https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b9abc342bd835fd2fc8c2bbb762f70.pdf 52b5420ac91bd1ccd78e8e2bd1a63c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2941 Title A name given to the resource Opłatki i ozdoby z opłatka w tradycji polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.81-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska OPŁATKI I OZDOBY Z OPŁATKA W TRADYCJI POLSKIEJ Są t r w a l e związano z tradycją polską, z przechodzącym z po­ w s z y s t k i c h zebranych, nawet służących i łamiąc go powtarzał: kolenia n a pokolenie obyczajom r o d z i n n y m i d o m o w y m , zgodnie bodaj byśmy n a przyszły r o k łamali go ze sobą." 3 z którym obchody świąteczne Bożego Narodzenia rozpoczynamy przekaz chłopskich, od uroczystego w X I X w., p r z e d s t a w i o n y m przez R e y m o n t a : „Boryna prze­ przełamania, podzielenia i spożycia opłatków, znajdujemy również; w opisie „Godów" Podobny z jodnoczesnym składaniem sobio życzeń wszelkiej pomyślności. żegnał się, podzielił opłatek p o j e d l i go ze czcią, k i e b y ten chleb Dotychczas są opłatki niezbędnymi, bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n y m i pański" . 4 akcosoriami t y c h Świąt i nie może i c h zabraknąć na stolach przygotowanych do wspólnej rodzinnej wieczorzy wigilijnej. Ceremonia łamania opłatka g r o m a d z i bowiem co r o k u , w wieczór Pod względem f o r m y i m a t e r i i są opłatki s u b s t y t u t e m chleba. Uznać można zatem, że cały c y k l świąteczny Bożego Narodzenia otwiera w Polsce s y m b o l i c z n y gest dzielenia się chlebem. w i g i l i j n y , p r z y stole wszystkich domowników i bliskie i m osoby. Obyczaj t e n w y w o d z i się z rytuałów 5 starochrześcijańskich, W zależności o d t r a d y c j i regionalnej i domowej kładziemy je n a dzielenia i rozdawania chlebów o f i a r n y c h , dopełnianych podczas środku stołu, n a obrusio zaścielanym joszcze niokiedy n a sianie, misteriów r e l i g i j n y c h . Część niekonsekrowanych chlebów, nie­ na o z d o b n y m t a l e r z u , n a bochnie chleba, na małej wiązce siana, w y k o r z y s t a n y c h w m i s t e r i a c h wymieniały pomiędzy sobą kościo­ na ziarnach zawiązanych w sorwetę, l u b obok nakryć każdego ły, z a k o n y i b r a c t w a r e l i g i j n e ; rozdawano je także w i e r n y m , a b y z domowników. Łamanio się opłatkiem wyraża — podobnio j a k właśnie w okrosio Bożego Narodzonia, łamali je i spożywali n a w przeszłości — więzi wzajomne, pojednanie, życzliwość. T a k i m i znak też i n t e n c j a m i nacechowany jest zwyczaj, coraz powszechniojszy skiej . b r a t e r s t w a i przynależności do wspólnoty chrześcijań­ 6 w czasach o s t a t n i c h , j a k i m jost wkladanio kawałków opłatka do W wiekach średnich, w E u r o p i e , we w s z y s t k i c h t y c h p r a k t y ­ listów i przesyłek świątecznych, n a znak łączności i serdecznoj k a c h , używano początkowo n i e w i e l k i c h chlebów i płytek chle­ pamięci. b o w y c h . Zakaz stosowania takiego pieczywa, zarówno w obrzę­ 1 Źródła etnograficzne z X I X i X X w., m . i n . pisma Gołębiow­ dach kościelnych j a k i d o m o w y c h wydał K a r o l W i e l k i , cesarz skiego, K o l b e r g a , Glogera i B y s t r o n i a , a także materiały zawarte r z y m s k i i król Franków, rzecznik i krzewiciel i d e i w w i e l u monografiach t e r e n o w y c h , artykułach stwa, zapewne dlatego żo chleb używany był także w tępionych tematycznych i p r z y c z y n k a c h , wykazują że obyczaj dzielenia opłatków k u l t y ­ przez w o w a n o w Polsce już w początkach X I X w . , a prawdopodobnie p r a k t y k a c h pogańskich, obiatach poświęconych k u l t o w i bóstw, także i wcześniej. zmarłych 2 O jego powszechności, o zrośnięciu z naszą kulturą, świadczyć mogą także zapisy l i t e r a c k i e . „Niecierpliwie czekano pierwszej władzę kościelną przodków i świecką, o d p r a w i a n y c h chrześcijań­ i w innych podobnych potajemnie uroczystościach i p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h . W czasach pokarolińskich, t j . o d połowy IX w., w świecio chrześcijańskim, głównie wśród chrześcijan g w i a z d y , g d y t a zajaśniała zbiorali się goście i dzieci... rodzice obrządku tacińskiogo, p o j a w i a się i n n y rodzaj pieczywa obrzędo­ w y c h o d z i l i z opłatkiem n a t a l e r z u — w s p o m i n a obyczaj t o n wego — surogaty chlebów w f o r m i e zbliżonej do z n a n y c h n a m Niemcewicz dzisiaj opłatków. Sporządzano jo z mąki pszennej i czystej w o d y — a każdy z obecnych biorąc opłatek obchodził 7 81 �Gwiazdy i pieczono z opłatka,, z w o j . siedleckiego, w y k . : i l . 1—4. Józef Guwor, L i w , 1872; i l . 5. Czesława R o w i c k a , Górki G r u b a k i w metalowych matrycach, z wygrawerowanymi wewnątrz s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i , seonami z życia Chrystusa., m o t y w a m i roślinnymi, które odciskały się i b y t y widoczne n a gotowych w y p i o k a c h . W Polsce opłatki wyrabiano były najczęściej p r z y kościołach, Gotowo opłatki, białe i b a r w n e , roznoszone były następnie do domów p a r a f i a n , j a k o dar chrześcijański, zwany toż „kolędą", przez księży, l u b organistów, którzy p r z y tej o k a z j i składali s w y m p a r a f i a n o m życzenia świątoczno. „Proboszcz i z pobłiższycb miejsc d u c h o w n i — napisał o zwy­ Matryce do ich w y p i e k u zwano czaju t y m , n a początku X I X w . L . Gołębiowski — roznoszą po u nas „żelazami", l u b „żelazkami", zdobione były również m o ­ domach pęk opłatków białych, żółtych i czerwonych, j a k p r z o d t o m tywami wyznaczonych i teraz i inno k o l o r y przydają. N a ta,cy p r z y k r y t e j jo ofiarowują okręgiem polach (kształt późniejszy, wycinanej z opłatka hostii), i dostają za to nagrodę, a za perorę i życzenia podziękowanio" . przoz t z w . „ludzi kościelnych". 8 r e l i g i j n y m i , umieszczanymi często w morz,«dk,> bywały też na nich w y r y i o nazwy p a r a f i i , inicjały plebanów, data w y k o n a n i a m a t r y c y , czasami rzemioślnika — k o w a l a . 82 takżo inicjały 9 W Polsce opłatki i ceremonia i c h dzielenia, przed wieczerzą wigilijną, przyjęły się początkowo na dworach szlacheckich. Szybko j o d n a k rozpowszechniły się wśród i n n y c h stanów i n a �znacznym obszarze k r a j u . W uznać należy za zwyczaj obwili oboonoj tamanio opłatka ogólnopolski, chociaż joszcze w po­ czątkach obecnego w i o k u nio był o n znany „rolnikom i r y b a k o m na P o m o r z u " a także na W a r m i i i M a z u r a c h . 10 Przypisywano też niegdyś opłatkom wielo niezwykłych właści­ wości, w t y m takżo magicznych. Sama icłi obecność w d o m u . w okresie Bożego Narodzenia i także w okresie miała zapewnić d o m o w n i k o m powodzonio, późniejszym spokój i szczęście w nadchodzącym r o k u . Miały też zapewniać dostatek, a przede w s z y s t k i m obfitość chleba. Wierzono, że t e m u k t o opłatkiem się lamio nie zabraknie chleba przez cały r o k i co więcej będzie mógł chlobem t y m podzielić się z i n n y m i . W niektórych regionach, głównie na południu Polski dzielono się o p l a t k i o m p o s m a r o w a n y m m i o d e m ; niekiedy opln,tki z miodem spożyw.mo już wcześnie rano i b y l to wówczas j e d y n y nosiłek dozwolony w d n i u w i g i l i i , przed uroczystą wieczerzą ; zaś w okolicach Jarosławia, po opłatku 11 dzielono się jeszcze chlebom z w a n y m „osuchem", l u b ,, proskurą", takżo z m i o d e m , a wszystko po t o , a b y w nadchodzącym r o k u „życie było słodkie" i d o s t a t n i o . stołu w r z u c o n y zdrowie 12 Ułamek opłatka z wigilijnego do s t u d n i miał oczyszczać l u d z i o m i i c h trzodzie. Wierzono, wodę, zapewniać żo jeśli zabłąkany p r z y p o m n i sobie z k i r u opłatek łamał, szczęśliwie powróci do domu. 1 3 Pomagały leż, opłatki w p r z o w i d y w a n i u przyszłości. Posługi­ w a n o się więc n i m i wo wróżbach, przodo w s z y s t k i m dotyczących urodzaju. W czasie wieczerzy w i g i l i j n e j podkładano cząstki opłatka p o d m i s k i z jedzeniem, jeśli przywierały do dna naczynia wróżyło t o urodzaj n a roślinę (warzywo, zboże, owoc), z której przyrządzona zestala znajdująca się w n i m p o t r a w a , j a k o że na „ w i l i ę " , zwana też „nośnikiem" spożywano pokarmy postne i głownio roślinne, „ z tego co w p o l u , ogrodzio, sadzie i ł o s i e " , 14 a więc z i e m n i a k i , groch, kapustę, różnogo r o d z a j u k l u s k i i pierogi, g r z y b y , suszone owoce i t p . Wróżba t a jost dotychczas i powszeehnio znana stosowana, m . i n . przez Łachów Sądeckich za­ mieszkujących wieś Podegrodzie i wsie okoliczne Sącz) oraz Pogórzan z okolic ,Światy" z opłatka, w y k . : i l . 6. A n n a K r z y s i a k , Choch­ ołów, w o j . nowosądeckie, 1974; i l . 7. Józefa Puc, Kożuchów, w o j . rzoszowskio, 1967 (w w o j . N . Grybowa . 1 5 N a wsi powszechny b y l także zwyczaj, w niektórych regionach Polski dotąd jeszczo zachowywany, obdzielania opłatkiem, a takżo r e s z t k a m i p o t r a w z wieczerzy w i g i l i j n e j zwierząt gospo­ darskich, przodo w s z y s t k i m bydła i k o n i , a w nioktórych regio­ nach wszystkich zwierząt h o d o w l a n y c h i d o m o w y c h , w przoko16 n a n i u żo t a k wielkiego święta j a k i m jest Bożo Narodzonio dostąpić w i n i e n takżo świat zwierzęcy. „Chrystus się w onej godzinie naro­ dził — tłumaczy zwyczaj ten gospodarz z Lipiec pod Łowiczom, w i n t e r p r e t a c j i literackiej R e y m o n t a — to niech każde stworzenie k r z e p i .się t y m chlobem ś w i ę t y m " . 17 Przypuszczać też można, żo wyróżniono w ten sposób zwierzęta hodowlano ponieważ p r z y ­ nosiły one i przynoszą, l u d z i o m różne istotno pożytki. T y m b a r d z i o j żo opłatek t r a k t o w a n o również jako środek leczniczy i substancję magiczną, mogącą zachować zwierzęta w dobrym zdrowiu i chronić je przed złym u r o k i e m . Właściwości t a k i e p r z y p i s y w a n o t y m zwłaszcza opłatkom, w których zapieczone zostały zioła święcone, głownio zaś ziele r u t y , która rzekomo „podana n a opłatku m a tę właściwość, żo bydło w czystości u t r z y m u j e " , 1 8 t z n . c h r o n i jo przed c h o r o b a m i zakaźnymi, zapaleniem w y m i e n i a , zakażeniem po połogu i i n n y m i . Zwykło dla zwierząt przezna­ czone były opłatki określoneg > k o l o r u . W Galicji n p . d l a bydła wydzielony bywał o p l a ' e k żółty ponieważ „żółto masło dają k r o w y , którym w pośniku dano żółty o p ł a t e k " , konie juatomiast 19 otrzymywały opłatki czerwono, bo takio miały najskuteczniej chronić jo przed zołzami. Gdzie i n d z i e j , głównie па południu Polski, ]lodawano zwierzętom opłatki w kolorze z i e l o n y m . Wierzono takżo pow'szeelmie, 2 0 że opłatkiem — - m i s t y c z n y m chlebom — - dzielić się można z duszami zmarłych, które w wieczór i noc wie-ńjną odwiedzać mają d o m y swych bliskich. Ze względu na icłi domniemaną obecność w d o m o s t w a c h , w d n i u w i g i l i i n a ­ leżało zdmuchiwać zydle i ławy z a n i m się na nio usiadło, z najwięk­ szą t y l k o ostrożnością można było posługiwać się o s t r y m i narzę- 7 83 �Powszechno w Polseo występowanio opłatka i przokonanio 0 niezwykłych jog> właściwościach, spowodowały, j a k mniemać można, w y t w a r z a n i e ozdób świątecznych z tog_> wlaśnio surowca, ozdób które joszczo w pierwszych dziesięcioleciach X X - e g ) w . , stanowiły c h a r a k t e r y s t y c z n y przystrój wnętrz w okresie Bożego Narodzenia. Pozostawiano jo w izbach takżo w okresie późniojszym, dopóki nio uległy zniszczeniu. W miało przedłużać się owo dobroczynne t e n sposób bowiem działanie opłatków d l a d o m u , g >spodarstwa i w s z y s t k i c h jego mieszkańców. D o w y k o n y w a n i a ozdób z opłatka przystępowano wieczorem, po skończonej wieczerzy, k i e d y obdzielono n i m i l u d z i i zwierzęta 1 z a n i m nadeszła pora wyjścia do kościoła na pasterkę. Resztek pozostałych po wieczerzy opłatków nio wolno było b o w i e m w y ­ rzucać do odpadków, a n i pozostawać bez uszanowania. Ze względu n a porę w y k o n y w a n i a opłatkowych ozdób zwano jo n i e k i e d y „wilijkami". Tę nazwę nadawano głownio f o r m o m przestrzonnym, chociaż częściej f o r m y to zwano ,,światami". „ T e g >ż wieczora robią świat z opłatków, t j . wycinają okrągłe kawałki i tworzą z t o g ) kulę, a wieszają go albo u stragejrza, albo nad o b r a z k a m i . Jeśli m u c h y go nio zjedzą będzie r o k u r o d z a j n y " — t a k przedstawiony został proces w y k o n y w a n i a ozdób i deko­ r o w a n i a izby w opisie e t n o g r a f i c z n y m w s i Przobieczany, w p o w . wielickim. 23 Zdarzało się także, że ozdoby z opłatka w y k o n y w a n o wcześ­ niej, bezpośrednio po wizycie księdza z „kolędą" i zawczasu dokorowano n i m i i z b y „ b i a ł o " i świetlice. Stąd też zapowno w nioktórych regionach, n p . na Podlasiu, ozdoby to zwano były „kolędami". 24 T r u d n o jest dzisiaj ustalić dokładnio o d j a k dawna z opłatka stosowane ozdoby były w Polsco, w dekoracji świątecznej wnętrz. Prawdopodobnie pojawiły się one n a j p i o r w we dworach 8 szlacheckich, j a k samo opłatki i zwyczaj i c h dziolonia. T a k i n p . „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 8. L u d w i k a Głuc, Podegrodzie, 1983; i l . 9. J a n Świerczek, K a m i o n k a W i e l k a , 1972 d z i a m i , t a k i m i j a k igły, nożyce, noże, nie należało rąbać d r e w n a , wylewać p o m y j przed próg i t p . , a b y nio potrącić, nio zranić, l u b nie obrazić niewidzialnej d u s z y . 21 Pozostałością t y c h d a w n y c h wierzeń jest zachowany jeszcze W w i e l u d o m a c h zwyczaj stawiania na stole w i g i l i j n y m d o d a t k o ­ wego talerza i składania n a n i m cząstki opłatka. P o e t y c k a wersja tego zwyczaju zachowała się w u t w o r z e W . Pola, pisanego w l a t a c h 60-ych X I X w . , wkrótce po u p a d k u p o w s t a n i a styczniowego: „ A t r z y krzesła p o l s k i m strojem Koło stołu stoją próżno I z opłatkiem każdy swojem I d z i o do n i c h spłacać dłużne I pokłada n a t a l e r z u Anielskiego chleba k r u c h y B o w t y c h krzesłach siedzą d u c h y X i k t nie p y t a o k i m mowa Wszyscy wiodzą co się święci I d l a kogo serce chowa Winną pamięć tej pamięci Łzą się uczta rozpoczyna N i e m o liczy się drużyna Zo s t r a t wszystkich z l a t ubiegłych Z nieobecnych i p o l e g ł y c h " 22 O k r u c h opłatka, a w Polsce płd.-wschodniej i wschodniej także chleb i r e s z t k i p o t r a w , pozostawiano na stole na całą noc, a b y dusze zmarłych mogły spokojnie i bez przeszkód posilić się i po­ przez posiłek t o n , wraz świątecznym. 84 z żywymi uczestniczyć w obrzędzie �miejsce szczególne: po pierwsze — j a k o oryginalna polska ozdoba t r a d y c y j n a wnętrza mieszkalnego, w okresie Bożogo Narodzenia, nieznana poza naszym k r a j o m ; po drugie — zo względu na osobli­ w y surowiec z którego jo w y k o n y w a n o . D e l i k a t n y i k r u c h y opłatek dawał się łatwo barwić, a p r z y pewnej w p r a w i o można w n i m było wycinać różne f o r m y zdobnicze, które następnie sklejano śliną (w t y m p r z y p a d k u stanowiła ślina doskonały, niezastąpiony klej organiczny) w wyszukane, lekkie kompozycje o pięknoj, subtelnej k o l o r y s t y c o ; po trzecio — zo względu n a wielką rozmaitość f o r m zdobniczych. M a m y wśród ozdób z opłatka niewiolkie w y c i n a n k i : krążki, krzyżyki, g w i a z d k i , trójkąty i t p „ f o r m y , które możnaby określić j a k o płaszczyznowe, ponieważ wycięto je o s t r y m narzędziem (nożycami, nożykiem) w j e d n y m kawałku opłatka. Wykorzy­ s t y w a n o je głównie w dekoracji podłaźniczek. T e c h n i k a w y k o n a ­ n i a i f o r m y t y c h wdaśnio ozdób są nioco zbliżone do X V I I i X V I I I wiecznych w y c i n a n e k p a p i o r o w y c h , zdobiących pieczęcie n a do­ kumentach miejskich . 2 8 M a m y też ażurowo, wiolobarwne kompozycje w formie rozot, l u b gwiazd, wyklejano z w i e l u różnych i n a różne sposoby ukła­ d a n y c h elementów, uprzednio wyciętych z opłatka; kompozycje te występujące w niezliczonej ilości o d m i a n , zarówno w zakresio f o r m y j a k i k o l o r y s t y k i , znano były głownio w Polsce płn.-wschodniej, przede wszystkim na P o d l a s i u ; zdobiono nimi wyłącznie b e l k i powały, zawieszając je na niciach l n i a n y c h , łub na włosach z końskiogo ogona l u b g r z y w y , po k i l k a l u b kilkanaście sztuk, niorzadko n a caloj długości b e l k i . Wśród ozdób z opłatka m a m y też f o r m y przestrzenne, nazy­ wano — j a k już wcześniej podano — „światami", l u b „wilijkami". Według Seweryna inspiracjo dla t y c h właśnie f o r m stanowiła sztuka kościelna, rzeźby i malowidła na których Chrystus t r z y m a 10 w dłoni kulę z zatkniętym krzyżom — mającą wyobrażać kulę „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 10, L u d w i k a Głuc; i l , 11, A n n a K r z y s i a k , 1974 opis i z b y czeladnej, we dworze szlacheckim n a Żmudzi, w X V I I w. przedstawił Sienkiewicz, w s w y m eposio h i s t o r y o z n y m „gdy płomień strzelił jaśnioj widać było ciemne Trylogia: drewniane ściany ogromnej izby z nadzwyczaj n i s k i m b e l k o w a n y m s u f i t e m . U belek wisiały n a niciach różnokolorowe g w i a z d k i uczyniono z opłatków, kręcąco się w c i e p l e " . Za najstarszy j e d n a k przekaz 25 o ozdobach z opłatka p r z y j m u j e się zwykło, za Seworynem, fragment p o e m a t u Słowackiogo „Horsztyński" (pierwsze wydanio 1835 г.), którego bohater p o w i a d a : czuję drżąco l i s t k i chleba w m o i c h dłoniach. J a k j a lubiłem niegdyś dzień Bożogo Narodzon i a ! W t y m s a m y m p o k o j u z opłatków kleiłem różnokolorowe słońca, kołyski... j a k a świętość i wesołe napełniały m o j e cinne Na dzie­ serce..." . 26 podstawie źródeł i materiałów etnograficznych, m . i n . c y t o w a n y c h już p i s m Golębiowskiogo, przypuszczać można, że omawiano t u ozdoby, a wśród n i c h , „gwiazdeczki z wszelkiej f a r b y opłatków, zawieszane u ścieli", występowały n a w s i , także w domach chłopskich, już w pierwszej połowio X I X w . . 2 7 Uwagę zwraca rozległy zasięg występowania t y c h ozdób. Znano były b o w i e m n a teronio całej prawio Polski, z wyjątkiem terenów północnych i północno-zachodnich, gdzie opłatki roz­ powszechniły się później niż w i n n y c h regionach. Stosowa.no jo j a k o samodzielną ozdobę i wówczas wieszano je na. belkach s t r o p o w y c h , zwykło w pobliżu ołtarzyka domowego, p r z y obrazach z w i z e r u n k a m i świętych i nad stołem p r z y którym spożywano wieczerzę wigilijną; służyły prócz tego do dekoracji podłaźniczek i następnio pierwszych choinek, któro j a k w i a d o m o pojawiły się na w s i dopiero w X X - y m w i e k u . W polskiej twórczości l u d o w e j , w plastyce obrzędowej i t r a ­ d y c y j n y m zdobnictwie świątecznym, ozdoby z opłatka zajmują 85 �W y c i n a n k i z opłatka: Wyk. przez Ludwikę Głuo, ok. 1982; i l . 12. „Gwiazda"; i i . 13. „ K r ą ż o k " W y c i n a n k i z opłatka w y k . przoz Ludwikę Gluc, ok. 1982: i l . 14. „ K w i a t " ; i l . 15. „ K r ą ż e k " �16 W y c i n a n k i z opłatka w y k . przez Ludwikę Glue: i l . 16, 18. „ K r ą ż e k " ; i l . 17. „ K r ą ż e k " z Ukrzyżowanym ziemską, a więc „świat*', j a k o przyjęty ze świata antycznego s y m b o l panowania i w ł a d z y . 29 Pods! a w o w y m elementem k o n s t r u k c y j n y m „świa,tów" były n i o k i e d y dwie, l u b t r z y opłatkowe k u l e , l u b inno bryły zbliżone do k u l i , łączono w pionie uzyskując przoz to d o d a t k o w y efekt d o k o r a c y j n y . T a k więc i to f o r m y odznaczały się nio t y l k o wielką wycinane z opłatka krążki, l u b i c h części, rzadziej k w a d r a t y , l u b różnorodnością, ale także bardzo interosującym wyrazom plas­ prostokąty, które zlopiało się zwilżając ich brzegi śliną. „Pomiędzy tycznym. cztery ćwiartki sklejonego n a krzyż opłatka — pisze o k o n s t r u k c j i chociaż znane były również w Polsce c e n t r a l n e j , a także, chociaż światów J . P u r d y u a — wkłoja się mniejsze o d c i n k i wzbogacając w m n i e j s z y m s t o p n i u w Polsce pln.-wschodnioj. Występowały one głownio w Polsce południowej, ich f o r m ę " . Z t y c h to właśnie ołemoiitów k o n s t r u o w a n o k u l o , „ Ś w i a t y " miały szorsze nieco, niż w y c i n a n k i różnej k o n s t r u k ­ elipsy, czasem walce i inno m u i e j , lula bardziej wymyślne bryły. c j i , zastosowanie w zdobnictwie świątecznym. Dekorowano więc N i e k i e d y układano i sklejano skomplikowano kompozycje z k i l k u , nimi, u b k i l k u n a s t u brył, zwykłe mniejszych, łub większyoh półkul; w pośrodku siostrzana b y w a wyrżnięty krzyż —• napisał o zdob- 30 podobnie j a k w y c i n a n k a m i , b e l k i stropowe. „Zwykle 87 �88 �nict.cie chat w i e j s k i c h w o k o l i c y Siewierza, Żarek i P i l i c y , M . F e d o r o w s k i — i nazwiska stawających i odpowiednie napisy... szczęść Boże mieszkańcom... p o i spodem zawioszony na nitco świat w czas się obraca,, wskazując z opłatków pozlepiane ścianki". Kolorowy co c h w i l a różnobarwne, 31 „duży świat" zawieszano także n a d stołem, na którym zastawiano „postnik" — wieczerzę wigilijną; ale prócz tego bywały „ ś w i a t y " — o c z y m już w z m i a n k o w a n o — n a j o k a ­ zalszą ozdobą, podłaźniczek, a w późniejszym okresie takżo drzewek świątocznyeh. D o dekoracji choinok używano z w y k l e ma,łych „światów" k u l i s t y c h , któro n a Podlasiu zwane były „jabłuszkami" . W t y m 32 miejscu zaznaczyć należy, żo w tej części Polski „ ś w i a t y " p o j a ­ wiały się sporadycznie. D o dekoracji świątecznej wnętrz miesz­ kalnych stosowano t u przede wszystkim ażurowo gwiazdy z opłatka. Po czwarte —• ze względu na, symbolikę i treść obrzędową. Ozdoby wykonywane z opłatków przejmować miały bowiem wszystkie i c h dobroczynno właściwości. W e wnętrzach mieszkal­ n y c h umieszczano jo więc nie t y l k o dla icli walorów dekoracyj­ n y c h , ale przede w s z y s t k i m po t o a b y sprowadzały na d o m bło­ gosławieństwo boże, dostatok, spokój i a b y zapowniały mieszkań­ c o m szczęście, miłość wzajemną i harmonię. Dlatego toż starano się a b y przetrwały t a m j a k najdłużej, najlepiej aż do następnej wigilii. W l i t e r a t u r z e etnograficznej, która woole miejsca i u w a g i poświęca s a m y m opłatkom i ich f u n k c j o m obrzędowym, zagad 83 �ао �nionie ozdób opłatkowych traktowano jost marginesowo. B r a k u j e Sienkiewicza, R e y m o n t a ) . zwłaszcza opracowań s y n t e t y c z n y c h , a także materiałów i k o n o ­ u w a g i „ ś w i a t o m " opisując sposób i porę i c h w y k o n y w a n i a , i c h g r a f i c z n y c h mogących w wyczerpujący sposób przedstawić' tę piękno f o r m y , icłi usytuowanie we wnętrzu m i o s z k a l n y m . niezwykłą, oryginalną dziedzinę plastyki obrzędowej. Dotychczas najszerzej zagadnienie t o potraktował T . Seweryn, w cytowanej Najcenniejszym zatem Zwłaszcza R e y m o n t poświęci! wielo źródłom, d l a zainteresowanych tą gałęzią ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j , są obecnie zbiory muzeal­ t u pracy o pająkach, światach i podlaźnikach. Jeden jej rozdział no i różno f o r m y d o k u m e n t a c j i prowadzono przez muzea. T y m - poświęcony został w całości „ ś w i a t o m " z opłatka, icłi pochodzeniu, bardziej że ozdoby to mają już dziś c h a r a k t e r u n i k a l n y . Stosowane historii, zasięgu występowania, a także technikom i powszechnio w dekoracji światocznej mieszkań w X I X w., zaczęły zdobniczym. Nieco więcej miejsca poświęci! toż formom „światom" wychodzić z użycia w początkach XX-eg:> w. W c h w i l i obocnoj, J . F u r d y n a , pisząc o zdobnictwie wnętrz u Lasowiaków zamiesz­ k i l k a zalodwio kujących Łorony położone w widłach Wisły i Sanu. ozdoby t a k i o , według dawnogo Poza t y m m a m y nieliczne t y l k o i krótkio w z m i a n k i o ozdobach osób na terenie całej Polski, p o t r a f i wykonywać w z o r u . W zasadzio przotrwały więc już t y l k o w kolekcjach m u z o a l n y c h , a i t u t a j należą do z opłatka, rozproszonych w d o d a t k u w różnych w y d a w n i c t w a c h , rzadkości, są b o w i e m materiałem bardzo t r u d n y m p o d względom głównie czasopismach, nie za,wszo już dzisiaj k o m p l o t n y c h . k o n s e r w a t o r s k i m . Z tego też względu nieczęsto oglądać jo można P e w n y c h i n f o r m a c j i o ozdobach t y c h , icłi formach, icłi zna­ czeniu w z d o b n i c t w i e świątecznym i t r a d y c j i domowoj dostarcza n a m także l i t e r a t u r a piękna (np. cytowane t u dzieła Słowackiego na wystawach sztuki ludowej, chociaż niowątpliwio są one świadectwom niezwyklogo k u n s z t u twórców l u d o w y c h , a takżo wysokiej k u l t u r y artystycznej d a w n y c h mieszkańców w s i . 91 �Г II Z У l' I S Y Рог. I . K u b i a k , I i . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, W a r ­ szawa 1981, s. 25 Por. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, głownio s. 318; O. K o l b e r g , Dzieła, Wrocław 1961—1973, głównie, t o m y . t . V Krakowskie s. 192, t . X I Wielkie Ks. Poznańskie, s. 142, t . X V I Lubelskie s. 100—102, t . X X I I I Kaliskie s. 5 2 — 5 4 , t . X X I V , cz. 2 Mazowsze Polne, s. 7 1 — 7 2 , t . X X V I Mazowsze Leśne, s. 5 3 — 5 4 , t . X X V I I Mazowsze Stare (Mazury, Kurpie) s. 1 1 0 — 1 1 1 , t . X X X V Przemyskie, s. 14—15, t . X C I V Góry i Pogórze, s. 63, t . X C I X Tarnowskie—rzeszowskie, s. 6 2 ; Z. Gloger, Rok polski w życiu tradycji i pieśni, s. 25 i następ­ ne, s. 70 i następne; tenże, Święta Hożego Narodzenia w Radłowie Galicyjskim, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 8 1 5 — 8 1 7 ; J.Sb. Bystroń, Etnografia PoUki, 1947, s. 172 Podaję za J . S t . B y s t r o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w X V I — X V I I I 'w., Warszawa 1976, t . I I s. 40 C y t . za W ł . R e y m o n t e m , Chłopi, W a r s z a w a 1948 t . I I , Z i m .., s. 88 Por. A . Zadrożyńska, Powtarza/; czas początku, Warszawa 1985, s. 53 T . Seweryn, Podłainiki, światy, pająki, Kraków 1930, s. 23 i następne. A . B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 172; Encyklopedia Powszednia — Ultima Thule, Warszawa 1933, hasło: Karol Wielki, s. 385 --386; T . Soworyn, Podłainiki..., op. c i t . , s. 23 Według określenia K o l b e r g a , podaję za A . Zadrożyńska, Powtarzać czas..., op. c i t . , s. 52 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 318 P o r . B . Stelmachowska, Рок obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, s. 4 8 ; M . Drabecka, B . Krzyżaniak, J . L i s a k o w s k i , Folklor Warmii i Mazur, W a r s z a w a 1978, s. 372 E . F r a n k o w s k i , Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, War­ szawa 1928, s. 1 0 ; J . Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia iv okolicy Dąbrowy Górniczej, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 3 2 ; S. TJlanowska, Hoże Narodzenie u górali zwanych Zagórza­ nami, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 9 9 ; J . K a n t o r , Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w okolicy Jarosławia, „Ma­ teriały antropologiczne, archeologiczne i e t n o g r a f i c z n e " , t. X I I I , 1914, s. 218 Podaje z a : J'. K a n t o r . Zwyczaje..., op. c i t . , s. 218 I . K u b i a k , K . K u b i a k , Chleb..., op. c i t . , s. 28 E . F r a n k o w s k i , Ketłutdarz..., op. c i t . , s. 10 Badanie własno w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 E . M a j e w s k i , W . J a r e c k i , Bydło w pojęciach i praktykach ludu polskiego, „ W i s ł a " , t , X V I I , 1903, s. 158; O. K o l b e r g , Dzieła..., o p . c i t . , głównie t o m y : t . X W.Ks. Poznańskie, cz. 2, s. 57, t . X X I I I Kaliskie, s. 5 1 , t . X C I X Sanocko-Krośnieńskie, 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 s. 108; A . Chętnik, Kurpie, Kraków 1924 (roz. Życie i obyczaj Kurpiów — zwyczaje świąteczne, doroczne, domowe, i rodzinne, obrzędy, wierzenia i podania), s. 7 9 — 8 0 ; A . Chmielińska, Księżacy, Kraków 1933, s. 1 0 8 - 1 1 0 ; S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 3 2 — 3 3 ; B . Stelmachowska, Рок obrzędowy..., op. c i t . s. 6 0 — 6 1 ; także badania własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 W . R e y m o n t , Chłopi..., op. c i t . , s. 88 Za K s . W ł . S i a r k o w s k i m , Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w o j " , t . I X , 1885, s. 3 — 5 ; także E . Majewski, W . J a r o c k i , Bydło..., op. c i t . , s. 158 1 1 1 8 S. Udziela, Jjud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, ..Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t . X I V , 1890' s. 40 J . K a n t o r , Zwyczaje..., op. c i t . , 127; także badania, własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 Ten aspekt obrzędowości Bożego Narodzenia przedstawiają szerzej: W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i pierwotne znaczenie, Poznań 1926; K . Zawistowicz-Adamska, Momenty zaduszkowe w obrzędowości Bożego Naro­ dzenia, Warszawa 1931, „Wiedza i Ż y c i e " n r 12 19 2 0 2 1 W . P o l . Pieśń o domu naszym (fragment), L w ó w 1866, s. 66 C y t . za, S. Cerchą, Wieś Przebieczany w pow. wiełiekirn, opisał p o d względem e t n o g r a f i c z n y m S. Cercha, Materiały antropologiczne, archeologiczne i etnograficzne, t . I V , 1900, s. 122 Według relacji Cz. R o w i c k i e j , a u t o r k i ozdób z opłatka, badanie terenowo P M E 1986, Węgrów, w o j . siedleckie C y t . za H . Sienkiewiczem, Trylogia, cz. I I Potop, Warsza­ w a 1982, t . I , s. 14 Podaję za T . Sewerynem, Podłainiki..., op. c i t . , s. 24 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 3 1 8 ; por. także J . F u r d y n a , Zdobnictwo wnętrz u) chałupach wiejskich, na terenie wideł Wisły i Sanu, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1973, n r 3, s. 139 oraz cytowane wcześniej materiały zamieszczone w czasopismach etnograficznych z X I X w . T . Seweryn, Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII w., „Polska Sztuka L u d o w a " , Р.. X , 1956, n r 2, s. 67—103 T . Seweryn, Podłainiki, oj), c i t . , s. 23 C y t . za J . F u r d y n a , Zdobnictwo..., op. c i t . , s. 13 C y t . za M . F e d o r o w s k i m , Lud z okołic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1885, s. 10—14 (roz. I , Chaty, sprzęty, na­ czynia) Materiały terenowe P M E 1986, Węgrów, w o j . Siedlce. W y w i a d z Cz. Rowicką, a,utorką ozdób z opłatka n a wystawie autorskiej Wycinanki z opłatka Czesławy Rowickiej — Węgrów, grudzień 1986 r. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Fot.: Krzysztof Chojnacki, i l . 1—5, 7—10, 12—18, 26 (oraz repr. 20—21); L . Trojanowski, 11. 6, 1 1 ; Krzysztof Urbański, i l . 19, 27 Wszystkie reprodukowane o p i a t k i oraz zdjęcia archiwalne znajdują się w zbiorach Państowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie �