https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6520a4ad5323bcd25fa2cace0e91626f.pdf 491827f10d0cd18ccdcdd17839d81f99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3228 Title A name given to the resource pomniki ludu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POMNIKI LUDU W ś r ó d m o ż l i w y c h k l a s y f i k a c j i p o m n i k ó w jedna wydaje się w kontekście podjętego trująca t e m a t u s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n a , rozpa­ relacje m i ę d z y w ł a d z ą a l u d e m . P o m n i k b ę d z i e interesował nas jako zjawisko przynależne, sferze więc ideologii, związane z określoną wizją świata, p a ń s t w a , tradycji, historii. Najdawniejsze znane n a m p o m n i k i m i a ł y na celu u t r w a l e n i e i u ś w i e t n i e n i e p o t ę g i w ł a d z y , oddanie czci b o g o m i m o n a r c h o m . P r z y c z y n i a ł y się w i ę c do f o r m o w a n i a w ś w i a d o m o ś c i społecznej obrazu d z i e j ó w w i d z i a n y c h z p o z y c j i w ł a d c ó w , h i e r a r c h ó w , m o ż ­ nych i majętnych. Rzymskie arki triumfu, p o s ą g i k r ó l ó w , w o d z ó w czy n y c h czy o a k t u a l n y c h jest ś w i a d e c t w e m czasu w k t ó r y m powsta­ r z ą d k u książęcego, królewskiego, państwowego. Takie je, p r z y j ę t e g o i p u n k t u widzenia, założeń ideowych, stosunków społecznych, u k ł a d u sił. kondotierów pomniki N i e z a l e ż n i e b o w i e m od tego czy m ó w i on o wydarzeniach daw­ d a w n i e j i obecnie, skoro p o w s t a w a ł y utrwalały czy bóstw, wizję po­ pomniki powstają wbrew i n t e n c j o m s p o ł e c z e ń s t w a , by m u n a r z u c i ć obce t r e ś c i , a n a w e t A ł e t e r a ź n i e j s z o ś ć nie tylko powołuje do życia pomniki, lecz i w e r y f i k a c j e znaczenia j u ż i s t n i e j ą c y c h , s p r a w i a ż e t r o ś c i z n i e w o l i ć d e m o n s t r a c j ą s i ł y i p o g a r d y dla o p i n i i publicznej wolno n a z w a ć p o m n i k a m i — władzy. n i e g d y ś ż y w e , a nawet b u l w e r s u j ą c e , m o g ą ulec z a t a r c i u , u s t ę ­ pując miejsca nowym, niezamierzonym pierwotnie. Pomnik, k t ó r y m i a l u t w i e r d z a ć w ł a d z ę k r ó l e w s k ą staje się w ó w c z a s pa­ Skoro j e d n a k s p o ł e c z e ń s t w o , a p r z y n a j m n i e j znaczna jego c z ę ś ć , akceptuje t r e ś c i zawarte w p o m n i k u , nawet gdy powstaje m i ą t k ą n a r o d o w ą , d z i e ł e m s z t u k i , o d b i e r a n y m j u ż t y ł k o w kate­ on goriach estotycznych. T a p r z e m i a n a f u n k c j i i z n a c z e ń nie zmienia staje się w ł a s n o ś c i ą s p o ł e c z e ń s t w a , d o b r e m p u b l i c z n y m . P r z y k ł a ­ całkowicie z inicjatywy i środków oficjalnych instytucji, j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i p o w s t a n i a p o m n i k w y r a ż a o k r e ś l o n ą dem m o g ą t u b y ć zbudowane u nas po w o j n i e p o m n i k i m a r t y r o ­ i d e o l o g i ę , o k r e ś l o n y system w a r t o ś c i . logii, jak Treblinka, Majdanek, Kadogoszcz czy Oświęcim. 131 �132 I �a ż po czasy dzisiejsze. W latach z a b o r ó w m i a ł y te pomniki w y d ź w i ę k przede w s z y s t k i m p a t r i o t y c z n y , w y o s t r z o n y sytuacja, w k t ó r e j skoro n i e m o ż n a b y ł o w p r o s t m ó w i ć o sprawach na­ r o d u , p r z y c h o d z i ł o c z y n i ć to p o ś r e d n i o . Dedykacja. „ M i k o ł a j o w i Kopernikowi — wdzięczni Rodacy" nie b y ł a czczym S p o ł e c z e ń s t w o f u n d o w a ł o ze swych s k ł a d e k p o m n i k i Księcia Józefa Poniatowskiego, frazesem. Mickiewicza, Chopina, K o ś c i u s z k i . Toczono p u b l i c z n e spory o i c h f o r m ę , miejsce wzniesienia, a na.wet o s o b ę r z e ź b i a r z a . N i e m n i e j b y ł y to p o m n i k i w mniejszej czy w i ę k s z e j mierze o f i c j a l n e (że p o s ł u ż ę s i ę s f o r m u ł o w a n i e m Jarnuszkiewiczowej). „Oficjalne" 7, zachowaniem komitetów odpowiednich budowy, uzgodnione w form z Jadwigi t y m sensie, że powołania czynnikami powstałe społecznych administracji p u b l i c z n e j , zrealizowane przez wyspecjalizowane p r z e d s i ę b i o r s t w a , zaprojektowane przez profesjonalnych artystów, poddane fa­ chowej k r y t y c e a r t y s t y c z n e j . A p o m n i k i Różnicę tę można akceptuje, ludu? C z y m s i ę r ó ż n i ą od s p o ł e c z n y c h ? wyrazić w jednym zdaniu: społeczeństwo podczas g d y l u d sam wznosi swe p o m n i k i . Istotne jest w t y c h p o m n i k a c h z a r ó w n o co i dlaczego s i ę w z n o s i , j a k t e ż — jfcto t o c z y n i , w j a k i m t r y b i e ( o f i c j a l n y m czy nieoficjalnym), w j a k i e j p o s t a c i i dla k o g o . Skoro p r z y j m i e m y , iż k a ż d y p o m n i k m i e ś c i s i ę w c y k l u m y ś l e n i a o p r z e s z ł o ś c i , pierwsza i p o d s t a w o w a r ó ż n i c a pomnikami władzy a ludu ujawnia się w punkcie między widzenia. P o m n i k i l u d u p r z e d s t a w i a j ą h i s t o r i ę (ozy r z e c z y w i s t o ś ć ) z pers­ p e k t y w y ocen i o d c z u ć mas s p o ł e c z n y c h , w p r z e s z ł o ś c i c h ł o p s k i c h , współcześnie także robotniczych (choć oczywiście nie tylko). P o w s t a j ą one n i e po t o , aby f o r s o w a ć o k r e ś l o n ą w i z j ę h i s t o r i i , ale a b y o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć w y d a r z e n i o m , c z y n o m i l u d z i o m — w a ż n y m w ś w i a d o m o ś c i powszechnej, a p r z y n a j m n i e j znacznej 5 6 Oczywiście im władza bliższa jest autentycznym dążeniom s p o ł e c z e ń s t w a t y m bardziej zaciera s i ę granica m i ę d z y p o m n i k i e m władzy a społeczeństwa. P o m n i k i — co w a r t o p o d k r e ś l i ć — m o g ą t e ż w p e w n y c h sytuacjach pełnić świadomie rolę legitymizatora grupy s i ę do o d c z u ć d u ż e j postulowaną przez fundatorów r z ą d z ą c e j , w ł a ś n i e przez o d w o ł a n i e części n a r o d u . Taką sytuację mogliśmy o b s e r w o w a ć w Polsce b e z p o ś r e d n i o po wojnie, k i e d y t o w ł a d z a podjęła decyzję niezwłocznej odbudowy wielu z a b y t k ó w kultury, w t y m k o ś c i o ł ó w i z a m k ó w . Zdecydowano s i ę w ó w c z a s na rekon­ strukcję wielu zniszczonych w czasie w o j n y zabytków, mimo że i c h p i e r w o t n a w y m o w a znaczeniowa daleka b y ł a od p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń ideologicznych. I s t o t n a jednak b y ł a ich nowa symbolika., odrodzenia ze zgliszcz, n a w i ą z a n i a do t r a d y c j i p r z e s z ł o ś c i . D o ­ konało się w t y c h pomnikach przesunięcie emitowanych treści i s k o j a r z e ń . D z i ę k i i emu n p . K o l u m n a Z y g m u n t a , o n g i ś w y r a z królewskiej władzy, stalą się symbolem ciągłości życia miasta, n i e z b ę d n y m elementem jego p e j z a ż u , z a k o t w i c z o n y m w p a m i ę c i , i k o n o g r a f i i , l i t e r a t u r z e . Decyzja o d b u d o w y warszawskich p o m ­ n i k ó w (podobnie j a k S t a r ó w k i czy k o ś c i o ł ó w G d a ń s k a i W r o c ­ ł a w i a ) miała, u p r a w o m o c n i ć w o p i n i i s p o ł e c z e ń s t w a n o w ą w ł a d z ę , świadczyć o jej z w i ą z k u z na.rodom, jego k u l t u r ą , historią. B y ł to wice z p u n k t u w i d z e n i a s o c j o t e c h n i k i w ł a d z y 1 zabieg tego rodzaju co zachowa.nio s y m b o l i narodowej t o ż s a m o ś c i — h y m n u , f l a g i b i a ł o - c z e r w o n e j , w wojsku o r z e ł k a czy r o g a t y w k i . Akceptacja powszechna jest nikiem p o m n i k ó w najbardzioj s p o ł о с z n у e h. 2 istotnym wyróż­ Jest j e d n a k r ó ż n i c a ( z a u w a ż a l n a co p r a w d a t y l k o przez w s p ó ł c z e s n y c h ) m i ę d z y t y m co dane przez w ł a d z ę a t y m eo zbudowane w s p ó l n y m w y s i ł k i e m . T a k i e w ł a ś n i e s ą p o m n i k i , p o w s t a ł e zo zbiorowej w o l i s p o ł e ­ czeństwa, zbudowane ze składek publicznych, dyskutowane w prasie i r ó ż n y c h o b y w a t e l s k i c h k o m i t e t a c h . W i e l e t a k i c h p o m ­ n i k ó w p o w s t a ł o u nas p o c z y n a j ą c od s c h y ł k u u b i e g ł e g o stulecia 133 �c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . P o w s t a j ą w t e d y g d y odczuwana upamiętniania nie jest realizowana przez czynniki potrzeba oficjalne. Z tego p o w o d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , żą s ą t o p o m n i k i s p r a w i e d l i ­ tencji straconych, drzewa, zmarłych, zasłużonych. jak w innym kręgu kulturowym t y w y l u d u , g r u p s p o ł e c z n y c h czy l o k a l n y c h . lumny. Wnosiły wiejscy, chłopscy rzeźbiarze, amatorzy: r o b o t n i c y , technicy, w i ę c n i e z a w o d o w i r z e ź b i a r z e , p o w i ą z a n i z k r ę g i e m e l i t y spo­ ł e c z e ń s t w a czy i n s t y t u c j a m i w ł a d z y . W z n o s i s i ę te święte na w y ­ o b r a ź n i ę w i d z a s w ą n i e z w y k ł o ś c i ą i m o n u m e n t a l i z m e m , podobnie w o ś c i , w y p e ł n i a j ą c e l u k i w obrazie historii, w i d z i a n e j z perspek­ P o m n i k i te t w o r z y l u d , p r o j e k t u j ą je i w y k o n u j ą r z e m i e ś l n i c y Natomiast k u r h a n y , g ł a z y , anomalie p r z y r o d y d z i a ł a ł y element — o b e l i s k i , p i r a m i d y czy k o ­ n i e z w y k ł o ś c i przez swą imponującą formę i trwałość (która chociaż nam może się w y d a ć wątpliwa, w p o c z u c i u czasu z a k o r z e n i o n y m w dawnej k u l t u r z e c h ł o p s k i e j b y ł a zapewne n i e p o r ó w n y w a l n i e silniej odczuwana). pomniki W X X w i e k u , z w ł a s z c z a w jego pierwszej p o ł o w i e , wzno­ z r e g u ł y samorzutnie, poza i n s t y t u c j a m i z a j m u j ą c y m i s i ę o p i ­ szono p o m n i k i , a b y u c z c i ć w y d a r z e n i a i osoby z a s ł u ż o n e dla niowaniem, zatwierdzaniem i budowaniem p o m n i k ó w . n a r o d u , k o ś c i o ł a , m i e j s c o w o ś c i , p a r a f i i , a nawet b y u p a m i ę t n i ć w ramach obiegu k u l t u r y nieoficjalnej, niepisanej. Powstają Znamienne fakty uznane za s z c z e g ó l n i e w a ż n e przez f u n d a t o r a . P o m n i k i jest dla t y c h p o m n i k ó w operowanie f o r m ą c z y t e l n ą , jednoznacznie o symbolice religijnej — k r z y ż e , odbieraną prób p a m i ą t k ę z d a r z e ń i o s ó b s z c z e g ó l n i e z a s ł u ż o n y c h dla P a ń s t w a , plastycznych. k o ś c i o ł a , p a r a f i i , fundatora, na miejscach w a l k , k a ź n i , t a m gdzie przez widzów, b r a k wszelkich p o s z u k i w a ń o d n o w y s y m b o l i k i , szukania n o w y c h r o z w i ą z a ń i kapliczki stawiano na Przeciwnie, widoczne jest w n i c h d ą ż e n i e do p o w t a r z a n i a f o r m z n a j d o w a ł y s i ę g r o b y p o w s t a ń c ó w 1863 r . i symboli, które w świadomości odbiorców zrosły się z pojęciem wano, aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e ń p o m n i k a . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m c z y t e l n o ś c i k o n c e p c j i , roz- dowego, ofiar s t r a j k ó w i p a c y f i k a c j i d ź w i ę k u m i ę d z y t w ó r c ą a o d b i o r c ą skoro d.ochodzi do i d e n t y f i ­ W c z e ś n i e j — bo w 2 p o l . X I X w . , o b e l i s k i wznoszono k a c j i r ó l : i n i c j a t o r a , fundatora, autora, w y k o n a w c y , o d b i o r c y . na pamiątkę zniesienia 6 Obeliski dotyczących fundo­ ruchu lu­ ( w latach trzydziestych).? pańszczyzny i serwitutów. 8 także Wielkie B i o r ą c t o p o d u w a g ę m o ż e m y u z n a ć za ludowe t a k i e p o m n i k i , głazy k t ó r e wznosi l u d a b y w y r a z i ć b l i s k i e m u t r e ś c i , k t ó r y c h t w ó r c a p e ł n i ł y p o d o b n ą r o l ę do o b e l i s k ó w . U p a m i ę t n i a ł y r o c z n i c ę , f a k t jest zarazem f u n d a t o r e m i w y k o n a w c ą , c z ł o n k i e m odzyskania ъ którą się identyfikuje zbiorowości w uczuciach, m y ś l a c h i upodobaniach estetycznych. a pomnikiem ludowym. wszystkim monument, rzeźba Ten pierwszy to umieszczona na przede postumencie. 9 i t p . Zdarzało s i ę t e ż , że okrętu. Znane są również pomniki-rzeźby n a ś l a d u j ą c e stereotyp oficjalnego p o m n i k a . m i ę d z y f u n k c j o n u j ą c y m w naszej p a m i ę c i stereotypem p o m n i k a oficjalnego niepodległości budując t a k i p o m n i k w y k o r z y s t y w a n o miejscowy a t r y b u t , n p . k o t w i o ę , śrubę W t y m miejscu n a l e ż y p o w i e d z i e ć o jeszcze jednej r ó ż n i c y l u b m o n u m e n t y budowane z k a m i e n i czy b r y ł w ę g l a na cokole, 1 0 P o m n i k i ludowe m i a ł y s w y c h i n i c j a t o r ó w , b y l i n i m i m . i n . k s i ę ż a , nauczyciele, d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i , z w i ą z k o w i . M i a ł y l i d e r ó w b u d o w y . M o ż n a n a w e t w ramach t y c h p o m n i k ó w p r z e p r o w a d z i ć R z e ź b a — dodajmy — k t ó r a usamodzielniła się i wyzwoliła od k l a s y f i k a c j ę , w k t ó r e j n a j e d n y m k o ń c u z n a j d ą s i ę właśnie podstawowej 0 widocznej osobie i n i c j a t o r a ( k t ó r y p o c i ą g a symboliki kultowej. Tymczasem większość p o m n i k ó w ludu identyfikuje zdecydowana za s o b ą 1 te, grupę) się z formą krzyża bądź n a t o m i a s t na p r z e c i w l e g ł y m p o m n i k i „ a n o n i m o w e " c z y l i t a k i e , k a p l i c z k i . M o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że wiele z n i c h to po p r o s t u k t ó r e p o w s t a w a ł y z p o t r z e b y p o m n i k a t a k powszechnej i oczy­ o b i e k t y k u l t u opatrzone s t o s o w n ą d e d y k a c j ą . N a d b u d o w a artys­ wistej., że jeśli nawet k t o ś pierwszy j ą s f o r m u ł o w a ł , n a t y c h m i a s t t y c z n a jest w p o m n i k a c h l u d u w a r t o ś c i ą d r u g o r z ę d n ą , podczas z a t a r ł o s i ę t o w p a m i ę c i g r u p y . K t o z g ó r n i k ó w pierwszy r z u c i ł gdy m y ś l zbudowania p o m n i k a u p a m i ę t n i a j ą c e g o o f i a r y w w pomnikach oficjalnych dużym recepcji. odgrywa rolę stopniu przesądzając bardzo o jego a k t u a l n e j i istotną, przyszłej 3 katastrofy (w Czechowicach-Dziedzicach) 1 K t o pierwszy odczul p o t r z e b ę p o m n i k a p o l e g ł y c h s t o c z n i o w c ó w (w G d a ń s k u ) ? P o m n i k p o w - T a r ó ż n i c a m i ę d z y p o m n i k i e m o f i c j a l n y m i ludowym sprawia, szechnio oczekiwany m o ż e m i e ć l i d e r a b u d o w y , ale nie i n i c j a t o r a , że m y ś l ą c o p o m n i k u w kategoriach h i s t o r i i sztuki t r a c i s i ę k t ó r y rzuca p r o p o z y c j ę , na co i n n i m ó w i ą „ n o t a k , r z e c z y w i ś c i e , z p o l a w i d z e n i a p o m n i k i l u d u . W i ą ż e s i ę to ta,kże ze sposobem można by taki pomnik zbudować". u j m o w a n i a i s t o t y p o m n i k a w encyklopediach i slowHikach ter­ minologicznych sztuk plastycznych. Przytoczę typową taką W T p o m n i k a c h l u d o w y c h „ bardzo częste jest nawiązanie, a nawet i d e n t y f i k a c j a z s y m b o l i k ą , k t ó r a s i ę w y w o d z i z r e l i g i i d e f i n i c j ę : ,,P o m n i k , m o n u m e n t , dzieło r z e ź b i a r s k i e l u b arch.- 1 k u l t u z m a r ł y c h . W i ą ż e s i ę t o m . i n . z t y m , że w powszechnym - r z e ź b i a r s k i e wzniesione dla u p a m i ę t n i e n i a osoby l u b zdarzenia odczuciu b l i s k i e s ą sobie p o j ę c i a p o m n i k a i nagrobka. P r z y b l i - historycznego, n a j c z ę ś c i e j w postaci p o s ą g u l u b g r u p y r z o ź b i a r s - ż o n i u t y c h p o j ę ć s p r z y j a ł y losy n a r o d u , zabory, p o w s t a n i a , roz­ kiej, siane po c a ł y m k r a j u ż o ł n i e r s k i e m o g i ł y . także kolumny, obelisku, budowli, sztucznie w z g ó r z a (kopiec) czy naturalnego g ł a z u . ( . . . ) " usypanego 4 Jeszcze teraz w ś w i a d o m o ś c i l u d z i oba te p o j ę c i a n i e m a l - ż e W y d a j e s i ę , że d e f i n i c j ę t a k ą n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć . Przede się p o k r y w a j ą . P i s z ą c t e n tekst p r z e p r o w a d z i ł e m orientacyjną w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć i s t o t ę zjawiska j a k i m jest p o m n i k . A jest s o n d ę na c m e n t a r z u P o w ą z k o w s k i m w Warszawie. O k a z a ł o s i ę , nim w y z n a c z e n i e przestrzeni ż e 6 k a m i e n i a r z y i 15 o s ó b s p o ś r ó d 18 i n d a g o w a n y c h p r z y gro­ sie przez antropologicznym) rowy są znak, czytelne k t ó r e g o dla sakralnej trwały, i n t e n c j a danej (w sen­ t r ó j w y m i a ­ i s y m b o l i k a s p o ł e c z n o ś c i bach nazywało w potocznej m o w i e n a g r o b k i •—• p o m n i k a m i . P y t a n i o r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i p o j ę c i a m i dostrzegali je w mieiscu (w dawnej p o s t a w i e n i a ( „ N a g r o b e k s t o i t a m gdzie jest pochowanie, a p o m n i k k u l t u r z e l u d o w e j sens znaczeniowy i t r e ś ć b y ł y u t r w a l o n e w prze­ na p l a c u , na g ó r c e . . . m o ż e b y ć w s z ę d z i e " ) , w osobie f u n d a t o r a kazie p a m i ę c i o w y m ) . U j ę c i e t a k i e przesuwa akcent z m o n u m e n t u ( „ n a g r o b e k stawia r o d z i n a , a p o m n i k p a ń s t w o ... na p o m n i k rzeźbiarsko-architoktonicznego zbiera s i ę do puszek p i e n i ą d z e " ) . Cztery p y t a n e osoby z w r ó c i ł y n a wszelkie ś w i a d o m e i celowe w y d z i e l e n i e miejsca, n i e z a l e ż n i e k r z y ż , kapliczka, figura, o d tego, czy w y o d r ę b n i a czy t e ż obelisk, g ł a z , stare je drzewo lub usypany kopiec. W u w a g ę na r ó ż n i c ę w s k a l i , d z i e s i ę ć p o w i e d z i a ł o , iż p o m n i k stawia s i ę t a m , gdzie z g i n ę ł o w i e l u l u d z i , l u b n a p a m i ą t k ę w y d a r z o n i a . O c z y w i ś c i e sonda, przeprowadzona na dawnej kulturze c h ł o p s k i e j , a z w ł a s z c z a jej warstwie znanej n a m z p r z e k a z ó w p i s a n y c h i r y s u n k o w y c h , w y s t ę p o w a ł y 5 p o m n i k i - z n a k i k u l t u , a t a k ż e „ ś w i ę t e d r z e w a " , kopce, w i e l k i e ważnego cmentarzu, nio jest w o l n a o d sugestii miejsca, n i e m n i e j wskazuje emocjo­ nalnie odczuwaną bliskość obu pojęć. Każdy rzeźbiony czy wzniesiony w k s z t a ł c i e obelisku nagrobek n a z y w a s i ę p o m n i k i e m , g ł a z y n a r z u t o w e . U p a m i ę t n i a ł y miejsca k r w a w y c h b i t e w i miejsca c h o ć n i e k a ż d y p o m n i k jest n a g r o b k i e m . Oba p o j ę c i a s t r a c e ń (w 2 p o l . X I X w . ) . K a ż d y z t a k i c h p o m n i k ó w wyznacza przede w s z y s t k i m t o , że nagrobek jest p r y w a t n y , podczas g d y różni p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą , k u l t o w y , hierofaniczny k o n t e k s t , u w z n i o ś - p o m n i k — p u b l i c z n y , wzniesiony z a r ó w n o w celu u p a m i ę t n i e n i a l a j ą c y f a k t , k t ó r y chciano u c z c i ć i u p a m i ę t n i ć . T r e ś ć p r z e s ł a n i a o s ó b , j a k t e ż i d e i , miejsc, c z y n ó w i w y d a r z e ń . N a g r o b e k znajduje spotęgowana b y ł a wówczas symboliką religijną krzyża, s i ę w zasadzie na grobie, n a t o m i a s t p o m n i k nie jest figury czy k a p l i c z k i ; s t a w a ł a s i ę j a k b y wezwaniem do m o d l i t w y w i n - 134 związany z k o n k r e t n y m miejscem. M o ż e b y ć — n p . p o m n i k i w O ś w i ę c i m i u , �11.7. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , 1964г., Głowa na polu b i t w y pod Grunwaldem, w G d a ń s k u , ale nie musi, i t a k n p . p o m n i k Chopina s t a n ą ł w R i o de J a n e i r o , a s t a t u a Chrystusa, cykl korektur programów magało się g e s t ó w Martyrologia nauczania, poczucie s p r a w i e d l i w o ś c i uświęconych tradycją, pieniędzy w publicznych zbiórkach, mimo Odczuwalny powszechnie więc związek obu pojęć tłumaczyć nie n a r a s t a j ą c y c h symp­ t o m ó w gospodarczej katastrofy. Psycholog p o w i e d z i a ł b y w tym wznie­ p r z y p a d k u o reakcji c a ł y c h g r u p s p o ł e c z e ń s t w a na u p o k o r z e n i a w y d a r z e n i a i osoby w a ż n e i k r z y w d y doznane w poprzednich etapach h i s t o r i i , o z b i o r o w y m t a k l i c z n y c h w o s t a t n i c h 2 latach i n i c j a t y w sienia p o m n i k ó w u p a m i ę t n i a j ą c y c h do­ pomników. I n i c j o w a n o je, wznoszono w p o ś p i e c h u , nie ż a ł o w a n o na J a n a X X I I I we W r o c ł a w i u . może fakt a pomniejszano „ o d r e a g o w a n i u " p r z e s z ł o ś c i , ale zjawiska nie m o ż n a o g r a n i c z y ć przedtem w oficjalnych w y k ł a d n i a c h h i s t o r i i . W i d z ę ten p r o b l e m t y l k o do sfery emocjonalno-otycznoj czy p s y c h o l o g i i grup spo­ w d w ó c h aspektach: w r a ż l i w o ś c i moralnej i n a w y k ó w k u l t u r o w o - ł e c z n y c h . M i a ł o ono -estetycznych. P i e r w s z y aspekt n a z w a ł b y m t y c z n y . Jedna decyzja, jeden wzorzec d z i a ł a n i a p o c i ą g a ł p r z y w świadomości Antygony. społeczeństwa a pomijane czy k o m p l e k s e m Jest to p r z e ś w i a d c z e n i e , iż trzeba o d d a w a ć l e ż n ą cześć w y d a r z e n i o m i l u d z i o m a skoro z j a k i c h k o l w i e k z a s ł u ż o n y m dla b ą d ź p o w o d ó w p o w i n n o ś c i tej nie p e ł n i o n o — w i n n i to c z y n i ć c i , k t ó r z y p r z e ż y l i — na­ ojczyzny, do­ świadkowie swój w y r a ź n y podtekst i kontekst poli­ t y m zp, s o b ą ł a ń c u c h n a s t ę p n y c h . Decyzja wzniesienia jednego drugiego. Nie w y s t a r c z y ł zbiorczy s y m b o l — np. p o m n i k A r m i i K r a j o w e j pomnika sprzyjała podjęciu zamiaru budowy czy P o w s t a n i a Warszawskiego. Ś w i a d k o w i e — sanitariusze chcieli p o k o l e n i a . W i n n i to p r z y t y m c z y n i ć w formie uznawanej pow­ u c z c i ć sanitariuszy, k u r i e r z y — k u r i e r ó w , ż o ł n i e r z e b a t a l i o n u X — • szechnie za najbardziej p r e s t i ż o w ą i w i d o m ą — s t a w i a j ą c p o m ­ p a m i ę ć swego b a t a l i o n u . B y ł o n i k i . Nic p o m n i k ó w , lecz n a g r o b k ó w . wystarczyła satysfakcja w postaci słowa pisanego, to m y ś l e n i e j u ż nie kategorią 135 �I I . 8. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , r z e ź b y z c y k l u Martyrologia Aspekt d r u g i , to p y t a n i e o f o r m u ł ę p o m n i k a . Ł a t w o zauwa­ Wyeliminowanie znaków w i ą ż ą c y c h się z kultem, a zwłaszcza ż y ć , że podobnie j a k dawniejszo p o m n i k i l u d u , t a k ż e i te, p o w s t a ł o k r z y ż a s p o w o d o w a ł o , że jego p o j a w i e n i e s i ę z a c z ę ł o m i e ć o k r e ś l o n y czy inspirowano w okresie p o - s i e r p n i o w y m , o d w o ł u j ą się i to kontekst treściowy w r ę c z manifestacyjnie do s y m b o l i k i r e l i g i j n e j . S ą d z ę , że dzieje oficjalnym. się t a k z a r ó w n o ze w z g l ę d u na zakorzenione? w naszej k u l t u r z e s y m b o l i k i religijnej w okresie s t r a j k u s t o c z n i o w c ó w i we wszyst­ poczucie z w i ą z k u m i ę d z y sferą k u l t u i p o m n i k a , j a k też i na s k u t e k k i c h p ó ź n i e j s z y c h manifestacjach o charakterze p a t r i o t y c z n y m reakcji przeciw p r o g r a m o w e m u — w okresie p o w o j e n n y m — i „ s o l i d a r n o ś c i o w y m " . K r z y ż stal się wówczas symbolem odnowy, u s u w a n i u wszelkiej s y m b o l i k i religijnej z p o m n i k ó w i oficjalnych nawet dla l u d z i , k t ó r z y w innej s y t u a c j i h i s t o r y c z n e j i p o l i t y c z n e j manifestacji. Wznoszone w ó w c z a s p o m n i k i b y ł y w ostatecznej wcale b y nie chcieli i d e n t y f i k o w a ć s i ę z k o ś c i o ł e m i p o s ł u g i w a ć insta,ncji zatwierdzane przez w ł a d z ę . P o n i e w a ż z a ś d ą ż o n o do se­ symbolami wiary. kularyzacji ż y c i a publicznego, starano się, aby s y m b o l i k a r e l i ­ swój n y c h i na teren w y z n a n i o w y c h cmentarzy. Ne.wet k r z y ż p r ó b o w a ­ kultowych no z a s t ą p i ć elementem k r z y ż o - p o d o b n y m M a t k i Boskiej, gdzie towarzysząc krąg działaniom nie­ demonstracyjno o d w o ł y w a n i e s i ę Symbole to, w ł ą c z o n o w p o l i t y c z n y gijna z o s t a ł a z niego u s u n i ę t a , z e p c h n i ę t a do s a n k t u a r i ó w kościel­ w sytuacjach, i uczuciowy, S t ą d też tak znaczeniowy, s t a j ą c się kontekst, wyrazem do rozszerzyły t r e ś c i nie tylko i estetycznych, ale i p a t r i o t y c z n y c h . K r z y ż , obraz msza ś w i ę t a , masowo k o m u n i e w i e r n y c h — to t r a d y c y j n i e s i ę p o j a w i a ł . T a k n p . w Warszawie, na P o w ą z k a c h - nie t y l k o ś w i a d e c t w o p o b o ż n o ś c i , lecz i tego m o d e l u p o l s k o ś c i , W o j s k o w y e h , dekoracja ś c i e n n a D o m u k t ó r y sięga, do powszechnie u z n a w a n y c h t r a d y c j i różnego na rodzaju elementy pionowe m y ś l znak k r z y ż a . R ó w n i e ż rozstrzelanych przez o k u p a j i t a na Pogrzebowego i poziomo, zawiera przywołujące grobach ż o ł n i e r z y umieszczono z n a k i i ludzi przeciwstawiając się przemilczaniu wypaczeniom ideologii. Zresztą, całych narodowych, obszarów historii, jak o t y m ś w i a d c z y historia, krzyżo-po- w a l k a z k o ś c i o ł e m — czy to w okresie germanizacji W i e l k o p o l s k i , dobne, ale w swej z e w n ę t r z n e j w a r s t w i e asocjacyjnej o d w o ł u j ą c e czy w l a t a c h o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j — t y l k o p o t ę g o w a ł o p a t r i o ­ s i ę do w y o b r a ż e n i a r ę k o j e ś c i wbitego w z i e m i ę miecza. N a t o m i a s t tyczny kontekst symboliki n a s t a w i a n y c h w c a ł y m k r a j u p o m n i k a c h m ę c z e ń s t w a widnieje się w ó w c z a s w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ze wizerunek K r z y ż a patriotycznych, V i r t u t i M i l i t a r i . A w i ę c k r z y ż , ale w domyśle, przesłonięty inną, patriotyczną 136 symboliką. jakby Kościół — religijnej. z obroną Znaki kultu utożsamiły znakami tradycji najwyższych wartości moralnych i narodowych. Dlatego też n a s t ą p i ł o , tak szoku ące ; �w i e l u zagranicznych o b s e r w a t o r ó w , o d w o ł y w a n i e się do religii w czasie s t r a j k u w stoczni czy niezwykła, reakcja s p o ł e c z e ń s t w a na (akie w y d a r z e n i a , j a k p r z y j a z d do k r a j u Papieża,, zamach na jego ż y c i e , ś m i e r ć Prymasa. Mogło to d z i w i ć — stwierdza Janusz T a z b i r — nawet ,,(•..) z n a w c ó w h i s t o r i i I I Rzeczypospo­ litej, świadomych robotnicze. (...) laicyzacji jaka objęła, w ó w c z a s Trzeba p o w i e d z i e ć otwarcie, środowiska lata powojenne p r z y n i o s ł y u nas w y r a ź n o zahamowanie lub na%vet cofnięcie s i ę p r o c e s ó w laicyzacji. W s y t u a c j i , gdy w p e w n y c h okresach ambona była j e d y n ą t r y b u n ą niezawisłej wypowiedzi, a Kościół wystę­ p o w a ł W" r o l i g ł ó w n e g o s t r a ż n i k a n a r o d o w y c h t r a d y c j i znaczenie tej i n s t y t u c j i nie m o g ł o m a l e ć , lecz przeciwnie — w z r a s t a ł o . " N a s t ą p i ł o p r z y t y m rozszerzenie t r e ś c i , z k t ó r y m i 1 1 kojarzą z koroną bliski pamięci żołnierzy Września i A r m i i Zastanawiając się nad faktem występowania Krajowoj. po zjawiska p o m n i k ó w l u d u a t a k ż e p r o f u z j i i n i c j a t y w wych w ostatnich 2 l a t a c h 1 2 m o ż n a w s k a z a ć na wojnie pomniko­ kilka towa­ r z y s z ą c y c h t e m u olcoliez-iości. Są to przode w s z y s t k i m : — w r a ż l i w o ś ć „ h i s t o r y c z n a " sporej części s p o ł e c z e ń s t w a . P a m i ę ć w o j n y , znaczenie j a k i e s i ę p r z y w i ą z u j e do t r a d y c j i wych, narodo­ niepodległościowych; — ż y w o t n o ś ć p o s t a w r o m a n t y c z n y c h i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i ­ gencji j a k i r o b o t n i k ó w ; — głęboko rozbudzona 1 3 potrzeba sprawiedliwości, wywołana m . i n . przez l i a i l a oraz idee s o c j a l i z m u ; się z n a k i k u l t u . StrJy s i ę one w a r t o ś c i ą d o d a n ą , d z i ę k i której — znaczenie s y m b o l i p a t r i o t y c z n y c h , wyniesione z okresu roz­ symbole narodowo u z y s k a ł y i d e o l o g i c z n ą k o n k r e t y z a c j ę . Barwy b i o r ó w oraz h i t l e r o w s k i e j o k u p a c j i , ich rola w u m a c n i a n i u narodowe, h y m n , ideowym orzeł bie,ły f u n k c j o n u j ą i e m o c j o n a l n y m w t e d y , gdy w innym występują kontekście „oficjalnie", w i n n y m zaś w ó w c z a s , g d y towarzyszy i m znak k r z y ż a , obraz ś w i ę t y czy p o r t r e t P a p i e ż a . O k r e ś l a j ą k r ą g o d n i e s i e ń i tradycje historyczne. Flagi narodowe przy Grobach Wielkanocnych tożsamości narodu; — wyczulenie na manipulacje przemilczanie w a ż n y c h symbolami patriotycznymi, obszarów dziejów, znanych jeszcze z autopsji znacznej c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a ; — p r z e j m o w a n i e w procesie awansu k u l t u r o w e g o (po 1945 r.) w kościele z n a c z ą co innego n i ż wieszane na, domach w d n i a c h przez c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a uprzednio ś w i a t p a ń s t w o w y c h . To same f l a g i zawieszane w czasie s t r a j k u typowych na W y b r z e ż u b y ł y w y r a z e m p r o t e s t u , w a l k i o g o d n o ś ć i spra­ robotnicze kolekcje dziel s z t u k i i c h ł o p s k i e m u z e a wiedliwość. W późniejszym interesujące -oinocjonalnym argumentem propagandy, u ż y w a n y m okresie s t a ł y s i ę w r ę c z wizualnozarówno przez w ł a d z ę j a k i jej adwersarzy. P o d o b n i e h y m n n a r o d o w y m a i n n y k r ą g asocjacji w czasie o f i c j a l n y c h u r o c z y s t o ś c i a i n n y gdy m u t o w a r z y s z y „ M i ę d z y n a r o d ó w k a " ozy choral „ B o ż e , coś P o l s k ę " . D o i n n y c h t r a d y c j i o d w o ł u j e s i ę orzeł z k o r o n ą i bez n i e j , nic tedy dziwnego, że w czasie r e w i n d y k a c j i t r a d y c j i p a t r i o ­ t y c z n y c h , p o m i j a n y c h c z ę s t o w p r z e s z ł o ś c i , poja,wia się orzeł d ł a w a r s t w o ś w i e c o n y c h . W y r a z e m togo są m . i n . nas nieoficjalne p o m n i k i oraz ich 14 a tp,kże namiastki; — t r a k t o w a n i e p o m n i k ó w jako w y r a z u s p r a w i e d l i w o ś c i oddanej f a k t o m i l u d z i o m z a s ł u ż o n y m dla O j c z y z n y , jako n a r o d o w y c h nagrobków. W przeciwieństwie do tych postaw i o c z e k i w a ń władze t r a k t o w a ł y p o m n i k i jako i n s t r u m e n t w y c h o w a n i a ideologicznego, a co za t y m idzie p o d p o r z ą d k o w y w a ł y je a k t u a l n y m z a ł o ż e n i o m politycznym. P o m n i k i m i a ł y w y z n a c z a ć system w a r t o ś c i , obraz I I . 9. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , figura z c y k l u Martyrologia 137 �IJ. 10. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , Droga h i s t o r i i — sugerowany s p o ł e c z e ń s t w u . N i e s t e t y b y ł on często krzyżowa, K o d e ń , ok. 1965 r. postacie, k t ó r e r z e ź b i a r z u z n a ł za s z c z e g ó l n i e w a ż n e : p i a s t o w s k i r ó ż n y o d d o ś w i a d c z e ń l u d z i , od i c h p r z e ż y ć oraz i d e a ł ó w . M o ż n a „woj", p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o b y p o m n i k ó w l u d u , g d y b y nie n a s t ę p o ­ m y k . " W o j b o w i e m w y w a l c z y ! granice dawnej P o l s k i , z a k o n n i k w a ł o o d r y w a n i e s i ę w ł a d z y od s p o ł e c z e ń s t w a , g i ł y b y nie n a r o s ł o szerzył w i a r ę , ż o ł n i e r z e radzieccy w y z w o l i l i k r a j spod o k u p a c j i , poczucie k r z y w d y a na wyrządzonej pamięci ludzi, którzy walczyli i g i n ę l i za s w ó j k r a j na w s z y s t k i c h f r o n t a c h ś w i a t a , w Wojsku P o l s k i m na Zachodzie, w A r m i i K r a j o w e j czy w Szarych Szere­ gach. Jak w a ż n e b y ł y t o s p r a w y ś w i a d c z y f a k t , że gdy s p o ł e c z e ń s t w o m o g ł o w y s u n ą ć swoje p o s t u l a t y — tylko znalazł z a k o n n i k , ż o ł n i e r z A r m i i Czerwonej i K a z i m i e r z elementarzu i p i ś m i e P r o m y k a c h ł o p i u c z y l i s i ę i miłować Pro­ czytać kraj. J e d n a k p r o g r a m i d e o w y p o m n i k a n i e z y s k a ł uznania miejsco­ w y c h n o t a b l i . „ S e k r e t a r z nie m ó g ł p r z y j e c h a ć na o t w a r c i e — się m ó w i ł K a m i ń s k i — bo to jest o chrzcie P o l s k i , bo jest zakon­ w ś r ó d n i c h dezyderat b u d o w y p o m n i k ó w , p r z e d t e m zakazanych. n i k (.-•), a k s i ą d z tego nie c h c i a ł p o ś w i ę c i ć , bo z tej s t r o n y , z czer­ N i m to jednak n a s t ą p i ł o , p o m n i k i ludu m o g ł y się p o j a w i a ć t y l k o w o n y m i g w i a z d a m i na h e ł m a c h to s ą ż o ł n i e r z e radzieccy, k t ó r z y sporadycznie, p o k ą t n i e a c z ę s t o e g z y s t o w a ć j e d y n i e w postaci p r z y s z l i do Oraczewa w czterdziestym p i ą t y m n a m i a s t e k . U p a m i ę t n i a ł y one l u d z i , miejsca i zdarzenia, pole­ m i z o w a ł y z oficjalną w y k ł a d n i ą historii. Idea tradycji. Jednym z przykładów takiej polemiki był spór o Millenium ważne kapliczki-pomnika Z reguły dla mieściła jednak p o m n i k i społeczności, się w roku." 1 6 ramach ludowej takie u p a m i ę t n i a ł y podczas g d y kapliczka z fakty Oraczewa w 1966 r. R o c z n i c ą o b c h o d z o n ą a k u r a t w okresie n a p i ę ć m i ę d z y b y ł a w y r a z e m p r z e m y ś l e ń i decyzji t y l k o K a m i r i s k i e g o . O f i a r o w a ł P a ń s t w e m a K o ś c i o ł e m . Propagowano j e d n o c z e ś n i e d w i e j ą w s i , p e w n y s w y c h r a c j i , podobnie j a k d a w n i e j z c a ł y m prze­ cepcje o b c h o d ó w tysiąclecia Państwa Polskiego — kon­ partyjno- konaniem krzewił w swym środowisku oświatę, uczył dziejów - p a ń s t w o w ą i k o ś c i e l n ą . Wersja oficjalna o d r y w a ł a w y d a r z e n i a o j c z y s t y c h , z a c h ę c a ł do nowoczesnych m e t o d agrotechnicznych. historyczne od f a k t u P o p e ł n i ł jednak b ł ą d , s p o t y k a n y u d z i a ł a c z y n a w y k ł y c h „ n i e ś ć Wersja k o ś c i e l n a przyjęcia właśnie ten przez P o l s k ę fakt chrześcijaństwa. akcentowała, podkreślając w l u d kaganek o ś w i a t y " — nie d o c e n i ł ś r o d o w i s k a . Ono z a ś nic dniu a p r o b o w a ł o p o m n i k a . W i e ś , o ile w ogóle a n g a ż o w a ł a s i ę w ob­ c e n t r a l n y c h u r o c z y s t o ś c i , w G n i e ź n i e , d o s z ł o nawet do s y t u a c j i chody t y s i ą c l e c i a , w i d z i a ł a je w aspekcie p r z y j ę c i a przez P o l s k ę wręcz humorystycznej. Na miasto w y r u s z y ł y dwa pochody — c h r z e ś c i j a ń s t w a , dlatego też nie a k c e p t o w a ł a h i s t o r i o z o f i i przed­ p a ń s t w o w y i k o ś c i e l n y . W k o ń c u z e t k n ę ł y s i ę ze s o b ą , s p l ą t a ł y , stawionej na ś c i a n a c h k a p l i c z k i . N i e m o g ł a t e ż z n a l e ź ć uznania t a k że n i k t j u ż nie w i e d z i a ł z k i m idzie i p o d h a s ł e m jakiego forma plastyczna d z i e ł a , p r y m i t y w n a r z e ź b a z drewna, niepo­ tysiącletnią tradycję katolicyzmu w naszym kraju. W M i l l e n i u m . W t y c h w ł a ś n i e m i e s i ą c a c h w w i e l u parafiach wznie­ radne r y s u n k i p o s t a c i . W y d a w a ł y s i ę anachroniczne w oczach siono l u d z i , dla k t ó r y c h p i ę k n e b y ł y f i g u r k i z porcelany czy kilkumetrowe krzyże upamiętniające rocznicę Chrztu gipsu, Mieszka i D ą b r ó w k i , p o c z ą t e k c h r z e ś c i j a ń s k i e j P o l s k i . R o c z n i c ę sentymentalne o b r a z k i dewocyjne. P o m n i k w Oraczcwie n a l e ż y tę więc t r a k t o w a ć jako fakt postanowił uczcić również Ignacy K a m i ń s k i z Oraczewa, chłop r o z m i ł o w a n y w historii Polski i ziemi łęczyckiej, poseł społecznej. Pod wyjątkowy, pozbawiony akceptacji t y m w z g l ę d e m m o ż n a go p r z y r ó w n a ć do prac na pierwszy sejm I I Rzeczypospolitej, o d k i l k u już l a t z a j m u j ą c y a m a t o r ó w , w-yizolowanych ze ś r o d o w i s k a , t w o r z ą c y c h z i n s p i r a c j i s i ę r z e ź b i e n i e m . P o d j ą ł d e c y z j ę zbudowania, w ł a s n e g o p o m n i k a j a k i e j ś i n s t y t u c j i czy osoby, b ą d ź z w ł a s n e j p o t r z e b y . R ó ż n i go k u czci M i l l e n i u m . Uprzedzono go, że n i a ina p r a w a tego r o b i ć , t y l k o jedno — k r ą g k u l t u r y , z k t ó r e j w y w o d z i s i ę a u t o r . K a ­ ż e t o co p o s t a w i zostanie zniszczone, a on sam miński reprezentował stanie przed k o l e g i u m . K a m i ń s k i j e d n a k nie m y ś l a ł r e z y g n o w a ć . Skoro b r o n i o n o m u w y s t a w i ć p o m n i k na w ł a s n e j z i e m i — za­ zbudował go na wodzie. N a ś r o d k u s t a w u . I p o m n i k z o s t a ł . . . Jest to w istocie k a p l i c z k a ( i l . 2), na cokole k t ó r e j w i d n i e j ą 138 bowiem t y p w warunkach tradycyjnej kultury osobowości, s z u k a ć d e t e r m i n a n t jego t w ó r c z o ś c i , a n a l o g i i do formy samorodnych rzeźb ukształtowany c h ł o p s k i e j i w niej należy prymitywnej wiejskich. O ile j e d n a k d z i e ł o K a m i ń s k i e g o w i ą z a ć m o ż n a z t r a d y c j ą �„ s z t u k i ludowej" to już ludowość innych p o m n i k ó w , p o w s t a ł y c h w y m o r d o w a n i a całej p a r a f i i . B ł y s k a w i c z n a akcja wojsk w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u w y n i k a z respektowania zbiorowej w o l i l e ń c z y c h o c a l i ł a od z a g ł a d y m i e s z k a ń c ó w L i c h e n i a i o k o l i c y . " środowiska Jak oraz zachowania warstwy symboli kulturowych, t a k i c h j a k p o m n i k - k r z y ż , p o m n i k - k a p l i c z k a , obelisk, nagrobek, Druga l u d u p o w s t a ł y przede w s z y s t k i m po t o , u p a m i ę t n i ć w y d a r z e n i a w a ż n o dla miejscowej aby 1 7 w i d a ć narzędziem Opatrzności stały się w t y m przypadku o d d z i a ł y A r m i i Czerwonej. kopiec. Te p o m n i k i wyzwo­ grupa pomników dziękczynnych dotyczy czynu zbrojnego i m ę c z e ń s t w a n a r o d u w l a t a c h w o j n y . P o m n i k i takie m o ż n a s p o t k a ć w w i e l u m i e j s c o w o ś c i a c h , p r z e w a ż n i e na cmen­ społeczności: — ponieważ wiązały się z t r a d y c j ą n a r o d o w ą i kościelną, pomi­ tarzach wyznaniowych, choć bywają również i na placach, j a n ą l u b p o m n i e j s z a n ą przez s z k o ł y , ś r o d k i masowego prze­ w ó w c z a s j e d n a k i c h s y m b o l i k a i f o r m a poddane b y ł y ostrzejszej kazu; kontroli —• p o n i e w a ż upamiętniały ważne fakty i osoby z niedawnej instancji administracyjnych, a nawet n i s z c z e n i a . Wrześniu 1939 r. na terenie P o l s k i u p a m i ę t n i a t r e ś c i z w i ą z a n e z wydarze­ n i a m i w o j n y i m a r t y r o l o g i ą lat o k u p a c j i . P r z y j m u j ą c furikejonalno-treśeiowe można wśród nich wyróżnić kryterium pomniki: d z i ę k c z y n n e i u p a m i ę t n i a j ą c e — l u d z i , miejsca i w y d a r z e n i a . D z i ę k c z y n n e o b e j m u j ą d w a aspekty — to miało c h o d z i ł o do k o r o k t u r t r e ś c i n a p i s ó w , p r z e s u n i ę ć w inne miejsca p r z e s z ł o ś c i , zachowane w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . Zdecydowana w i ę k s z o ś ć p o m n i k ó w p o s t a w i o n y c h po podobnio j a k miejsce z p o m n i k a m i na cmentarzach k o m u n a l n y c h , gdzie do­ Pomniki łeczną, 18 wdzięczności odczuwaną nie zaspakajają tylko na istotną potrzebę skutek tradycji spo­ kulturowoj, ale i p o l i t y k i w ł a d z . Z p e r s p e k t y w y czasu m o ż n a je t r a k t o w a ć j a k o u z u p e ł n i e n i e sieci oficjalnie wznoszonych p o m n i k ó w w d z i ę c z ­ n o ś c i , w t y m i A r m i i Czerwonej, a w i ę c j a k o k o r e k t u r ę n i e z b ę d n ą wdzięczności z p u n k t u w i d z e n i a o d c z u ć n a r o d u . N a p o m n i k a c h t y c h umiesz­ B o g u i w d z i ę c z n o ś c i b o h a t e r o m , k t ó r z y oddali, swe ż y c i c o j c z y ź n i e . czano o b o k d e d y k a c j i t a k ż e e m b l e m a t y p a t r i o t y c z n e , o d w o ł u j ą c e Pierwszo m a j ą w istocie charakter w o t y w n y . Wznoszone w po­ s i ę do t r y d y c j i n a r o d o w e j . d z i ę c e za s z c z ę ś l i w e ocalenie o d w o ł u j ą s i ę , podobnie j a k w przesz­ stawiano je na cmentarzach m o g ł y s i ę z n a l e ź ć r ó w n i e ż w mias­ ł o ś c i , do b e z p o ś r e d n i c h s y m b o l i k u l t u . Są to w i ę c k r z y ż e i kaplicz­ tach. k i . F u n d a t o r a m i i c h a c z ę s t o w y k o n a w c a m i s ą ludzie p r z e ś w i a d ­ amatorzy-plastycy. czeni o t y m , że i c h ocalenie b y ł o zdarzeniom c u d o w n y m . W t e d y , gdy p o m n i k s t a w i a ł a z b i o r o w o ś ć , i n i c j a t y w a c h o d z i ł a , w z n a n y c h m i p r z y k ł a d a c h , od proboszcza. T a k np. w latach okupacji), wystawiono pomnik w Licheniu niej. jak czytamy w książeczce o tamtejszym sanktuarium: ,,W styczniu pomników ich P o m n i k i t a k i e , w ł a ś n i e dlatego, ż e byli przeważnie kamieniarze u p a m i ę t n i a j ą c y c h można lub wy­ r ó ż n i ć t a k i o , k t ó r e d o t y c z ą miejsca- (np. w a l k , a k c j i p a r t y z a n c k i c h osób bowiem Wykonawcami Wśród wy­ jeszcze w 1975 г., w 30 l a t po fakcie, k t ó r y uznano za c u d o w n y , k. Konina. Tam 2 0 19 pochodzących wydarzeń w a ż n y c h dla k r a j u z danej m i e j s c o w o ś c i lub czy parafii, zasłużonych dla P o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e miejsca w a l k l u b ś m i e r c i b o h a t e r ó w 1945 r o k u N i e m c y z g r o m a d z i l i w i e l u m ę ż c z y z n i k a z a l i w y k o p a ć kampanii wrześniowej, a zwłaszcza partyzantki A K niedaleko k o ś c i o ł a o g r o m n y c h r o z m i a r ó w m o g i ł ę . B y ł j u ż rozkaz w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i t a m , gdzie m o ż n a je b y ł o w z n i e ś ć powstały I I . 11. A n d r z e j K w i a t k o w s k i , Stopnica k . L i m a n o w e j 239 �i u c h r o n i ć od zniszczenia. S t a w i a l i je przede w s z y s t k i m ś w i a d ­ osobę. Projektantami k o w i e w y d a r z e ń , uczestnicy w a l k — aby miejsce profesjonalni j a k t e ż a m a t o r z y i t w ó r c y l u d o w i . T a k n p . w K a ­ broni. r o l i n i e , gdzie p o w s t a ł Z e s p ó l „ M a z o w s z e " Teodozjusz B u t y n i e c , boju, W uczcić określone pamięć poległych upamiętnić dowódców, d n i , Z a d u s z k i , czy towarzyszy rocznicę boju spotykają się tych pomników są zarówno rzeźbiarze b y ł y szef p r a c o w n i k r a w i e c k i e j z r e a l i z o w a ł p h a s k o r z o ź b ę - p o m n i k p r z y n i c h , z a p a l a j ą znicze, s k ł a d a j ą k w i a t y . T a k n p . j a k podaje twórcy Cezary C h l e b o w s k i : „ W r ó w n i e ż na zlecenie W j ' d z i a l u K u l t u r y W R N w P o z n a n i u p o m n i k możliwość na 1957 r. gdy t y l k o o t w o r z y ł a s i ę t a k a langiewiozowskim Wykusie, gdzie stal namiot Zespołu Tadeusza Sygietyńskiego. Butyniec wykonał R e y m o n t a w d a w n y m jego m a j ą t k u — K o ł a c z k o w i e . O s t a t n i o d o w ó d c y P o w s t a n i a Styczniowego, a po o s i e m d z i e s i ę c i u l a t a c h z a ś K o l o Z S L w Markuszowie z a i n i c j o w a ł o d o w ó d c y oddziału A K — „ P o n u r e g o " — wystawiono kapliczkę p o e t y c h ł o p s k i e g o J a n a Pocka. J a k p o d a ł „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " M a t k i Boskiej Bolesnej przepasanej w s t ę g ą V i r t u t i Militari." 2 1 ma on b y ć „ z a p r o j e k t o w a n y budowę i w y k o n a n y czynem pomnika chłopskim. T a m p o z o s t a l i p r z y ż y c i u koledzy s p o t y k a j ą s i ę co r o k u , o pół­ W t y m celu S p o ł e c z n y K o m i t e t B u d o w y P o m n i k a p r z y g o t o w u j e n o c y z 13 n a 14 czerwca, na apelu p o l e g ł y c h . k o n k u r s na jego p r o j e k t , k t ó r y zostanie r o z p i s a n y w ś r ó d t w ó r c ó w P o m n i k i t a k i e p o w s t a j ą nadal, w c i ą ż b o w i e m i s t n i e j ą emocjo­ nalne p o t r z e b y i c h wznoszenia, a o b r a c h u n k i z p r z e s z ł o ś c i ą nie są jeszcze z a k o ń c z o n o . 2 2 O ile w i ę c w poprzednich grupach nie s t a w i a się j u ż w zasadzie n o w y c h d o w o d ó w s p o ł e c z n e j w d z i ę c z ­ n o ś c i t o w tej i n a s t ę p n y c h m o ż n a się l i c z y ć z n o w y m i w a m i , z t y m , że w s p r z y j a j ą c y c h warunkach politycznych b ę d z i e j u ż p o t r z e b y i c h s k r y w a n i a czy Następną grupę stanowią inicjaty­ nie kamuflowania. pomniki upamiętniające ludowych-rzeźbiarzy. funduszów całego Równocześnie z dobrowolnych składek rozpoczęto wśród gromadzenio mieszkaiiców C z y n n i k s p o ł e c z n y o d g r y w a w o s t a t n i c l i l a t a c h coraz w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę w c a ł o k s z t a ł c i e procesu b u d o w y p o m n i k a . Jeszcze do n i e d a w n a nawet popiersia p a t r o n ó w s z k ó ł f u n d o w a ł y w ł a d z e . Coraz częściej s ł y s z y s i ę j e d n a k o i n i c j a t y w a c h ważno wsi kraju". społecznych. Tak np. uczniowski s a m o r z ą d Liceum Ogólnokształcącego im. wydarzenia w ż y c i u K r o j u , p a r a f i i , g m i n y . Są to k r z y ż e , rzadziej Tomasza Zana w P r u s z k o w i e wraz z p e d a g o g a m i i s p o ł e c z n y m k a p l i c z k i i o b e l i s k i fundowane przez parafio i budowane zazwyczaj komitetem przy kościele. P o w s t a j ą najczęściej z inspiracji władz duchownych, p o m n i k swego p a t r o n a , p r z y c z y m l i c e a l i ś c i c h c i e l i b y „ w y k o n a ć w z w i ą z k u z M i l l e n i u m , aby go w ł a s n y m i r ę k a m i — j e ż e l i z n a j d ą s i ę a r c h i t e k c i i r z e ź b i a r z e , uczcić rocznicę założenia zakonu czy S a n k t u a r i u m . D o tej g r u p y m o ż n a r ó w n i e ż z a l i c z y ć p o m n i k i budowane przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć z okazji wyzwolenia. Jeden z takich m o n u m e n t ó w z b u d o w a n y c h w okresie międzywojen­ n y m w R o z e w i u r e p r o d u k u j ę na i l . 29. wydarzenia ważno dla nich i społeczeństwa. 60-lecia szkoiy postanowił zbudować k t ó r z y w y k o n a j ą n a d a j ą c y s i ę do tego p r o j e k t " . Ale p o m n i k i — popiersia w i e l k i c h P o l a k ó w w z n o s i s i ę nie t y l k o w s z k o ł a c h czy r o d z i n n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h . P o w s t a j ą t a k ż e w prywatnych N o w y m zjawiskiem są p o m n i k i powstałe z woli r o b o t n i k ó w , upamiętniające obchodów posesjach. Prasa d o n i o s ł a niedawno o losach p o m n i k a gen. Sikorskiego, k t ó r y u s u n i ę t o przed k i l k u n a s t u l a t y z o g r ó d k a p r y w a t n e j w i l l i w Z a k o p a n e m . J e ż d ż ą c po k r a j u w i ­ P o m n i k i to p o j a w i ł y s i ę w zasadzie po s i e r p n i u 1980 r. j a k o d z i a ł e m sporo t a k i c h , m n i e j czy bardziej sprawnie w y r z e ź b i o - przejaw zbiorowej w o l i , r e a l i z u j ą c e j nj'ch p o m n i k ó w o g r ó d k o w y c h . P r z e w a ż a ł y popiersia K o ś c i u s z k i s i ę z a r ó w n o w symbolice j a k i f o r m i e p o w s t a ł e g o d z i e ł a . S ą to p o m n i k i robotnicze, a nie S ą to wszystko prace a m a t o r ó w , inspirowane j u ż nie p o m n i k a ­ dla r o b o t n i k ó w , p o m n i k i s p o ł e c z e ń s t w a , a nie dla s p o ł e c z e ń s t w a . m i , ale i c h j a r m a r c z n ą r e p l i k ą — f i g u r k a m i z gipsu ( i l . 16). N a s t ą p i ł o w n i c h z b l i ż e n i e (a n i e k i e d y w r ę c z i d e n t y f i k a c j a ) r ó l i n i c j a t o r a , f u n d a t o r a , p r o j e k t a n t a , w y k o n a w c y , o d b i o r c y i adre­ sata. 23 Z a a n g a ż o w a n i e emocjonalne z b i o r o w o ś c i i nacisk o p i n i i Domeną amatorów, z różnych środowisk społecznych, stały s i ę r z e ź b y — „ w i z y t ó w k i " z a k ł a d ó w p r a c y . Jest i c h s e t k i . Są l o k a l n e p o m n i k i , stawiane przez z a k ł a d y dla w ł a s n e j to chwały, s p o ł e c z n e j p o w o d o w a ł y , że nawet w ó w c z a s , gdy projektantom pomnika akceptowano d ł a w y r a ź n e g o zaakcentowania swojej r o l i w miasteczku, r o l i t y l k o w t e d y , k i e d y w p r o s t y i sugestywny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł o mecenasa,, d z i ę k i k t ó r e m u l u d z i e m a j ą p r a c ę , a w ł a d z e a d m i n i ­ był artysta profesjonalny dzieło jogo t r e ś c i i uczucia, j a k i e zdaniom o d b i o r c ó w p o w i n i e n w y r a ż a ć ów stracyjno p o m n i k . Z r e g u ł y , n i e z a l e ż n i e od togo, k t o jest a u t o r e m p o m y s ł u , projektują fundusze na inwestycje komunalne. P o m n i k i dostrzec m o ż n a i w anegdocie p o m n i k a i w zastosowanym ma­ n i e r o w i e . S ą t o — obok r z e ź b „ z n a k ó w g r a n i c z n y c h " jedyne t e r i a l e czy symbolice z w i ą z e k z miejscom i d o m i n u j ą c y m charak­ p r ó b y n a w i ą z a n i a do k o n w e n c j i w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y . Pozwala rzeźbiarze-ainatorzy, dekoratorzy, takie technicy, inży­ t e r e m p r a c y . T a k n p . w stoczni m o ż e to b y ć ż e l a z o i s y m b o l na to m a t e r i a ł , c z ę s t o k o n s t r u k c j e metalowe, a s z c z e g ó l n i e t r e ś ć — k o t w i c y , a w k o p a l n i w ę g i e l i skojarzenia nie t y l k o z jego w y ­ eksponowanie t w o r z y w a l u b t y p u p r o d u k c j i owego z a k ł a d u , co d o b y w a n i e m ale umożliwia i poczuciem z a g r o ż e n i a . P o m n i k postawiony przez z a ł o g ę w Czechowicach-Dziedzicach, p o ś w i ę c o n y tąpnięcia, składa się z ogromnych i w a l ą c y c h s i ę na s i e b i e . Szczególno miejsce brył węgla, ofiarom spiętrzonych przyjęcie naśladujących sztukę rozwiązań aluzyjnych, dekoracyjnych, abstrakcyjną. Coraz c z ę ś c i e j m o ż n a s p o t k a ć w o s t a t n i m okrosie lokalne 24 r z e ź b y i p o m n i k i wznoszone przez a m a t o r ó w za p r z y z w o l e n i e m w omawianej grupie mają pomniki w ł a d z a nawet w r ę c z p o w s t a ł e na i c h z a m ó w i e n i e . 2 6 Mają ono 1976. Specyfika ich w y ­ u p a m i ę t n i a ć rocznice ( n p . 30-lecie P R L ) a nawet postacie w y ­ raża się w t y m , iż: b i t n y c h P o l a k ó w . N i e trzeba w y j a ś n i a ć , że s ą to n i e m a l zawsze — p o w s t a ł y one na f a l i r e w i n d y k a c j i s p o ł e c z n y c h , z autentycz­ prace nieudolno, p r z e k r a c z a j ą c e m o ż l i w o ś c i d o m o r o s ł e g o a r t y s t y . t r a g i c z n y c h w y d a r z e ń l a t 1956, 1970, W i e l e z n i c h p o k a z y w a ł na slajdach W ł a d y s ł a w H a s i o r podczas nej w o l i r o b o t n i k ó w ; — u p a m i ę t n i a ł y miejsca w y p a d k ó w t u s z o w a n y c h , a nawet prze­ p r e l e k c j i o sztuce , , P o l s k i p o w i a t o w e j " . P o m n i k i te i r z e ź b y fundowane z byle okazji w ł a t a c h 70-tych ś w i a d c z ą nie milczanych ; tylko — p o w s t a w a ł y w toku w a l k i politycznej jako p o m n i k i protestu, 0 r o z r z u t n o ś c i ó w c z e s n y c h w ł a d z , ale i n i s k i e j k u l t u r z e plastycznej w a ż n e nie t y l k o dla p o t o m n y c h , ale przede w s z y s t k i m d e c y d e n t ó w , n i e z d o l n y c h nawet dostrzec n i e p o r a d n o ś c i w p r a c y dla w s p ó ł c z e s n y c h , o r g a n i z u j ą c e i k i e r u n k u j ą c e z b i o r o w e emocje; — cechuje je s y m b o l i k a , o d w o ł u j ą c a czuwanych skojarzeń i omocji, s i ę do powszechnie łączenie tematyki od­ patrio­ tycznej z k u l t o w ą ( p o d o b n i e j a k i w i n n y c h manifestacjach p a t r i o t y c z n y c h czy k o ś c i e l n y c h w t y m o k r e s i e ) . 25 S ą d z ę , że o d e g r a ł o w t y m r o l ę k i l k a c z y n n i k ó w : p r z e ś w i a d c z e n i e , że a r t y s t a - p l a s t y k coś w y d z i w a o z y 1 w e ź m i e d u ż o p i e n i ę d z y nie w i a d o m o za co, podczas gdy p o m ­ n i k i a m a t o r ó w są czytelne, w i a d o m o o co w n i c h c h o d z i , o p e r u j ą N a s t ę p n ą g r u p ę s t a n o w i ą p o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e pisarzy, przywódców, a m a t o r a . Dlaczego j e d n a k zwracano s i ę do n i c h a nie do r z e ź ­ b i a r z y profesjonalnych? uczonych — zbudowane w miejscach, gdzie się 27 z n a n ą s y m b o l i k ą , s t e r e o t y p a m i , a i c h a u t o r z y są t a ń s i , nie- k ł o p o t l i w i , nie p o w o ł u j ą s i ę na cennik, nie m ó w i ą o w o l n o ś c i urodzili, mieszkali łub działali. W y r a ż a j ą c hołd dodają jedno­ t w ó r c z e j , nie o d w o ł u j ą s i ę do k o m i s j i a r t y s t y c z n y c h . Poza t y m c z e ś n i e p r e s t i ż u m i e j s c o w o ś c i , b o w i e m splendor, k t ó r y otacza a m a t o r jest zawsze na miejscu, nieraz od niego w y c h o d z i p o m y s ł b o h a t e r a spada t a k ż e na m i e j s c o w o ś ć z k t ó r ą się w i ą ż e jego w y s t a w i e n i a p o m n i k a , a jost p r z e c i e ż p o ż ą d a n e „ a b y s w ó j c z c i ł Ш �swego", w y d a r z e n i a czy o s o b ę u p a m i ę t n i a ł t w ó r c a z tej samej w s p ó l n e j s p r a w y . „ N i e po to d a ł m P a n i B ó g t a l e n t , a b y m go m i e j s c o w o ś c i , g m i n y czy r e g i o n u . m a r n o w a ł t y l k o na r z e ź b i e n i e p t a k ó w dla C e p e l i i " powiedział 28 własnej S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , g d y o g l ą d a ł e m jego ceramiczne k o m p o ­ i n i c j a t y w y i za w ł a s n e p i e n i ą d z e , z w ł a s z c z a w t e d y g d y s ą w r a ż l i ­ zycje — p r o j e k t y p o m n i k ó w i o g r o m n y o ł t a r z z ł o ż o n y z b l i s k o Jednak amatorzy realizują pomniki również z w i na l u d z k ą k r z y w d ę i n i e s p r a w i e d l i w o ś ć , wzniesienie p o m n i k a 280 c z ę ś c i . N i e inaczej m y ś l a ł B u t y n i e c , t w o r z ą c p o m n i k Sy- wydaje i m s i ę absolutnie n i e z b ę d n e , nie w i d z ą z a ś n i k o g o , k t o gietyńskiego. b y go m ó g ł p o s t a w i ć . Zdarza s i ę , że c z y n i ą t o l u d z i e p o z b a w i e n i artystycznych aspiracji, przeważnie jednak podejmują myśl R z e ź b i a r z , jeśli nie jest w y o b c o w a n y ze ś r o d o w i s k a i po­ dobnie j a k ono czuje i m y ś l i , m o ż e s i ę s t a ć w y r a z i c i e l e m zbio­ zrealizowania p o m n i k a r z e ź b i a r z e przekonani o s w y m talencie. rowych Czują odczucia, nie w p e ł n i jeszcze u ś w i a d o m i o n o . s i ę w ó w c z a s z o b l i g o w a n i do w y k o r z y s t a n i a go w i m i ę oczekiwań, a nawet skonkretyzować* w swym dziele I I . 12, 13, 14. A m a t o r s k i e p r o j e k t y n a d e s ł a n e na k o n k u r s na p o m n i k B o h a t e r ó w W a r s z a w y rozpisany w 1958 r. 141 �I I . 15. Książę Józef Poniatowski, wys. 38 c m , w y k . B o l e s ł a w Suska, B u d z i s k a , w o j . siedleckie; i i . 16. jarmarczna f i g u r k a gipsowa Tadeusz N i e w i a d o m s k i , uczestnik p o w s t a n i a warsza.wskiego, Zorro, t e m u uroczysta ceremonia, msza, w o m a w i a n y m p r z y p a d k u — u w a ż a ł za s w ó j m o r a l n y o b o w i ą z e k u w i e c z n i ć m a r t y r o l o g i ę i czyn czas, miejsce i t r e ś ć r z e ź b y r ó w n i e ż j ą w i ą z a ł y ze sferą k u l t u . z b r o j n y n a r o d u . M o ż e nie o d c z u w a ł b y tej k o n i e c z n o ś c i g d y b y E m o c j o n a l n o ś ć , na co z w r ó c i ł a u w a g ę M a r i a J a n i o n p o m n i k i t a k i e p o w s t a ł y oficjalnie po w y z w o l e n i u . J e d n a k nie Także wysoka temperatura Pomnik różne przejawy tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Narodu. Ciężarówką przywiózł rzeźby jest w o g ó l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą p o w s t a w a n i a nowego f o l k l o r u . p o w s t a ł y . W y r z e ź b i ł w i ę c w 1965 r. w i e ł o f i g u r a l u ą k o m p o z y c j ę — Martyrologii 3 0 aktu wspólnego przeżycia cechuje Obserwujemy j ą z B i a ł e j Podlaskiej do W a r s z a w y , aby m o g l i jo o g l ą d a ć w ł a ś n i e w k o ś c i e l n y c h n a b o ż e ń s t w a c h , procesjach, l i t a n i a c h , p i e ś n i a c h , m i e s z k a ń c y tego m i a s t a . F i g u r y p o s t a w i ł na p l a c u obok cmen­ w o b r z ę d a c h i zwyczajach, we wszelkiego rodzaju ceremoniach. tarza W o j s k o w e g o na P o w ą z k a c h . A l e w ł a ś n i e tego d n i a z m a r ł M o ż n a o c z a w i ś c i e w t r ą c i ć w t y m miejscu, że w y s o k a t e m ­ Aleksander Zawadzki i milicja k a z a ł a m u u s n ą ć r z e ź b y z trasy peratura pogrzebu. I s t o t n i e p r z e d s t a w i a ł } ' inne u j ę c i e h i s t o r i i n i ż oficjalnie oficjalnego p o m n i k a . T a k b y ł o z w a r s z a w s k i m p r z y j ę t e , a symboliczne f i g u r y o t a c z a ł y w i e l k ą g ł o w ę u m ę c z o n e g o k r a k o w s k i m Grunwaldem, Chrystusa. Po l i c z n y c h p e r y p e t i a c h u d a ł o s i ę p o m n i k p r z e n i e ś ć n y c h przez w r o g a m o n u m e n t ó w . na teren S A R P u , do ogrodu (ił. 8) gdzie b u d z i ł d u ż e zainte­ p r z y c z y m w z b i o r o w o ś c i d u ż e j , niejednorodnej, nawet resowanie p u b l i c z n o ś c i . nięcie p o m n i k a angażuje t y l k o część społeczności. Nie ma więc Z g ł o w ą Chrystusa w i ą ż o s i ę w y d a r z e n i e , k t ó r e m i a ł o miejsce w k r ó t c e p o t e m . W a r t o o n i m p o w i e d z i e ć , b o w i e m rzuca ś w i a t ł o odsłonięciu Mickiewiczem, p o w r o t e m na swoje miejsce zniszczo­ N i e b y ł o t o jednak tego c h a r a k t e r u , co w ś r o d o w i s k a c h regułą, odsło­ zwartych, jednorodnych R ó ż n i c a w y s t ę p u j e t a k ż e w s t o s u n k u do t a k i c h cech p o m ­ n i k a j a k jego f o r m a ( n o w a t o r s t w o , u ż y t a s y m b o l i k a ) t r w a ł o ś ć B y ł wieczór, wigilia Święta Zmarłych. P a d a ł kuczliwy towarzyszyć i stabilnych. na p s y c h o l o g i c z n y mechanizm p o d j ę c i a przoz r z e ź b i a r z a d e c y z j i zrealizowania p o m n i k a . emocjonalna m o g ł a r ó w n i e ż deszcz. N i e w i a d o m s k i p r z e c h o d z i ł d r o b n y , do­ k o ł o miejsca, i o k a z a ł o ś ć . W ś w i a d o m o ś c i l u d o w e j , r e l i k t y k t ó r e j znajdujemy na jeszcze w szerokich k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h , p o m n i k t r a k t o w a n y k t ó r y m s t o i obecnie H o t e l „ F o r u m " . P o d fragmentom o c a l a ł e g o jest przede w s z y s t k i m j a k o znak miejsca a f o r m a p l a s t y c z n a m u r u , w miejscu gdzie h i t l e r o w c y rozstrzelali k i l k a d z i e s i ą t o s ó b , i symbolika potęgują l e ż a ł y w i ą z a n k i k w i a t ó w , p a l i ł y s i ę znicze. N i k t s i ę jednak nie w i ę c f o r m a w a r t o ś c i ą s a m ą w sobie, e s t e t y c z n ą , n i e jest d z i e ł e m , t y l k o jego s a k r a l n y charakter. N i e jest z a t r z y m y w a ł , n i e m o d l i ł . W t e d y z d o c y d o w a ł s i ę . M i a ł jeszcze k t ó r e m a o l ś n i ć w i d z a i ż y ć j a k b y poza n i m , w h i s t o r y c z n e j klocek d r e w n a , w i ę c w y r z e ź b i ł w c i ą g u n o c y p ó ł m e t r o w ą g ł o w ę przestrzeni. N i e jest też n i e z b ę d n ą i n f o r m a c j ą , g d y ż w s p o ł e c z ­ okupacyjnego Chrystusa, nieco t y l k o m n i e j s z ą o d tej z p o m n i k a n o ś c i n a w y k ł e j do przekazu pokoleniowego p a m i ę ć f a k t u ( i l . 7) i p o s t a w i ł p o m i ę d z y z n i c z a m i . Od razu z a c z ę l i s i ę groma­ t a k s i l n a , iż nie w y m a g a k o m e n t a r z a s ł o w n e g o czy plastycznego. dzić ludzie. N i e k t ó r z y klękali, k t o ś płakał. Zainteresowało Realna, f i z y c z n a o b e c n o ś ć p o m n i k a , k t ó r y to p a t r o l m i l i c j i . R z e ź b ę zabrano. N i e w i a d o m s k i e g o r ó w n i e ż . . . D y ­ winien jest przetrwać stulecia t a k ż e jest o wiele bardziej i s t o t n a w k u l t u r z e opartej ż u r n y oficer w K o m i s a r i a c i e nie m ó g ł p o j ą ć po co t o z r o b i ł 1 K t o na s ł o w i e p i s a n y m . D l a t e g o w ł a ś n i e o f i c j a l n y p o m n i k — skoro m u k a z a ł ? Trzeba b y ł o i n t e r w e n i o w a ć , t ł u m a c z y ć , że postawienie m i a ł u p a m i ę t n i a ć i m i ę w ł a d c y , wodza, w y b i t n e g o a r t y s t y p o m n i k a nie b y ł o ż a d n ą d e m o n s t r a c j ą , ale l o g i c z n y m d z i a ł a n i o m p o w s t a w a ł w m o ż l i w i e o d p o r n y m na d z i a ł a n i e czasu materiale — człowieka s p i ż u , bazalcie, ż e l a z i e , m a r m u r z e . N a t o m i a s t p o m n i k l u d o w y wrażliwego na c i e r p i e n i a n a r o d u , a p r z y t y m głę­ 2 boko w i e r z ą c e g o . " Poddajmy — b y ł p r z e w a ż n i e z drewna. N i e m u s i a ł go nawet z d o b i ć napis. analizie ten właśnie dostrzec d w i e i s t o t n e cechy p o m n i k ó w przykład. ludu — on To co w y r a ż a ł m i a ł a p r z e c i e ż z a c h o w a ć p a m i ę ć z b i o r o w a od­ emocjonalno n a w i a n a w przekazie p o k o l e n i o w y m . W t a k i e j s y t u a c j i z a ś w a ż n a Pozwala p o d ł o ż e d e c y z j i i c h wzniesienia, oraz w y s o k ą t e m p e r a t u r ę zbio­ była rowego p r z e ż y c i a sprzyjające utrwaleniu się wydarzenia w p a m i ę c i (wiadomo było towarzyszącą reakcji odbiorców, w momencie p o j a w i e n i a s i ę p o m n i k a . P r z e w a ż n i e 142 zwłaszcza towarzyszy przede w s z y s t k i m emocja, i n t e n s y w n e przeżycie w j a k i e j i n t e n c j i powstaje k o p i e c , k r z y ż czy k a p l i c z k a ) . treści, �J9 20 Mikołaj Kopernik, p r o j e k t y konkursowe, 1973 г . : i l . 17. Drewno w y s . 38 c m , w y k . S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Sierpc i l . 18. R z e ź b a ceram,. wys. 41 cm, w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i , O d r o w ą ż , w o j . kieleckie. K o n k u r s Wielcy Polacy ich życie i dzieła, 1974 г . : i l . 19. Pomnik Słowackiego, r z e ź b a eeram. w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i ; i l . 10. O. Kolbe, wys. 31 c m , w y k . W ł a d y s ł a w a A d r y a n o w a , K r u c h o w o , g m . Trzemeszno, w o j . bydgoskie. W r a c a m y t u do j u ż zasygnalizowanego p r o b l e m u — war­ t o ś c i estetycznych p o m n i k a , czy i d ą c dalej — jego n o w a t o r s t w a . m e n t a m i , j u ż z n a n y m i . Czy nie podobnie k s z t a ł t u j e s i ę n a p i ę c i e naszej u w a g i , naszego zainteresowania? P r o b l e m t e n trzeba w i d z i e ć w aspekcie relacji m i ę d z y t y m , co Oba e l e m e n t y : tego, co znane i tego, co nowe m o g ą t e ż t r w a ł e i „ o d w i e c z n e " a t y m , co nowe, a w i ę c w aspekcie o p o z y c j i : w y s t ę p o w a ć w r e a k c j i na p o m n i k . P o d s t a w o w y jest p r z y t y m znane — nieznane, oczekiwane — z a s k a k u j ą c e , zwyczajowe — element pierwszy. K a ż d y p o m n i k , a b y b y ł w ł a ś c i w i e o d b i e r a n y nowatorskie. J a k s i ę m a j ą te kategorie do percepcji p o m n i k ó w z a r ó w n o w w a r s t w i e semantycznej j a k i estetycznej m u s i za­ przez s p o ł e c z n o ś ć będzie w i e r a ć cechy u m o ż l i w i a j ą c e jego rozpoznanie, zrozumienie sensu prze­ jogo przekazu, i d e i , o d n i e s i e ń s y m b o l i c z n y c h . M u s i t w o r z y ć , j a k co to o k r e ś l i l i ś m y — „ p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą " , a w i ę c m i e ć te cechy, dla tych wiejską, masową? Może przydatne r o z w a ż a ń przypomnienie doświadczenia, k t ó r e prowadził psycholog amerykański Edward J. 3 1 Murray , p r a w d a na grupie d z i e c i , nie m n i e j w n i o s k i jego p o k r y w a j ą s i ę k t ó r e p o z w a l a j ą o d r ó ż n i ć go n p . o d a r c h i t e k t u r y , elementu z m o i m i obserwacjami percepcji s z t u k i przez l u d n o ś ć koracyjnego czy fenomenu p r z y r o d y . J e d n o c z e ś n i e j e d n a k , o b o k Murray u m i e ś c i ! na wyłącznie kilku stolikach zabawki. N a znane j u ż dobrze uczestnikom wiejską. pierwszym eksperymentu. Na togo co s t a n o w i e s e n c j ę jego „ p o m n i k o w o ś c i " , m o ż e m i e ć cechę własną, wyróżniającą konkretny pomnik spośród de­ on wielu o s t a t n i m — c a ł k o w i c i e nieznane. D z i e c i w y b i e r a ł y zawsze s t o l i k i n n y c h . Cecha t a jest znacznie bardziej w i d o c z n a w p o m n i k a c h p o ś r e d n i . E l e m e n t n o w o ś c i z a o s t r z a ł u w a g ę i s a t y s f a k c j ę , ale b y ł m i e j s k i c h , profesjonalnych, n i ż w p o m n i k a c h w i e j s k i c h , p r z y j m o w a n y t y l k o w t e d y dobrze, g d y w i ą z a ł s i ę z i n n y m i ele­ wych. Wynika to z a r ó w n o z r ó ż n i c w charakterze ludo­ twórczości 143 �2 1 . Dekoracja Grobu P a ń s k i e g o , K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , Warszawa, 1981 г . ; i l . 22. K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , I I . 23. G r ó b P a ń s k i , k o ś c i ó ł G a r n i z o n o w y , Warszawa 1981 r. 1977 �W ł a ś n i e dlatego w powszechnym odbiorze, z w ł a s z c z a p o m ­ ników nieoficjalnych, widoczno jest s k w a p l i w e przejmowanie g o t o w y c h , oswojonych j u ż przez w y o b r a ź n i ę w z o r ó w r o z w i ą z a ń . P o m n i k r o d z i p o m n i k , p o n i e w a ż ludzie c h c ą , ż e b y nie budził ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i . Podobnie z a c h o w u j ą się z a m a w i a j ą c na­ grobek u k a m i e n i a r z a . W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w nie ż ą d a j ą niczego nowego, c h c i e l i b y t y l k o u z y s k a ć nagrobek p o d o b n y do i n n y c h , u z n a n y c h za dobre w oczach ś r o d o w i s k a , t y l e że w m i a r ę m o ż l i w o ś c i jeszcze bardziej o k a z a ł y . Dlatego w ł a ś n i e cechy, k t ó r e k o n s t y t u u j ą p o j ę c i e p o m n i k a w kulturze wykształconej m o g ą się ujawniać w pomniku ludowym znacznie s ł a b i e j , a w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h w ogóle nie w y ­ stępować. Mamy można nazwać w ó w c z a s do namiastką, c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m , pomnika, które jogo f o r m ą za­ stępczą. Z a c z n i j m y od s y t u a c j i , w k t ó r e j forma zostaje z r e d u k o w a n a do zera, pozostaje j o d y n i e m i e j s c e p e ł n i ą c e w d a n y m okresie funkcje p o m n i k a . T a k i e miejsca, k t ó r e g o znaczenie s p o t ę g o w a n e jest f a k t e m , iż nie m ó g ł na n i m s t a n ą ć rzeczywisty p o m n i k silniej nawet a n g a ż u j e się s t a ć w uczucia i w y o b r a ź n i ę l u d z i n i ż b y przypadku konwencjonalnego to mogło monumentu. Brak, n a w e t z w y k ł e g o k r z y ż a , zrekompensowany jest w t y m p r z y p a d k u przez s p o t ę g o w a n e p r z e ż y c i e zebranych, k t ó r z y t ł u m n i e odwie­ d z a j ą t a k i e miejsca, n p . w d z i e ń Zaduszek czy rocznice p a t r i o ­ tyczne. Z a s y p a n y jest w ó w c z a s w i ą z a n k a m i k w i a t ó w , rozjarzo­ n y s e t k a m i świec i z n i c z ó w , a w ś r ó d n i c h w i d n i e j ą szkolno tarczo, z n a k i miast, papierowe c h o r ą g i e w k i . Podobnie d z i a ł a b r a k p o m ­ nika na grobie m a r s z a ł k a Rydza-Śmigłego, spirzyjający nieo­ czekiwanej m i t o l o g i z a c j i tego tragicznego i niefortunnego wodza. P r z y k ł a d ten wskazuje w y r a ź n i e na t o , że w s z c z e g ó l n y c h s y t u ­ acjach p o m n i k i e m m o ż e b y ć . . . jego manifestacyjna n i e o b e c n o ś ć . R o z p a t r z m y z k o l e i s y t u a c j ę , w k t ó r e j r e d u k c j i ulega eleI I . 24. K o s o w i sn'. M a r c i n a . Warszawa, 1981 г. I I . 25. Grób na cmentarzu wojskowym woj. tarnowskie w Szczepanowicach, udowej i profesjonalnej j a k t e ż i z odmiennego k o n t e k s t u k u l ­ r turowego i przestrzennego. W i e l e w skazuje na t o , że w m i e ś c i e przeżycie emocjonalne, związane, z p e r c e p c j ą pomnika wiąże s i ę silniej z f o r m ą p l a s t y c z n ą n i ż t o m a miejsce n a w s i , gdzie przede w s z y s t k i m w a ż n a jest w a r s t w a s y m b o l i c z n a , a dzięki t e m u i ranga jego t r e ś c i . Z w r ó ć m y t e ż u w a g ę na t o , iż w m i a s t a c h , z w ł a s z c z a d u ż y c h , k i e d y p o m n i k o d b i e r a n y jest w ś r ó d ,,szumu i n f o r m a c y j n e g o " , j a k o jeden z l i c z n y c h , p o w s t a ł y c h w r ó ż n y c h l a t a c h p o m n i k ó w efekt jogo „ i n n o ś c i " (nowatorstwa) okazuje s i ę w r ę c z konieczny, uzasadniony s y t u a c j ą p e r c o p e y j u ą . T r u d n o sobio w y o b r a z i ć m i a s t o , w k t ó r y m b y s t a ł y t y l k o podobne p o m ­ n i k i , k i l k a k o l u m n Z y g m u n t a , f i g u r a la M i c k i e w i c z , k i l k a k o n ­ nych posągów Ks. Józefa. Odrębność pomników nie tylko u ł a t w i a ich d o s t r z e ż e n i e , ale i t w o r z y u r o d ę m i a s t a . Jest w ó w c z a s w i ę k s z a szansa n a t o , iż p o m o i k o k a ż e s i ę w a r t o ś c i o w y m d z i e ł e m sztuki. N a t o m i a s t w k r ę g u k u l t u r y p o p u l a r n e j , c h ł o p s k i e j , na w s i , p o m n i k s t a n o w i przede w s z y s t k i m skonwencjonalizowany prze­ jaw funkcji sakralizująccj. Nie musi swą formą t ł u m a c z y ć k o m u l u b czemu jest p o ś w i ę c o n y , p o n i e w a ż w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h l o k a l n y c h k a ż d y o t y m wie. P a m i ę ć zbiorowa przechowuje sens i przyczyno p o w s t a n i a p o m n i k a . W a ż n e jest w i ę c p r z y wzno­ szeniu nowego p o m n i k a o d w o ł a n i e s i ę do wzoru j u ż zakorzenio­ nego w z b i o r o w e j ś w i a d o m o ś c i . P o d o b n i e j a k to w folklorze i w o g ó l e w c a ł y m m o d e l u k u l t u r y l u d o w e j , p.roees ma miejsce t w ó r c z y realizuje s i ę poprzez n i e w i e l k i e p r z e k s z t a ł c e n i a podsta­ wowego w z o r u , w a r i a e y jność r o z w i ą z a ń a nie, j a k w ś r o d o w i s k a c h e l i t y k u l t u r o w e j X X w . , przez zanegowanie f o r m j u ż i s t n i e j ą c y c h i poszukiwania nowych. Słusznie tedy konstatuje Marian Grześczak, i ż : „ l u d wcale nie d ą ż y do o d k r y w c z e j perfekcji. e l i t a r n o ś ć jest m u obca, a w i ę c i e l i t a r n o ś ć sztuki." Każda, 3 2 145 �cytowanie pomnika Poległych Stoczniowców treści, które on wyrażał ( i l . w Gdańsku do ). -i O g l ą d a n o te G r o b y w stanie podobnego s k u p i e n i a i w z r u ­ szenia, j a k i t o w a r z y s z y ł u r o c z y s t o ś c i o m o d s ł o n i ę c i a p o m n i k ó w . W scenerii G r o b ó w p o j a w i a ł y s i ę z r e s z t ą w y r a ź n e odwołania do k o n w e n c j i p o m n i k o w e j , do z w r o t ó w s y m b o l i c z n y c h znanych z r z e ź b i p l a k a t ó w , n p . r ę c e w y r a s t a j ą c e z z i e m i , r o z w a r t e czy zaciśnięte w pięść, trzymające bochen chleba, błogosławiące, w y c i ą g n i ę t e w g e ś c i e b ł a g a n i a , m o d l i t w y . P o r ó w n u j ą c znane m i w c z e ś n i e j s z e G r o b y i te z w i o s n y 1981 r. o d n o s z ę w r a ż e n i e , iż nastąpiło w nich przesunięcie akcentu —• z t y p u rozwiązań scenograficznych n a c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a p o m n i k ó w . Prawdo­ p o d o b n i e w p ł y n ę ł a n a t o w y j ą t k o w a i c h r o l a w t y m okresie. Obserwując te analogie w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na różnice m i ę d z y charakterem d z i a ł a n i a dawnego i w s p ó ł c z e s n e g o p o m n i k a . Już sam fakt rozwoju technik reprodukcyjnych sposobie o d b i o r u p o m n i k a , p r z e j ś c i u o d o g l ą d u zaważył na bezpośredniego ( k i e d y odczuwa s i ę w y j ą t k o w o ś ć p o m n i k a , k t ó r y jest t y l k o t u , w t y m m i e j s c u , na t l e k o n k r e t n e g o m i a s t a , placu) do percepcji pomnika jako „ w i z e r u n k u " , j a k o d z i e ł a artystycznego, które s i ę zna i p a m i ę t a n i e z a l e ż n i e o d tego czy s i ę go w i d z i a ł o w rze­ c z y w i s t y m otoczeniu. N i e k a ż d y s t u d e n t A k a d e m i i S z t u k P i ę k ­ n y c h w Warszawie m o ż e sobie w y o b r a z i ć efekt j a k i w y w o ł u j e oglądanie posągu Colleoniego czy Mojżesza w rzeczywistej s y t u a c j i . K o n d o t i e r , k t ó r e g o k o p i ę codziennie o g l ą d a , s t o i nawet na i n n e j w y s o k o ś c i , a w i ę c z m i e n i a s i ę k ą t patrzenia, h o r y z o n t etc. Znamy Balzaca ( R o d i n a ) , ale m a m y w pamięci w s z y s t k i m r e p r o d u k c j ę . Zaciera s i ę ś w i a d o m o ś ć przede rzeczywistych w y m i a r ó w d z i e ł a . (Zdarza s i ę , ż e w i d z ą c po raz p i e r w s z y o r y g i n a ł , p r z e d t e m znany z r e p r o d u k c j i o d c z u w a m y zaskoczenie, że jest mniejszy czy w i ę k s z y , a n i e k i e d y w r ę c z go n i e rozpoznajemy w pierwszym momencie.) Pomnik formy — w naszej współczesnej kulturze — ma istnienia: jedną — rzeczywistą, związaną z d r u g ą — „ p o c z t ó w k o w ą " j a k o r e p r o d u k c j a konkretnego Chopin k a ż d y odpowie — z n a m . A l e zna t y l k o jego zarys. D z i e ł o staje s i ę Charakterystyczne partyzant, r z e ź b a Jerzego dzieła. z Ł a z i e n e k znany jest m i l i o n o m l u d z i w c a ł y m z a s i ę g u I n t e r w i z j i . N a z a p y t a n i e — znasz tego Chopina, П . 26. Mały dwie miejscem, i ważne pomniki egzystują stereotypem. nie t y l k o jako m o n u m e n t y , r z e ź b y , lecz t a k ż e w f o r m i e i l u s t r a c j i , m i n i a t u r y , Jarnuszkiewicza t a n d e t n e j p a m i ą t k i . Jest t o z j a w i s k o , k t ó r e g o korzenie sięgają X V I I I w i e k u . N a b i u r k a c h i e t a ż e r k a c h w m i e s z c z a ń s k i c h do­ mach stały przecież zminiaturyzowane wizerunki pomników z b r ą z u i ż e l a z a , K o ś c i u s z k i , Napoleona, M i c k i e w i c z a . A l e w s p ó ł ­ cześnie kultura masowa w niepomierny sposób zwiększyła z a s i ę g tej w ł a ś n i e , w t ó r n e j , f o r m y poznania p o m n i k a . ment trwałości, zastąpiony jednorazowym przeżyciom, spotęgo­ w a n y m miejscem, n a s t r o j e m , s c e n e r i ą — G r o b y Pańskie. Druga uwaga. Emocjonalna reakcja na pomnik podlega W m o m e n t a c h p r z e ł o m o w y c h dla k r a j u G r o b y te, w ł a ś n i e przez z m i a n o m . Najsilniejsza jest w momencie o d s ł o n i ę c i a i w t e d y , s w ą s y m b o l i k ę i ł ą c z e n i e p r z e ż y c i a religijnego z t r e ś c i a m i p a t r i o ­ g d y p o m n i k zostaje na s k u t e k z a c h o d z ą c y c h w y d a r z e ń t r a k t o ­ t y c z n y m i s t a w a ł y s i ę n a m i a s t k ą p o m n i k ó w . Starsi m i e s z k a ń c y w a n y j a k o ż y w y s y m b o l d ą ż e ń . T r w a ł o ś ć b r ą z u n i e gwarantuje W a r s z a w y dobrze p a m i ę t a j ą G r o b y z l a t o k u p a c j i , z pierwszej p r z e t r w a n i a w p a m i ę c i l u d z k i e j osoby i c z y n ó w bohatera. N a w e t W i e l k a n o c y po p o w s t a n i u w a r s z a w s k i m . U t r w a l i ł je w fotogra­ p o m n i k b u d z ą c y emocje w p i e r w s z y m okresie, p ó ź n i e j staje s i ę f i a c h S t a n i s ł a w Miedza-Tomaszewski, t w ó r c a najbardziej t y l k o r z e ź b ą , t a k i m elementem m i a s t a do k t ó r e g o s i ę p r z y w y k a przej­ m u j ą c y c h z t y c h G r o b ó w . . . W t y c h f o t o g r a f i a c h , nie jeden raz i w k o ń c u t r a k t u j e go j a k o s k ł a d o w ą j u ż p o k a z y w a n y c h na miasta. wystawach, Groby egzystują na tych samych p r a w a c h co p o m n i k z innego m i a s t a , zachowany w naszej pamięci, reprodukowany ua G r o b y 1981 r. n a w i ą z u j ą c e darzeń, niepokojów ilustracjach. bezpośrednio Trudno zapomnieć do ó w c z e s n y c h i n a d z i e i . D o k o ś c i o ł ó w na część t o ż s a m o ś c i tego S p ó j r z m y teraz z tej p e r s p e k t y w y na f o r m y z a s t ę p c z e p o m ­ n i k a . D o s t r z e ż e m y , ż e reakcja na G r o b y jest w istocie podobna wy­ do t e j , k t ó r a t o w a r z y s z y emocjonalnej fazie percepcji p o m n i k a . warszawskiej R ó ż n i c a , i t o zasadnicza, d o t y c z y t y l k o c z y n n i k a p o w t a r z a l n o ś c i . S t a r ó w c e n i e m o ż n a s i ę b y ł o d o c i s n ą ć . K o l e j k a do J e z u i t ó w za­ P o m n i k jest i w k a ż d e j c h w i l i m o ż e m y do niego w r ó c i ć , nieogra­ czynała się przy świętej Annie. niczona jest l i c z b a l u d z i , k t ó r z y go m o g ą o b e j r z e ć , d z i ś , j u t r o Symbolika Grobów związana b y ł a t a k śeiślo z t r e ś c i a m i p a t r i o t y c z n y m i , że elementy sakralne czy za k i l k a l a t . Egzystuje t e ż w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o j przez s c h o d z i ł y nieraz w r ę c z na d r u g i p l a n . U s t ó p ogromnego p o m n i k a , fotografie, m i n i a t u r y , p a m i ą t k i z jego w i z e r u n k i e m . N a t o m i a s t i m i t u j ą c e g o g d a ń s k i , leżała w z a w i c i u m a l e ń k a f i g u r a Chrystusa. Trzeba b y ł o dobrze s i ę p r z y g l ą d a ć , a b y j ą dostrzec. W s z ę d z i e p r z e w a ż a ł y t r e ś c i narodowe. G r o b y s t a w a ł y s i ę r ó w n i e ż , a m o ż e i przede w s z y s t k i m , p o m n i k a m i . U p a m i ę t n i a ł y miejsca 246 masowej zagłady. Nawiązywały, przez martyrologię, bezpośrednio Groby są wydarzeniem jednorazowym i funkcjonują jedynie w p a m i ę c i t y c h , k t ó r z y je w o k r e ś l o n y m czasie w i d z i e l i . I n n ą n i ż G r o b y P a ń s k i e f o r m ą n a w i ą z a n i a do p o m n i k a s ą w s p ó ł c z e s n e r z e ź b y l u d o w e . W p e w n y c h sytuacjach m o ż n a je n a w e t u z n a ć za n a m i a s t k ę p o m n i k ó w . R z e ź b a l u d o w a zawsze �c z e r p a ł a ze s c h e m a t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h i r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ Zorra cyjnych, z leningradzkiogo p o m n i k a Piotra z tym że d a w n i e j (kiedy powstawała dla własnego — jak z a u w a ż y ł a J. Jarnuszkiewiczowa — w y w o d z i Wielkiego)? 5 się Wiele rzeźb l u ­ ś r o d o w i s k a ) s z u k a ł a oparcia we wzorach z a p o ż y c z o n y c h z k o ś ­ dowych przedstawiających c i o ł ó w i kapliczek, n a t o m i a s t obecnie (oo n a j m n i e j od 25 lat) bohatera, t o w istocie m a ł e p o m n i k i . W t y p o w y dla p o m n i k ó w szuka ź r ó d e ł i n s p i r a c j i m . i n . t a k ż e i w p o m n i k a c h . W i ą ż e s i ę sposób to proporcjo c a ł o ś c i , a n a w e t c o k ó ł . z podjęciem których tematów zachęcają historycznych i patriotycznych, rzeźbiarzy symbolizacja tematu, Jest z r e s z t ą sytuacja, w k t ó r e j z a r ó w n o rzeczywiste p o m n i k i j a k i ludowo m i n i a t u r y p o m n i k o w e z n a j d u j ą w s p ó l n y m i a n o w n i k . Obok r o z w i ą z a ń Jest n i ą o g l ą d a n i e jednj^ch i d r u g i c h na fotografiach. N i e lekce­ własnej wyobraźni np. kompozycja, na na tematyczne jest postać W i e l k i c h P o l a k ó w , K o p e r n i k a , W o j s k o Polskie i jego t r a d y c j e . opartych konkursy clo traktowana wydarzonia historyczne lub częste jest w t a k i c h r z e ź b a c h o d w o ł a n i e s i ę do j u ż i s t n i e j ą c e g o w z o r u pom­ w a ż m y tego ź r ó d ł a i n f o r m a c j i . M i m o masowo r o z w i j a j ą c e j n i k a , znanego z i l u s t r a c j i czy schematu ikonograficznego. t u r y s t y k i w c i ą ż p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m naszej w i e d z y o r ó ż n y c h Jest to z r o z u m i a ł e . R z e ź b i a r z e p o d e j m u j ą c n o w y dla siebie się p o m n i k a c h jest r e p r o d u k c j a , i l u s t r a c j a . P r z e d m i o t z a ś , o ile t e m a t o p i e r a l i s i ę n a j c h ę t n i e j na j u ż i s t n i e j ą c y c h u j ę e i a c h p o m n i ­ nio jest w y s k a l o w a n y przez i n n y , t o w a r z y s z ą c y m u na k ó w , a k i e d y b y ł o t o n i e m o ż l i w e — na schemacie „ b o h a t e r a na percepowany jest zgodnie z jego p r o p o r c j a m i . Powoduje t o , iż c o k o l e " l u b „ b o h a t e r a na k o n i u " . T y p o w e dla r z e ź b y oglądając zwłaszcza przedstawiającej ludowej, w y b i t n e postacie, jest d ą ż e n i e i c h h i e r a t y z a c j i . W y w o d z i s i ę ono nio t y l k o z t r a d y c j i chłopskioj i niedostatku wiedzy warsztatowej do kultury (nieznajomość a n a t o m i i , t r u d n o ś ć w p r z e d s t a w i e n i u p o s t a c i w r u c h u ) , ale i ze w z o r ó w , na k t ó r y c h s i ę o p i e r a j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y . u c z ą s i ę p r z e d s t a w i a ć te postacie w ł a ś n i e na na konkretny pomnik jak i dzieło ludowego i l u s t r a c j a c h , o d b i e r a m y je w p o d o b n y sposób. To z a ś w epoce k u l t u r y w i z u a l n e j , opartej na t e c h n i k a c h repro­ d u k c y j n y c h , zaciera ostro granice m i ę d z y p o m n i k a m i a i c h l u ­ dowymi Przecież monumontalizującej zarówno rzeźbiarza zdjęciu, namiastkami. W a r t o t e ż d o d a ć , że l u d o w e r z e ź b y — p o m n i k i przeważnie w związku z konkursami, przy czym powstają prawdopo­ k o n w e n c j i p o m n i k ó w ! M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć na k o n k u r s a c h d o b n y m i c h o d b i o r c ą s ą muzea e t n o g r a f i c z n e T a m , na w y s t a w a c h t y p u „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " czy „ W i e l c y P o l a c y . . . " N a l u b w s t a ł y c h zbiorach, o g l ą d a j ą j o t y s i ą c e l u d z i . M a j ą w i ę c te p i e r w s z y m z n i c h p o j a w i ł o s i ę n p . sporo r z e ź b rzeźby b e z p o ś r e d n i o do p o m n i k ó w wielkiego i Warszawie. nawiązujących astronoma — w Toruniu już w intencji twórcy charakter p u b l i c z n y . Niekiedy p o w s t a j ą w r ę c z j a k o n a m i a s t k a p o m n i k a , spontaniczna i n a t y c h ­ 33 m i a s t o w a reakcja na w a ż n e , d r a m a t y c z n e w y d a r z e n i a . T a k K o n w e n c j a p o m n i k a z a u w a ż a l n a jest nawet w ó w c z a s , g d y właśnie stało po zabójstwie prezydenta Kennedy'ego, się któro wielokrotnie pokazywano w telewizji. Znam 7 t w ó r c ó w , k t ó r z y p i e r w o w z o r u , i z m i e n i a je w e d ł u g swojej w o l i . T a k n p . B o l e s ł a w przejęci głębi Suska r z e ź b i ą c na k o n k u r s „ W i e l c y P o l a c y . . . " ks. J ó z e f a postać twórca nie rozumio b ą d ź niatowskiego posłużył się nie akceptuje pewnych thorwaldsenowskim elementów Po­ 3 schematem. * P o n i e w a ż jednak widok k s i ę c i a w „nocnej koszuli" w y d a ł s i ę w s t r ę t n y , p r z y o d z i a ł go w s u r d u t , z a p i ę t y pod mu szyję na tym Prezydenta. morderstwem Wszyscy niezwłocznie przedstawiali go wyrzeźbili hieratycznie, w k o n w e n c j i p o m n i k o w e j . Jeden z n i c h — Z y g m u n t S k r ę t o w i c z — p r z y j e c h a ł n a w e t do s t o l i c y z dalekiej w i o s k i w w o j . s z c z e c i ń s k i m , aby ofiarować r z e ź b ę Ambasadzie A m e r y k a ń s k i e j . Impulsem do p o w s t a n i a r z e ź b - p o m n i k ó w b y ł y r ó w n i e ż b e a t y f i k a c j a g u z i k i ( i l . 15). Źródłem do myślenia stereotypem pomnika są ilustracjo, Ojca K o l b e g o , w y b ó r P a p i e ż a - P o l a k a , zamach na Jego ż y c i e . а z w ł a s z c z a r ó ż n e skonwencjonalizowano w z o r y f i g u r o k , typo­ P o m n i k o w o ś ć ujęcia polegała w tych rzeźbach zarówno wych gipsy h i e r a t y z a c j i p o s t a c i i jej u w z n i o ś l e n i u , j a k t e ż na p o s ł u ż e n i u s i ę (wzór t y p o w y m i dla niej dla dawnych wnętrz przedstawiające np. mieszczańskich, Kościuszkę ozy joźdźca jarmarczne na koniu na rekwizytami. 147 �mowy wzór ikonograficzny zaczęła funkcjonować wśród tzw. r z e ź b i a r z y l u d o w y c h i a m a t o r ó w (il.27,28). B y ł a p r z y t y m tak daleka o d głów-nego n u r t u t w ó r c z o ś c i z n a k o m i t e g o a r t y s t y , że nawet poczta w y d a j ą c znaczek z „ M a ł y m P o w s t a ń c e m " przy­ p i s a ł a a u t o r s t w o i n n e m u r z e ź b i a r z o w i ! W i d y w a ł e m w pierwszych l a t a c h po w y z w o l e n i u biurku ówczesnego bowskiego, u E w y Małego Powstańca- Ministra u wielu ludzi, stał Kultury Szelburg-Zarębiny. i Sztuki Ona Stefana też rzucając myśl stworzenia C e n t r u m Z d r o w i a D z i e c k a z a p r o p o n o w a ł a , aby jego d z i e d z i ń c u s t a n ą ł Mały Powstaniec szony. W a r s z a w i a c y w i d z i e l i go na Dy­ na odpowiednio p o w i ę k ­ z kolei jako pomnik, który p o w i n i e n s t a n ą ć n a S t a r ó w c e . Jeszcze w k w i e t n i u 1981 r . jeden z c z y t e l n i k ó w „ Ż y c i a W a r s z a w y " z w r ó c i ł s i ę w tej sprawie do r e d a k c j i . Odpowiedziano m u , że decyzja j u ż z a p a d ł a i p o m n i k w k r ó t c e zostanie zrealizowany. Z a i s t n i a ł a w i ę c s y t u a c j a k i e d y to m a l e ń k a f i g u r k a s t a l ą się w świadomości ludzkiej pomnikiem, przy czym w przeciwieństwie do normalnego toku wydarzeń, p o m n i k , a dopiero p ó ź n i e j kiedy to najpierw powstaje jego z m i n i a t u r y z o w a n e wizerunki, t y m razem k o l e j n o ś ć s i ę o d w r ó c i ł a i m a ł a f i g u r k a poprzedziła pojawienie s i ę „ p r a w d z i w e g o " p o m n i k a . K r ą g s i ę z a m k n ą ł . Ś l e d z ą c losy l u d o w y c h p o m n i k ó w dosz­ l i ś m y do s y t u a c j i , w k t ó r e j d z i e ł o profesjonalnego a r t y s t y s t a ł o s i ę „ l u d o w e " , bezimienne — j a k p i e ś ń . S t a ł o s i ę t o gdyż właśnie w . tej rzeźbie stworzył możliwe, Jarnuszkiewicz prosty i wzruszający symbol w a l k i i m ę s t w a narodu. N o dobrze, z a p y t a j e d n a k c z y t e l n i k . A w i ę c ś w i ą t e k i r z e ź b a amatora, p r z y j ę t a g o r ą c o przez ś r o d o w i s k o , i d z i e ł o artysty, k t ó r e z d o b y ł o b e z i m i e n n o ś ć — s ą „ l u d o w o " ? A jeśli t a k , c z y m jest t a l u d o w o ś ć , co o n i e j s t a n o w i ? O t ó ż to odpowiem, p o j ę c i e l u d o w o ś c i z m i e n i a s i ę . Z m i e n i a je ż y c i e , d o ś w i a d c z e n i a , sytuacjo. M a w i ę c obeenie i n n y zakres znaczeniowy n i ż to m i a ł o miejsce przed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y . W ó w c z a s , w l a t a c h jeszcze tradycyjnej sztuki chłopskiej, m o ż n a było m ó w i ć o stylu, typowości, formalnym pokrewieństwie dzieł pochodzących z tego samego r e g i o n u , k r ę g u k u l t u r o w e g o . Obecnie j e d n a k l u d o w o ś ć — w tym i pomnika — rozpatrywać trzeba przede w d w ó c h aspektach — osoby twórcy i tożsamości nymi И . 29. P o m n i k na R o z e w i u , k a m i e ń p o l n y wszystkim dzieła z powszech­ odczuciami. Osoba t w ó r c y sprowadza s i ę j e d n a k , w s p ó ł c z e ś n i e t y l k o do jednego ograniczenia — nie m o ż o n i m b y ć a r t y s t a profesjonalny, i to — d o d a j m y — t a k i a r t y s t a , k t ó r y jest u k s z t a ł t o w a n y i t w o r z y w kręgu problematyki współczesnej sztuki, k u l t u r y elitarnych. S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m , k i e d y r z e ź b y j u ż w s a m y m za­ Twórcami ludowych pomników mogą środowisk więc r z e ź b i a r z e c h ł o p s c y , z w i ą z a n i jeszcze z t r a d y c j ą swej być dawnej m i e r z e n i u m i a ł y b y ć p r o j e k t a m i p o m n i k a b y ł k o n k u r s na P o m n i k kultury. B o h a t e r ó w Warszawy (Zachęta, ogromne wiejscy i miejscy — a nawet w k o n k r e t n y c h d z i e ł a c h ( v i d e Jar­ zainteresowanie, a p o n i e w a ż m i a ł c h a r a k t e r o t w a r t y , znalazly nuszkiewicz) czy całej l i n i i swej t w ó r c z o ś c i , a r t y ś c i profesjonalni, s i ę na kiedy są rzeczywiście bliscy nim także projekty 1965 г.). B u d z i ł on amatorów (ił.12—14). Wszystkie oparte o stereotypowo u j ę c i a , bogato w alegoryczne postacie. M o g ą n i m i b y ć r z e ź b i a r z e s a m o r o d n i , a m a t o r z y —• ciśnienia wzorów kulturze środowiska ludowej, plastycznego i niezależni presji od prądów między a r t y s t y c z n y c h okresu, w k t ó r y m d z i a ł a j ą — i k i e d y (to trzeba pomnikiem a m i n i a t u r ą , o k t ó r y m warto wspomnieć w kontekście koniecznie d o d a ć ) i c h d z i e ł o zostaje aprobowane i przyswojone tych przez m i e j s c o w ą s p o ł e c z n o ś ć . Z n a m w Polsce jeden t a k i p r z y k ł a d Jest jeszcze jeden rozważań, interesujący jako że najpierw przykład powstała relacji rzeźba-miniatura, a dopiero p o l a t a c h zdecydowano s i ę z r e a l i z o w a ć j ą w wersji Jest t o r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a czyka w s p a d a j ą c y m na —• t w ó r c z o ś ć A d a m a R z ą s y ( v i d e jego Pieta i l . na str. powiększonej — jako pomnik. małego powstańca, oczy h e ł m i e , w za dużych chłop­ butach, Oświęcimska — tyt.). N a j w a ż n i e j s z y m jednak k r y t e r i u m l u d o w o ś c i wydaje m i się obecnie i d e n t y f i k a c j a dziełem, Dlatego jego uważam przesłaniem, u p a d k u P o w s t a n i a Jerzy Jarnuszkiewicz i m a ł a f i g u r k a , odlewana t a k i e p o m n i k i , k t ó r e w y r a ż a j ą t r e ś c i b l i s k i e masom s p o ł e c z n y m , walki artystyczną. z symboliką, w w i e l u egzemplarzach, s t a ł a s i ę s y m b o l e m n i e r ó w n e j formą odbiorcy z rozpylaczem w r ę k u ( i l . 26). S t w o r z y ł j ą w k i l k a m i e s i ę c y po za ludowe c z y n i ą t o zgodnie z ich m o ż l i w o ś c i a m i i n a w y k a m i percepcyjny- c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a z w r o g i e m . P o j a w i ł y s i ę jej r y s u n k i , n a ś ­ m i , zgodnie z i c h w y o b r a ż e n i a m i o t y m , j a k i p o w i n i e n ladownictwa, świadome pomnik. 148 i nieświadome plagiaty. Jako anoni­ być �P R Z Y P I S Y 1 Decyzje o d b u d o w y p o m n i k ó w m i a ł y charakter s e l e k t y w n y , podobnie j a k n a w i ą z y w a n i e do s y m b o l i k i p a t r i o t y c z n e j . R z ą ­ d z i ł a n i m i zasada akceptowania t y l k o t y c h w a r t o ś c i , k t ó r e nie m o g ł y k o l i d o w a ć z p r z y j ę t y m i zasadami i d e o w y m i i k t ó r e w pa­ m i ę c i s p o ł e c z n e j nie w y w o ł y w a ł y skojai-zeń uznanych w t a m t y m okresie za n i e p o ż ą d a n e . N i e z a l e ż n i e od r ó ż n i c ideologicznych dostrzegalnych w p o s z c z e g ó l n y c h etapach o d b u d o w y k r a j u w s p ó l n a wydaje się idea o d c z y t y w a n i a p r z e s z ł o ś c i przez t e r a ź ­ n i e j s z o ś ć , r z u t o w a n i a wstecz a k t u a l n y c h s y m p a t i i czy a n t y p a t i i . 2 A n a l i z u j ą c relacje m i ę d z y p o m n i k a m i w ł a d z y a l u d u obserwujemy szeroki k r ą g postaw. N a j e d n y m k r a ń c u m a m y w i ę c p o m n i k i l u d u , s p o ł e c z e ń s t w a — na d r u g i m p o m n i k i budo­ wane bez s p o ł e c z n e g o poparcia, w celach propagandowo-ideol o g i c z n y c h . P o m i ę d z y n i m i m i e s z c z ą się spotykane najczęściej f o r m y p o ś r e d n i e . T a k n p . u nas, po w o j n i e , m o ż n a w y r ó ż n i ć pomniki: — wzniesione przez l u d , l u b t e ż akceptowane p i z e z e ń g o r ą c o ze w z g l ę d u na t r e ś ć i f o r m ę ; — odbudowane przez w ł a d z e , g o r ą c o p r z y j ę t o przez s p o ł e c z e ń ­ stwo ; — aprobowane w swej i d e i (np. u p a m i ę t n i a j ą c e ofiary w o j n y i m a r t y r o l o g i ę , w y b i t n y c h P o l a k ó w ) , ale zrealizowane w t r y b i e o f i c j a l n y m , bez u d z i a ł u s p o ł e c z e ń s t w a w wyborze s y m b o l i k i i formy; — oczekiwane z w i e l k i m z a a n g a ż o w a n i e m e m o c j o n a l n y m , ale zrealizowane w postaci m o d y f i k u j ą c e j pierwotne z a ł o ż e n i a ideowe, co nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na p ó ź n i e j s z y o d b i ó r p o m n i k a (np. przemiana i d e i P o m n i k a Powstania W a r ­ szawskiego w N i k e W a r s z a w s k ą ) ; — aprobowano t y l k o przez ezęść s p o ł e c z e ń s t w a , w y w o ł u j ą c e w ś r ó d i mej części reakcjo negatywne ze w z g l ę d u na demons­ t r a c y j n o p o m i j a n i e n p . c z y n u zbrojnego o d d z i a ł ó w W o j s k a Polskiego w a l c z ą c y c h na froncie zachodnim i p o ł u d n i o w y m , A r m i i Krajowej i t p . ; — p r z y j ę t o ze z r o z u m i e n i e m i n t e n c j i fundatora p o m n i k a ; — p r z y j ę t o o b o j ę t n i e (np. p o m n i k i „ p r e s t i ż o w e " w ł a d z l o k a l п у з Ь , m i a s t , granic w o j e w ó d z t w , z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h ) ; — b u d z ą c e sprzeciw b ą d ź ze w z g l ę d u na s w ą f o r m ę p l a s t y c z n ą , bądź treść. 3 Z a s t a n a w i a j ą c ! się n a d s z a n s ą powstania p o m n i k a — t w ó r c z e g o d z i e ł a s z t u k i , m o ż n a z a u w a ż y ć , iż wszystkie w s p ó ł ­ czesne realizacje i p r o j e k t y , uznane przez k r y t y k ę za w y b i t n e , p o w s t a w a ł y w ó w c z a s , g d y a r t y s t a p r o p o n o w a ł wizję, nie zmu­ szony do p o d ś w i a d o m y c h czy ś w i a d o m y c h k o m p r o m i s ó w . I n ­ n y m i s ł o w y , g d y o p i n i a z a l e ż a ł a od w ą s k i e g o k r ę g u e k s p e r t ó w a c z y n n i k i d e c y d u j ą c e z a u f a ł y r z e ź b i a r z o w i , iż jego wizja nawet b u d z ą c a p o c z ą t k o w o sprzeciw p u b l i c z n o ś c i ( n a w y k ł e j do innej k o n w e n c j i p o m n i k a ) z b i e g i e m czasu zostanie przez n i ą zrozu­ m i a n a i akceptowana. Sytuacja t a k a w y s t ę p u j e z w ł a s z c z a w t e d y , g d y p o m n i k nie b u d z i szczególnie ż y w y c h emocji s p o ł e c z e ń s t w a , gdy nie jest p o d d a n y ostrej k o n f r o n t a c j i z w y o b r a ż e n i a m i i postulatami odbiorców. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o m n i k w y w o ł u j e ż y w y o d d ź w i ę k a k r ą g o s ó b d e c y d u j ą c y c h o wyborze p r o j e k t ó w (zwłaszcza k o n k u r s o w y c h ) jest szeroki, p r z e p a d a j ą propozycje skrajne, w t y m najbardziej t w ó r c z e , p r z e c h o d z ą zaś p r o j e k t y niekontrowersyjne, p r z e w a ż n i e konwencjonalne. P o m n i k i l u d u , p o w s t a j ą c w ścisłej symbiozie b u d o w n i c z y c h i ś r o d o w i s k a w y r a ż a j ą w istocie jego ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą . Cechuje je raczej k o n w e n c j o n a l n o ś ć s y m b o l i i f o r m y , odpowia­ d a j ą c a powszechnym w d a n y m czasie w y o b r a ż e n i o m na t e m a t tego, j a k i m p o w i n i e n b y ć p o m n i k 4 Słownik terminologiczny sztuk pięknych, K o z a k i e w i c z a , Warszawa 1969, s. 287 5 Por. R o m u l u s Vulcanesco, Kolumna 1979, s. 32 i n a s t ę p n e 6 pod red. niebios, Stefana Warszawa W i c i e k r z y ż y ufundowano po u p a d k u powstania stycz­ niowego. „ W z n i e s i o n o je na s a m o t n y c h m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w p o l e g ł y c h w walce o w o l n o ś ć , s z c z e g ó l n i e w Polsce p ó ł n o c n e j " — pisze Tadeusz Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, s. 11. N i e k t ó r e z n i c h p r z e t r w a ł y do p o c z ą t k ó w X X w . P r z y p o m i n a o t y m n p . zanotowana przez J ó z e f a Czaps­ kiego, w y p o w i e d ź znanego d z i a ł a c z a z Cleveland, k t ó r y w y ­ j e c h a ł z Polski w l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę : „ K i e d y szed­ ł e m k i e d y ś d r o g ą z ojcem (...) t o b y ł o jeszcze w Polsce, b y ł e m m a ł y c h ł o p a k , s p y t a ł e m go co z n a c z ą dwa b i a ł e k a m i e n i e p r z y k r z y ż u p r z y d r o ż n y m . P o w i e d z i a ł m i , że t u pochowano d w ó c h p o w s t a ń c ó w , w t e d y p o s t a n o w i ł e m , że zawsze b ę d ę P o l a k i e m . — Tej h i s t o r i i nie w y m y ś l i ł Ż e r o m s k i . To f a k t " — k o n k l u d u j e Czapski (Tumult i widma, P a r y ż 1981, s. 93). K r z y ż e stawiano w r o c z n i c ę n p . b i t w y pod R a c ł a w i c a m i , na 500 locie b i t w y p o d G r u n w a l d e m ( t y l k o na P o d t a t r z u : na Galicowej Grapie w P o r o n i n i e , na Giewoncie, na R a n i s b o r k u , w Szaflarach). C h ł o p i po I wojnie w z n i o ś l i k r z y ż na p r z e ł ę c z y k . C h y ż ó w k i , gdzie t o c z y ł y z w y c i ę s k ą b i t w ę o d d z i a ł y dowodzone przez R y d z a - Ś m i g ł o g o . (Po w r z e ś n i u 1939 r. posadzono w o k ó ł k r z y ż a g ę s t o k r z a k i , a b y go p r z e s ł o n i ć i u r a t o w a ć od zniszczenia przez wroga. Po w y z w o l e n i u miejscowa m ł o d z i e ż p i e l ę g n u j e k r z y ż , ostatnio zabetonowano jego fundament, pomalowano s ł u p i r a m i o n a w u k o ś n i e b i e g n ą c e b i a ł o - c z e i w o n e pasy.) Z inicja­ t y w y p r o b o s z c z ó w fundowano k r z y ż e na p a m i ą t k ę M i s j i , piel­ g r z y m k i czy w y d a r z e ń w a ż n y c h dla p a r a f i i . P o w s t a w a ł y t e ż k r z y ż e w k o n k r e t n y c h intencjach, n p . w Ś w i d n i k u k . Nowego S ą c z a , z r a c j i z a k o ń c z e n i a procesu z dziedzicem. K a p l i c z k i budowano na miejscach b i t e w , t a k ż e b y u p a m i ę t ­ n i ć w a ż n e wydarzenia w h i s t o r i i n a r o d u . Z d j ę c i e t a k i e j w ł a ś n i e k a p l i c z k i o t r e ś c i p a t r i o t y c z n e j z L e ż a n k . Krosna, ( p o w s t a ł e j w 1903 r . ) zamieszcza A n t o n i K r o h w k s i ą ż c e Rzeźba ludowa Karpat Polskich, W r o c ł a w 1979. Za p r z y z w o l e n i e m A u t o r a r e p r o d u k u j ę fotografie p ł a s k o r z e ź b z tej k a p l i c z k i . P r a g n ę t e ż g o r ą c o M u p o d z i ę k o w a ć za udzielono informacje, z k t ó r y c h k o ­ r z y s t a ł e m opracowując zarówno ten jak i dwa n a s t ę p n e przy­ pisyK a p l i c z k i budowano toż dla uczczenia p a m i ę c i o s ó b du­ c h o w n y c h , szczególnie ś w i ę t o b l i w y c h (np. k u czci „ S ł u g i B o ż e g o " Paprzyckiego — w Podegrodziu k . Nowego S ą c z a ) , b ą d ź zasłu­ ż o n y c h dla w s i , r u c h u ludowego j a k n p . ks. S t o j a ł o w s k i . D z i a ­ ł a c z o w i t o m u wzniesiono z r e s z t ą k i l k a p o m n i k ó w w r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , m . i n . w S o k o ł o w i e k . Rzeszowa (wg szkicu a r t . malarza Z y g m u n t a W i e r c i a k a ) , w J e ż o w e m , p o w . N i s k o „ w d n . 7 . V I I . 1 9 1 2 r. (...) z d o b r o w o l n y c h s k ł a d e k u f u n d o w a l i w i e r n i w ł o ś c i a n i e swemu w o d z o w i " , w 1913 r. — w Jaworznie (d. ролу, chrzanowski) — r ó w n i e ż ze s k ł a d e k g ó r n i k ó w i r o b o t ­ n i k ó w . P o w y ż s z e dane, j a k t e ż fotografie p o m n i k ó w zawiera Deklaracja programowa Związku Ghrześcijańsko-Ludowego śp. Ks. Stanisława Stojalowskiego, K r a k ó w 1927. D z i ę k u j ę serdecznie p . mgr L e s z k o w i P u d ł o w s k i e m u za z w r ó c e n i e m i u w a g i na t ę pozycję. 7 N p . w M e l s z t y n i e , w o j . t a r n o w s k i e ; w K a s i n i e k . Mszany Dolnej 8 N p . w Gostwicy i Świniarsku, woj. nowosądeckie 9 N p . w Rozewiu N p . w O t f i n o w i e i we w s i T o n i ą . O p o m n i k a c h t y c h pisze w t y m numerze p. A l i c j a M a ł e t a 1 0 1 1 Janusz T a z b i r , Czy naprawdę relikty „ K u l t u r a " n r 33(948) z d n i a 16.08.1981 r. szlachetczyznyl, 1 2 T y l k o w c i ą g u 1981 r. w y n o t o w a ł e m z prasy p o s t u l a t y zbudowania 24 p o m n i k ó w a, są to na pewno nie wszystkie inicja­ t y w y . W t y m ż e r o k u o d s ł o n i ę t o b ą d ź budowano co n a j m n i e j 15 p o m n i k ó w 1 3 Por. Ojczyzna, solidarność i romantyzm, z M a r i ą J a n i o n r o z m a w i a K r y s t y n a K u c z y ń s k a , „ C z a s " n r 15(324) z d n i a 12.04. 1981 r. 1 4 K o l e k c j ę p l a s t y k i nieprofesjonalnej g ó r n i k ó w m a n p . B r o n i s ł a w K r a w c z u k z Zabrza. O izbach regionalnych i p r y ­ w a t n y c h muzeach c h ł o p s k i c h s z t u k i l u d o w e j p a t r z : M a r i a n P o k r o p e k , Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, W a r ­ szawa 1980; E w a O ź m i n k o w s k a ( K o r u l s k a ) , Chciałem mieć dom ładny... (Julian Brzozowski i jego muzeum), „ P o l . Szt. L u d . " R . 3 1 , 1977 n r 3 Pseudonim l i t e r a c k i K o n r a d a P r ó s z y ń s k i e g o (1851— 1908) autora i w y d a w c y t y g o d n i k a „ G a z e t a Ś w i ą t e c z n a " 1 5 1 6 W o j c i e c h Siemion, Ignacy Kamiński Szt. L u d . " R . 19, 1975 n r 3, s. 189, 190 1883—1974, „Pol. 1 7 K s . Eugeniusz M a k u l s k i , Historia sanktuarium w Li( w y d . w S a n k t u a r i u m , b.d.) s. 47 N a cmentarzach k o m u n a l n y c h p o m n i k i ideologicznie obce „ k o r y g o w a n o " o p a t r u j ą c i n n ą d e d y k a c j ą , przesuwano na m n i e j eksponowane miejsca, a nawet usuwano. N p . w Warszawie p o m n i k O r l ą t L w o w s k i c h p i z e s u n i ę t o z g ł ó w n e j alei cmentarza wojskowego w p o b l i ż e m o g i ł p o w s t a ń c ó w 1863 г., zmieniono na n i m t a b l i c ę z t e k s t e m . Podobnie „ s k o r y g o w a n o " tablice na Grobie Nieznanego Ż o ł n i e r z a . U s u n i ę t o w 1963 r. z P l a c u L i ­ tewskiego w L u b l i n i e p o m n i k K o n s t y t u c j i 3 M a j a , u f u n d o w a n y w 1916 r. przez s p o ł e c z e ń s t w o (wrócił na swoje miejsce 3 maja 1981 r.) cheniu 1 8 1 9 N p . w Paszynie k . Nowego S ą c z a wzniesiono na c m e n t a r z u z i n i c j a t y w y ks. E d w a r d a N i t k i m o n u m e n t — g r ó b s y m b o l i c z n y w y k o n a n y przez miejscowych r z e ź b i a r z y l u d o w y c h 2 0 T a k i w ł a ś n i e „ a m a t o r s k i " p o m n i k — s y m b o l i c z n y na­ grobek znajduje się w Warsza,wie na cmentarzu ewangelicko-augsburskim p r z y u l . M ł y n a r s k i e j 2 1 Blizny, z Cezarym C h l e b o w s k i m r o z m a w i a P a w e ł czorkiewicz, „ K u l t u r a " , nr 31(946) z d n i a 2.08.1981 r. Wie­ 149 �2 2 Opracowując ten a r t y k u ł korzystałem z informacji m . i n . p . mgr Z o f i i J a r e c k i e j , k t ó r a w s k a z a ł a m i jednego z d z i a ł a j ą c y c h r z e ź b i a r z y w w o j . t a r n o w s k i m . D z i ę k u j ę Jej za pomoc, a t a k ż e w s z y s t k i m m o i m respondentom. C y t u j ę fragmenty z o t r z y m a ­ n y c h od n i c h l i s t ó w : „ K o ł o Z B O W i D p o d j ę ł o w 1978 r. u c h w a l ę b u d o w y p o m ­ n i k a 200 p o l e g ł y c h i p o m o r d o w a n y c h za. o j c z y z n ę w l a t a c h 1939—1945. Sprawa t r w a j u ż 3 r o k , ale n a p o t y k a na w y r a ź n y sprzeciw ze s t r o n y w ł a d z . . . " „ J e s t jeszcze na terenie naszej g m i n y 4 miejsca gdzie b y l i m o r d o w a n i Polacy, n i c z y m nie oznaczone ( z w ł o k i z o s t a ł y po w o j n i e ekshumowane i s p o c z y w a j ą na p o b l i s k i c h cmentarzach). C h c i a ł e m te miejsca o z n a c z y ć , lecz n a p o t k a ł e m t r u d n o ś c i ze s t r o n y w ł a d z , k t ó r e do w y d a n i a zezwolenia ż ą d a j ą d o k ł a d n y c h d a n y c h k t o t a m z o s t a ł z a m o r d o w a n y , k i e d y , przez j a k ą p o l i c j ę , dlaczego i czy z a m o r d o w a n i nie b y l i p r z y p a d k i e m p r z e c i w n i k a m i obecnego u s t r o j u — co jost d z i ś r z e c z ą n i e m o ż l i w ą do dowie­ dzenia — w i ę c p o s t a n o w i ł e m z n i e w i e l k ą g r u p ą k o l e g ó w miejsca te u p a m i ę t n i ć po k r y j o m u , a n o n i m o w o . Sprawa t a jest w t o k u realizacji". Podobne informacje o t r z y m a ł e m z w o j . w o j . n o w o s ą d e c k i e g o , rzeszowskiego, lubelskiego, kieleckiego. C y t u j ę u r y w e k jednego z l i s t ó w (z Woj. t a r n o w s k i e g o ) : „ W czasie ostatniej w o j n y wiole d z i a ł o się w naszej g m i n i e , r u c h o p o r u b y ł bardzo dobrze zorga­ n i z o w a n y i te s p r a w y n a l e ż a ł o b y u p a m i ę t n i ć dla p r z y s z ł y c h p o k o l e ń , ale j a k d o t ą d nie u d a ł o się tego z r o b i ć . S p o ł e c z e ń s t w o jest za b u d o w ą , ale nie m a z b y t w i e l u c h ę t n y c h do pracy. N i o m n i e j j e d n a k z z a m i a r u tego n i g d y nie zrezygnuje i jeśli jeszcze t r o c h ę p o ż y j ę t o go w y k o n a m , a j e ż e l i nie, to w testamencie p r z e k a ż ę dzieciom s w o i m t ę s p r a w ę , a w i e r z ę , że j ą w y k o n a j ą . " W jednej m i e j s c o w o ś c i p o ł . P o l s k i d a w n y ż o ł n i e r z A . K . w y r a b i a p ł y t y z cementu, opatrzone i n f o r m a c y j n y m napisem i umieszcza je w lasach i na r o z d r o ż a c h , t a m gdzio toczono w a l k i z w r o g i e m i g i n ę l i Polacy. Dlaczego to r o b i ' ! „ K t o ś m u s i — o d p i s a ł , a Z B O W i D nie c h c i a ł " . W k ł a d a w t ę p r a c ę m a s ę w y ­ s i ł k u , p i e n i ą d z e z a o s z c z ę d z o n o ze skromnej u r z ę d n i c z e j pensji. P o w o ł u j ę się na konstatacje J a d w i g i Jarnuszkiewiczowej zawarte w referacie na s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n y m p o m n i k o m (Zielona G ó r a , w r z e s i e ń 1981). A u t o r c e z a w d z i ę c z a m wiele i n s p i r u j ą c y c h m y ś l i , z k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m p i s z ą c ten a r t y k u ł Por. „ S o l i d a r n o ś ć " , n r 36, 1981 N p . w dekoracjach k o ś c i o ł ó w na p r z y j ę c i e w ę d r u j ą c e g o obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w dekoracji d o m ó w , u l i c i p l a c ó w podczas w i z y t y w Polsce P a p i e ż a J a n a P a w ł a I I , a t a k ż e w scenografii G r o b ó w P a ń s k i c h w K o ś c i o ł a c h T a k n p . w O t r ę b u s a c h pod W a r s z a w ą s t a n ą ł p o m n i k z gazo-betonu, u p a m i ę t n i a j ą c y 30-lecio P R L a zarazem 500-lecio Otrębus 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 Z r e g u ł y w p o m n i k a c h a m a t o r ó w w y s t ę p u j e stereoty­ powa s y m b o l i k a n p . : orzeł z r y w a j ą c y się do l o t u , r o z r y w a j ą c y k a j d a n y ( ł a ń c u c h y ) . Polska w y o b r a ż a n a jest j a k o n i e w i a s t a , zawsze j a s n o w ł o s a , w k o s z u l i l u b j a k o a n i o ł w y c h o d z ą c y z ciem­ n i c y , r o z p y c h a j ą c y b l o k i skalne, k t ó r e m i a ł y go p r z y g n i e ś ć . O s i ą g n i ę c i e m y ś l i l u d z k i e j przedstawiane jest j a k o t o r , k t ó r y m pnie się w g ó r ę r a k i e t a ( p r z y p o m i n a s z y n y w „ w e s o ł y m mias­ t e c z k u " , po s t r o m i ź n i e k t ó r y c h pcha s i ę c i ę ż a r e k n a k ó ł k a c h ) , slogan „ S t ą d j e s t e ś m y , t u b ę d z i e m y " obrazuje M i e s z k o w y woj s t o j ą c y hardo z w b i t y m w z i e m i ę mieczem. Jeden z p r z y k ł a d ó w pokazuje i l . 1 1 , uzyskana d z i ę k i po­ m o c y p . A n t o n i e g o K r o h a . Jest to p o m n i k w S t o p n i c y k . L i m a ­ nowej z b u d o w a n y przez miejscowego amatora A n d r z e j a K w i a t ­ kowskiego. S y m b o l i k a s k a ł p r z y g n i a t a j ą c y c h z o b u s t r o n orla nie w y m a g a k o m e n t a r z a . P r z y k ł a d o m p o m n i k a n a ś l a d u j ą c e g o i n n y , już i s t n i e j ą c y , jest S a b a ł a (postawiony w d w ó c h z b l i ż o n y c h wersjach w Mszanie i Rabce) w y k . przez Tomasza N a w i e ś n i a k a z O l s z ó w k i , na w z ó r zakopiańskiego pomnika. Por. A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „ P o l . Szt. L u d . " R . 30, 197C n r 3—4, s. 210; t e g o ż w s t ę p ka­ t a l o g u w y s t a w y : Stanisław Zagajewski, Paris 1974 (opr. i w y d . przez M u z e u m K u j a w s k i e we W ł o c ł a w k u ) W r a ż l i w o ś ć Niewiadomskiego na m a r t y r o l o g i ę , cierpienie i k r z y w d ę m o ż e m i e ć z w i ą z e k z jego o s o b i s t y m i p r z e ż y c i a m i . J a k o 14 l e t n i c h ł o p i e c w a l c z y ł w p a r t y z a n t c e A K , po w y z w o l e n i u p o z o s t a ł wraz z o d d z i a ł e m w p o d z i e m i u . Aresztowano go, ska­ zano na 15 l a t w i ę z i e n i a , z czego o d s i e d z i a ł w i ę c e j n i ż p o ł o w ę . P ó ź n i e j z n o w u z o s t a ł skazany w procesach p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. W y u c z y ł się zawodu s z t u k a t o r a , p r a c o w a ł w s t o l a r n i , w Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w . Szczególnie bliska m u jest r z e ź b a m o n u m e n t a l n a , wielofigurowa kompozycja, tema­ t y c z n a — j a k wspomniana „ M a r t y r o l o g i a " , „ P o w s t a n i e W a r ­ szawskie" czy „ D r o g a K r z y ż o w a " z ł o ż o n a z 75 n a d n a t u r a l n e j w i e l k o ś c i d r e w n i a n y c h f i g u r , ustawiona w K o d e n i u na w z g ó r z u k . k l a s z t o r u ( i l . 10). P e r y p e t i e warszawskie, opisano w t e k ś c i e znam z a u t o p s j i M . J a n i o n , Ojczyzna,.., op. c i t . E d w a r d J . M u r r a y , Motivation and emotion, N . Yersey 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 M a r i a n G r z e ś c z a k , Moja obsesja, n r 142 z 20—21 czerwca 1981 r. „Życie Warszawy", 3 3 Por. Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, M u z e u m E t n o ­ graficzne w T o r u n i u , 1973 г.; A . J a c k o w s k i , Kopernik w ludo­ wej rzeźbie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 28, 1974 n r 1 3 4 A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba..., op. c i t . , s. 221 3 5 J . Jarnuszkiewiczowa, głos w d y s k u s j i na t e m a t k i c z u , „ P o l . Szt. L u d . " R . 20, 1966 n r 3/4, s. 154 Fot.: St. Deptuszewski, il. ]; GieilińsK, U. 2; Cz. Knapik, il. 25, 30; A. Kroh, il. 3, 4; E . Kozlowska-Tomczyk: il. 7—9;. L . Pudłowski, il. 5, 6; St. Sierciak, U. 11; M. Steioboni, il. 21—25; J . Świderski, il. 15—20, 26—28: K. Zakrzewska, il. ]2—14. I I . 30. P o m n i k u p a m i ę t n i a j ą c y miejsce z b r o d n i h i t l e r o w s k i e j , I Rychwald-Olszówka �