https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf 051d6f18f3c84ccfe5c2df16e8d0d6dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:878 Title A name given to the resource Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.207-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I I f I ¡ Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo­ sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy­ mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna­ ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y ­ cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą­ cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak „Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš narodni život 2 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo­ r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz­ poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan­ gelii wg św. Łukasza na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania 4 1 F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wien 1872-1880. T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932. M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932. R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938. 2 3 4 �г 208 BADANIA W INNYCH K R A J A C H Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k ­ szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego pracy n a l e ż y Słownik serbsko-chorwacko-cygański e do dziś jedna z pod­ stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l ­ ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?. Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po­ działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y ­ dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a . 8 9 Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia — zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do­ robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę ­ dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia, Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu­ jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i . 10 11 12 Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej­ sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j » R. U h l i k , Prepozitivní i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951; O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957; Ciganizmi u šatrovačkom argou, tamże, 1954, i in. R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947. R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957; Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951. R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje­ vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958. в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo, t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija imperativa и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974. w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é , Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e ­ t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940. и м . M u j i ć, Položaj Cigana и jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬ skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953. M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu­ zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1. 6 7 8 1 2 �BADANIA W INNYCH KRAJACH 209 • włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania „Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r. Autorami t e k s t ó w są bądź sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor­ taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom­ niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza­ niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma, powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma Slobodan Berberski jest także autorem kilku zbiorków poezji o te­ matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane przez samych C y g a n ó w 1 3 S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz­ no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze­ dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e ­ niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana­ lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba­ dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i . Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal 1 4 1 S 1 6 1 7 1 3 „Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9. P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964. " V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč, „Svet ob Muri", I I I : 1958; Po ljudskem štetju, „Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani. Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970. P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině na Dolenjskem in náčin prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974. P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje pri Ciganih v Sloveniji, „Slovenski etnograf", Ljubljana 1970. 1 1 1 6 1 7 14 — Etnografia Polska t. X X I I Л �210 BADANIA W INNYCH K R A J A C H jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m czy zainteresowaniami badaczy. W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema­ tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a ­ kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby­ czaje Cyganów w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach 13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40 krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe­ r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w ) działacze ze­ s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u ­ gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii 27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa) Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a ­ kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama­ torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa­ nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń ­ skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y ­ g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo­ łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo­ r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują jak sądzę • na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro­ dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti i umotvorinama Roma (Człowiek i wartości w sztuce ludowej Cyganów) R a j k a Djuricia i Neki probierni društvene integracije Roma u društvenu sredinu na teritoriji ovštine Subotica (Niektóre vroblemv svolecznei adantacii Romów Cy­ ganów do środowiska społecznego na terytorium okręgu Subotica) autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w o Cyganach oraz wy- �BADANIA W INNYCH KRAJACH 211 jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo­ towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz­ jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii. �