https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe688df1fc64aad7e39380ecbd202c9.pdf 60765d67d4f6f001d650ce675a757472 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4400 Title A name given to the resource Upadek Chrystusa pod krzyżem - źródła ikonograficzne i ich interpretacja w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogrodzieniec \ miechów ( e Olkusz . 'J \ i i i Ichrzanów Szczurowa 0 TARNÓW KRAKÓW oswiecim ! O o grojec r j<r2eczow l^ocon «1ąkaw)ca . „ % Z «as • /' y'"" I \ ; s u c n l o w l c e rvrhwaTri 9 ' ., v. • kojszdwka • Jspiwne 'osielec <ftrskow podh. gr-zechinia . . s o p o t JHv, ' ' / m a - \ a \ "zabomia r \ 0 a b k a jabłonka czarny dunajec i. ^ l u k ó w ice niedźwiedź ° c k ^ 2 o nowy sącz podgrodzie stary sącz czaczów nowy targ nicdziCd 0 \.S- C' '*-•' « limanowa dobra • dln. <Tok,c,ny ordzawka • klikuszowa \ pólrzeczki o iwkowa wiśniowa mszana a s i s' otoniowa u T^wlec 'lachow.ce trzebinia • Jeleśnia ° zawo)a (jrzyfckow . żabnica Kamesznica .-' "milSwka^. brzesko o wola radziszowska yvadowice .brody • Zakliczyn gof zeń /kalwaria zebrzydowska bugaj myslenice °Stryszów +„,„~,., •rzyki £• „ .™ trzemiesma szcz^r»/c , °strvszow byana ""••bestwina i kety ' o bochnia osie k f Szczepanów grodkowice Taosze , k a c w m — » . oni5nep-—./ \ 'N J o obfezy ryterskie torynica piwniczna .^.^ ; ; / ! ,mafe ciche jurgow / \ •zakopane ' .. i U. 1. Mapa rozmieszczenia kowskiego. Stefania Krzysztof U P A D E K rzeźb z wyobrażeniem Chrystusapadającego pod krzyżem na terenie obecnego woj. kra­ owicz C H R Y S T U S A P O D K R Z Y Ż E M ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra­ ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech­ niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał on większej r o l i . Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł ­ nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary­ zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w ­ nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1). J 2 Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod­ stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża. Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze. W rzeźbie z muzeum przy klasztorze OO C y s t e r s ó w w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie płaczące niewiasty. Wypadkiem bez precedensu jest drewniana rzeźba z Muzeum i m . Orkana w Rabce, w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu- 82 ��WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ l& CVDAM «Ł7NA_^a NA KALUft, CT1 C R / M I L E OJ/HTKRAKOWA sosc wiuteanecŁywoiewci* IPOWSTC NIEMOCE m T W E * ŁASKI Em MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W 1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I . 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 2. Drzeworyt, wyk. Aleksander Ceglencki. II. 3. Drzeworyt barwny. II. 4. Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy Sącz. II. 5. Drzeworyt. II. 6. Rzeźba drewniana. Wł. Muz. im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana. Wł. Klasz­ toru PP Klarysek, Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. 83 �sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a ­ n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od­ m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe. Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y ­ stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed­ s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po­ przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku Chrystusa pod k r z y ż e m . W drzeworycie p o c h o d z ą c y m z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta) Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża (il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3). 3 Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę ­ p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst­ k i c h niemal p r z y k ł a d a c h rzeźby, tak drewnianej jak i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie­ ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę ­ ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod­ s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury, wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9). Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą ­ cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy t a k ż e na ramionach krzyża. ; Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y ­ pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą ­ cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń ­ ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y ­ w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto­ ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h odpustach jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę . 5 8 interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą ­ cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć. 6 G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo­ w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej, a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą to m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś ­ cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r., a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n ­ kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y ­ o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo­ nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro­ gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze­ strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor­ m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol­ skich kościołach . 7 s 10 Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska grafika dewocyjna ilustrująca teksty pasyjne, pieśni, r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz­ m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u ­ mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza­ lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena. n 12 pod 84 Wspomniane przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa­ motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi­ cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724 oraz rzeźba wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u . Fakt podjęcia przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem, m a j ą c e j charakter dewocyjny, świadczy o stosunku emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u . Bezpośredniego źródła ikonograficznego ludowych w y o b r a ż e ń Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o ­ w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej­ szego. K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow­ skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace: „ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i 1 3 14 15 18 �85 �Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 12, 13. Rzeźba drew­ niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm. Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana, wys. 12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie, pow. Nowy Sącz. II. 15. Rzeźba drewniana, wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł. Muz. Etnograf., Kraków. Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p ­ sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ­ żem, z r o k u 1724. Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po­ chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta­ jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada­ jącego pod k r z y ż e m , cytuje następującą informację: „... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo­ dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e p o d a j ą c e jako p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że Anno D n i 1752 A d Capellam 3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano, podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć . Pana Sowińskiego..." zawieszono. Dalsze w i a d o m o ś c i p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda­ cjach wot w latach 1753—1767. Ostatecznym utwierdzeniem cudowności figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r ­ nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze­ ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom, opisom Drogi K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a Krwawey Ofiary Pana Zbawiciela", Grochowskiego „ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..." z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o „ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y ­ powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic, Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak: „Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach 1844 i 1864 w K r a k o w i e , „Droga krzyża..." wydana w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a również z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto­ sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O. Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular­ nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n ­ n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r. w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19 20 21 22 13 Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo­ l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych „dróżek kalwaryjskich", natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o prowadził matematyk i teolog Szymon Ż e b r o w s k i Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal­ sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od­ bycie Drogi K r z y ż o w e j . Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y ­ s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb. 1 7 18 86 2 3 �14 wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt. „Obchody kalwarske ćili k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze­ skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w . 24 O m ó w i o n e i fragmentarycznie wymienione w y d a w ­ nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by­ ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y ­ żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe­ cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą ­ cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo­ ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów: 2 „Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u " Nie mniejszą rolę w popularyzacji k u l t u figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa­ ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po­ między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych. Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi­ kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra­ zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę ­ zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/ in P o l e n " . Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y widok w n ę t r z a 26 27 28 -(MMI •»*;,<•, 87 �kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi­ mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa putta. Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo­ stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono­ wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed­ stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu­ j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d ­ nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó ­ RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY M I L E OD K R A K O W A " . Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r ­ ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro­ wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod 2 9 k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po­ k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j popularności K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna­ ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech­ nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for­ mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż eksponujących scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa­ lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy badacze sztuki l u d o w e j . 30 Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada­ jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród­ ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m . Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy­ żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym. PRZYPISY 1 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, T. I I , s. 465-467. 2 Rzeźby drewniane i kamienne, przedstawiające Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do 150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y ­ d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy­ k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N . 3 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warsza­ wa 1934, ryc. 53. 4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą ­ cych Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si­ dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice, pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała, 1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow. Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 — Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży­ wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c , 1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce, pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow. Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e ­ nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy­ chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice. 16 88 �17 Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka pow. Żywiec, n. 17. Rzeźba drewniana, polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne, Tarnów. II. 18. Rzeźba drewniana, polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum, Cieszyn. �5 T. Seweryn, Swiątkarz Powsinoga, Warszawa 1963, s. 130. 6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro­ my z K r a k o w a . 7 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , z. 3; J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho­ wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965. 8 W. Smereka, Studium pasyjne, rys historyczny i teksty Drogi Krzyżowej, K r a k ó w 1968, s. 73—74. 9 Katalog Zabytków..., t. I , z. 3. 10 W. Smereka, op. cit., s. 102. 11 Rozmyślania męki Pana naszego Iezusa Kryslusa z modlitwami... w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y , Roku P a ń s k i e g o 1594. 12 Kalwarya albo Nowe Jeruzalem na Polach Ze­ brzydowskich zasadzone, a przez Oyca Franciszka Dzielowskiego... wypowiedziane w Kazimierzu przy Krako­ wie... 1669. 13 Katalog Zabytków..., t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal­ warya Zebrzydowska i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76; C. Bogdalski, Święta Kalwarya Zebrzydowska na pod­ stawie kronik, dokumentów... K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą ­ browski, Kalwaria Zebrzydowska, Kalisz 1933, s. 27—23; Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej (1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej, K r a k ó w , 1947, s. 180. 14 Katalog Zabytków..., t. I . z. 10. ¡15. L . K a l i n o w s k i , Geneza Piety średniowiecznej, „ P r a c e K H S " , X , 1953. 16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit. s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth, Der volkreiche Kalvarienberg in Literatur und Kunst des Spätmittelalters, B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki, Misterium w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, „Kwartalnik Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka, Fot. Stefania Krzysztofowicz — U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka — il. 19. II. 19. Upadek manowa. Chrystusa pod krzyżem, rzeźba op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474. 17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka, op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy­ żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u ­ senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji, Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r ­ gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie, w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e , w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme­ reka, op. cit., s. 29, 30, 76). 18 K . Nowacki, op. cit., s. 457. 19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra­ bowskiego, T. 56, ryc. 1623. 20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 188. 21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763. 22 Encyklopedia kościelna, Włocławek, 1933, t. X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A Dni 1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn..."). 23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197. 24 T a m ż e , s. 189. 25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323. 26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie. 27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610. 28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325. 29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr inw. JE/343/MŻ. 30 E. O k ä l o v ä , Ludove drevene sośky, M a r t i n , 1964, s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova plastika na Slovensku, Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " , Brno, V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39. n o n Swiderski drewniana, ci — U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan dl. 40 cm. Muz. Opactwa Cystersów, Szczyrzyc, Deptuszew- pow. Li­ �