https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e639f9e23ee52c6041235a53c4ac495.pdf 1d7aaab5d577ec346306b06973ff6381 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4404 Title A name given to the resource Budownictwo wsi Kołomia (pow.Włoclawek) w 1787 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.109-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O II. 1. Prawdopodobny obraz wsi Kołomii w 1787 r. Legenda: figura czarna — dom, fig. pusta — stodoła, fig. z krzyżem prostym — szopa, z krzyżem chlew, z przekątną — obora, z kreskami skośnymi — wozownia, kółko czarne — studnia, kreski przeryw. BUDOWNICTWO WSI KOŁOMIA Zabudowania chłopskie liczące sobie około sto lat u w a ż a m y zwykle za bardzo stare. B u d y n k ó w takich nie ma już zbyt w i e l u w Polsce, a szczególnie w jej zachod niej części. Badaczom architektury ludowej nie zawsze jednak okazy stuletnie w y s t a r c z a j ą do w ł a ś c i w e g o for m u ł o w a n i a w n i o s k ó w . Nie m a j ą c zaś oryginalnego star szego m a t e r i a ł u dowodowego zmuszeni są ograniczać swe wypowiedzi. J e d n ą z dróg p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy w t y m za kresie są badania archiwalne. Jak w i d a ć na p r z y k ł a d a c h prac n i e k t ó r y c h e t n o g r a f ó w , przynoszą one znaczne efekty . Poszukując w Archiwum P a ń s t w o w y m na Wawelu m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do budownictwa ludowego na t k n ą ł e m się na inwentarz kujawskiej wsi K o ł o m i i le żącej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu w ł o c ł a w s k i e g o . Dokument ten został sporządzony w k o ń c u 1787 r. Jego w a r t o ś ć n a u k o w ą podnosi fakt, iż zawiera on nie tylko opisy z a b u d o w a ń dworskich, folwarcznych, ale r ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n i e omawia stan budownictwa c h ł o p s k i e go. Gdyby inwentarz ten był znany M a r i i Fryczowej, zapewne n i e k t ó r e w y s u n i ę t e przez n i ą w n i o s k i , doty czące dawnego budownictwa wiejskiego na Kujawach, mogłyby ulec korektom, a m o ż e nawet zmianom. 1 2 3 Omawiany inwentarz s k ł a d a się z trzech części. Pierwsza i trzecia p o ś w i ę c o n a jest opisowi dworu, g r u n t ó w i o b i e k t ó w gospodarczych do niego n a l e ż ą c y c h (la mus, studnia, stajnie, wozownia, browar, ozd czyli su szarnia, stodoły, spichlerze, chlewy, obora, owczarnia, k u r n i k i ) . W drugiej zaś — najobszerniejszej — w y m i e niono wszystkie b u d y n k i chłopskie w kolejności ich usy tuowania, od p o c z ą t k u do k o ń c a wsi. Podane tam liczne szczegóły, np. rozplanowanie c h a ł u p , sytuacja w stosun ku do drogi lub b u d y n k ó w sąsiednich, m a t e r i a ł itp. pozwalają na przeprowadzenie p r ó b y odtworzenia p e ł nego obrazu zabudowy wsi w k o ń c u X V I I I w i e k u . W t y m czasie w i e ś z a m i e s z k i w a ł o 30 rodzin s k ł a d a jących się z 1 do 10 osób. Ł ą c z n i e było 114 m i e s z k a ń ców, wliczając w to r ó w n i e ż służbę w liczbie 15 osób zatrudnionych u bogatszych gospodarzy. U s c h y ł k u okresu feudalnego Kołomia b y ł a wsią bar dzo mocno z r ó ż n i c o w a n ą pod w z g l ę d e m socjalnym. Pod s t a w o w ą j e d n o s t k ą były gospodarstwa półrolnicze, k t ó re w inwentarzu są wymienione 13 razy. Z tych obo w i ą z y w a ł a p a ń s z c z y z n a w formie 7 dni pracy r ę c z n e j w k a ż d y m tygodniu lub trzy dni pracy b y d ł e m . Gospo darstw zagrodniczych było trzy. Odrabiano z nich p a ń szczyznę w postaci r ę c z n e j przez trzy do czterech dni w tygodniu. J a k ą ilość pracy w i n n i b y l i dworowi ko mornicy, k t ó r y c h było sześciu, tego inwentarz nie p r e cyzuje. (PO W. WŁOCŁAWEK) W 1787 skośnym — ogród. ROKU Oprócz wyżej wymienionych był we w s i kowal, szewc, karczmarz, w ł o d a r z i ekonom. Wszyscy oni ze w z g l ę d u na 'swe funkcje (ekonom, włodarz) lub rze mieślnicze zawody (kowal, szewc, do pewnego stopnia karczmarz) nie odrabiali z w y k ł e j pańszczyzny. Jak w y n i k a z opisów w inwentarzu, w i e ś m i a ł a u k ł a d n i w o w y regularny. Chłopi posiadali swe role w „ t r z e c h polach" czyli niwach, a ponadto do k a ż d e g o domu na leżał ogród. Jak wielka była powierzchnia c h ł o p s k i c h pól i ogrodów, tego inwentaryzatorzy nie podali. Ogrody były zwykle z tyłu b u d y n k u mieszkalnego, chociaż w y korzystywano w t y m celu r ó w n i e ż niewielkie przestrze nie p o m i ę d z y r ó ż n y m i obiektami, a t a k ż e przy drodze. Wydaje się, że w ogólności ogrody w c h o d z i ł y w skład dodatkowej n i w y domowej ciągnącej się po obu stronach drogi. Z a r ó w n o to ostatnie, j a k i podana w inwentarzu l o kalizacja wszystkich b u d y n k ó w , pozwala na stwierdze nie ulicowego k s z t a ł t u wsi o o g ó l n y m k i e r u n k u p o ł u d nie — północ (ił. 1). P o r ó w n u j ą c opis w s i i okolicy ze zdjęciem topograficznym z 1930 r. w i d a ć , że w m i ę dzyczasie uległy zmianom drogi; tam, gdzie były daw niej ł ą k i i błonia p o z a k ł a d a n o osady (Błonie, Narty); p e w n y m korektom uległy lokalizacje w s i , zapewne w w y n i k u p r o c e s ó w regulacyjnych. Stąd w ł a ś n i e obraz K o ł o m i i i okolicy, j a k i uzyskujemy w czasie studiowa nia inwentarza, p o k r y w a się t y l k o częściowo ze stanem w s p ó ł c z e s n y m ( i l . 2). W X V I I I w i e k u poszczególne zagrody następowały jedna po drugiej, przy czym wszystkie obiekty mieszkal ne stały po lewej stronie drogi. Jedynie na samym po czątku wsi (idąc od dworu) były po prawej stronie ulicy dwa budynki mieszkalne i karczma. M o ż n a przypusz czać, że stały one jeszcze na gruncie dworskim, gdyż b y ł a to c h a ł u p a kowalska, n a s t ę p n i e komornicza, m a j ą c a charakter czworaka oraz trzecia w kolejności karczma z w j a z d o w ą sienią. Za w y r a ż o n y m przypuszczeniem zdaje się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż kolejna numeracja w inwenta rzu wszystkich c h a ł u p chłopskich, oprócz trzech wspom nianych b u d y n k ó w . W k o ń c u X V I I I w., a zapewne też i w c z e ś n i e j , zagro dy w K o ł o m i i były t y p u wielobudynkowego (ryc. 3). Miały one jednak dwojaki charakter. W j e d n y m w y p a d k u całość zagrody była po jednej (lewej) stronie drogi (takich zagród było B), a w ó w c z a s dom stał w głębi p o d w ó r z a , zaś stodoła przy drodze. W d r u g i m w y p a d k u dom był sytuowany po lewej stronie drogi, prawdopo dobnie blisko niej, natomiast zabudowania gospodarcze naprzeciwko, za drogą. Takich zagród było we wsi 7. Gospodarstwa wielobudynkowe były półrolnicze, na- 109 �I/MIELNO II. 2. Szkic sytuacyjny okolicy wsi Kołomii w 1930 r. II. 3. Przykłady zagród w Kołomii w 1787 r. II. 4. Plany budynków mieszkalnych w Kołomii w 1787 r. tomiast zagrodnicy m i e l i tylko c h a ł u p ę i przystawiony do niej chlewik. Do tego zagadnienia w r ó c ę jeszcze niżej. W skład zagrody wielobudynkowej wchodziła cha łupa, stodoła, chlewy, obora, czasem szopa, a w dwu wypadkach studnia z ż u r a w i e m (w gospodarstwach po łożonych p o ś r o d k u wsi). Można się domyślać, że wszyscy m i e s z k a ń c y czerpali s t ą d w o d ę . Jak m o ż n a sądzić z opisów, ustawienie c h a ł u p y i sto doły w y z n a c z a ł o obszar p o d w ó r z a , na k t ó r y m stały inne 110 obiekty gospodarcze. Ilość tych ostatnich .w poszczegól nych zagrodach nie była jednakowa. N i e k t ó r y m wystar czała jedna obora i chlewik na pomieszczenie zwierząt, i n n i m i e w a l i po dwie obory. W y t ł u m a c z e n i a tego faktu w inwentarzu nie znajdujemy. M o ż n a się jednak d o m y ś lać, że w y n i k a ł o to zapewne z różnic w ilości hodo wanych zwierząt. Każdy rolnik rozporządzał dworską „załogą" złożoną z d w ó c h l u b czterech w o ł ó w i krowy, niekiedy też świni. Dla nich więc m u s i a ł mieć p r z y n a j mniej j e d n ą oborę i chlewik. Jeśli zaś hodowano jeszcze w ł a s n e bydło i nierogaciznę, wtedy z konieczności z w i ę k szano ilość b u d y n k ó w gospodarczych. Jak p o w i e d z i a ł e m w y ż e j , b u d y n k i mieszkalne l o k a l i zowano zawsze r ó w n o l e g l e do drogi. Rozplanowanie ich było w większości jednolite. Na łączną s u m ę d z i e w i ę t nastu d o m ó w , w dwunastu b y ł a t y l k o jedna, centralnie usytuowana izba, m a j ą c a po bokach sień i k o m o r ę (ryc. 4/3—5). Wejście do sieni było prawdopodobnie w dłuższej ścianie budynku. P o m i ę d z y izbą i k o m o r ą było przejście w e w n ę t r z n e , a ponadto komora m i a ł a d r z w i na ogród, w sporadycznych zaś wypadkach na p o d w ó r z e , ewentualnie na ogród i p o d w ó r z e . Dość często do jed nego z węższych b o k ó w c h a ł u p y był przystawiony chle w i k . P o w y ż s z e c h a ł u p y n a l e ż a ł y do p ó ł r o l n i k ó w . W ta kiej mieszkał r ó w n i e ż d w o r s k i ekonom i niejaki „ p a n " Kotliński, k t ó r y nie o d r a b i a ł pańszczyzny. Z pięciu po zostałych d o m ó w jeden był t a k i sam j a k opisano, z t y m że po przeciwnej stronie sieni z n a j d o w a ł a się druga izba; w t y m domu z a m i e s z k i w a ł y dwie rodziny zagrodnicze. Natomiast cztery inne b u n d y k i mieszkalne b y ł y „ p o d w ó j n e " , czyli z a w i e r a ł y po dwie sienie, komory i izby. W j e d n y m z nich była tylko jedna sień ( i l . 4—6, 7). M i m o iż w inwentarzu nie jest powiedziane, jaka jest kolejność pomieszczeń, jednak analiza u k ł a d u w e j ś ć pozwala na stwierdzenie, że domy p o d w ó j n e posiadały sienie w ś r o d k o w e j części budynku. To zaś z kolei po zwala w n i o s k o w a ć , że domy pojedyncze złożone z izby, komory i sieni p o s i a d a ł y wejście do sieni od strony w z d ł u ż n e j , a nie od szczytu. �We wszystkich domach p o d w ó j n y c h w jednej polo wie z a m i e s z k i w a ł p ó ł r o l m k , do k t ó r e g o należały pozo stałe w zagrodzie b u d y n k i gospodarcze, w drugiej zaś połowie zagrodnik, komornicy, szewc lub w ł o d a r z . I n wentarz nie podaje niestety przyczyn budowy d o m ó w p o d w ó j n y c h . Być może, iż właścicielowi wsi, k t ó r y sta wiał chłopom domy, chodziło o p e w n ą oszczędność drew na z u ż y w a n e g o na b u d o w ę . B r a k nazwisk m i e s z k a ń c ó w nie pozwala też na stwierdzenie, czy przypadkiem w do mach tych nie z a m i e s z k i w a ł y rodziny spokrewnione. Wprawdzie w trzeciej części inwentarza, przy okazji opisu dworskich pól, znajdujemy k i l k a nazwisk c h ł o p skich, ale we wszystkich wypadkach dotyczą one tylko gospodarzy zagród półrolniczych. Odmiennie od opisanych w y g l ą d a ł a stojąca na brzegu wsi c h a ł u p a komornicza na cztery rodziny, z k t ó r y c h k a ż d a z a j m o w a ł a j e d n ą izbę. Cała c h a ł u p a m i a ł a plan d w u t r a k t o w y z sienią w ś r o d k u ( i l . 4—1). Przed frontem budynku było podcienie zwane „ w y s t a w ą " , którego nie znajdujemy w ż a d n e j innej chałupie. W jednym miejscu pod podcieniem był przystawiony m a ł y chlewik. Dokonana p o w y ż e j analiza prowadzi do w n i o s k u , że w k o ń c u X V I I I w. w Kołomii zasadniczy program poje dynczej c h a ł u p y był taki, j a k i posiadali półrolnicy, tzn. izba p o m i ę d z y sienią i k o m o r ą . Analogiczny plan — jako powszechny na Kujawach — r e j e s t r o w a ł Oskar K o l berg , z t y m że podawane przez niego p r z y k ł a d y są w ą s k o f r o n t o w e i nie m a j ą wyjścia z komory na ze w n ą t r z . Rozbieżności te w y n i k a j ą zapewne stąd, iż ma teriał, na k t ó r y m oparł się Oskar Kolberg, pochodzi z innego obszaru Kujaw. Natomiast Maria Fryczowa, autorka pracy o budownictwie l u d o w y m K u j a w , nie podaje nawet, czy w badaniach swoich nad t y m zagad nieniem n a t k n ę ł a się na t r a d y c j ę c h a ł u p z centralnie u s y t u o w a n ą izbą. Jest w ą t p l i w e , by zaginęła ona c a ł k o wicie, skoro zaledwie sto lat dzieli nas od czasu, gdy Oskar Kolberg p r o w a d z i ł tam swe badania. O ile plany c h a ł u p zostały w inwentarzu podane jasno, o tyle opisy dotyczące konstrukcji ścian budyn 4 5 1 _. \ r w 7 / S n J ^ K \ 6 / WYSTAWA / k ó w mieszkalnych są dość trudne do zrozumienia. Pew ne jest, że wszystkie domy stały na przyciesiach. K i l k a z wymienionych w inwentarzu c h a ł u p m i a ł o zapewne k o n s t r u k c j ę s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , na co zdaje się wskazy w a ć zwrot „ c h a ł u p a w dyle i słupy na przyciesiach", przy czym pod s ł o w e m „ d y l e " należy r o z u m i e ć , iż ma teriał użyty do budowy nie podlegał o b r ó b c e ciesielskiej. P r z e w a ż a j ą c a większość b u d y n k ó w , szczególnie gospo darczych, była stawiana w ł a ś n i e z dyli. Jedna z c h a ł u p , określona jako stara, m i a ł a k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą ; informuje o t y m jej opis, m ó w i ą c y , iż jest ona „z drzewa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stronie z drzewa ł u p a n e g o w zamek stawiana, przyciesi innych potrzebuje". Natomiast zdecydowana większość została w inwentarzu opisana jako c h a ł u p a „na szachulec w za mek", lub „z szachulcu w zamek" stawiana. A n a l i z u j ą c wszystkie tego rodzaju opisy, k t ó r e w c a ł y m inwentarzu w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż często w gospodarczych budynkach dworskich, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że chodzi t u o kon s t r u k c j ę szkieletową, przy czym pod s ł o w e m „ z a m e k " należałoby rozumieć sposób w i ą z a n i a ze sobą d w u prze ciwstawnie b i e g n ą c y c h beleczek na zasadzie zacinania, a nie wpuszczania na czop. Puste płaszczyzny szkieletu były zapewne w y p e ł n i a n e gliną m i e s z a n ą ze słomą, lub d r ą ż k a m i oplecionymi słomą i obrzuconymi g l i n ą ; tech n i k i te do dziś w y s t ę p u j ą na K u j a w a c h . Ten rodzaj budowy ścian p r a k t y k o w a n y był w X V I I I . dość czę sto na terenie Polski zachodniej. W r ó ż n y c h regionach bywały, podobnie jak w Kołomii, wsie, w k t ó r y c h wszystkie b u d y n k i mieszkalne stawiano „w szachulec". Wspomniane w y ż e j „ d y l e " były u ż y w a n e powszechnie r ó w n i e ż do konstrukcji p o w a ł y („posowy") nad izbą i ko m o r ą . P r z e w a ż n i e stosowano dyle „ d a r t e " lub „ ł u p a n e " , a zatem półbale. W jednym tylko w y p a d k u zostało w inwentarzu powiedziane, że p o w a ł a jest z „blochów rzniętych". Dotyczy to tej samej c h a ł u p y , w k t ó r e j ściany m i a ł y k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą . P o w a ł ę nad sienią wykonywano z r e g u ł y byle jak; b ą d ź to z rzad ko kładzonych dyli, bądź też z żerdzi lub p a t y k ó w . T st Sz | s K - J 1 / K L 1 /K S) K u _ m �Niekiedy tylko część sieni — tak jak to b y w a i dzisiaj w starych domach — m i e w a ł a p o w a ł ę . W z w i ą z k u z t y m , że w inwentarzu ani razu nie jest wymieniona podłoga z desek w budynkach chłopskich, m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , iż w owym czasie jeszcze jej nie stosowano. Omawiany Inwentarz dostarcza nam dalszych szcze gółów dotyczących w y g l ą d u c h a ł u p wiejskich. Podobnie j a k nie było w nich drewnianej podłogi, tak samo nie u ż y w a n o w ogóle z a w i a s ó w żelaznych. Wszystkie drzwi, z a r ó w n o w o b r ę b i e domu, jak i o b i e k t ó w gospodarczych, o b r a c a ł y się na biegunach. M a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o w y konywano drzwi, były p r z e w a ż n i e tarcice, deski ł u p a ne l u b ciosane, a niekiedy r ó w n i e ż dyle. Te ostatnie z d a r z a ł y się z a r ó w n o przy wejściu' do izby, j a k i do obory. W celu z a m k n i ę c i a drzwi zaopatrywano je w skob le, w r z e c i ą d z e i haczyki (te ostatnie rzadko), zaś przy drzwiach sieni (czasem też izb, k o m ó r i obór) zamiast nich stosowano k l a m k i drewniane i zapory. Izby b y ł y opatrywane j e d n y m l u b dwoma oknami, przy czym szyby oprawiano tylko w drewno, co r ó w nież m i a ł o miejsce w b u d y n k u dworskim. Inwentarz dostarcza nam r ó w n i e ż k i l k u szczegółów dotyczących u r z ą d z e ń ogniowych. S k ł a d a ł y się na nie; k o m i n w i e l k i , kominek l u b k o m i n m a ł y oraz piec. O p i sy tych e l e m e n t ó w są niezwykle lakoniczne. Np. co się tyczy k o m i n a wielkiego, k t ó r y w inwentarzu został za notowany w pięciu c h a ł u p a c h i karczmie, m o ż e m y do m y ś l a ć się, że chodzi t u o k o m i n tzw. sztagowy do od prowadzania dymu ponad dach c h a ł u p y . Należałoby tak sądzić na podstawie opisu dworskiego browaru, gdzie iw sieni stał „komin w i e l k i na słupach". W p o z o s t a ł y c h c h a ł u p a c h wiejskich brak było tego komina, co s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , że były one co najmniej p ó ł d y m n e . Natomiast w k a ż d e j izbie stał duży piec piekarski (wprawdzie nie ma takiego o k r e ś l e n i a w inwentarzu) z trzonem do gotowania zwanym „ k o m i n k i e m " przed czeluściami pieca. Budowano je p r z e w a ż n i e z gliny, cza sem z gliny i kamienia, a sporadycznie z cegły. W k a r czmie oraz c h a ł u p i e kowalskiej stały piece kaflowe, k t ó re ponadto różniły się od innych t y m , że były o „ d w ó c h skrzyniach". Najpewniej były to dwa p r o s t o k ą t n e blo k i , jeden w i ę k s z y (dolny), drugi mniejszy (górny), na łożone na siebie. W j e d n y m z pokoi dworskich piec m i a ł nawet trzy „ s k r z y n i e " z kafli białych malowanych iw niebieskie k w i a t k i . 8 Elementem, na k t ó r y inwentaryzatorzy prawie nie zwracali uwagi był dach; brak jest jakichkolwiek da nych o jego k o n s t r u k c j i i kształcie, a o pokryciu jest mowa tylko k i l k a razy. K u ź n i a oraz czworak zamiesz kały przez k o m o r n i k ó w były pokryte dranicami, k t ó r y c h w obrębie f o l w a r k u użyto na dachu w o ł o w n i i gorzelni. Sam dwór był pobity gontami, zaś inne b u d y n k i dwor skie, a najprawdopodobniej i wszystkie chłopskie, po szywano słomą. Jeśli idzie o b u d y n k i gospodarcze, inwentarz zawiera p a w n ą ilość danych o stodołach, oborach, chlewikach czy szopach, co pozwala na ogólne zorientowanie się w sposobie ich budowy. Stodoły m i e l i wyłącznie p ó ł r o l n i c y ; w y n i k a ł o to za pewne z faktu, iż t y l k o oni posiadali d o s t a t e c z n ą ilość ziemi, dającą w i ę k s z e zbiory zbóż. Wszystkie stodoły były stawiane na planie prosto k ą t a i — jak w y n i k a p o ś r e d n i o z opisów — p o s i a d a ł y one jedno klepisko z dwoma s ą s i e k a m i po bokach. N a tomiast z czterech dworskich stodół dwie m i a ł y po trzy sąsieki i ' dwa klepiska. Z a r ó w n o dworskie, jak i c h ł o p skie, m i a ł y j e d n o l i t ą b u d o w ę ścian „z d y l i ,w słupy w 112 ziemię wkopywane", bez przyciesi. Podobnie konstruo wano też chlewiki, obory i szopy, ale często z drewna w gorszym gatunku. W sporadycznych wypadkach chle w i k i czy obory m i a ł y ściany wyplatane z chrustu; n i g dy jednak nie zdarzało się to w gospodarstwach półrolniczych. * W sprawie k s z t a ł t u d a c h ó w na budynkach gospodar , czych k r y t y c h z r e g u ł y słomą nie mamy ż a d n y c h da nych. W n i e k t ó r y c h jednak wypadkach m o ż n a się do-, m y ś l a ć na podstawie pewnych e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j nych, że były one dwuspadowe. T y m i elementami są często wymienione w inwentarzu liczby soch w stodo ł a c h i oborach, a w y j ą t k o w o r ó w n i e ż w szopach. Oka zuje się, że w Kołomii w k o ń c u X V I I I w . stodoły b u dowano z r e g u ł y z sochami. Z m a t e r i a ł ó w w y n i k a , że chłopskie b u d y n k i tego rodzaju p o s i a d a ł y dwie, trzy, cztery, a niekiedy sześć soch. W stodołach dworskich praktykowano ustawianie czterech, ośmiu, a nawet dziewięciu soch. Jest pewne, że w d w u ostatnich w y p a i k a c h m u s i a ł y być dachy dwuspadowe. To samo od nosi się do c h ł o p s k e j stodoły z sześcioma sochami. Niezbyt z r o z u m i a ł e są opisy stodół, w k t ó r y c h w y mieniono t y l k o trzy sochy. N i e p a r z y s t o ś ć w s k a z y w a ł a b y może na to, iż jeden z sąsieków b y ł dłuższy i w n i m stały dwie sochy, podczas gdy po przeciwnej stronie, zapewne mniejszej, b y ł a tylko jedna socha. -iegułą było r ó w n i e ż stosowanie konstrukcji socłjowej przy budowaniu obór. Dworska obora posiadała pięć soch, natomiast chłopskie od d w u do czterech. Dokonana analiza tekstu inwentarza pozwala na stwierdzenie, że budownictwo wiejskie w Kołomii w końcu X V I I I w. nosiło wszelkie cechy architektury tradycyjnej, w k t ó r e j konstrukcja b y ł a oparta w y ł ą c z nie na materiale drewnianym. M i m o iż dokument ten nie we wszystkich szczegó ł a c h jest całkowicie jasny, że w opisach są — w na szym obecnym pojmowaniu — spore l u k i , to jednak ze w z g l ę d u na s w ą n a u k o w ą w a r t o ś ć wymaga opublikowa nia go w całości. Konieczność łatwiejszego i szybszego zrozumienia tekstu s p o w o d o w a ł a zastosowanie w s p ó ł czesnej pisowni, zgodnie zresztą z o g ó l n y m i zasadami instrukcji wydawniczej . Załączone do tekstu komentarza szkice s t a n o w i ą r y s u n k o w ą p r ó b ę zrekonstruowania osiemnastowiecznego w y g l ą d u wsi, zagród i rozplanowania poszczególnych bu d y n k ó w . I n n y c h p r ó b rekonstrukcji pewnych szczegółów nie p r z e p r o w a d z a ł e m , gdyż p r z e k r a c z a ł o b y to możliwości w y n i k a j ą c e z tekstu inwentarza. 7 9 Stan dóbr wsi K o ł o m i a zwanej w województwie Brzeskim K u j a w s k i m a powiecie K o w a l s k i m leżącej, w ciągu kondescensyi na gruncie rzeczonych dóbr dnia 24-go miesiąca stycznia, Roku P a ń s k i e g o 1788-go na twierdzy w y r o k u Najjaśniejszego T r y b u n a ł u Koronnego Piotrkowskiego, w p o n i e d z i a ł e k po święcie Narodzenia N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny najbliższy, czyli dnia 10-go, m i e s i ą c a września, r o k u dopiero zeszłego 1787-go zapad łego rozpoczęwszy przez s ą d pisarstwa ziemskiego gnieź nieńskiego k u ustanowieniu szacunku tychże dóbr spi sany i r ę k ą tegoż s ą d u podpisany. [Zabudowania dworskie] N a j p r z ó d idąc do d w o r u jest p o d w ó r z e częścią p ł o tem, częścią ż e r d z i a m i grodzone, na k t ó r e wchodząc są w r o t a dobre z ł a t ó w r z n i ę t y c h wyrabiane, przy k t ó r y c h wrotach słupy cztery stoją; p r z y c h o d z ą c zaś do dworu, wedle k t ó r e g o bindarz w słupy w ziemię wkopywane p r ę t a m i wprost stojącemi w w i e l u miejscach w y j ę t e m i przeplatany znajduje się; w c h o d z ą c do sieni są drzwi, �jest zamek francuski stary bez antaby, w sieni podłoga' i posowa z tarcic starych. Z tej sieni w c h o d z ą c do po k o j u po prawej stronie d r z w i s t o l a r s k ą r o b o t ą na za wiasach z haczykiem i skublem żelaznem, t a k ż e z g a ł k ą żelazną m o s i ą d z e m o b w i e d z i o n ą , w k t ó r y m pokoju jest okien 2 w drzewo oprawnych i szkło okienne z tarcic z szrubami ż e l a z n e m i i zawiasami. Z tego pokoju p i e r w szego do drugiego idąc, drzwi na zawiasach i skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m t a k ż e s t o l a r s k ą r o b o t ą ; w tych d w ó c h pokojach osobne są k o m i n k i . Piec zaś jeden w kafle białe o 3-ech skrzyniach w niebieskie k w i a t k i już mocno nadrujnowany, podłogi i posowy z tarcic z belka m i trzema; z tego więc pokoju idąc na l e w ą r ę k ę , gdzie przed t y m była sionka jest pokoik ciemny, do k t ó r e g o drzwi na zawiasach [ze] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz nemi. Z tego znowu pokoiku ciemnego są d r z w i do ko mory, w tyle tego d w o r k u w słupy i dyle ł u p a n e na przyciesiach przystawionej. W tej więc komorze tak podłoga jako i posowa r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , d r z w i dwoje, jedne stare p o d w ó j n e z zawiasami żelaznemi, przy k t ó r y c h lubo jest zamek, ale zły i te drzwi na ten to zamek nie z a m y k a j ą się t y l k o na zaporę d r e w n i a n ą . Drugie także stare na zawiasach żelaznych, u k t ó r y c h w r z e c i ą d z z dwiema skublami. W r a c a j ą c się przez po koje i sień, po prawej stronie jest kuchnia, do k t ó r e j drzwi złe na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz nemi. W kuchni jest k o m i n w i e l k i z pruska stawiany, wierzchem nadmurowany, dobry. Wychodząc zaś z kuchni, na p r a w ą r ę k ę izba czeladna, do k t ó r e j drzwi na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, okna' dwa proste, w k t ó r y c h siedm szyb złych. W tej izbie podłoga zła, posowa z tarcic, piec z cegły, kominek z gliny 1 kamieni p r o s t ą r o b o t ą stawiany, z k t ó r e j iz by komora, d r z w i do niej na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m i . W tej komorze nie masz pod łogi i okna tylko posowa z tarcic. Ten cały dworek po bity guntami mocno nadrujnowany, g d y ż pod n i m dla starości przyciesi pognieły, a słupy w n i e k t ó r y c h m i e j scach osobliwie przy drzwiach pokojowych p o w y p r z a ł y się. Pod t y m dworem jest sklep murowany i w dwóch przedziałach cegłą r ó w n i e ż sklepiony, w k t ó r y m powia dają, że bywa woda. Naprzeciw dworku tegoż jest lamus na przyciesiach w blochy r z n i ę t e na szachulec stawia ny z dwiema schowaniami, drzwi do niego dwoje na zawiasach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami żelaznemi. U jed nych drzwi zamek z kluczem. Posowa w tych schowaniąch z tarcic. Podłogi z d y l i . Lamus ten dawniej gon tami pobity, a teraz na tych gontach snopkami poszy ty. Blisko tego lamusu jest studnia cembrowana, nad którą daszek zupełnie zrujnowany. W t y m ż e p o d w ó r z u po lewej stronie o b r a c a j ą c się jest stajnia pojedyncza z wozownią, już nadrujnowana, w przyciesiach i blochach reparacyi mocnej p o t r z e b u j ą c a . U drzwi m n i e j szych do stajni jest skobel z w r z e c i ą d z e m na biegunach. Do wozowni drzwi popsute także na biegunach. Dach snopkami poszyty, ale i ten zły, jeden sczyt t a r cicami zabity, lecz w n i m k i l k u tarcic brakuje, a drugr snopkami zaszyty. Ta cała stajnia z w o z o w n i ą stawiana w blochy na szachulec. Dalej idąc jest browar, do k t ó r e go wchodząc są drzwi na biegunie, w k t ó r y c h w r z e c i ą dzy [i] skobel są, t a k ż e drugie d r z w i na tył na biegunie bez skubła i w r z e c i ą d z a , tylko na zaporę d r e w n i a n ą za mykają się. Z sieni do izby w c h o d z ą c d r z w i na zawia sach z skoblem i w r z e c i ą d z e m , k l a m k ą i haczykiem że laznem^ w k t ó r e j izbie piec w zielone kafle o dwóch skrzyniach, zły, kominek prosty z gliny lepiony, okien 3 w drzewo oprawne, złe, w k t ó r y c h szyb w i e l u b r a k u je. W tej izbie, sieni i komorze jest posowa z tarcic, sta ra. D r z w i do komory na zawiasach z skoblem i wrze-, ciądzem żelaznemi, drugie d r z w i z komory na p o d w ó r z e na biegunach [z] z a p o r ą d r e w n i a n ą . W izbie pod belka m i pięciu jest p o d c i ą g , w sieni zaś k o m i n w i e l k i na słu pach stojący. Ten cały budynek, na k t ó r y m dach s ł o miany, lubo w blochy na szachulec stawiany, z g r u n t u zły i koniecznie nowego (ponieważ przyciesi z s ł u p a m i w ziemię wklęsły) potrzeba, w k t ó r y m browarze takowe znajdują się statki: kocieł p ó ł t o r y beczki w sobie t r z y mający znacznie ł a t a n y , k a d ź jedna z g r u n t u zła, pół-, kadek jeden t a k ż e zły, drybasy dwa dobre, m i a r k a do mierzenie piwa, beczek p i w n y c h d w a n a ś c i e i sadek je den. Blisko tego browaru jest sadzawka, a dalej idąc za wspomniany browar jest ozd w zamek ze starego drze wa stawiany, dach na n i m dobry, z tarcic. Drzwi u tego ozdu na biegunach {z] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznym. Piec suszarni z cegły stawiany dobry. Od tego ozdu idąc w p r a w ą r ę k ę jest budynek z szachulca w zamek na gorzelnię stawiany, dranicami pobity, o d w ó c h izbach i o d w ó c h komorach z sienią, bez komina, bez pieców i k o m i n k ó w , okien, podłóg i po sowy, wcale nie zamieszkalny, do k t ó r e g o wejścia sześ cioro r a c h u j ą c i w e w n ą t r z . Ten budynek lubo przez ś w i ę tej p a m i ę c i Imei pana Franciszka Głębockiego j a k I m ć pan Chorąży Rudnicki przytomny p o w i a d a ł stawiany i jednak dobry, drzewo zdrowe i wcale ozdobny, u k t ó rego budynku obydwa sczyty tarcicami zabite. Za t y m także budynkiem jest sadzawka, a dalej znowu i d ą c jest inny budynek z dwoma przegrodami w blochy r ó w n i e ż rznięte, w szachulec, na w o ł o w n i ę stawiany, dranicami pobity. Ten budynek r ó w n i e ż jak powyższy bez p o d ł o gi, posowy, p r ó ż n o stoi i lubo tak doskonale jako i pierwszy postawiony, j e d n a k o w o ż już w j e d n y m k o ń cu poprzycznia p r z y c i e ś zgniła. Blisko tych b u d y n k ó w jest ogród w a r z y w n y i od chmiel [s] n i e w i e l k i , przy k t ó r y m ogrodzie jest stodoła o czterech sochach, o jednym klepisku, w słupy w zie m i ę wkopywane, w p ł a t y i w dyle stawiana stare; po prawej ręce tak w s ł u p a c h jako i w poszyciu mocnej potrzebuje [poprawy]. U w r ó t wchodnich na biegunach b ę d ą c y c h żelazny w r z e c i ą d z , u wychodnich na pole drewniana zapora. Oboje w r o t a z dylów ciesanych tak że niedobre. Około tej stodoły jest ogród w i ę k s z y nad pierwszy, na k t ó r y m znajduje się k i l k a drew ś l i w k o wych. Przy t y m ogrodzie jest spichlirz o 3 sypaniach, w zamek w szachulec stawiany, lecz bardzo stary i dla tego nie tylko mocno pochylony, lecz i w ziemię z przyciesiami w k l ę s ł y . D r z w i do niego dwoje, jedne na dole, drugie na górze, do k t ó r y c h po schodach złych iść po trzeba. Te oboje drzwi są z tarcic na zawiasach, z skob lami i w r z e c i ą d z a m i żelaznemi. W t y m spieklerzu [s] są podłogi i posowy z tarcic, stare, w k t ó r y c h są dziu ry, a pod po[d]ciągiem i balkami podpory. Na t y m ca ł y m spiechrzu [s] jest dach snopkami poszyty, zaraz zaś przy ścianie tego spichrza jest przystawiona stajenka na ośm koni, z dylów ł u p a n y c h w ziemię słupy w k o p y wane. D r z w i do niej z skoblem i w r z e c i ą d z e m , p o d ł o g a w tej stajence r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , posowy w niej niemasz tylko drągi na balkach położone, snopkami po szyta. Niedaleko tego spichrza starego jest wybudowany chlew r ó w n i e ż w dyle ł u p a n e i słupy w ziemię wko pywane, w trzech przegrodach, nie w i e l k i ; w jednej przegrodzie świnie, a w drugiej i trzeciej ź r e b c e stawają, u k t ó r e g o drzwi wszystkie na biegunach, u jednych tylko skubel i w r z e c i ą d z żelazne; w j e d n y m chlewiku podłoga z dyli położona. Ten zaś cały chlew snopkami poszyty. 113 �Za temi chlewami jest obora niezła. Słupy w ziemię wkopywane i w dyle obrabiane, na sochach pięciu po stawiona, snopkami poszyta, drzwi jedne na biegunach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. Za o b o r ą w gumnie jest stodół 3. Wszystkie w słu py w ziemię wkopywane i w dyle stawiane, jedna o 4-ch sochach o j e d n y m klepisku. Wrót do niej dwoje, u wchodnich w r ó t skobel z w r z e c i ą d z e m żelaznemi, u tylnych zaś zapory drewniane. Ta pierwsza stodoła je szcze niezła, druga o d w ó c h klepiskach, w k t ó r e j sochów 9. Na tej stodole poszycie dobre i lubo 4-ma b a l k a m i do sochów w e w n t ą r z z w i ą z a n a , j e d n a k o w o ż słupy mocno się pochyliły, przeto koniecznej reparacyi potrzebuje. Trzecia r ó w n i e ż o dwóch klepiskach lecz jeszcze dosko nalszej aniżeli dopiero wspomniana potrzebuje repara cyi, gdyż lubo jest o ś m w niej sochów, te j e d n a k o w o ż zupełnie p o u g n i e w a ł y i koniecznym upadkiem w w i ę k szej połowie grozi. Przy tych stodołach jest duży spichrz nowo w zamek na szachulec z drzewa tartego o dwóch kondygnacjach wspaniale i gruntownie posta wiony, dach snopkami poszyty, dobry, u k t ó r e g o spich rza drzwi na zawiasach, skobel, w r z e c i ą d z e żelazne, k ł ó d k a do zamykania; podłoga, posowa z tarcic, dobre; na pierwszej kondygnacyi jest p r z e g r ó d do sypania zboża cztery, na górze schody z tarcic robione, dobre, na k t ó r e j r ó w n i e ż p r z e g r ó d jest cztery. Niedaleko tegoż spichrza jest owczarnia dobra na przyciesiach w s ł u p y i szachulec stawiana, długa na przęseł sześć, drzwi z tarcic dwoje wielkich, trzecie w owczarni, komora sypialna dla owczarka", u d r z w i w i e l kich i u jednych m a ł y c h skoble i w r z e c i ą d z e żelazne; poszycie z s n o p k ó w potrzebuje poprawy. Te całe gumna płotkami ciesanymi wygrodzone, z k t ó r y c h w y c h o d z ą c między opłotki k u wsi c i ą g n ą c e się były wrota z p ł a t ó w t a k ż e ciesanych zrobione, lecz te raz zagrodzone, za k t ó r y m i idąc drogą na wieś, k t ó r a idzie od Lubnia, jest ogród dworski za dworem, na k t ó r y m znajduje się kilkadziesiąt drzew, częścią ś l i w k o wych, częścią gruszkowych, częścią j a b ł o n k o w y c h . Przy t y m ogrodzie niedaleko dworu jest k a r m n i k na 4-ch s ł u p a c h w dyle ł u p a n e stawiane, lecz reparacyi p o t r z e b u j ą c y , przy k t ó r y m t a k ż e stoją k u r n i k i dla dro b i a z g ó w ; w pięciu przegrodach w tych jest d r z w i pięć na biegunach, u dwojga drzwi są skoble i w r z e c i ą d z e że lazne, poszycie [z] s n o p k ó w dobre. B u d y n k i wiejskie [1] A n a j p r z ó d idąc drogą do Lubnia na wieś, po prawej ręce jest c h a ł u p a w szachulec stawiana niezła, oprócz przyciesi, k t ó r e już n a d p r ó c h n i a ł e , dach na niej poprawy w poszyciu potrzebuje, drzwi w tej c h a ł u p i e czworo, wszystkie z tarcic na biegunach, u trojga są skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. U pierwszych wchodnich klamka drewniana, kominek prosty z gliny i piec r ó w nież, okien w izbie dwa w drewno oprawne, posowa nad k o m o r ą i i z b ą z dylów obrabianych, nad sienią także z d y l i ale niecała. K o m i n w i e l k i dobry, w t y m domu m i e s z k a j ą A u g u s t y n i Katarzyna m a ł ż o n k o w i e , kowale. Dzieci m a j ą dwoje: M a g d a l e n ę i M a r i a n n ę ; poddani kołomyjscy. Do tej c h a ł u p y jest ogród przyzwoity. [2] Dalej i d ą c na tejże samej ręce jest c h a ł u p a o czterech izbach z w y s t a w ą , z szachulcu w zamek sta wiana. W c h o d z ą c do sieni drzwi pierwsze z desek cie sanych na biegunach bez żelastwa, idąc dalej izdebek cztery, u k t ó r y c h drzwi z tarcic z skoblami i w r z e c i ą dzami. W tych izdebkach k o m i n k ó w 4, pieców 2. K o m i n w i e l k i na g ó r ę wywiedziony, dobry, posowa w s z ę 114 dzie z dyli, nad w y s t a w ą zaś niemasz posowy, a w sie ni zła posowa. Dach z dranic jeszcze niezły, sczyty s ł o m ą zasfzjywane, poprawy w poszyciu p o t r z e b u j ą . W tych izdebkach n a s t ę p u j ą c y ludzie m i e s z k a j ą : w jednej sworz i m i e n i e m Tomasz, l u ź n y ; w drugiej skotarz Ja centy, żona jego Felicianna, m a j ą dzieci troje: syna i dwie córki, z k t ó r y c h synowi imię Szymon, a c ó r k o m , jednej Zuzanna, a drugiej Józefa, poddani z Kołomii. W trzeciej izdebce Wojciech bednarz, żona jego Ewa, poddani z Kołomii, m a j ą j e d n ą c ó r k ę i m i e n i e m Teresa. Sama bednarka robi komorne. W czwartej izdebce mie szka Marianna Józefowa, poddana, dzieci niema, r o b i k o morne, m ą ż jej na preczce [?] jest. T a k ż e pod samą w y s t a w ą chlew dla świni, z bloszków postawiony, lecz na n i m kozłów niemasz tylko b a r ł o g i e m przykryty.~Przy t y m budynku jest szopa w słupy i dyle stawiana, dach ze słomy potrzebuje poprawy, drzwi na biegunach z ciesanych desek. Ludzie w tej c h a ł u p i e p o c z w ó r n e j mieszkający m a j ą swoje ogrody. [3] I d ą c dalej t ą drogą, r ó w n i e ż po prawej r ę c e jest gościniec z stajnią wjez[d]ną. Wchodząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach, z tej sieni jest kuchnia p ł a t a m i lecz już niezdrowemi obita, u niej drzwi z tarcic do izby wielkiej na biegunach z skoblem, wrzeciądzem i haczykiem żelaznemi. Wszedłszy do izby po lewej stro nie k o m i n z gliny ulepiony, przy k t ó r y m piec z kafli prostych o skrzyniach d w ó c h gliną z wierzchu oble piony, zły, okien w izbie dwa w drewno oprawne, jedno 0 d w ó c h kwaterach, drugie o jednej, w k t ó r e j szyb bra kuje. Posowa zła, stara, z tarcic. Ściana ryszpami u j ę ta. Wspod [s] izby pod belkami podciąg. Wychodząc z izby do komory drzwi z tarcic na zawiasach, z komo r y zaś inne drzwi na p o d w ó r z e na biegunach z wrze ciądzem i skrobiami żelaznymi. Posowa na tej komorze z dyli ł u p a n y c h , lecz w i e l u dyli brakuje. Jest także w t y m gościeńcu izdebka, do k t ó r e j d r z w i na biegunach z skoblami, haczykiem żelaznemi. W tej izdebce piec 1 kominek prosty z gliny, okno jedno m a ł e . Na izdebce posowa z tarcic. W izbie wielkiej szynkownej siedzi Ż y d trunek szynkujący, a w izdebce mieszka N o w i c k i k u charz W I m ć Pana Rudnickiego. Ten cały gościeniec mieszkalny jest postawiony z rzniętego drzewa w za mek na szachulec, słomą pokryty, lecz reparacyi w przyciesiach potrzebuje. Wychodząc zaś z tej izdebki, gdzie kucharz N o w i c k i mieszka są d r z w i do stajni wjez[d]nej m a ł e na biegunach. W tej stajni jest dwoje wrót na przestrzał, lecz zupełnie złe, dach na stajni z dranic, lecz r ó w n i e ż zupełnie zły, w szczyty jeden sło m ą poszyty, drugi tarcicami zabity, lecz i te koniecznej reparacyi p o t r z e b u j ą . Zgoła ta cała stajnia w drzewo r z n i ę t e na szachulec z ryszpami p o d w ó j n e m i po m a j strowsku stawiana, jeżeli nie będzie przyciesiami i da chem opatrzona, chociaż w ś c i a n a c h drzewo jeszcze zu p e ł n i e dobre, upadnie. Za k o m o r ą tego gościeńca jest ogródek m a ł y , ogrodzony, do kucharza należący. Jest także inny ogród większy do karczmarza należący, blis ko dworu leżący. {4] I d ą c dalej tąż drogą do L u b n i a na w i e ś jest po lewej ręce k u ź n i a o s ł u p a c h 4-ch, z w y s t a w ą na dwóch s ł u p a c h stojącą, z k o m i n e m w niej do roboty kowalskiej potrzebnym. Dach ze szczytem dranicami pobity potrze buje z g r u n t u poprawy. D r z w i do niej jedne z tarcic z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. 'Ta k u ź n i a z szachulca. Po prawej stronie wspomnianej po wyż[ej] dro gi są chlewy pod j e d n y m dachem s ł o m i a n y m w dwóch przegrodach, kowalskie. Przy tych chlewach jest stodo ła nowa w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a ne postawiona przez tegoż kowala. �[5] Dalej tąż drogą do L u b n i a p o s t ę p u j ą c na lewej r ę c e jest c h a ł u p a o jednej izbie ze wszystkim z a m k n i ę ciem dobra, z sienią i k o m o r ą , z kominem, k o m i n k i e m p r o s t ą r o b o t ą w glinę, t a k ż e z piecem w cegłę stawia nym, po jednej tylko stronie blochy w ś c i a n a c h są t r o chę w y p r ę ż o n e . Do tej w i ę c w c h o d z ą c drzwi z tarcic na biegunach o d r e w n i a n y m z a m k n i ę c i u z e w n ą t r z , wew n ą t r z zaś są skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W c h o d z ą c do izby drzwi z tarcic, drugie d r z w i u komory z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, wszystkie na biegunach. Posowa z d y l i dartych, g ó r a zamykana, drzwi u niej z dy l i dartych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami że laznemi. Ta c h a ł u p a ma poszycie dobre. Okno w izbie jedno w drzewo oprawne. Przy tej c h a ł u p i e , z komory w y c h o d z ą c drzwiami ku drodze do K ą t ó w idącej jest ogród do tej c h a ł u p y należący. W tej mieszka pan M o rawski, ekonom. Przy tejże samej c h a ł u p i e jest w tyle chlew z chrustu przystawiony, r ó w n i e ż do tej c h a ł u p y należący. Naprzeciwko stojąca stodoła cała stara, w słupy i darte dyle o d w ó c h sochach, dach i sczyty sta re p o t r z e b u j ą koniecznej poprawy w poszyciu. W r ó t do tej stodoły dwoje, u jednych jest żelastwo, u drugich z a m k n i ę c i e drewniane. Na prawej r ę c e tej stodoły jest także obora niezła, o d w ó c h sochach, do niej drzwi na biegunach bez ż e l a s t w a . Przy niej ż a d n e j szopy nie masz. [6] Po tejże samej ręce jest druga c h a ł u p a , do k t ó r e j wchodząc drzwi z tarcic na 'biegunach z k l a m k ą drew n i a n ą , bez ż e l a s t w a . Z sieni idąc do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i . U k o mory d r z w i ze wszystkim jako u izby, posowa na izbie i kumorze z d y l i dartych, już starych, cała, na sieni zaś brakuje w trzeciej części posowy. Przyciesi po[d] t ą ż c h a ł u p ą są nadgniłe. Stawiana z drzewa rzniętego w słupy. W izbie okno jedno w drzewo oprawne, a w d r u gim tylko trzy szyby, reszta zaś okna d e s k ą zabita. K o min w i e l k i i m a ł y z gliny, dobre, piec z k a f l i proste 0 d w ó c h skrzyniach. W y c h o d z ą c z komory są drzwi z tarcic na biegunach na ogród kowalski. U tej c h a ł u p y dach w poszyciu potrzebuje poprawy. Mieszkają w niej pracowici Jan z J a d w i g ą m a ł ż o n k ą . Mają s y n ó w dwóch: Tomasza w jedenastym, Norberta w p i ą t y m roku, córek dwie: K a t a r z y n ę w trzynastym, M a r i a n n ę , cl w dwuna stym roku [s]; poddani kołomyjscy, załogę t a k o w ą m a j ą p a ń s k ą : w o ł ó w 4, ś w i n i ę 1, k o s ę t r a w n ą , p ł u g , radio 1 wóz, k r o w y zaś p a ń s k i e j nie masz, sierpa, r y d l a i sie kiery nie ma. Zaciąg r o b i ą takowy, w k a ż d y tydzień siedm dni r ę c z n ą lub dni trzy b y d ł e m , a jeden dzień ręczną. Role m a j ą w trzy pola i ogród do tej c h a ł u p y przyzwoity. Jest t a k ż e do tej c h a ł u p y stodoła niezła z dylów w słupy w ziemię wkopywane o jednym k l e pisku, naprzeciwko tej, to jest po prawej r ę c e drogi z Lubnia idącej stojąca. W niej w r ó t dwoje z desek ł u panych na biegunach, u jednych w r z e c i ą d z i skobli ż e lazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Są t a k ż e do tej chałupy dwa c h l e w i k i w okólni, przy k t ó r y c h jest szopa i trzeci chlewik na boku postawiony. Te chlewki szopa są stawiane w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a n e , wszystkie dobre. D r z w i u tych c h l e w ó w z ł u p a n y c h desek na biegunach, bez ż e l a s t w a . C i gospo darstwo m a j ą poddanego k o ł o m y j s k i e g o imieniem F r a n ciszka. 1 17] Niedaleko znowu tej c h a ł u p y , po tej samej lewej .ce jest c h a ł u p a trzecia niezła, na przyciesiach w słupy stawiana. W c h o d z ą c do sieni jest izdebka m a ł a po le wej ręce, u k t ó r e j są drzwi z dyli na biegunach z wrze3dzem, haczykiem i skoblami żelaznemi. W tej izdeblest piec i kominek z gliny postawiony. Posowa z dy re C1 c e l i ł u p a n y c h , bez podłogi, okno jedno złe. Mieszka w nie} Jan Mularczyk zagrodnik i Barbara m a ł ż o n k o w i e , pod dani kołomyjscy. M a j ą dwoje dzieci, syna i córkę. Sy nowi i m i ę Kazimierz, ten r o k u jeszcze nie ma, c ó r a K a tarzyna, k t ó r a ma rok trzeci. M a ten zagrodnik k r o w ę i n w e n t a r s k ą , k t ó r ą jako sam w y z n a ł dał m u I m ć pan Rudnicki. Z sieni idąc do izby d r z w i na biegunach i do komory d r z w i p o d o b n i e ż . W izbie jest jedno okno, piec i kominek z gliny i kamieni, dobry. Posowa na izbie i komorze z d y l i . Obok tej c h a ł u p y ogród, n a l e ż y do i z debki zagrodnika. W tej izbie mieszka Józef Chajduk z żoną, poddany W I m ć pana Rudnickiego. Ż o n a jego robi komorne. Przy tej c h a ł u p i e jest chlewik mały z chrustu grodzony przystawiony, niezły, a drugi obok niego t a k ż e z chrustu, lecz zły i bez z a m k n i ę c i a . Za tą zaś c h a ł u p ą ogród z n a j d u j ą c y się do Chajduka żony na leży. [8] Po tejże samej ręce czwarta c h a ł u p a stara, z drzawa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stro nie z drzewa ł u p a n e g o , w zamek stawiana, przyciesi i n szych potrzebuje. Dach i sczyty stare, ale dobre. Wcho dząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach bez ż e l a s t w a . W izbie okien dwa w drewno oprawne, lecz szybów w nich brakuje, kominek i piec dobry z gliny i cegły stawiany p r o s t ą robotą. Z izby do komory idąc drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m , z komory t a k ż e na ogród drzwi na biegunach z tarcic z z a p o r ą drewnia ną. Na izbie i komorze posowa z blochów r z n i ę t y c h , na sieni zaś z żerdzi. Na górze jest schowanie osobne, do k t ó r e g o po drabce z sieni się wchodzi. Ogród do tej c h a ł u p y za t ą ż c h a ł u p ą z n a j d u j ą c y się należy. Miesz k a j ą w tej c h a ł u p i e pracowity Szymon po z m a r ł y m o j cu z m a t k ą M a r i a n n ą i siostrą T e r e s ą gospodarujący, półrolnik, poddani k o ł o m y j s c y . Jest do tej c h a ł u p y na przeciwko za drogą stodoła o j e d n y m klepisku o sześ ciu sochach, niezła. Wrót u niej dwoje na biegunach z ciesanych desek, jedne z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a , a drugie z drewnianym z a m k n i ę c i e m . Przy stodole jest ogródek mniejszy, a za c h a ł u p ą w i ę k s z y . Przy tejże stodole ma s t u d n i ę z ż ó r a w i e m . W y c h o d z ą c zaś ze sto doły po lewej ręce ma szopę w dyle i s ł u p y s t a w i a n ą 0 trzech sochach, z dachem z u p e ł n i e dobryfm]. D r z w i do niej na biegunach z desek dartych bez żelastwa. W y c h o d z ą c z tej szopy k u c h a ł u p i e , po lewej r ę c e jest wozownia, przy k t ó r e j przybudowane są obora i chlewy. U tych, drzwi z desek na biegunach bez ż e l a s t w a . Na tych budynkach dach dobry. Z a k ł a d ma takowy p a ń s k i : wołów cztery, k r o w ę j e d n ą , ś w i n i ę j e d n ą , k o s ę t r a w n ą , p ł u g , wóz, r a d ł o , sierp, rydel, s i e k i e r ę . Rolę r ó w n i e ż tak jak i pierwszy i tęż s a m ą p a ń s z c z y z n ę robi. Parob ka ma brata rodzonego imieniem Macieja i Jana c h ł o p ca do poganiania, poddanych k o ł o m y j s k i c h , dziewczynę zaś imieniem T e r e s ę , luźną. [9] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a p i ą t a , tak jak pierwsza stawiana. Przyciesi nowych potrzebuje i po p r a w y dachu. Przy tej c h a ł u p i e chlewik m a ł y z żerdzi 1 d y l i k ó w stawiany, na n i m dach dobry, drzwiczki z de sek ł u p a n y c h , z a m k n i ę c i e drewniane. I d ą c do sieni drzwi z tarcic na biegunach z zaporą i k l a m k ą d r e w n i a n ą , bez żelastwa. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i dylików. K o m i n dobry. W sieni drabka na górę. I d ą c do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i z k l a m k ą d r e w n i a n ą . W tej izbie okno jedno, kominek jeden z gliny, piec z cegły prosto stawiany. Z izby do komory drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m . Na izbie i komorze posowa z dyli starych. Ogród zaraz za c h a ł u p ą do tej c h a ł u p y należy. W niej m i e s z k a j ą pra cowici A n t o n i z F r a n c i s z k ą , m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, 115 �poddani kołomyjscy. M a j ą 2 synów, z nich jednemu imię Tomas[z], ten ma 3-ci rok, drugiemu i m i ę Franciszek, ten się urodził na p o c z ą t k u t e r a ź n i e j s z e j kondescensyi. Do tej c h a ł u p y naprzeciwko należy stodoła w dyle i słupy w ziemię wkopywane stawiana, na d w ó c h so chach, o j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t z desek ł u p a nych dwie, przy k t ó r y c h jest żelastwo. W y c h o d z ą c ze stodoły, po prawej ręce stoi obora dobra, drzwi do niej z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . Przeciwko tej obo rze, na drugiej stronie jest znowu obora dobra w dyle i slupy, bez sochów, drzwi w niej z desek na biegu nach, bez ż e l a s t w a . Przy stodole ma o g r ó d e k m a ł y do sadzenia, a drugi większy za c h a ł u p ą . Ma t a k ą załogę p a ń s k ą jako i Szymon i tenże sam zaciąg r o b i co i pier wsi, ale powiada, że tyle r o l i nie ma co inni. Utrzymuje t a k o w ą czeladź: Wojciecha brata siwego, ojca swego i F r a n c i s z k ę dziewkę, wszystkich poddanych k o ł o m y j skich. [10] Do tej c h a ł u p y idąc jest niedaleko szósta cha ł u p a z szachulca w zamek stawiana. Dach i sczyty do bre. Przy niej chlewik, k t ó r y w poszyciu naprawy po trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi na biegunach z tarcic z k l a m k ą i z a p o r ą drewnianemi, nad k t ó r ą nie masz posowy tylko z d r ą g ó w . K o m i n w i e l k i dobry. Idąc do izby po prawej stronie jest drabka, po k t ó r e j na g ó r ę wcho dzą. D r z w i z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . W izbie tej okien dwa, piec i komin prosty. Posowa na izbie i komorze z d y l i ł u p a n y c h . Do komory w c h o d z ą c są drzwi z tarcic na biegunach, przy k t ó r y c h w r z e c i ą d z z skoblami ż e l a z n y m i , z komory na ogród są drzwi, przy tych t a k ż e są skubie z w r z e c i ą d z e m żelazne, ogród zaś zaraz za c h a ł u p ą . W tej c h a ł u p i e m i e s z k a j ą pracowity Jan z K a t a r z y n ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy. Mają s y n ó w p i ę c i u ; Jana, Andrzeja, Wojciecha — dorosłych, Jana drugiego ś r e d n i a k a , Józefa w pierwszym roku. Andrzej we wsi służy u Macieja gospodarza; córek cztery: Elż bietę, A g n i e s z k ę , T e k l ę , M a r i a n n ę . Z tych Elżbieta ś r e d n i a c z k a , inne zaś trzy mniejsze. Do tej c h a ł u p y ma stodołę naprzeciwko w dyle i słupy o 3 sochach posta wiona. Dach na niej dobry, w r ó t dwoje, przy jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drewniane. W y c h o d z ą c z stodoły po prawej stronie, gdzie przed t y m szopa b y ła, do teraz tylko z r ą b stoi nowo postawiony na chlew bez sochów. Ci gospodarze poddani kołomyjscy m a j ą r ó w n ą ż załogę jako i Szymon, po i n n y m gospodarzu dawno o d e b r a n ą , rolę r ó w n i e ż jako i i n n i półrolnicy w trzy pola i jednakowy zaciąg robią. [11] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a siódma z drzewa tartego w s ł u p y na przyciesiach stawiana, przyciesi i n nych p o t r z e b u j ą c a . Dach na niej niezły. Wchodząc do sieni są drzwi na biegunach z tarcic z w r z e c i ą d z e m [i] skoblem żelaznemi. Wszedłszy do sieni, po lewej stro nie k o m i n w i e l k i dobry, po prawej stronie drabka na górę. Na podsieniu i nasieniu [s] posowa z d r ą g ó w i dy l i . Idąc do izby d r z w i na biegunach z skoblem i wrze ciądzem żelaznemi. Wszedłszy do izby, po lewej stronie kominek prosty z gliny lepiony, piec z cegły dobry, okno jedno w drzewo oprawne. Do komory d r z w i z tarcic na biegunach z w r z e c i ą d z e m żelaznym, bez skobla. Poso wa na izbie i komorze z dyli ł u p a n y c h . Z komory drzwi na ogród do tej c h a ł u p y należący, bez ż e l a s t w a z zapo rą tylko d r e w n i a n ą . Naprzeciwko tej c h a ł u p y , za dro gą, po prawej ręce jest stodółka w dyle darte i w słu py w ziemię wkopywane, o trzech sochach postawiona, o jednym klepisku. Wrota do niej z desek ciesanych, przy jednych jest żelazne zamknięcie, przy drugich drewniane. Ta stodoła tak w drzewie jako też w poszy ciu mocnego potrzebuje zaratowania. Idąc z tej stodoły, 116 po lewej ręce obora o czterech s ł u p a c h z p ł a t ó w i d y l i przeplatana, u k t ó r y c h drzwi z dyli ł u p a n y . h na biegu nach, z a m k n i ę c i e drwniane. Ta obora stoi na sochach dwóch, w k t ó r e j ściana od pola z dyli r ó w n i e ż ł u p a nych. Obok tej obory jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i stawiany dobry; z tej w y c h o d z ą c jest ogród naprze ciwko przy stodole, d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Ten plac posiada pracowity Tomasz i Agnieszka m a ł ż o n k o wie, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą troje: d w ó c h sy n ó w , Andrzeja, k t ó r y już jest dorosły parobek i Janak t ó r y ma lat j e d e n a ś c i e , c ó r k ę j e d n ą M a r i a n n ę d z i e w k ę dorosłą. T ę s a m ą załogę m a j ą i role w trzy pola jako i pierwsi i tyleż pańszczyzny o d b y w a j ą . [12] T ą s a m ą s t r o n ą idąc, po lewej ręce jest c h a ł u p a ó s m a stara, z dyli na przyciesiach w słupy stawiana. Dach na niej poprawiony, lecz ta cala c h a ł u p a , ponie waż s ł u p y i przyciesi pogniły, nowego pobudowania po trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z n e m i . Idąc zaś z sieni do izby, po prawej stronie drabka na górę. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i p i a t ó w . Są drzwi do izby na biegunach, r ó w n i e ż z desek ł u p a n y c h , z klamką d r e w n i a n ą , haczykiem i skoblem żelaznemi. W tej izbie jest kominek z piecem z gliny, okno jedno. I d ą c z izby do komory, drzwi z ł u p a n y c h desek, słomą oplecione, na biegunach, z w r z e c i ą d z e m i skoblami żelaznemi. Po sowa na izbie i komorze z p ł a t ó w dartych. Z komory zaś drzwi z desek ciesanych na biegunach, z skoblami i w r z e c i ą d z a m i ż e l a z n e m i . Za tą zaraz c h a ł u p ą jest og ród do placu przyzwoity, naprzeciwko zaś do rzeczone go placu jest stodoła o trzech sochach w dyle i s ł u p y , 0 j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami. I d ą c ze stodo ły, po lewej ręce jest szopa, drzwi do niej z desek ł u panych z w r z e c i ą d z e m i skoblem żelaznemi. Przy tej szopie obora dostatnia o czterech sochach w dyle i słu py stawiana, z dachem dobrym. D r z w i dwoje na bie gunach z desek bez ż e l a s t w a , przy k t ó r e j oborze ogró dek d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Na t y m zaś ogro dzie studnia z ż u r a w i e m . Jest t a k ż e przy tej chałupie chlew z drzwiami dwiema na biegunach o czterech słu pach w d y l i k i stawiany, dobry. P o s i a d a j ą ten plac pra cowici Bazyli i Franciszka m a ł ż o n k o w i e , poddani ko łomyjscy. Mają dzieci dwoje m a ł y c h , jednego syna imie niem Jana, k t ó r e m u rok trzeci, c ó r k ę B a r b a r ę , która dopiero dziesiąty tydzień m i n ą ł jak się urodziła. Ma ten gospodarz parobka luźnego, ś r e d n i a k a , brata swego ro dzonego imieniem S t a n i s ł a w a . Z a k ł a d taki ma jaki 1 pierwsi i rolę takież w trzy pola i r ó w n ą odbywają. pańszczyznę [13] Po tej samej lewej ręce jest c h a ł u p a dziewiąta z drzewa dartego z szachulcu stawiana, przyciesi nowych koniecznie potrzebuje, poszycie poprawy wymaga. D r z w i do sieni z tarcic na biegunach, z z a p o r ą (i) k l a m k ą d r e w n i a n ą . I d ą c do izby, na prawej ręce drabka na gó rę. Nad sienią posowa z d y l i rzadko kładziona. K o m i n w i e l k i dobry. Do izby drzwi z tarcic na biegunach z k l a m k a m i drewnianemi, z haczykiem i skoblami ż e laznemi, przy k t ó r y c h na lewej ręce kominek i piec z gliny i kamieni, okno jedno. D r z w i do komory z tar cic także na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaz nemi. Poscwa na izbie i komorze z d y l i . Z tej komory, na ogród do tej c h a ł u p y należący, drzwi na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m . Naprzeciwko dopiero w y p i sanej c h a ł u p y stodoła o j e d n y m klepisku w słupy w zie mię wkopywane i dyle, dobra, u k t ó r e j w r ó t dwoje z de sek ł u p a n y c h na biegunach. U jednych w r ó t skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W y c h o d z ą c ze stodoły, po lewej �stronie o b ó r k a o sochach trzech, w slupy i dyle, dobra. D r z w i dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach, bez ż e lastwa, przy k t ó r e j ogród m a ł y ż e r d z i a m i i chrustem grodzony. Jest t a k ż e przy tej chałupie dla świni chle w i k m a ł y przystawiony. P o s i a d a j ą to zabudowanie pra cowici P a w e ł kołodziej lecz rolę półrolniczą obsiewający z Małgorzatą małżonkowie, oboje poddani kołomyjscy. Nie m a j ą nic dzieci. Chowa p a r o b k ó w dwóch ten gospo darz, jednego imieniem Ł u k a s z a , a drugiego Mateusza, o b y d w ó c h poddanych k o ł o m y j s k i c h . Załogę m a j ą p a ń s k ą tak jak i pierwsi, p r ó c z r y d l a i siekiery. Role r ó w n i e tak jak pierwsi w trzy pola i takiż zaciąg robią. [14] T ą s a m ą idąc połacią jest c h a ł u p a dziesiąta 0 dwóch sieniach, o d w ó c h izbach i dwóch komorach, dobra. Okien w o b y d w ó c h izbach dwa, nawe. W poszy ciu jednak poprawy potrzebuje. W tej c h a ł u p i e jest drzwi ośm na biegunach, z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a . W jednej połowie mieszka pracowity Jan półrolnik 1 Agnieszka m a ł ż o n k o w i e , poddani kołomyjscy. Mają dzieci czworo: dwóch s y n ó w i dwie córki. Jednemu sy nowi i m i ę Wincenty, k t ó r y ma piąty rok, drugiemu J ó zef, k t ó r y kończy rok drugi, c ó r k o m zaś jednej imię M a rianna, k t ó r a ma lat dziewięć, drugiej M a ł g o r z a t a , k t ó r a ma lat ośm. C h o w a j ą parobka luźnego, d z i e w k ę Elżbietę p o d d a n ą . Do tej c h a ł u p y m a j ą z a k ł a d p a ń s k i takowy: cztery woły, k r o w ę j e d n ą , wóz, p ł u g , r a d ł o , kosę, świń nie m a j ą , siekiery i sierpa nie masz. Naprzeciwko za drogą jest stodoła o d w ó c h sochach, w dyle i słupy w ziemię wkopywane, o j e d n y m klepisku, dobra; w dachu tylko potrzebuje poprawy; z dwojgiem w r ó t , przy k t ó rych u jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drew niane. Wychodząc ze stodoły, po lewej stronie jest obo ra o sochach trzech, w dyle i słupy w ziemię w k o p y w a ne stawiana, o drzwiach jednych na biegunach, niezła. Ogródek m a ł y przy stodole na sadzenie i warzywo, og rodzony z p o d w ó r k i e m d r ą g a m i . Ten gospodarz ma w trzy pola role tak jako insi i robi jednakowy zaciąg. W drugiej zaś połowie tej c h a ł u p y siedzi B a r t ł o m i e j za grodnik z żoną J u l i a n n ą . Mają dzieci pięcioro, trzech synów, dwie córki. Z s y n ó w jednemu i m i ę Jan, ten ma lat trzy, drugiemu Sylwester, trzeciemu Tomasz; ci obaj bliźniaki, mają niedziel cztery. C ó r k o m zaś pierwszej Marianna, ta ma lat ośm, drugiej Apolonia, ta ma lat pięć. Robi ten zagrodnik ręczną od Św. Michała do św. Jakuba dni trzy, a od ś w . Jakuba do Św. M i c h a ł a dni cztery; ci ludzie są poddani kołomyjscy. [15] Po tejże samej stronie jest c h a ł u p a p o d w ó j n a jedenasta, nowa, w drzewo r z n i ę t e , na przyciesiach, w słupy, o dwóch sieniach, o c w ó c h izbach i dwóch komo rach, o ośmiu drzwiach i dwóch kominkach, o dwóch piecach z gliny robionych, stawiana, dobra. W jednej polowie mieszka pracowity Jan. k t ó r y przed Gody za parobka służył i Lileja [s] m a ł ż o n k o w i e niedawno oże nieni, poddani kołomyjscy. Ci dotychczas żadnego zacią gu nie robią. W t y m więc ich pomieszkaniu u jednych tylko drzwi izdebnych jest wrzeciądz, haczyk i skobleżelazne, inne zaś drzwi z k l a m k a m i tylko drewnianemi na biegunach. W t y m zaś c a ł y m domu, tak na sieni j a ko też i na izbach i komorach posowa z dylów ł u p a nych położona. W tej samej także połowie wraz z po wyższym p r a c o w i t y m Janem mieszka w ł o d a r z imieniem Andrzej z M a r i a n n ą żoną, oboje poddani kołomyjscy. W drugiej zaś połowie mieszka pracowity Michał z K a tarzyną m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą dwoje, c ó r k ę J a d w i g ę w r o k u dziesiątym i syna P a w ł a w roku d z i e w i ą t y m . Chowają parobka S t a n i s ł a w a , poddanego kołomyjskiego. W tej połowie są trojga drzwi żelazne z a m k n i ę c i a , to jest u drzwi iz u debnych haczyk z skoblami, u drzwi zaś izby do koma? ry i z komory na ogród w r z e c i ą d z e i skoble. Za tąż za raz c h a ł u p ą jest ogród do tego półrolniczego placu. Prze ciwko zaś tego domu stodoła o d w ó c h sochach, o jed nym klepisku w dyle i slupy, nowa. U niej w r ó t dwo je z desek ciesanych na biegunach, u jednych wrze ciądz z skoblami żelaznymi, u drugich z a m k n i ę c i e drew niane. I d ą c ze stodoły, po lewej ręce o b ó r k a na sochach dwóch w dyle i słupy stawiana, dobra. D r z w i jedne na biegunach z z a m k n i ę c i e m drewnianym, za k t ó r ą o b ó r k ą jest ogródek do tejże c h a ł u p y należący z p o d w ó r k i e m ż e r d z i a m i ogrodzony. Jest t a k ż e dla ś w i n i przystawiony chlewik przy oborze w d y l i k i . Z a k ł a d zaś p a ń s k i ten gospodarz ma takowy: k r o w ę j e d n ą , w o ł ó w p a r ę p a ń skich, p ł u g , r a d ł o , wóz, siekierę, kosę t r a w n ą ; ś w i n i nie ma, rydla nie ma, sierpa nie ma, r o l ę zaś w trzy pola, takież same ma jak i drudzy i ten sam zaciąg robi. [16] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a w dyle i słu py na przyciesiach stawiana, dwunasta, stara, mocnej reparacyi w przyciesiach i s ł u p a c h potrzebuje. W c h o d z ą c do sieni, d r z w i na biegunach z desek ciesanych z za porą i k l a m k ą d r e w n i a n ą ; w sieni drabka na górę. Z tej sieni drzwi do izby tak j a k i pierwsze z desek bez ha czyka z skoblami tylko żelaznemi. W izbie okien dwa, piec i kominek z gliny, dobry. Do komory d r z w i z desek ciesanych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z nemi. Posowa nad sienią i k o m o r ą z d y l i starych. Z k o mory drzwi na biegunie z desek z w r z e c i ą d z e m i skob lami na ogród do tej c h a ł u p y należący, ż e r d z i a m i ogro dzony, także i na p o d w ó r z e c , w k t ó r y m jest o b ó r k a o sochach dwóch w dyle i słupy stawiana. D r z w i u niej jedne na biegunie z desek ciesanych, złe. I c h l e w i k i przy chałupie dwa, jeden bez poszycia, drugi lepszy. Naprze ciwko stodoła w dyle i s ł u p y stawiana o sochach czte rech, zła, wiele naprawy potrzebuje, o j e d n y m klepisku. W r ó t do niej dwoje z desek ciesanych na biegunach, u obojga skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. I d ą c ze stodoły, po prawej stronie jest obora w dyle i s ł u p y ; ta niezła. D r z w i u niej jedne na biegunach, z desek. P o s i a d a j ą ten plac pracowici Maciej z M a r i a n n ą , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Mają j e d n ą c ó r k ę F r a n c i s z k ę dorosłą dziew kę przy sobie, a druga Magdalena poszła za m ą ż do Kamiennej. C h o w a j ą parobka J ę d r z e j a , poddanego ko łomyjskiego. Z a k ł a d m a j ą doskonały, tak jak p i e r w s i i role w trzy pola, robią takiż zaciąg j a k i i n n i . [17] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a trzynasta, pod wójna, nowa, o ośmiu drzwiach, o jednej sieni, o d w ó c h izbach, o dwóch komorach, o d w ó c h oknach, o d w ó c h piecach i kominkach z gliny. Z drzewa r z n i ę t e g o częś cią w szachulec, częścią w słupy na przyciesiach sta wiana. W jednej połowie mieszka pracowity B a r t ł o miej półrolnik z Katarzyną małżonkowie, poddani kołomyjscy. Mają córkę jedną imieniem M a r i a n n ę w drugim r o k u ; chowa parobka i m i e n i e m Macieja i dziewkę M a ł g o r z a t ę , r ó w n i e ż poddanych k o ł o m y j s k i c h . W tej połowie jest u drzwi izdebnych w r z e c i ą d z , haczyk z skoblami żelaznemi i u d r z w i tak z izby do k o m o r y jako też z komory na p o d w ó r e k , u k a ż d y c h w r z e c i ą d z z skoblami. Za tą c h a ł u p ą jest ogród od domu ż e r d z i a m i , a od łąki chrustem ogrodzony, do tego placu nale żący. Naprzeciwko, za d r o g ą jest stodoła nowa o jed nym klepisku, na trzech sochach w dyle i s ł u p y stawia na. W tej jest w r ó t dwoje z desek, u jednych żelazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . I d ą c ze stodoły, po le wej stronie obora w dyle i słupy, o sochach czterech. D r z w i z desek dwoje, bez ż e l a s t w a na biegunach. Dach na tej oborze dobry, lecz w s ł u p a c h ten budynek po p r a w y potrzebuje. Jest t a k ż e przy tej oborze ogródek 117 �ż e r d z i a m i ogrodzony, a przy samej c h a ł u p i e jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i przystawiony; ten poprawy potrzebu je. W drugiej połowie tej c h a ł u p y mieszka szewc imie niem Jan z żoną K a t a r z y n ą , poddani kołomyjscy. Mają dwie córki, jednej i m i ę Marianna, ta ma lat 4, drugiej imię Apolonia, ta jest w drugim roku. W tej więc p o ł o wie drugiej, u jednych d r z w i u izby jest w r z e c i ą d z , ha czyk i skoble żelazne, u innych zaś drzwi tylko k l a m k i drewniane. Na t y m c a ł y m domostwie posowa z starych d y l ó w położona. Do tej drugiej połowy należy chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i i słupy postawiony dobry. Namieniony gospodarz B a r t ł o m i e j ma d w o r s k ą załogę w inwen tarzu t a k i m jak i pierwsi, role także w trzy pola i ten sam zaciąg r o b i . [18] R ó w n i e ż po tej samej ręce jest c h a ł u p a czterna sta w słupy na przyciesiach stawiana, zupełnie zła z da chem, nowego pobudowania potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach z desek ciesanych. W sieni drabka na górę, k o m i n w i e l k i ma opatrzenie gliną, dobrą. W iz bie kominek i piec z cegły dobry, okna dwa złe. I d ą c z izby do komory drzwi bez s k u b i ą z w r z e c i ą d z e m . Z komory drzwi na p o d w ó r e k , u k t ó r y c h jest w r z e c i ą d z i skobel. Na t y m p o d w ó r k u obora o sochach d w ó c h w dyle i słupy dobra. D r z w i u niej jedne na biegunach bez ż e l a s t w a . Za tą oborą i c h a ł u p ą jest ogród do tego placu, przyzwoity, d r ą g a m i ogrodzony. Naprzeciwko tej c h a ł u p y jest stodoła o trzech sochach, jednym klepisku, w słupy i dyle stawiana, dobra. U niej w r ó t dwoje z desek ciesanych, przy jednych żelazne, przy drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Przy stodole o g r ó d e k d r ą g a m i wygrodzony. Jest t a k ż e przy tej c h a ł u p i e chlewik ś w i ń ski w d y l i k i przystawiony, poprawy potrzebuje. Ten plac p o s i a d a j ą pracowici Walenty i Petronela m a ł ż o n kowie, poddani k o ł o m y j s c y . M a j ą syna jednego A n t o niego, parobka dorosłego i d z i e w k ę ś r e d n i a c z k ę , luźną. M a j ą z a k ł a d p a ń s k i doskonały i rolę w trzy pola, tak jak i pierwsi, ten sam zaciąg r o b i ą co pierwsi. [19] Po tej samej t a k ż e połaci jest c h a ł u p a p i ę t n a s t a , p o d w ó j n a z dwiema sieniami, izbami, komorami, nowa, z drzewa r z n i ę t e g o na szachulec w zamek stawiana. D r z w i u niej ośm na biegunach, okien w d w ó c h izbach dwa. K o m i n w i e l k i jeden, k o m i n k i m a ł e z gliny i piece z kamieni i gliny dwa, lepione. Posowa na t y m całym dorrki z dyli ł u p a n y c h . W jednej połowie m i e s z k a j ą pra cowici Mikołaj z Ł u c j ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, podda ni kołomyjscy. S y n ó w m a j ą trzech: W a w r z y ń c a w roku jedenastym, Wojciecha w p i ą t y m , Mateusza w trzecim i c ó r k ę j e d n ą imieniem T e k l ę w drugim roku. C h o w a j ą parobka Marcina, poddanego kołomyjskiego. Ogród ma j ą przy c h a ł u p i e chrustem i ż e r d z i a m i ogrodzony. Na przeciwko za drogą tyle razy w s p o m n i a n ą z Lubnia i d ą c ą jest do tej c h a ł u p y stodoła o trzech sochach, 0 j e d n y m klepisku w dyle i słupy stawiana, nowa. W r ó t u niej dwoje z desek ciesanych na biegunach; u jednych w r ó t z a m k n i ę c i e żelazne, u drugich drewniane. I d ą c ze stodoły, obora nowa o sochach trzech, d r z w i dwoje na biegunach; ogródek przy niej ogrodzony żerdziami 1 chrustem. Z a k ł a d ma dworski takowy: p a r ę wołów, wolcu trzeciego za k r o w ę , p ł u ż n e żelaza, r a d l i c ę , siekie rę, kosę t r a w n ą i role w trzy pola tak jak i i n n i i ten sam zaciąg r o b i jako i pierwsi. Ma t a k ż e ten gospodarz chlewik dla świni w dyle i słupy postawiony, dobry, t a k ż e d r u g ą stodołę na trzech sochach w dyle i s ł u p y p o s t a w i o n ą , lecz mocnej reparacyi, p o n i e w a ż się słupy w niej pochyliły, p o t r z e b u j ą c a . W drugiej połowie sie dzi pracowity Piotr, ż e b r a k stary, poddany k o ł o m y j s k i , ten nic nie robi. T a k ż e w tej połowie samej siedzi p r a cowita Marianna komornica, W I m ć pana Rudnickiego 118 poddana, od k t ó r e j m ą ż odszedł; ta komornica ma ogród na k o ń c u wsd k u Imięlinu. [20] Dalej po tejże samej lewej ręce jest c h a ł u p a sze snasta ostatnia, z szachulcu w zamek stawiana, dobra, w poszyciu tylko poprawy potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach. Okna dwa, jedno w i ę k s z e dobre, drugie m a ł e złe. Kominek i piec dobre. W tej chałupie mieszka Józef wdowiec w i e k u podeszłego, poddany koło myjski i pan J ę d r z e j K o t l i ń s k i z żoną za pozwoleniem W I m ć pana Rudnickiego. Ten Józef ż a d n e g o zaciągu nie robi, ż e b r a n i n ą się bawi, ani też p a ń s t w o K o t l i ń s c y z tego domu nic nie płacą. Do tego placu jest stodoła w dyle i słupy na sochach dwóch, z g r u n t u zła. Obora zaś na trzech sochach w p ł a t y , dobra. Ogrody do tego placu na leżące o b s i e w a j ą : Jan szewc, Wojciech przekrzta, Ma rianna komornica i Antoniowa komornica, t a k ż e Jacenty pasterz. Wszyscy zaś zwyż w y ż e j w y r a ż e n i półrolnicy, prócz wypisanej p a ń s z c z y z n y , o d p r a w u j ą takie p o w i n n o ś ci: daje z nich k a ż d y na święto św. Marcina po dwa ka płony, a zaś na ś w i ę t a wielkanocne po dwa m ę d l e jaj, oprządzają prócz tego k a ż d y z nich po pół sztuki p r z ę dzy, chodzą do obierania warzywa, do sadzenia kapusty, do jej wycinania, szatkowania i siekania, t a k ż e p l e ć po w i n n i proso i len. Obrachunek i rozmiar pola ozimego k u Kątom Zacząwszy od wsi ł ą k i Olszowiec zwanej najprzód k a w a l c ó w p o d ł u ż n y c h przy przypadku Mikołaja J ę d r z e j czaka wszerz p ó ł t o r a k ó w [ p ó ł t o r a k ó w — dalej: p - k ó w , J. C ] U , a w z d ł u ż p r ę t ó w [ p r ę t ó w — dalej: pr., J. C ] 9, zaś od granicy imielskiej i strugi w pierwszym staju wszerz aż do płosy M i c h a ł o w e j p - k ó w 30 i 72- W drugim staju p o d o b n i e ż wszerz p - k ó w 133, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 31. W czwartym staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 131, a w z d ł u ż pr. 19 i 'A- W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą cej pr. 24. W drugim miejscu zacząwszy od tejże samej granicy i strugi, a płosy B a r t ł o m i e j a Marciniaka wszerz aż do płosy Jana Kusego w pierwszym staju od tejże granicy p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 68, a w z d ł u ż pr. 26. W trzecim staju wszerz p - k ó w 68, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 32. W czwar t y m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż aż do drogi z Kołomii do K ą t idącej pr. 21 i W trzecim miejscu k u K ą t o m od tejże samej granicy zacząwszy od płosy Tomasza Musialika aż do płosy Jana Gajewskiego w pierwszym staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim staju p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W trzecim staju, k t ó r e teraz nie siane p - k ó w 61, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 29 i / 2- W czwartym staju za tąż drogą G ó r n ą wszerz n a j p r z ó d nie sianego p - k ó w 29, a zaś zasianego p - k ó w 32, a w z d ł u ż pr. 24. W p i ą t y m staju wszerz t a k ż e nie sianych p - k ó w 51, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą c e j pr. 28 i / . Jest za t y m p o d ł u g wyższego obrachunku w t y m polu ozimym zasianych p - k ó w 1161, k a w a l c ó w także zasianych 11, nie zasianych zaś p - k ó w 141. i l l 2 Pole na j a r z y n ę zostawione Zacząwszy od granicy W o l i P i ó r o w e j i drożyska w K o ł o m i i do Kamiennej idącego n a j p r z ó d zaoranego w p r z e s z ł y m r o k u wszerz p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 23. Dalej ponad t y m ż e d r o ż y s k i e m k u wsi K o ł o m i i za otłoczonego [s] wszerz pr. 20, a w z d ł u ż pr. do krzewiny 21. W drugim staju tegoż o t ł o k u [s] wszerz pr. 12, a w z d ł u ż pr. 29 i V2- W trzecim staju r ó w n e g o ż otłogu wszerz pr. �14, a w z d ł u ż aż do r o w u i granicy W o l i P i ó r o w e j pr. 26. W d r u g i m miejscu zacząwszy od r o w u czyli granicy Woli P i ó r o w e j i k r z e w i n y w pierwszym staju wszerz p - k ó w aż do miedzy 172, a w z d ł u ż pr. 33. W d r u g i m staju 202, a w z d ł u ż pr. 24. W trzecim staju p - k ó w 202, a w z d ł u ż aż do samych p ł o t ó w pod wsią K o ł o m i ą b ę d ą c y c h pr. 30 i V2- K a w a l c ó w iw t y m ż e samym staju p - k ó w 14, a w z d ł u ż pr. 6. W drugim miejscu k a w a l c ó w przy sa mych p ł o t a c h i drodze z K o ł o m i i do W o l i Piórowej p - k ó w 19. W trzecim miejscu zacząwszy od wsi K o ł o m i i za s t o d o ł a m i c h ł o p s k i e m i i miedzy t e ż f o l w a r k i rozdzie lającej wszerz aż do płosy Tomasza Musialika p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 46, a w z d ł u ż pr. 35. W trzecim staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W czwartym staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 25. W p i ą t y m staju p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 25. W szóstym staju p - k ó w 18, a w z d ł u ż aż do r o w u ciągnącego się od stawku W o l i P i ó r o w e j przez role k o ł o m y j s k i e pr. 23. W s i ó d m y m sta j u za ~tymże rowem wszerz p - k ó w 19, a w z d ł u ż pr. 25. W ó s m y m staju p - k ó w 36, a w z d ł u ż pr. aż do drogi z Woli P i ó r o w e j do Imielna idącej 23. W d z i e w i ą t y m staju za tąż drogą p - k ó w 22 i s k ł a d ó w 12, a w z d ł u ż pr. 32. W dziesiątym staju p - k ó w 50, a wzdłuż pr. 39. W jedenastym staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż pr. 35 i Va. W dwunastym staju p - k ó w 37, a w z d ł u ż aż do drogi •e W o l i P i ó r o w e j do K u t n a i d ą c e j pr. 37. W trzynastym staju za tąż drogą p - k ó w otłogiem leżących 23, a w z d ł u ż aż do ł ą k i pr. 37. W czwartym miejscu zacząwszy od borku i płosy Mikołaja J ę d r z e j c z a k a otłogu wszerz p - k ó w 22, a w z d ł u ż pr. 20. W drugim staju tegoż otłogu aż do drożyska, k t ó r e idzie z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego p - k ó w 61, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju tegoż otłogu p - k ó w 93, a w z d ł u ż aż do drogi z Imielna do W o l i P i ó rowej idącej pr. 33. W czwartym staju za tąż drogą p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W p i ą t y m staju p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 37. W szóstym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 27 i 72- W s i ó d m y m staju p - k ó w 73, a w z d ł u ż pr. aż do ł ą k i Narty zwanej 33. W ó s m y m staju za tąż ł ą k ą p - k ó w 35, a w z d ł u ż pr. 22. W dzie w i ą t y m staju p - k ó w 104, a wzdłuż pod same stodoły chłopskie pr. 33. W p i ą t y m miejscu nad ł ą k ą N a r t a m i i płosą Mikołaja J ę d r z e j c z a k a p ł o s k a dwojgi staj [ss], każde staje po cztery s k ł a d y w sobie m a j ą c e , pierwszego staja od f o l w a r k u p a ń s k i e g o w z d ł u ż pr. 24. Drugiego także w z d ł u ż pr. 25. T ę p ł o s k ę obsiewał przedtem pan Latecki, a teraz d w ó r ją obsiewa. W szóstym miejscu zacząwszy od drogi z K o ł o m i i do Imielna idącej i dro żyska t a k ż e z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego idącego aż do łąki Narty zwanej p - k ó w 101, a w z d ł u ż pr. 28. A w drugim staju p - k ó w 94, a w z d ł u ż aż do granicy i łąki imielskiej pr. 17 i " . W t y m więc polu jest g r u n i 2 i 2 tu ornego i na j a r z y n ę u ż y w a n e g o 2030, k a w a l c ó w także u ż y w a n y c h 33, a otłogu na szerz r a c h u j ą c pr. 46 j e d n y m stajem. Pole na ugór zostawione Zacząwszy od krzewiny i do drogi z K ą t do K o ł o m i i idącej wszerz aż do płosy Jana Gajewskiego w p i e r w szym staju od tej drogi p - k ó w 116, a w z d ł u ż pr. 31 i 'A. W drugim staju p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 32. W trzecim staju p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim miejscu pod tąż s a m ą drogą z K ą t do K o ł o m i i idącą zacząwszy od płosy Jana P ł ó c i e n n i c z k a k u wsi aż do łąki Olszowiec .zwanej, w pierwszym staju od tejże drogi wszerz p - k ó w 134, w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 127, a w z d ł u ż pr. 29. W trzecim staju p - k ó w 90, a w z d ł u ż pr. 28 i Przy t y m staju poprzecznych k a w a l c ó w p - k ó w 31, a w z d ł u ż pr. 6. W czwartym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 26. W p i ą t y m staju p - k ó w 70, a w z d ł u ż pr. 24 i f . W szós t y m staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż aż do smugu czyli ł ą k i Olszowiec zwanej pr. 26 i Va. W trzecim miejscu polko Ż u ł a w e j [s] zwane zacząwszy od krzewiny aż do r o l i kowalskiej, w pierwszym staju wszerz p - k ó w 23, a wzdłuż pr. 30. W d r u g i m staju wszerz p - k ó w 34, a w z d ł u ż aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 22 i W czwartym miejscu zacząwszy od ł ą k i Olszowiec zwa nej polko k u błoniom między p ł o s a m i z prawej r ę k i Walentego D o m a g a ł y z lewej Szymona Kmieciaka wszerz p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 18 i */2- W d r u g i m staju aż do lasu ku błoniom wszerz p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 27 W p i ą t y m miejscu zacząwszy od smugu Olszowiec zwa nego i płosy Jana Kaczmarka wszerz k u wsi K o ł o m i i aż do granicy W o l f P i ó r o w e j p - k ó w 130, a w z d ł u ż aż do drogi z Lubnia do K o ł o m i i i d ą c e j pr. 20. W d r u g i m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 100, a w z d ł u ż pr. 28 i Va. W trzecim staju aż do krzewiny k u b ł o n i o m i d ą c e j wszerz p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 30. W szóstym miejscu zacząwszy od gorzelni n a j p r z ó d k a w a l c ó w wszerz 14, a w z d ł u ż pr. t a k ż e 14. I d ą c dalej w t y m ż e samym staju wszerz aż do drogi z L u b n i a do K o ł o m i i i d ą c e j czyli granicy W o l i P i ó r o w e j p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 23 i V2W drugim staju wszerz p - k ó w B I , a w z d ł u ż pr. 34. W trzecim staju wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż aż do opłot ków i drogi z Kołomii do L u b n i a idącej pr. 25 i 'AW s i ó d m y m miejscu zacząwszy od p o d w ó r z a p a ń s k i e g o i drogi z p o d w ó r z a na w i e ś idącej aż do ogroda p a ń skiego na wsi przy c h a ł u p i e pierwszej za k u ź n i ą , w k t ó rej Morawski ekonom mieszka p - k ó w 61, a w z d ł u ż za cząwszy od drogi za wsią k u d w o r o w i idącej aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 33. W t y m przeto polu jest p - k ó w całnich 1534, k a w a l c ó w 46. l 2 Jerzy 2 Czajkowski PRZYPISY 1 J. Burszta, Dawne budownictwo „na sochy" w Wielkopolsce, „ K w a r t a l n i k Historii K u l t u r y Material nej", 1957, nr 3/4. 2 A P K r . , Castr. Crac. rei., t. 219: 17B8 r., s. 1103— 1138. 3 M . Fryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe Kujaw, T o r u ń 1961. 4 O. Kolberg, Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mo wa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieś ni, muzyka i tańce. Ser. III i IV, Kujawy, Warszawa Rys. 5 M . Fryczowa, op. cit., rozdz. I I I . 6 Ibidem, s. 45. 7 Por. np.: Materiały do dziejów chłopa wielkopol skiego w drugiej połowie XVIII wieku, W r o c ł a w 1956, t. I I , s. 291—293. 8 Por. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym, Wrocław—Warszawa—Kraków 1963, s. 57, mapa 4. 9 Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od połowy XVI do połowy XIX wieku, Red, K. Lepszy, W r o c ł a w 1953. autor. 119 �