,Gaz3ty P o l s k i e j " . Sam bieniem w y r o b ó w z a j m o w a ł się przede w s z y s t k i m zdo­ i pracami organizacyjnymi. Nic udało się 15-lotni W a w r z y n i e c w p i s a ł się do I klasy g i m n a z j u m św. A n n y u s t a l i ć , j a k d ł u g o t r w a ł a d z i a ł a l n o ś ć jego garncarskiej „ w y r o b n i " , w K r a k o w i e j a k o D u d a alias Dudziewicz, u s z l a c h e t n i a j ą c swojo b o w i e m w Zalasie n i k t j u ż jej nazwisko podobnie j a k i i n n i jego ó w c z e ś n i k o l e d z y : A n d r z e j Ciapa jednak b y ł to bardzo krótki nie p a m i ę t a . okres, Prawdopodobnie gdyż z zachowanych alias Czapski z R ą c z n e j , czy J a n Bekas alias B e k a s i ń s k i . Dudzie­ w y r o b ó w Dudziewicza, s k r u p u l a t n i e sygnowanych i d a t o w a n y c h , wicz. p o c z ą t k o w o u t r z y m y w a n y przez r o d z i c ó w , w w y ż s z y c h kla­ t y l k o jeden dzban pochodzi z 1860 r „ wszystkie p o z o s t a ł o z 1861 r. 2 sach sam j u ż z a r o b k o w a ł u d z i e l a j ą c l e k c j i , co b y ć m o ż e spowo­ 3 d o w a ł o pewno zahamowanie jego p o s t ę p ó w w n a u c e . Po u k o ń ­ Z e s p ó l ton s k ł a d a się z 2 d z b a n k ó w i 6 puszek na tytoń, z czego 7 n a c z y ń znajdujo się w M u z e u m N a r o d o w y m w K r a k o w i e czeniu g i m n a z j u m z d o b r y m w y n i k i e m , w 1844 r. z a p i s a ł się na I (z z a s o b ó w dawnego M u z e u m P r z e m y s ł o w e g o ) , -a j e d n a puszka kurs filozofii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , k t ó r y p o w t a r z a ł w w zbiorach p r y w a t n y c h doc. Franciszka K o t u l i . Wszystkie w y k o ­ 4 1 3 n a s t ę p n y m r o k u a k a d e m i c k i m — 1845/46 , po c z y m studia po­ nane są z b i a ł a w o - k r e m o w e j (po w y p a l e n i u ) „ g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , rzucił „ z e zbiegu r ó ż n y c h okoliczności, n a s t ę p n i e b y ł j a k a znajduje się w okolicy z a m k u nauczy­ 5 » T e n c z y n « w dobrach hr. cielem p u b l i c z n y m w okolicach K r a k o w a przez 14 l a t . . . " . Przy­ A d . P o t o c k i e g o " . Ś c i a n k i d z b a n k ó w i d w ó c h puszek p o k r y t e są c z y n y rezygnacji ze s t u d i ó w nie u d a ł o się u s t a l i ć , w k a ż d y m razie c a ł k o w i c i e lub częściowo p r z e j r z y s t ą g l a z u r ą o ł o w i o w ą o ż ó ł t a w y m nie m i a ł a ona z w i ą z k u z w y p a d k a m i rewolucji krakowskiej, jeżeli zabarwieniu. D z b a n y o e s o w a t y m p r o f i l u , z j a j o w a t y m , mocno w o p i n i i p o l i c j i , wydarioj w t y m czasie, c z y t a m y , iż Dudziewicz w y p u k ł y m b r z n ś c e m i r o z c h y l a j ą c ą się k u g ó r z e s z y j k ą nawią­ „pod ż a d n y m względem politycznym zują ani p o l i c y j n y m do odpo­ w i e d z i a l n o ś c i p o c i ą g a n y nie b y l i z a s ł u g u j e na k o n d u i t ę nienagan­ 6 n ą " . Dudziewicz uczy] w s z k ó ł k a c h p a r a f i a l n y c h w p o b l i ż u Chrza­ nowa, kolejno w R u d a w i e (1846—47), Pisarach (1848—53), K r z e ­ 7 14 do kształtu dzbanka charakterystycznego dla garncarskich w Chrzanowskiem (Alwernia, Zalas, Brodla,, Chrza­ n ó w ) . W i ę k s z y dzban ( i l . 2) g l a z u r o w a n y jest w całości, mniejszy ( i l . 3) — t y l k o w e w n ą t r z , a jogo z e w n ę t r z n a powierzchnia jest szowicach (1855), a od 15 lutego 1856 r. w Zalasie , gdzie po­ starannie, g ł a d k o wypolerowana, podobnie j a k na s t a n o w i ł osiedlić się na stale. W t y m okresie ożenił się b o w i e m czterech puszkach. z K a t a r z y n ą Szew^czykówną, n i a ń k ą czy o p i e k u n k ą dzieci Po­ t o c k i c h z Krzeszowic, a w 1858 r. z a k u p i ł w Zalasie dom z placem 8 dla nowo z a ł o ż o n e j r o d z i n y . W 1860 r. Dudziewicz z posady ośrodków pozostałych Puszki na t y t o ń są d o ś ć z r ó ż n i c o w a n e w formie. Są to b ą d ź cylindryczne pojemniki o całkiem pionowych ( i l . 12), lekko w k l ę s ł y c h ( i l . 7), w z g l ę d n i e u w y p u k l o n y c h ś c i a n k a c h , na szer­ nauczycielskiej"... z o s t a ł w y r u g o w a n y z p o w o d ó w nie rzucają­ szej podstawie o profilowanej cych cienia na jogo m o r a l n o ś ć ' ani na p e ł n i e n i e p r z e j ę t y c h obowiąz­ przewężoną k ó w . Na, nauczycielstwie z a s ł u ż y ł się tern p r ó c z Prawie wszystkie zaopatrzone s ą w szczelnie p r z y l e g a j ą c e , p ł a s k i e wykonywania stopkę k r a w ę d z i , b ą d ź t e ż przez nieco przypominają kształtem puchar ( i l . 4). g ł ó w n e g o zawodu swego, żc w d w ó c h miejscach w ł a s n y m zacho­ p o k r y w k i z g u z k o w a t y m u c h w y t e m . Ze w z g l ę d u na dem i n a k ł a d e m z a ł o ż y ł ogrody i sady p r z y s z k o ł a c h . P r z y s ł u ż y ł r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o t r u d n o s t w i e r d z i ć , czy p o j e m n i k i się i t e m , żc n a p i s a ł p r z y s t ę p n e dla l u d u dzieło o ogrodach i ogro- p o w i ą z a n e z f o r m a m i w y r a b i a n y m i w Zalasie lub okolicy, w y d a ­ d o w i n a c h , najpowszechniej je się j e d n a k , że z o s t a ł y one wprowadzone przez Dudziewicza. używanych, o ich uprawie, pożyt­ brak mate­ te były 9 kach i t d . " Oprócz wymienionych wyrobów W Zalasie z e t k n ą ł się Dudziewicz z w i e l k i m o ś r o d k i e m garn­ carskim, którego podobnie d u ż e bogate tradycje w y w a r ł y wrażenie. Być może na zasugerował nim prawdo­ się również k a r i e r ą X V T I I - w i e c z n o g o garncarza-kmiecia M o t k a , k t ó r y doro­ w pracowni Dudziewicza p o w s t a ł y r ó w n i e ż ,, g a r n k i , garczki, k u b k i , doniczki, r y n k i , ma1 5 k u t r y " , przy czym k u b k i m i a ł y formę szklanki, kształt innych n a c z y ń nie jest znany. W p o w o ł y w a n e j j u ż korespondencji pod­ k r e ś l a n o , że „ g a r n k i Dudziewicza s ą mocniejsze od zwykłych 231 �П . 1. J ó z e f G ą s i o r o w s k i , Wawrzyniec Dudziewicz, 13,5 cm. 1844 r. g l i n i a n y c h , przez l u d nasz t y l k o t u i ó w d z i e (czasem nie w i e d z i e ć o l . / t e k t u r a , w y m . 17 X k t ó r ą u m i e s z c z a ł w r ó ż n y c h , na ogół w i d o c z n y c h miejscach na gdzie) w y r a b i a n y c h . N a t a r g a c h nie zawsze ich m o ż n a d o s t a ć " . p o s z c z e g ó l n y c h w y r o b a c h , u z u p e ł n i a j ą c j ą czasem d o d a t k o w y m i Prawdopodobnie wszystkie te w y r o b y informacjami, n p . „ o d z a m k u T e n c z y n o d l . 1/4 m i l i na p o ł u d n . " 1 6 g l i n y o g n i o t r w a ł e j , podczas gdy b y ł y w y k o n a n e z białej garncarze w Zalasie używali p r z e w a ż n i e zwyczajnej g l i n y garncarskiej, czerwonej po wypale. Przede w s z y s t k i m j e d n a k w y r o b y D u d z i e w i c z a r ó ż n i ł y się czy „ o d K r a k o w a m i l 3 1/2 k t o t e m u nie wierzy niechaj prze­ mierzy". Ponadto Dudziewicz zwyczaj które swych umieszczał zazwy­ s k ł a d a ł y się t e k s t y i r y s u n k i czaj na dnach puszek i na w e w n ę t r z n e j stronie ucha d z b a n k ó w . jeszcze i nazwiskiem, podpisywania wyrobów r y t e na nie w y s c h n i ę t e j imieniem miał od t r a d y c y j n y c h dla tego o ś r o d k a o r y g i n a l n ą d e k o r a c j ą , na k t ó r ą D b a ł p r z y t y m , a b y k a ż d y zainteresowany z n a l a z ł t e n podpis, powierzchni. N i e k t ó r e r y s u n k i i f r a g m e n t y t e k s t ó w b y w a ł y podkolorowane zwracając n a ń u w a g ę napisami na brzegach ucha, w rodzaju f a r b k a m i w o d n y m i j u ż na w y p a l o n y m n a c z y n i u . Dudziewicz za­ „ g a r n c a r z w i e l k i m zuchem, bo siedzi pod u c h e m " , „ c h o ć b r a t k u m i e r z a ł w p r z y s z ł o ś c i u d o s k o n a l i ć k o l o r y s t y k ę swych w y r o b ó w siedzisz w k ą c i e , z n a j d ą c i ę " albo t e ż „jeśli pan B ó g d o p o m o ż e , i „ t e r a ź n i e j s z y kolor d z b a n k ó w na inne ś l a c h e t n i e j s z e k o l o r y za­ garncarz spod ucha w y j ś ć m o ż e " ( w z g l ę d n i e „ p r a c u j a p r o ś w po­ W ś r ó d r y s u n k ó w najczęściej p o w t a r z a ł się herb K r a k o w a , N a dnach n a c z y . i u m i e s z c z a ł ponadto u r y w k i w ł a s n y c h d a n y c h korze, B ó g spod ucha w y j ś ć p o m o ż e " ) . 1 7 mienić" . odciskany stemplem. Wprawdzie Dudziewicz „ c h c i a ł b y herby u m i e s z c z a ć w s z y s t k i c h miast polskich, ale za cóż m u je k t o nary­ suje? a n i e ł a t w o ich t e ż t a m 1 8 dzić" . Na którego ,,dosłowny biednemu w i e d z i e ć , a nawet w y ś l e ­ dzbanie przeznaczonym dla hrabicza odpis" przytoczony został Potockiego, poniżej, obok biograficznych, a nawet — w p i ę c i u w y p a d k a c h — o d n o ś n i k do p o ś w i ę c o n e g o m u a r t y k u l i k u w „ C z a s i e " ( i l . 11). O t y m , j a k w i e l k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł Dudziewicz do swoich dzieł, ś w i a d c z y r ó w n i e ż kolejne numerowanie n i e k t ó r y c h w y r o b ó w , w c z y m w z o r o w a ł się prawdopodobnie na jego praktyce ł n r b u K r a k o w a z n a j d o w a ł y się t a k ż e h e r b y szlacheckie. Z i n n y c h s ł y n n y c h m a n u f a k t u r . D w i e puszki w M u z e u m N a r o d o w y m zao­ k o m p o z y c j i — na m n i e j s z y m d z b a n k u z M u z e u m Narodowego, patrzone n a z w a n y m przez a u t o r a „ ł z a l n i c a l u b t e ż p o p i e l n i c a " w y s t ę p u j e Potockiego b y ł pierwszym t a k bogato z d o b i o n y m , ale 150 z kolei orzeł polski d z b a n k i e m z nowej p r a c o w n i . R ó w n i e ż „ d o s ł o w n y o d p i s " z tego z krzyżem i gałązką ( i l . 3). P o d o b n y emblemat są w numery a dzban u r o d z i n o w y dzbana, zaś — złamany f o r m y , a p o n a d t o zestawienia liczbowe zamieszczonych wierszy, męczeńską i koroną cierniową, ( i l . 5). E m b l e m a t y to, w y k o n a n e o d r ę c z n i e , w y s t ę p u j ą czasem w o t o k u z gwiazdek, o d c i ś n i ę t y c h stempelkiem. S t e m p e l k ó w t a k i c h Dudziewicz m i a ł k i l k a , p o n a d t o systematycznie u ż y w a ł p i e c z ą t k i firmowej 232 z t e k s t e m : , , W y r ó b w Zalasie pod L . 98 — 1 9 1861" , poza t e k s t a m i t a k ż e d o k ł a d n e dla umieszczony z o s t a ł na jednej z puszek na t y t o ń ( i l . 9), na drugiej krzyż z palmą zawierający 398 i 422, pomiary w y r a z ó w , a nawet l i t e r jest dowodem, j a k bardzo p r a g n ą ł D u ­ dziewicz u t r w a l i ć s w ą t w ó r c z o ś ć . R y t e napisy, w y k o n a n e s t a r a n n y m , r ó w n y m p i s m e m , uzu­ p e ł n i a n e kaligraficznymi zdobnikami, stanowiły p o d s t a w o w ą de- �k o r a c j ę w y r o b ó w Dudziewicza. „ Z napisem spieszno nie idzie, bo dwa k t ó ż m u na wsi p o m o ż e . K o ł o jednego dzbanka d z i e ń czasem stra­ 0 t y m d z i ś nie m y ś l ę wcale w i . Cóż m a r o b i ć w biedzie i p r z y nodze chorej I " — t y m i s ł o w a m i k o m e n t o w a ł , , p . R . " , korespondent „ G a z e t y P o l s k i e j " , t e k s t y na­ r a z y serce nie pęknie lecz spokojnie L u l k ę p a l ę . 8 T a k i p o k a ż e ogromnego zucha d e s ł a n e na p r o ś b ę r e d a k c j i (samego Kraszewskiego?) ... „ a b y dla, co wszystek z L u l k i d y m w c i ą g n i e do brzucha p r ó b y coś z t y c h n a p i s ó w na garnkach i dzbankach Dudziewicza na to z a ś p i w k a z p ó l w i a d r a w y g o l i 2 0 chciał p r z y t o c z y ć " . D z i ę k i n i e m u gazeta t a z a m i e ś c i ł a dwa a p o t e m z brzucha puszcza d y m p o w o l i . p e ł n o zestawy t e k s t ó w z d z b a n ó w oraz 5 sentencji, k t ó r y m i opa­ T u r ó w n i e ż m i e s z c z ą się d w a t e k s t y n a w i ą z u j ą c e trzone b y ł y k u b k i Dudziewicza. Ł ą c z n i e dysponujemy k o m p l e ­ piosenek: tnymi 2 1 t e k s t a m i z б d z b a n ó w , 6 puszek na t y t o ń i б k u b k ó w . 9 „ T e napisy w g ł ę b i a n e , s ą to po części r ó ż n e wierszyki daw­ K t o co ranek w o d y dzbanek na czczo z ź r ó d ł a pije, t e n jest z d r o w y , m ą d r e j g ł o w y , a ż do ś m i e r c i n y c h facecyj naszych. Z t y c h n a c z y ń najciekawsze s ą d z b a n k i , bo 2 2 tego ł u p u . . . c u p u . . . ł u p u . . . bardzo z r ó ż n i c o w a n a , s k ł a d a j ą się na nie f r a g m e n t y p i e ś n i p a t r i o ­ V i v a t v e l R e q u i e . . . (:scat i n pace:) 10 Ż e b y ś c i e p o z n a l i prawego Polaka p r z y s ł o w i a i powiedzonka, a t a k ż e dedykacje i t e k s t y okoliczno­ Będę wam tańcując śpiewał K r a k o w i a k a : ściowe. Zaczynam od tego k o c h a j m y się stale Przebaczajmy Poniewa,ż dzbany w zamierzeniu w y k o n a w c y s ł u ż y ć m i a ł y sobie, n i k t nie jest bez ale N i k t nie jest bez ale, wszyscy w a d y m a m y przede w s z y s t k i m na wino i m i ó d , n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą na nich t e k s t y „ s t o s o w a n e " dla t o w a r z y s k i c h z e b r a ń . D w u k r o t n i e poja­ 1 s ł o ń c e m a skazy i k s i ę ż y c m a p l a m y . w i a się n p . wiersz, k t ó r e g o co najmniej pierwsza część zaczerp­ D r u g a , obszerna grupa u t w o r ó w n i ę t a z o s t a ł a z Wincentego P o l a : d o t y c z y t r a d y c j i i cech n a r o d o w y c h , spraw w i a r y i t p . : 1 11 H e j B r a c i a k o c h a j m y się m a charakter na p o w i a s t k ę b r z ą k n i e m k i e d y s p i ć się to j a k bela s ł a w i ą c polski r ó d , barską kiedy p o i ć t o przyjaciela w ó w czas s t a r y wre j a k z m i o d u , g d y p o m a , g a ć , to sowicie woła wnuczkę „nalej m i o d u ! " a j a k b i ć to n a l e ż y c i e . b o ć to polski miód! A cóż w świecie n a d m i ó d polski ? K i e d y pościć to na sucho n a d korci s t a r y , snop p o d o l s k i ? a j a k p a l n ą ć to j u ż w ucho i n a d polski ś p i e w ?... B i j się nie b ó j s i ę . . . nad kraj wolny, własną niwę, b r o ń s i ę . . . nie daj s i ę . . . i te P o l k i czarnobrywe, K i e d y r ą b n ą ć to przez ł e b i t ę p o l s k ą krew ?... j a k b y stchórzyć toś już kiep. B o to straszne s ą d y B o ż e ! . . . Również dwukrotnie u ż y t o fragmentu p i e ś n i : ,') poważniejszy, Nie raz z dziadem w puchar dziarsko, i za s z y j ę ś c i s k a j m y się 2 i k r e w L a c k a cuda m o ż e , W e s o ł o B r a c i a wesoło jest i w ś p i e w i e j a d . . . pochwyćcie duże puchary, „ J e s z c z e Polska nie z g i n ę ł a " . . . dzban p e ł n y otoczcie w k o ł o t o ć t a piosnka r d z ą p r z e c i ę ł a Miłości p a l i ć więzy tylu lat!... ofiary! miłość, śpiewanie i wino 12 w życiu rozkoszą jedyną, Wszak t y t o ń polski g d z i e ś t a m uprawiają A l e go „ p o l s k i m " nigdzie nie z y w a j ą . . . j a k i wierszowanej p o r a d y : J a i n s z ą m o d ą p ó j d ę o d t ą d w świecie 4 Co polskie „ p o l s k i m " m a się t o z w a ć przecie I t a rada n i e z ł a b r a t k u , po k a ż d y m m i ę s n y m o b i a d k u , niech gospodarz w i n k o r u s z y . . . i t y m d z b a n k i e m do nas O j a k ż e t e n g ł u p i . . . Co swego nie k u p i . . . 13 trzaśnie... б Lecz za to g d y polski t y t o ń w y p a l i , wrzaśnie, a także: to niezawodnie suchoty o d d a l i . 14 N i e t a k i n illo tempore bywało, j a k o stara s ł a w a p ł o n i e : było dość złota a w y d a t k ó w m a ł o , Dzisiaj idź gdzie chcesz nigdzie nic nie d a d z ą to j e d ź bracie do K r a k o w a . 15 był obrońcą świętej 0 p r ó ż n y c h rzeczach do p ó ł n o c y r a d z ą , 6 K t o nie kocha p r a w e j 16 Polki 1 przed n i ą nie k l ę k n i e , niech go w b o k i p o r w i ą k o l k i , 17 7 tytoń: \H k l ę k a ł e m lecz d z i ś nie k l ę k n ę Nadejdzie chwila, że polskie p o p i o ł y odniosą tryumf jak święte Co m i t a m , że d z i e w c z ę p i ę k n e z a p ł a c z e , na grobie k l ę k n i e raju!... K o c h a j s w o j ą O j c z y z n ę . . . jej j ę z y k i p r a w a a h a s ł e m t w o j e m zawsze niech b ę d z i e jej s ł a w a ! . . . n a t o m i a s t n a s t ę p n e z tego k r ę g u tematycznego — t y l k o na pusz­ k a c h na T a puszka na t y t o ń p o l s k i . . . k t ó r y s i e w a ł p a n Podolski polski t y t o ń siej... u p r a w i a j . . . grosza k r a j u nie p o z b a w i a j . . . w polskim kraju ma b y ć . . . w niech j a k granat; p ę k n i e . u ż y t y z o s t a ł na d w ł c h dzbankach, a t a k ż e na jednej z puszek, wiary, b a ł się go w r ó g , a o n Boga. szklaneczkę herbatki... Z a b a w n y czterowiersz o tematyce m i ł o s n e j : Z n a n y ś w i a t u Polak stary, b r a t dla b r a c i , w r ó g dla wroga, a jeśli p r o s z ą , to w y p a d e k r z a d k i , w k o ń c u ci d a d z ą G d y chcesz w i e d z i e ć , co t o chowa nasza p r z e s z ł o ś ć w swojem ł o n i e , zacny C z e ś n i k u Szanowny s ą s i e d z i e , piło się z dzbanka m i o d e k p r z y obiedzie. J e ś l i . . . ( n i e c z y t . ) T u r k a się k r z t u s i zapali W ę g r a pewnie się udusi godna K o m p a n i a z duszy całym gardłem wiwat żyje... a k t o na b ó l syka, a t r z ę s i o n k ę ł y k a . . . całe zapisane s t o s o w n y m i w i e r s z y k a m i " . T r e ś ć i n s k r y p c j i jest t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h , wierszy i p o p u l a r n y c h piosenek, sentencje, do znanych 19 a n i o ł y !... Jeszcze Polska nie z g i n ę ł a g d y ż p a n B ó g jest z n a m i ' . . . . 233 �I T 20 O j c z y z n ę w olność racz n a m 21 wrócić Panie O d powietrza, g ł o d u , m o r u , ognia, w o j n y zachowaj nas 22 i n... Panie! B o ż e zbaw P o l s k ę i jej l u d . Z t ą g r u p ą t e m a t y c z n ą w i ą ż e się r ó w n i e ż wiersz K o c h a n o w ­ skiego i k i l k a i n n y c h u r y w k ó w znanych z „ d o s ł o w n e g o o d p i s u " dzbana dla Potockich. Powszechnie znane p r z y s ł o w i e : „ D o t ą d dzban w o d ę nosi, d o p ó k i się ucho nie u r w i e " (23) umieszczono b y ł o z r e g u ł y na uchach d z b a n k ó w , a inne — „ I Salomon z p r ó ż n e g o nie n a l e j e " (24) —na w y p u k ł o ś c i d z i o b k ó w . „ J a k K u b a B o g u , t a k B ó g K u b i e " (25) z o s t a ł o u ż y t e na k u b k u . Znaczna ilość sentencji, m a k s y m i powiedzonek, bardziej lub mniej znanych, z n a l a z ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m na k u b k a c h oraz na puszkach na t y t o ń : 26 W i e l k i e t e n d ź w i g a oetnary 27 N i o gabaj r a d z ę w niczem drugiego k t ó r y w d o m u m i e w a swary. czujoszli na się coś nietrefnego. 28 N i o ten w y g r a co idzie strojnie, serce dobre bije na 29 wojnie. Ucz się p ó k i ś m a ł y a nie b ą d ź 30 Jak zuchwały. w s p o m a g a ć , to sowicie... A j a k bić to n a l e ż y c i e ! . . . 31 Gdy k t o oszust... to go j a k poczciwy r ę k ę łaj... daj!... 32 R o z u m , cnota i p r z e m y s ł , p o ł ą c z o n e z p r a c ą , 33 J e ś l i cierpieć to S t a n o w i ą szczęście l u d z i i krajo b o g a c ą . wytrwale, A j a k k o c h a ć , to j u ż stale... 34 Paść może i N a r ó d Wielki, z n i s z c z e ć nie m o ż e t y l k o n i k c z e m n y ! 35 J e ś l i zbrojno, to ze s z a b l ą . . . 36 J e ś l i w s p i e r a ć to rodaka A j a k z m i n ą , to j u ż d i a b l ą . . . j a k h u l a ć to k r a k o w i a k a . 37 D u k a t to nie kwitek Miodek to n a p i t e k Bigos to p o t r a w a K u l i g to zabawa. 38 Jak masz z k i m na piwko... na bok z p o k r y w k ą . Autorstwa przytocznych powyżej lonych wcześniej fragmentów tekstów poezji Jana „oprócz okreś­ Kochanowskiego i Wincentego Pola nic u d a ł o się u s t a l i ć . Sporo z n i c h to popularno p r z y s ł o w i a i m a k s y m y , w y j ą t k i ze znanych piosenek czy p i e ś n i ; n i e k t ó r e z a c z e r p n ą ł Dudziewicz prawdopodobnie z ówczesnych antologii poezji, m o ż e t a k ż e z p o d r ę c z n i k ó w szkolnych czy ś p i e w ­ n i k ó w . Częściowo są to jego w ł a s n e u t w o r y . N a l e ż ą do n i c h na pewno panegiryczno strofy adresowane do „ m ł o d e g o h r a b i c z a " , wątpliwej zresztą senek, n i e k t ó r e wartości, być może także wierszowane powiedzonka trawestacje i rady, w pio­ rodzaju zamieszczonej w d w ó c h wersjach na nie glazurowanych p u s z k a c h : 39 Jak puszka straci u r o d ę To masz na n i ą s z c z o t k ę ... w o d ę . 40 Jak puszka straci u r o d ę , to j ą oczyść jako b r o d ę , wszak masz m y d ł o , s z c z o t k ę , w o d ę , Skończyło się... r dwie s ą t y l k o d z i u r k i w nosie. N i e k t ó r e t e k s t y zamieszczane b y ł y na dzbankach szczególnie c h ę t n i e w bardzo p o d o b n y c h zestawieniach. Swoisty stanowi w s p o m n i a n y j u ż dzban, nazwany przez „ l z a l n i c ą lub t e ż p o p i e l n i c ą " , k t ó r y П. 2. W a w r z y n i e c Dudziewicz, Zalas, gra. Tenczynok, w o j . krakowskie. Dzban. 1860 r. Tl. 3. W . Dudziewicz. Dzban. 1801 r. Tl. 4. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 г. I I . 5. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 r. 234 autora miał być wyjątek Dudziewicza w pierwotnym założeniu rodzajem p a t r i o t y c z n e j p a m i ą t k i , opatrzonej i n s k r y p c j a m i w p o d n i o s ł y m t o n i e ; t e k s t y te dobrane z o s t a ł y jed­ nak n i e z b y t konsekwentnie. �N i e k t ó r o starannie wykonane naczynia d e d y k o w a ł „wyrob- bowej, z a c z y n a j ą c e j się od słów „ Ś m i e r ć garncarzowi n i g d y nie jest daruje, bo jako robak c i e m n ą z i e m i ę psuje...", śpiewanej do nie­ dzban dla hr. Potockiego. I n n y dzban, przechowywany w Muzeum dawna w Zalasie na w i ę k s z y c h spotkaniach t o w a r z y s k i c h , a znanej N a r o d o w y m , opatrzony jest napisem . , W I W A T N I E C H t a k ż e w k i l k u innych o ś r o d k a c h garncarskich. Natomiast, dwie ca" konkretnym KRAKÓW czego najlepszym 1 PAN JAN RADWAŃSKI" ..Wielmożnemu Członkowi osobom, JMC różnych w Krakowie" (42) 23 PANU JANOWI Towarzystw przykładem ŻYJE (41). T e m u samemu p r z y ś p i e w k i , z a p o c z ą t k o w a n e tak samo — „ N i e masz ci to jak RADWAŃSKIEMU g a r n c a r z o m . . . " oraz z w r o t k a „ G a r n c a r z e , garncarze, w co wy Naukowych i Dobrodziejowi p o ś w i ę c o n a jest puszka na t e t o ń , a druga — to ufacie..." oparte są na tradycyjnym i rozpowszechnionym schemacie, m ó g ł je j e d n a k u ł o ż y ć Dudziewicz. F r a g m e n t „ Z a l a s i e . Obywatelowi Zalasie, t y m a l u t k a w s i n o . . . " jest p o c z ą t k i e m wiersza najprawdo­ godnemu i p r a w e m u P o l a k o w i t ę p u s z k ę o f i a r o w a ł : W D . Chcesz podobniej napisanego przez Dudziewicza, k t ó r y z jego n o t a t e k li go p o z n a ć . . . oto ś r o d e k : zajrzyj braciszku pod spodek..." (4.1). o p u b l i k o w a n y z o s t a ł przez innego zalaskiego •J.M. Panu Teodorowi STRZYŻO WSK1 E M U Andrzeja Stosowane t a k szeroko przez Dudziewicza, p o k r y w a n i e całej lub niemal całej powierzchni n a c z y ń r y t y m i napisami i emblema­ t a m i nie ma. b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń i analogii nie t y l k o w w y w y r o b a e h zalaskich, ale w ogóle w polskiej ceramice ludowej. W p r a w d z i e z d a r z a j ą się naczynia opatrzone t a k i m i napisami, są to jednak pojedyncze okazy, m a ł o charakterystyczne dla pro­ d u k c j i p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w , j a k np. dzban cechowy z Don­ garnearza-poetę, 2 6 Ślusarczyka . Wawrzyniec Dudziewicz interesował się także sytuacją e k o n o m i c z n ą garncarstwa w Zalasie i d ą ż y ł do jej poprawienia m.in. przez wprowadzenie rzemieślniczej. Z a c h o w a ł y zasad się nowoczesnej rachunkowości (obecnie w posiadaniu autorki) f r a g m e n t y s p o r z ą d z o n e g o przez niego wzornika k s i ą g zakupów surowca, drewna i szkliwa, wraz z o b j a ś n i e n i a m i i u w a g a m i . Ra­ dzi w n i m garncarzom prowadzenie d o k ł a d n e j ewidencji z a k u p ó w , 24 i c o w a . Z okolic Chrzanowa z n a m y t y l k o jeden podobny nieco p r z y k ł a d ; jest to g l i n i a n y i m b r y k z K w a c z a l y z napisem „ Ł y k n y l K r z y k n y l — Przewrócił 2 5 oczyma, j u ż go n i m a " . Naczynie to wykonano p ó ź n i e j , bo w 1875 г., m o g ł o b y ć nawet inspirowane wyrobami Dudziewicza. Zainteresowania literackie uzasadniając to n p . : „ O d kogo zaś drzewo kupiono? niewiele czasu zabierze, to bowiem jest t a k ż e niejednego g a t u n k u , z miej­ sca mokrego jest m i ę k k i e , a g d y d o k ł a d n i e w y s c h n i ę t e , pali się j a k s ł o m a ; z miejsca zaś suchego, piaskowego jest t w a r d e , smolne do wypalania, korzystniejsze; p r ó e z tego n i e k t ó r z y Wawrzyńca d o w a ł y wyraz t a k ż e w zakresie f o l k l o r u . W e d ł u g sprzedający znaj­ drzewo z b y t drobne, cienkie drewienka robią,, przez co oezywiśeie wspomnień, garncarze w i ę k s z e w y d a t k i m i e ć m u s z ą " . N a m a w i a jednak przede Dudziewicza s p i s y w a ł on miejscowe piosenki, a na marginesach i o d w r o t a c h w s z y s t k i m do h u r t o w y c h z a k u p ó w surowca,: „ Ż y e z y ć b y n a l e ż a ł o , k a r t publikowanych p o n i ż e j m a t e r i a ł ó w do s ł o w n i k a znajduje się a ż e b y garncarze starali się k u p o w a ć drzewo sagami w losie, a po k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h w t y m k o n t e k ś c i e p r z y ś p i e w e k sprowadzeniu tego przed swój d o m , z r ą b a n i u i przerachowaniu, o tematyce garncarskiej. O d r ó ż n i e n i e w ś r ó d nich a u t e n t y c z n y c h po p o t r ą c e n i u miejscowych piosenek od t w ó r c z o ś c i w ł a s n e j Dudziewicza sprawia iż na jednej s ą d z ę od 50 do 70 c e n t ó w w z y s k u m i e ć b ę d ą " . Co podobne t r u d n o ś c i , j a k a u t o r s t w o i n s k r y p c j i na naczyniach. 1 t a k ciekawszo Dudziewicz w pisał p r z y k ł a d o w o do w z o r n i k a a k t u a l n e wszelkich k o s z t ó w , niezawodnie się przekonają, T u r y w e k „ . . . s p r z e d a j e g a r n k i oszukuje b a b y bierze p i e n i ą d z e za, w ó w c z a s j e d n o s t k i m i a r i ceny surowców — „ c y f r y w r u b r y k a c h t o w a r s l a b y . . . " pochodzi z ż a r t o b l i w e j parafrazy p i e ś n i pogrze­ położone w roku bieżącym praktykowane t j . 1865" . 27 235 �I do naszych c z a s ó w , o d n o s z ą się przede w s z y s t k i m do materialnej. J e d n a k ż e zamierzenia kultury Dudziewicza b y ł y prawdo­ podobnie znacznie szersze. S ł o w n i k m i a ł o b j ą ć t a k ż e s t r e f ę poza­ Ы ; ' S ! N Л «•« w*i - « - вы Л / й Ь я л ' > V V i ^ / ^ У /Я?2. i /!> n ^ n u i m s ^ u & J k / ^ / m I л-, г //49 p r o d u k c y j n ą , zagadnienia historyczne i s p o ł e c z n o , j a k ś w i a d c z ą ' inne l u ź n e h a s ł a zachowane w Zalasie: „ A s s e n t e r u n o k — słowo obce, znaczy p o b ó r do w o j s k a . . . ( s k r ó t E F P ) . W Zalasiu o d r. 1846 w z i ę t o dopiero 3 c h ludzi. W czasie w o j n y polskiej 1863 z garncarzy jako p o w s t a ń c ó w b y ł o w K r ó l e s t w i e P o l s k i m — 7 z t y c h trzech ś m i e r ć z n a l a z ł o a 4 if* * F» » > i S л& c&ub . «. V * - — - " ^ o r r V »> W - * ć-7-г-З. ~ A ~ - " - /ЛГг~А^<^«ИР ,.V > f А * A - * ~ y *>/••*A .., c n powróciło". „ M a r g i e l : t r u d n y do w y b r a n i a , p ę k a i niszczy naczynie. K u p i e c s p o s t r z e g ł s z y podobne naczynie z marglom zaraz jego w a r t o ś ć na p o ł o w ę ceny z n i ż a , od k u p n a się odsuwa, n a z y w a j ą c to z a r a z ą , c h o l e r ą , z g u b ą i t p . " „ M y d ł o — kupiec z K r a k o w a za, k a ż d o r a z o w y m 6 nabyciem w y r o b ó w g l i n i a n y o h " (?). Z a c h o w a ł się r ó w n i e ż „ w y k a z garncarzy w r. 1866" w po­ wiecie chrzanowskim, s p o r z ą d z o n y przez Dudziewicza prawdo­ 2 I n ż . K a r o l R o l l e , r e d a k t o r „ P r z e g l ą d u Ceramicznego" i b . kierownik szkoły garncarskiej w Porębie — Żegoty, któremu podobnie z a u t o p s j i ' , k t ó r y obejmuje 125 m i s t r z ó w , 34 czelad­ n i k ó w i 22 u c z n i ó w p r a c u j ą c y c h w 14 o ś r o d k a c h . W zestawieniu w 15 l a t po ś m i e r c i Dudziewicza dostarczono p l i k jego n o t a t e k , z t y m dokumentem tak w o w y c h czasach liczby garncarzy p r a c u j ą c y c h scharakteryzował jego d z i a ł a l n o ś ć : (chciał) widocznie na podstawie i s t n i e j ą c e g o na miejscu r z e m i o s ł a r o z w i n ą ć p r z e m y s ł p o w a ż n i e j s z y . N i e s t e t y i ś l a d u z jego u s i ł o w a ń p.zeJayslowych mocno z a n i ż o n e w y d a j ą się p u b l i k o w a n e w Polsce po­ ł u d n i o w e j . T a k n p . A n t o n i Schneider p o d a w a ł dla całego o k r ę g u krakowskiego ( o b w o d y : K r a k ó w , Wadowice, N o w y S ą c z , Tar­ 3 0 nie z o s t a ł o , z o s t a ł o miejscowym, natomiast nieco z a p i s k ó w o garncarstwie zbieranych s k r z ę t n i e , ciekawych o t y l e , że była to doba, gdy jeszcze garncarstwo u t r z y m y w a ł o się d o ś ć dobrze, konkurencyja słu obca dopiero p ó ź n i e j p o c z ę ł a t ę g a ł ą ź 1 n ó w i R z e s z ó w w 1867 r. liczbę 214 garncarzy i 406 p o m o c n i k ó w , a J a n Nepomucen Gniewosz — 516 p r a c o w n i garncarskich dla całej Galicji i przemy­ 2 8 Z notatek 3 1 Bukowiny . Dudziewicza d o t y c z ą c y c h historii garncarstwa domowego g n i e ś ć ' . w Zalasie w a r t o p r z y t o c z y ć t u zapis umieszczony przez „ P r z e g l ą d M a t e r i a ł y do s ł o w n i k a garncarskiego, odnalezione i przygoto­ C e r a m i c z n y " : „ W e wiosce tej jest uprawiano garncarstwo z daw­ wano do d r u k u przez Alicję F a l n i o w s k ą — G r a d o w s k ą , ogromnie n y c h c z a s ó w , nawet podanie niesie, że wioska Zalas b y ł a przez cenne z u w a g i na szczegółowe s p o s t r z e ż e n i a i precyzyjne opisy k o l o n i s t ó w garncarzy z c a ł e g o o k r ę g u krakowskiego z a m i e s z k a ł a u r z ą d z e ń i s p r z ę t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , z k t ó r y c h niewiele p r z e t r w a ł o z p o w o d u z n a j d u j ą c y c h się t u m a t e r i a ł ó w p r z y d a t n y c h , t j . g l i n y 8 236 �I I . 6. R ę k o p i s W . D u d z i e w i c z a . 1890 г. I I . 7—9. W . Dudziewicz. Puszka 1861 r. i drzewa... [Garncarze miejscowi] d u ż o w y w o z i l i g a r n k ó w za gra­ n i c ę f u r a m i , n p . do S ł o m n i k . R ó w n i e ż i galerami W i s ł ą s p ł a w i a l i Jeden k s i ą d z — Sebastian K a l i ń s k i — dawniej proboszcz w Zalasiu niemal przez l a t 40, p r z e n i ó s ł s z y się do K r a k o w a , s p r o w a d z a ł g a r n k i z Zalasia do swego d o m u komisowego, a s t ą d r o z s y ł a ł dalej. G a r n k i zalaskie s ł y n ę t y daleko z p o w o d u d o b r o ć ' m a t e r i a ł u i c e n y " . Szczególnie i n t e r e s u j ą c y wydaje się przekaz o garncarzach — kolonistach. N a r u c h l i w o ś ć i p ł y n n o ś ć t y c h r z e m i e ś l n i k ó w , p r a c u j ą c y c h okresowo w Zalasie w X V I I I i po­ c z ą t k a c h X I X w i e k u z w r a c a ł u w a g ę E d w a r d Pietraszek, postu­ lując dalsze badania n a d t y m p r o b l e m e m . Opracowanie h i s t o r i i zalaskiego o ś r o d k a garncarskiego w y m a g a jeszcze w i e l u poszu­ k i w a ń i r o z w i ą z a n i a szeregu i n n y c h zagadek. 3 2 33 P o d koniec ż y c i a W a w r z j m i e c Dudziewicz „ j a k o o b y w a t e l p r y w a t n y po p r z e b y c i u r ó ż n y c h kolei ciernistego ż y c i a — t r u d ­ na tytoń ( ś c i a n y boczne). n i ą c się w s t a r o ś c i i n t r o l i g a t o r s t w e m i p i s a n i n ą r o z m a i t ą (...) p o k u t n i k w p u s t y n i [pustelni 7] ś w . M a r y i Magdaleny P a t r o n k i pokutujących grzeszników" sporo czasu p o ś w i ę c a ł przepisy­ w a n i u , a t a k ż e prawdopodobnie u k ł a d a n i u p i e ś n i do tej ś w i ę t e j , k t ó r e j k u l t jest w Zalasie s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t y . N i e k t ó r e z nich z o s t a ł y zamieszczone w d r u k o w a n y m ś p i e w n i k u , b y ć m o ż e staraniem jego syna, Franciszka J ó z e f a (1857—1896), miejsco­ wego organisty, a u t o r a k i l k u i n n y c h p i e ś n i n a b o ż n y c h . Zdolności poetyckie Dudziewicza o p r ó c z syna p r z e j ę ł y t a k ż e n i e k t ó r e w n u k i , natomiast c ó r k a — Maria (1861—1941) b y ł a z n a n ą i l u b i a n ą we wsi ś p i e w a c z k ą w e s e l n ą oraz k o ś c i e l n ą . Rodzina nie p r z y w i ą z y w a ­ ła w i ę k s z e j wagi do m a t e r i a ł ó w , gromadzonych pracowicie przez W a w r z y ń c a , a raczej ż y w i ł a do niego pretensje, że „ t a k k o c h a ł się w nauce", zamiast z a d b a ć o zabezpieczenie p o t o m s t w a w dobra materialne, z w ł a s z c z a w z i e m i ę . W a w r z y n i e c Dudziewicz z m a r ł 3 4 237 �10 11 12 13 I I . И) I I . W . I hidziewiez. Puszka na tytoń (wieko i dno). 18B1 r. 11. 12. W. Dudziewicz. Puszka Puszka na tytoń. 18()1 r. w Zalasie 22 inaroa 1891 г. Xi,•długo p o t o m przekazano eale s t e r t y jego r ę k o p i s ó w miejscowemu karczmarzowi i sklepikarzowi za­ razem, k t ó r y u ż y w a ł ich do p a k o w a n i a t o w a r ó w . N i e w i e l k ą część zaledwie zabezpieczy! wspomniany już m i o d y garncarz, Andrzej na tytoń. 18fil r. Tl. 1.1. W*. Dudziewicz. Ś l u s a r c z y k . F r a g m e n t y z nich z a c h o w a ł y się w r ę k a c h jego brata Feliksa, b. w ó j t a , zapalonego h i s t o r y k a a m a t o r a , a inne w y j ą t k i n i e z n a n y m i drogami t r a f i ł y do A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a ­ kowie. Obiekty pochodź;} ze zbiorów: Muzeum, Chrzanów il. Muzenm Narodowe, Kraków — il. 2—5, 12, 13; F r . Kotula — il. 7 — I I . Fot.: /.. Malinowski — il. 12; I . Mazaiaki — i]I. 1,8; J . Świderski - il. 2 5, 7 - 1 1 , 13. 238 �I' R Z Y P 1 S Y K s i ą ż k a u r o d z e ń p a r a f i i P l o t k i , zap. 20.5.1822 r. A r c h . U J w K r a k o w i e , S—I 546, A k t a g i m n a z j u m św. Anny. T a m ż e (powtarzał ostatnią klasę). A r c h i w u m U J w K r a k o w i e , S - I 418. Z napisu na puszce na t y t o ń , por. p r z y p . 2 1 , poz. V I I I . W y j ą t e k zc ś w i a d e c t w a wystawionego przez d y r e k t o r a p o l i c j i krakowskiej d n . 19.9.1864, k t ó r e g o odpis w y k o n a n y przez Dudziewicza z a c h o w a ł się (ob. w ł a s n o ś ć a u t o r k i ) . M u z e u m w Chrzanowie, inw. MCh/S/383, historia p o r t r e ­ t u , a zarazem rodzaj ż y c i o r y s u , s p o r z ą d z o n e g o w ł a s n o r ę c z n i e przez Dudziewicza w 1890 г., u k r y t y za r a m ą t e g o ż p o r t r e t u . W A P K r a k ó w , I T 262, u r y w k i pism, ss. 36, 46. ,,Gazeta P o l s k a " , Warszawa 186], nr 1 2 1 ; t e k s t z a t y t u ł o ­ w a n y w spisie t r e ś c i , , W y r o b y gliniane W^awrzyńca Dudziewicza pod K r a k o w e m " , p r z e d r u k o w a n j ' przez ,,Czas", K r a k ó w 1861, n r 115. P u b l i k a c j a Dudziewicza d o t y c z ą c a ogrodnictwa i i:} z o s t a ł a u j ę t a w Bibliografii Polskiej Estreichera. Gawędy garncarskie, орг. К . Rolle, „ P r z e g l ą d Ceramicz­ n y " , K r a k ó w 1906, nr 24, s. 259; por. E . Pietraszek, Ośrodki garncarskie w dobrach lenczyńskich w XVIII i pierwszej polowie XIX wieku, „ P o l . Szt. l u d . " , 1961, nr 1, s. 50. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. W g . W a n d y A u g u s t y n e k z Zalasu (zap. 1955 г.). „ G a z e t a Polska"..., n r 160: „ P r z y biedzie i na p o c z ą t k u nie m o ż n a ż ą ^ a ć , aby naczynia b j d y w y b r e d n y c h k s z t a ł t ó w , c h ł o p k o w i e m u w y r a b i a j ą je, on i m t a m coś pomaga i sam się u c z y " . I . Bojarska, Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, n r 5, s. 143. Z napisu na dzbanie, por. p r z y p . 2 1 , poz. I I . „ G a z e t a Polska"..., nr 160. T a m ż e , nr 121. Por. s. 244 (art. Falniowskiej-Gradowskiej). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. U ż y t a na czterech naczyniach, na d w ó c h i n n y c h tekst ten sam, t y l k o zmiana pisowni (w Zalasiu). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. Zestawienie m a t e r i a ł ó w : I . D z b a n , wys. 30 c m , g l a z u r o w a n y , M N K 2673 ( i l . 2). D e k o r a c j a : herb K r a k o w a oraz t e k s t y : 1—5, 9, 11, 23, 24, 37, 4 1 , p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ C h o ć b r a t k u siedzisz w k ą c i e . . . " , „ W y r ó b w Zalasiu p o d L . 98 R . 1860 (od z a m k u „ T e n c z y n " — odl. 1/4 m i l i na p o l u d n . ) " oraz podpis. I I . D z b a n , wys. 21 cm, glazurowany w e w n ą t r z , M N K I V - C 2674 ( i l . 3). D e k o r a c j a : o r z e ł z g a ł ą z k ą i k r z y ż e m w o t o k u z gwiazdek, t e k s t } ' : 6, 15, 18 ( d w u k r o t n i e ) , 2 1 , 23, 24, p o n a d t o : „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ J e ś l i pan B ó g d o p o m o ż e . . . " , „ W y r ó b w Zalasie — pod K r a k o w e m , z g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , j a k a się znajduje w okolicy z a m k u „ T e n c z y n " w dobrach hr. A d . Potockiego", „ T e n dzbanek albo łzalnicę l u b t e ż p o p i e l n i c ę zrobiono w r o k u 1861 przez w y r o b c ę pod uchem, a o t y m wspo­ m i n a „ C z a s " K r a k . z r. 1861 N o 115.", podpis. I I I . Puszka na t y t o ń , wys. 19 cm, nie glazurowana, M N K I V - C 2678 ( i l . 4), herb K r a k o w a , t e k s t y : 14, 34, 42, p o n a d t o „ V i v a t ! niech ż y j e ! K r a k ó w i jego Z i e m i a n i e " , stempel, podpis. I V . Puszka na t y t o ń , wys. 17,6 cm, bez glazury, M N K I V - C 2675, t e k s t y : 7J 13, 32, 33, 39, ponadto „ N u m e r puszki z p o r z ą d k u 3 9 8 - m y " , „ w stronie zachodniej K r a k o w a odległ. m i l 3 1/2 a k t o nie wierzy niech z m i e r z y " , „ W y r o b e a tej puszki W a w r z y n Dudziewicz ur. 1822 we wsi P ł o k i pod K r a k o w e m 0 t y m ż e wspomina „ C z a s " . . . " , stempel. V . Puszka na t y t o ń z p o k r y w k ą , wys, 11 cm (z p o k r y w d t ą 16 cm), glazurowana, M N K I V - C 2676,' dar J . Pollera 1889 r. E m b l e m a t — z ł a m a n y k r z y ż z p a l m ą ; T e k s t y : 20, 31 (na w i e k u ) , 43, p o n a d t o „ w y r o b e a tej p u s z k i . . . " (dane o studiach i p r a c y nauczycielskiej, o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) oraz stempel ( i l . 5). V I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 c m (z p o k r y w k ą 22 cm), bez glazury, M N K 1 V - C ' 2 6 7 7 . Tekst 8 i stempel ( i l . 13). V I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 cm (z po­ k r y w k ą 22 ern), bez glazury, M N K 123287, zakup 1913 г.; T e k s t y : 6, 12, 30, 35, 40, na w i e k u 38, p o n a d t o „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia i o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) i stempel, nr porz. 422 ( i l . 12). V I I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 11,5 cm (z po­ k r y w k ą 15,5 cm), glazurowana, w l . doc. F . K o t u l i , R z e s z ó w ( i l . 7—11); emblemat i t e k s t y 16, 17, 19, 31 (na w i e k u ) , ponadto „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia, informacje o studiach 1 pracy oraz o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) , stempel. I X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " . . . , nr 160; T e k s t y : 1 (od trzeciego wiersza), 2—5, 9, 11 (6 pierwszych wierszy), 23, 24, 37, p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem..." oraz „ C h o ć b r a t k u siedzisz...". X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " — j a k w y ż e j . T e k s t y : 1 (pierwsze 2 wiersze), 6, 9, 10, 24, 36, ponadto „ T e n uwierzy 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 k t o zmierzy... Cicho!", „ W i w a t ! Niech żyje j e d n o ś ć , m i ł o ś ć i zgoda", „ W i w a t ! Niech żyją prawo P o l k i N a w i e k i w i e k ó w , Co daj Panie B o ż e i d o p o m o g ą W W . Ś Ś . " . X I . „ N a k u b k a c h f o r m y szklanki są napisy, najczęściej p r z y s ł o w i a lub r a d y . Przepisujemy k i l k a z n i c h " : t e k s t y 25—29. W g „ G a z e t y Polskiej", jak w y ż e j . » X I I . Dzbanek, opis w m a t e r i a ł a c h A m b r o ż e g o Grabowskie­ go ; t e k s t y : 2 (pierwsze 2 wiersze), 6, 23, 24, 33, ponadto „ W i w a t ! . . . niech ż y j ą P o l k i ! . . . " oraz prawdopodobnie stempel. W g : I . T r y bowski, Zbiór drzeworytów ludowych, „Rocznik Krakowski", X L : 1970, s. 91. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. D o t y c z y prawdopodobnie J a n a Nepomucena R a d w a ń ­ skiego, d o k t o r a m e d y c y n y , z m a r ł e g o w 1866 г.; por. St. CjTankiewiez, Książkowy przewodnik po cmentarzach Krakowa, Pod­ górza i Zwierzyńca., K r a k ó w 1908, s. 299. M . Ż a k o w s k a , Derików, ośrodek przemysłu ceramicznego w pow. opatowskim „ Z i e m i a " 1938, s. 50. I . Bojarska, op. c i t . , s. 141. Gawędy garncarskie..., s. 260. Zalasie! Zalasie t y m a l u t k a wsino Bodaj m i się b y ł o o tobie nie śniło T u garncarze — w y k r ę t a c z e Pan B ó g ich pokarze! A g a r n c a r k i , w y k r ę t a r k i , z a ś k l e w a j ą sobie g a r n k i , A z a ś za to jedna z d r u g ą w ó d k ę p o p i j a j ą . Jedna z d r u g ą ; moja k u m o , są t a m g a r n k i u m n i e w domu, 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 1 3 To się za nie n a p i j e m y i w d o m u się ucieszymy B ę d z i e m y wesołe. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 r r 2 7 Drzewo kupowano na k o p y i oeiepki (1 kopa = 6 ociepek). K o p a drzewa k o s z t o w a ł a 2 z ł ; na jeden w y p a ł z u ż y w a n o 1 k o p ę i 1—2 ociepek drzewa, a p r z y w ó z tej ilości k o s z t o w a ł 25 c e n t ó w . Szkliwo, czyli „ o l o w i a n k ę " kupowano na m i a r k i . 1 m i a r k a o ł o w i a n k i z g ó r Nowej G ó r y i L g o t y k o s z t o w a ł a 85 c e n t ó w , a z g ó r B y c z y n y — 1,05 zł. Gawędy garncarskie..., s. 252. Wykaz garncarzy w r. I860: Majstrów Czeladników Chłopców posiadaczy jako czyli Realności wyrobników uczniów 2 8 2 9 we wsi Zalas we wsi F r y w a l d w Sance na G ł u c h a w kaeh we wsi P a e z o ł t o w i c e (nie r o b i 3 i n n y c h garnc.) we wsi W o d n a we wsi R y b n a na Wrzosach we wsi B r o d ł a we wsi P o r ę b a we wsi B n l i n we wsi P o d ł ę ż e we wsi K w a c z a ł a w mieście A l w e r n i a w mieście C h r z a n ó w Razem w Kafłarzy Krakowie w Tenczynku 30 6 4 1 1 52 8 2 1 1 15 125 10 1 15 1 16 1 34 10 1 9 innych 2 m a j s t r ó w nie t r u d n i się 1 W s a m y m Zalasie p o d ł u g opowiadania starych b y ł o w 1840 r. 50 70 30 ( N o t a t k a Dudziewicza, w zbiorach F . Ś l u s a r c z y k a w Zalasie; fragmenty W A P K r a k ó w , I T 262, s. 54). A . Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji, „Jahresberichte des Teehnischen Vereines in L e m b e r g " , Т . 1. 1867, s. 49. J . N . Gniewosz, O potrzebie rozwoju przemysłu ludowego w Galicji, L w ó w 1878, s. 72 ( p o w o ł u j e się na w y k a z z 1869 г.). Gawędy garncarskie..., s. 259. E . Pietraszek, op. c i t . , s. 106. W k l e j k a r ę k o p i ś m i e n n a z 1885 r. do ś p i e w n i k a , w posia­ d a n i u J ó z e f y W i ę c e k w Zalasie. [ks. F . N a m y s ł o w s k i ] , Magdalena Święta. Pieśni religijne polskie ilustrowane, K r a k ó w 1913, pieśni 52, 162 i 322 „ z n o t a t r;p. W a w r z y ń c a Dudziewicza' . 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �