https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c89f8c715daedcc12fcc51e2b9a24b.pdf 4afdf7ab50d98334069bb5a34b47a3b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4884 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4530 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.92-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource 1968 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jean R E C Charles Pellerin, E Bitwa N pod piramidami, Z Épinal. J Jean Mistier, Francois Blaudez, A n d r é Jacquemin: E P I N A L ET L ' I M A G E R I E P O P U L A I R E , ilustr 106; lista g r a f i k ó w d z i a ł a j ą c y c h w P a r y ż u od X V I I I w i e k u do pocz. X I X w i e k u . W r o k u 1961 została w y d a n a w P a r y ż u praca Epinal et 1'imagerie populaire b ę d ą c a zbiorowym podsumowa­ niem dotychczasowych b a d a ń francuskich h i s t o r y k ó w nad tzw. „ i m a g e r i e " , czyli f i g u r a l n y m i przedstawieniami graficznymi, p r o d u k o w a n y m i m i ę d z y i n n y m i w Epinal. Logiczny u k ł a d problemowy w p r o w a d z i ł p o d z i a ł na trzy rozdziały t r a k t u j ą c e 1) o genezie „ i m a g e r i e " , opra­ cowanej przez g ł ó w n e g o redaktora Jean Mistlera, 2) his­ t o r i i „ i m a g e r i e " w Epinal, zebranej przez Francois B l a u deza, oraz 3) o ich p r o d u k c j i i handlu, o m ó w i o n e j przez A n d r é Jacquemina. I . Jean Mistier poprzedza o m ó w i e n i e genezy „ i m a ­ gerie" p r ó b ą ustalenia definicji „ i m a g e r i e populaire", k t ó r y c h nie w ł ą c z a w zakres sztuki ludowej. Jako s z t u k ę l u d o w ą c h c i a ł b y określić s z t u k ę t w o r z o n ą przez l u d dla ludu ł, zaznaczając r ó w n o c z e ś n i e , że tematycznie jest ona, a zwłaszcza grafika i malarstwo, z w i ą z a n a poprzez rzemieślnicze obrazki dewocyjne z malarstwem, rzeźbą, w i t r a ż o w n l c t w e m sztuki oficjalnej . T w ó r c y „ i m a g e r i e " nie b ę d ą c y ich u ż y t k o w n i k a m i produkowali je dla ludu, d o b i e r a j ą c tematy odpowiada­ j ą c e jego zainteresowaniom, s p e c y f i c z n ą zaś f o r m ę — nie l u d o w ą — d y k t o w a ł y w a r u n k i masowej, zmechanizo­ wanej produkcji. Ostatecznie t e r m i n „ i m a g e r i e " albo „ i m a g e r i e d'Epinal" o k r e ś l a w sztuce i literaturze rodzaj ludowej produkcji, prostej i naiwnej w formie. Historia „ i m a g e r i e " , dotychczas jeszcze niekompletna, notuje już pierwsze p r z y k ł a d y w X V w i e k u , k t ó r e stosowane były przede wszystkim przez z a k o n n i k ó w , a u t o r ó w i n 2 1 „On serait t e n t é d ' é c r i r e que l'art populaire est celui qui est cree par le peuple et pour le peuple..." 2 „...les t h é m e s , les sujets de l a gravure populaire ne sont certainement pas d'origine folklorique... Pour les gravures, l'influence de la peinture, de la sculpture, des v i t r a u x est encore plus nette et plus directe..." 92 E P a r y ż 1961; s. 189; k u n a b u ł ó w i k s y l o g r a f ó w . W y r a ź n e o ś r o d k i produkcji „ i m a g e r i e " odnajdujemy w w i e k u X V I w Lyonie i Tu­ luzie, gdzie stosowano t e c h n i k ę drzeworytu, popularna też i w w i e k u X V H w Orleanie, Chartres, Le Mans. Silny r o z w ó j tych o ś r o d k ó w n a s t ę p u j e w w i e k u X V I I I , zaś w X I X w i e k u do n a j w i ę k s z e g o r o z k w i t u dochodzi produkcja „ i m a g e r i e " w Epinal i w Metzu. Z k o l e i M i s t i e r w o m a w i a n y m rozdziale o genezie g r a f i k i p r z e s u n ą ł czas powstania pierwszego drzewo­ r y t u , tzw. „Bois Portat", w b e n e d y k t y ń s k i m klasztorze •— „ F e r t e - s u r - G r o s n e " na d a t ę około 1370, zaś rok 1400 p r z y j ą ł za d a t ę p e ł n e g o j u ż rozwoju drzeworytu na te­ renach L o t a r y n g i i i B u r g u n d i i . Grafika X V w i e k u tematycznie o b e j m o w a ł a przed­ stawienia M a t k i Boskiej, Chrystusa, sceny ze Starego i Nowego Testamentu, ilustracje Złotej legendy Jakuba de V o r á g i n e oraz nieliczne jeszcze ilustracje romansów rycerskich, k s i ą g dydaktycznych, fars, bajek. Kontynuacją tego rodzaju p r z e d s t a w i e ń s ą zdaniem Mistlera bardziej rozbudowane sceny ś w i e c k i e z X V I I w i e k u , które były u z u p e ł n i a n e k r ó t k i m i opisami, wierszem względnie opo­ wiadaniem (np. scena z zamordowaniem Henryka de Valois, k t ó r ą w y j a ś n i a d w u l i n i o w y opis). W wieku XVII p o j a w i ł y się r ó w n i e ż g r a f i k i o n o w y m typie ikonogra­ ficznym, j a k „ Ś m i e r ć k r e d y t u " , „ M o n d e son versé", „ D i a b l e d'Argent", „ D r z e w o m i ł o ś c i " , spopularyzowane na przestrzeni X V I I I i X I X w i e k u obok przedstawień politycznych i satyrycznych, oraz tzw. imagerie religieuse produkowane dla z a k o n ó w i p i e l g r z y m ó w . Po dokonaniu analizy w a r t o ś c i artystycznych grafiki X V i X V I w i e k u , w oparciu o dotychczas opublikowaną l i t e r a t u r ę , Mistier s t a r a ł się w y k a z a ć a n a l o g i ę poszczegól­ nych t y p ó w ikonograficznych r o z w i j a j ą c y c h się niezależ­ nie od siebie w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h graficznych Francji. I I . H i s t o r i ę „ i m a g e r i e " z E p i n a l o p r a c o w a ł Francois Blaudez, k t ó r y w y k a z a ł s p e c y f i k ę t ł a historycznego Epi- ��E LJGE ¿MI : II. 5. Ralier-Boulard, IJLWEBSKLLlT^ с j г i у ; Potop (fragm.), nal, ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m p o w s t a ł a m a n u f a k t u r a p r o ­ d u k u j ą c a przez p ó ł t o r a w i e k u „ i m a g e r i e " , graficzne przedstawienia figuralne, o naiwnej formie, lecz p r o ­ pagandowej i r ó ż n o r o d n e j treści. R o z w ó j Epinal, miasta położonego na p ó ł n o c n y m wschodzie F r a n c j i k o ł o Metzu, jako o ś r o d k a produkcji „ i m a g e r i e " , b y ł k o n s e k w e n c j ą tradycji drukarskich, notowanych j u ż na przestrzeni X V I I w i e k u . W r o k u 1617 w y d a n e zostało przez Nicolas Clemente dzieło: Les Rois et Dues d'Austrasie depuis Téodoric I-er, fus ainée de Clovis, jusque á Henri I I á present régnant, p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k francuski przez Francois Thibaudeta z D i j o n , a w r o k u 1634 Récherches des Saints Antiquites de la Vóge wydane w d r u k a r n i Amboise-Amboise. To ostatnie dzieło i l u ­ strowane było trzema p o r t r e t a m i b i s k u p ó w , przedsta­ w i e n i a m i M a t k i Boskiej i ś w . Józefa. R ó w n o c z e ś n i e w w i e k u X V I I notuje się pierwsze w E p i n a l k a r t y do gry. W I I p o ł o w i e X V I I w i e k u p o j a w i ł y się tam l u ź n e k a r t y drzeworytnicze z w y o b r a ż e n i e m M a t k i Boskiej, świętych patronów i orędowników, ujętych zgodnie z k o n c e p c j ą ś r e d n i o w i e c z n ą a o k r e ś l a n y c h jako obrazki ś w i ę t e „feuille des Saintes", „ F e u d'Saints". Drzewo­ r y t y te, kolportowane w okolicy, czczone b y ł y jako obrazki dewocyjne i umieszczane w e w n ę t r z a c h miesz­ kalnych na ś c i a n a c h , nad ł ó ż k a m i , w szafach, kufrach itp. Jako pierwszych t w ó r c ó w „ i m a g e r i e d'Epinal" n o t u ­ j e się w X V I I w i e k u Claude Cardineta, autora Cantique spirituel compose á la louange du glorieux Saint Nico­ las... sur le chant Retournez au marest... oraz J. B o u charda. Natomiast w w i e k u X V I I I czynni b y l i między i n n y m i Jean Nicolas Vatot, Jean Charles Didier I , autor drzeworytu z fryzem z dwunastoma a p o s t o ł a m i , umiesz- 94 ' * drzeworyt, : Orlean, • . koniec XVIII w. c z ú n y m i we w n ę t r z a c h arkad, oddzielonych od siebie pilastrami. Najsilniejszy r o z w ó j o ś r o d k a w Epinal nastą­ pił za c z a s ó w działalności Jean Charles Pellerina, któ­ rego n a l e ż y u z n a ć raczej za r z e m i e ś l n i k a niż artystę. Ojciec jego w r a z ze s w y m bratem p r z y b y ł do Epinal z k o ń c e m X V I I I w i e k u jako k a r t o w n i k , czyli drukarz k a r t do gry. Jean Charles, dobrze przygotowany do za­ w o d u drukarskiego, p o c z ą t k o w o t r u d n i ł się produkcją k a r t do gry, lecz j u ż w r d k u 1800 z a i n s t a l o w a ł nowo­ czesne atelier z czterema prasami i rozpoczął produkcję „ i m a g e r i e " na w i ę k s z ą s k a l ę . Z n a j ą c zapotrzebowanie l u d u , z w r a c a ł s p e c j a l n ą u w a g ę na t y p y ikonograficzne p r o d u k o w a n y c h przez siebie „ o b r a z k ó w " . Były to po­ c z ą t k o w o przedstawienia M a t k i Boskiej, Ukrzyżowanie, sceny ze stworzeniem ś w i a t a , p o w r o t e m syna marno­ trawnego. Najszybciej r o z p o w s z e c h n i a ł y się przedstawie­ nia ś w i ę t y c h p a t r o n ó w i o r ę d o w n i k ó w , k t ó r e flanko­ wane b y ł y tekstem m o d l i t w y l u b p i e ś n i do świętego. Jean Charles Pellerin r o z p o w s z e c h n i ł również „ima­ gerie" z przedstawieniami ś w i e c k i m i , t a k ż e i z innych o ś r o d k ó w Francji. W jego warsztacie zostały wyprodu­ kowane ilustracje opowieści o Genevieve de Brabant Barbe-Bleu, Adelajdzie i Ferdynandzie, Śmierci kredytu, D é g r e des Ages oraz p i e ś n i l u d o w y c h o bohaterskim k s i ę c i u Malborough i Monsieur et Madame Denis. Naj­ bardziej charakterystyczne b y ł y dla manufaktury Pelle­ r i n a „ i m a g e r i e " , b ę d ą c e a p o t e o z ą Napoleona, ze scenami b i t w y pod Waterloo i P i r a m i d a m i , u z u p e ł n i a n e krótką informacją historyczną. O s o b n ą g r u p ę „ i m a g e r i e " produkowanych przez Jean Charles Pellerina w o ś r o d k u w Epinal t w o r z ą „obrazki" dziecięce, groteski, k a r y k a t u r y , j a k na przykład „Les cris de Paris", „ A l f a b e t k a r y k a t u r " , „La Grande familie de Chats". �W miarę wzrostu zapotrzebowania na „ i m a g e r i e " te­ mat będący k o n s e k w e n c j ą z a i n t e r e s o w a ń p r z e c h y l a ł się na stronę świeckich p r z e d s t a w i e ń . „ I m a g e r i e " s t a ł y się rozrywką i n a u k ą , zaczęły -spełniać r o l ę informatora historycznego, naukowego, politycznego, kolportera h u ­ moru, dowcipu, k a r y k a t u r y , zaś teksty drukowane jako uzupełnienia ilustracji b y ł y dostatecznym ich opisem. I I I . Problem p r o d u k c j i „ i m a g e r i e " z e b r a ł w o m a w i a ­ nej pracy A n d r é Jacquemin, k t ó r y g ł ó w n y nacisk położył na stronę techniczną. P o d k r e ś l i ł znaczenie o ś r o d k a Epinal dla rozwoju drzeworytu, charakterystycznego dla po­ szczególnych o ś r o d k ó w francuskiej sztuki ludowej. R ó w ­ nie typowy był dla o ś r o d k a w E p i n a l sposób kolorowania oraz zestawy barw, o d r ó ż n i a j ą c e „ i m a g e r i e " z Epinal od „obrazków" z Chartres, Orleanu, L e Mans, Rennes, Caen. Silnie r o z w i n i ę t a technika d r z e w o r y t u została z czasem z a s t ą p i o n a miedziorytem, a k w a t i n t ą , litografią — technikami graficznymi bardziej w y d a t n y m i w p r o ­ dukcji. Na zakończenie omawianego r o z d z i a ł u A n d r e Jacque­ min podał w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c e organizacji pracy w manufakturze w Epinal, i n f o r m u j ą c , że w r o k u 1845 Repr. z: Jean Mistier, Francois Blaudez, II. 6. Zegar André p r a c o w a ł o tam 35 mężczyzn, 3 kobiety oraz 40—60 dzieci, k t ó r z y zarabiali p r z e c i ę t n i e 60 c e n t i m ó w do 5 f r a n k ó w ; p r z e d s t a w i ł t a k ż e i m p o n u j ą c e w y n i k i ich pracy obej­ m u j ą c e j około 400 t y p ó w ikonograficznych na starych drzeworytach, 400 l i t o g r a f i i , ponad 4500 „ o b r a z k ó w " figuralnych, ponad 1000 r y c i n z przedstawieniami żoł­ nierzy. Ł ą c z n i e z m a n u f a k t u r y w E p i n a l rozeszło się około 9000 t y p ó w „ i m a g e r i e " , k t ó r e znalazły o d b i o r c ó w we Francji, Hiszpanii, Portugalii, R u m u n i i , A n g l i i , obu A m e r y k a c h , w Afryce, p e ł n i ą c rolę obrazka dewocyjnego, opowieści historycznej, anegdoty i u z y s k u j ą c z cza­ sem w a r t o ś ć k o l e k c j o n e r s k ą . O m ó w i o n a k s i ą ż k a zredagowana przez Jean Mistlera i u z u p e ł n i o n a p i ę k n ą s z a t ą graficzną poprzez szeroki p r z e g l ą d przedstawionego m a t e r i a ł u dostarcza możliwości analizy ikonograficznej. Nie mniejsze znaczenie m a j ą p r ó b y ustalenia definicji „ s z t u k i ludowej", genezy „ i m a ­ gerie populaire" oraz wykazanie historycznego rozwoju „ i m a g e r i e " . Niestety, autorzy nie zainteresowali się w y ­ c z e r p u j ą c o s t r o n ą f o r m a l n ą „ i m a g e r i e " , o g r a n i c z a j ą c się jedynie do p r o b l e m ó w warsztatu i produkcji. Stefania Krzysztofowicz Jacquemin, kredytu, Bretania, Epinal XVIII et l'imagerie w. populaire. Paryż 1961. �L ' A R T ET LES S O C I É T É S P R I M I T I V E S A T R A V E R S L E zbiorowa pod r e d a k c j ą Jean Claude Iberta. Książka wyszła z obszerną p r z e d m o w ą pióra MaxPol Foucheta. Fouchet r o z w a ż a problem sztuki nazwanej przez X I X wiecznych badaczy „ p r y m i t y w n ą " . Z a u w a ż a , że o k r e ś l e n i e to zmieniło nieco swoje p o c z ą t k o w e zna­ czenie, i zastanawia się, czy m a m y prawo n a z y w a ć tak sztukę, t w o r z o n ą niejednokrotnie przez ludzi utalento­ wanych i p e ł n y c h i n w e n c j i . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " u ż y w a n y b y ł j u ż co n a j ­ mniej 100 lat temu dla o k r e ś l e n i a wszystkiego, co nie mieściło się w ramach ó w c z e s n y c h k a n o n ó w artystycz­ nych. Dzisiaj t e r m i n ten s t r a c i ł swoje znaczenie pejora­ tywne, nie jest natomiast jednoznaczny. O k r e ś l a r ó ż n o ­ rodne postawy, często nawet k r a ń c o w o r ó ż n e . Ludzie paleolitu, k t ó r z y stworzyli r y s u n k i na ś c i a n a c h w A l tamira, Lascaux, Font-de-Gaume, Combarelles lub Niaux, b y l i n i e w ą t p l i w i e p r y m i t y w n i . Do n i c h n a l e ż ą r ó w n i e ż ci, k t ó r z y żyją obecnie w buszu australijskim. W j a k i sposób natomiast określić s z t u k ę dziecka oraz twórczość ludzi o n i e z w y k ł e j w y o b r a ź n i g r a n i c z ą c e j z p s y c h o p a t i ą , a r ó w n o c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n y c h ? A u t o r decyduje się z a r e z e r w o w a ć n a z w ę „ p r y m i t y w n i " dla ludzi oddalonych od cywilizacji w s p ó ł c z e s n e j , p o n i e w a ż w y r a ż a j ą oni po­ przez f o r m ę p l a s t y c z n ą swoje nadzieje i uczucia oraz w y o b r a ż e n i a i w i e d z ę o świecie. T e r m i n „ s z t u k a p r y m i ­ t y w n a " r ó w n i e ż nie jest d o k ł a d n i e sprecyzowany. A u t o ­ rzy k s i ą ż k i stairają się u k a z a ć oblicze i f u n k c j ę sztuki p r y m i t y w n e j na r ó ż n y c h terenach, w y d o b y ć czynniki, k t ó r e na n i ą w p ł y n ę ł y , szczególnie c z y n n i k i etniczne. Za p r z y k ł a d sztuki p r y m i t y w n e j służy najczęściej sztuka l u d ó w A f r y k i . P a t r z ą c na nią, zwracamy u w a g ę przede wszystkim na f o r m ę , podczas gdy cała sztuka p r y m i ­ tywna, nie t y l k o a f r y k a ń s k a , przez swych o d b i o r c ó w nie b y ł a t r a k t o w a n a w y ł ą c z n i e jako element dekoracyj­ ny, lecz s p e ł n i a ł a funkcje k u l t o w e . Omawiane studium, ilustrowane l i c z n y m i zdjęciami e k s p o n a t ó w ze ś w i a t o w e j s ł a w y k o l e k c j i , p o ś w i ę c o n e jest sztuce s p o ł e c z e ń s t w p r y m i t y w n y c h sześciu olbrzy­ mich r e g i o n ó w ś w i a t a n i e z a l e ż n e j od w s p ó ł c z e s n e j cy­ w i l i z a c j i . Poszczególne rozdziały s t a n o w i ą m o n o g r a f i ę tej twórczości artystycznej w Afryce, Oceanii, A z j i po­ ł u d n i o w e j , A r k t y c e oraz Ameryce P ó ł n o c n e j i P o ł u d n i o ­ w e j . Autorzy — pracownicy p o w a ż n y c h i n s t y t u c j i n a u ­ kowych, najlepsi specjaliści z tego zakresu — s t a r a j ą się o d p o w i e d z i e ć na podstawowe pytania: j a k i e jest jej miejsce, funkcja społeczna i religijna oraz jakie czyn­ niki determinują ją w konkretnych społeczeństwach prymitywnych. A f r y k ę o p r a c o w a ł Luc de Heusch — profesor u n i ­ wersytetu w Brukseli. Zaczyna od o g ó l n y c h r o z w a ż a ń teoretycznych na temat sztuki a f r y k a ń s k i e j , jej stylu, formy i f u n k c j i oraz daje k r ó t k i rys historyczny doty­ czący okresu z e t k n i ę c i a s i ę cywilizacji n o w o ż y t n e j z k u l ­ t u r ą a f r y k a ń s k ą , a szczególnie z w i ą z a n e g o z t y m p r o ­ blemem odkrycia sztuki plastycznej w Afryce. Szerzej zajmuje się o m ó w i e n i e m r o l i r z e ź b i a r z a w s p o ł e c z e ń ­ stwie a f r y k a ń s k i m , k t ó r e g o p r z y w i l e j e są bardzo często w i ę k s z e niżeli k r ó l a czy wodza. Zwraca u w a g ę na fakt ścisłego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a zawodu r z e ź b i a r z a i k o ­ wala, na k t ó r e g o p r e s t i ż m a j ą n i e w ą t p l i w i e w p ł y w : rola, j a k ą odgrywa ogień w życiu A f r y k a ń c z y k a , oraz z w i ą ­ zane z n i m wierzenia z n a j d u j ą c e odbicie w r z e ź b a c h W drzewie. R z e ź b i e n i e p o s ą g ó w i masek r y t u a l n y c h , nierozdzielnie ze sobą z w i ą z a n e , koncentruje się w c h ł o p ­ skiej, rolniczej k u l t u r z e A f r y k i zachodniej i ś r o d k o w e j . B r a k go natomiast w regionach o k u l t u r z e pasterskiej na terenie A f r y k i wschodniej i p o ł u d n i o w e j . Po k r ó t k i m opisie warsztatu artysty, n a r z ę d z i oraz m a t e r i a ł u wykorzystywanego na r z e ź b y ( k a m i e ń , drze­ wo, żelazo) przechodzi autor do c h a r a k t e r y s t y k i p l a s t y k i figuralnej czasów przedhistorycznych, p o c z ą w s z y od n a j ­ starszych znanych z wykopalisk r z e ź b z k a m i e n i a i t e r r a k o t y (np. znad jeziora Czad) i najdawniejszych r z e ź b w metalu, szczególnie b r ą z u i m o s i ą d z u , z t e r e n ó w A f r y k i zachodniej i centralnej. Na tle tej ogólnej cha­ r a k t e r y s t y k i d o k ł a d n i e j analizuje k u l t u r y r o z w i n i ę t e na obszarach Sudanu, Nigerii, G w i n e i , Konga, n a z y w a j ą c je kulturami „ m o t y k i i topora". Jako jedne z pierwszych omawia m i k r o k u l t u r y , k t ó r e w y t w o r z y ł y się na r o l n i ­ czych obszarach stepu s u d a ń s k i e g o , sięgające swymi p o c z ą t k a m i neolitu. L u d y z a m i e s z k u j ą c e ten teren t w o r z ą 96 MONDE. Paris 1964, s. 352, i l . 160, map 5. Praca o d r ę b n e grupy k u l t u r o w e i lingwistyczne. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń autora stanowi ich k u l t u r a , a szczególnie zwyczaje, sztuka plastyczna oraz dostrzegalne wzajemne w p ł y w y . Te ostatnie o m ó w i o n o na p r z y k ł a d z i e w y s t ę p o ­ wania podobnych masek r y t u a l n y c h z w i ą z a n y c h z od­ m i e n n y m i zwyczajami na r ó ż n y c h terenach. Np. maski, k t ó r e u ż y w a n e s ą w zwyczajach z w i ą z a n y c h z przecho­ dzeniem z w i e k u m ł o d z i e ń c z e g o do d o j r z a ł e g o (typowe dla m a t r y l i n e a r n e j k u l t u r y Bantu), spotyka się jako maski pogrzebowe w Sudanie. Jedne i drugie u w a ż a autor za te, k t ó r e s t a n o w i ł y p o c z ą t e k teatru. Osobny dział stanowi analiza stylistyczna a f r y k a ń ­ skiej p l a s t y k i figuralnej, w ś r ó d k t ó r e j znajduje autor f o r m y realistyczne ( A f r y k a centralna), kubistyczne (Su­ dan), w n i e k t ó r y c h zaś dopatruje się p e w n y c h cech k l a sycystycznych. Jako o d r ę b n y wydziela s t y l „ b a n t u " m a ­ j ą c y pewne cechy s u d a ń s k i e g o k u b i z m u i realizmu afrykańskiego. O m a w i a j ą c f u n k c j ę masek a f r y k a ń s k i c h , u w z g l ę d n i a ich s y m b o l i k ę , z w i ą z e k z wierzeniami, o d d z i a ł y w a n i e na p s y c h i k ę ludizką oraz s t r o n ę m a g i c z n ą , k t ó r a z a c h o w a ł a się już niejednokrotnie t y l k o w f o r m i e teatralnych przedstawień. R e a s u m u j ą c swoje w y w o d y , p o d k r e ś l a autor, j a k i m zmianom uległa f u n k c j a masek, p r z e c h o d z ą c z k u l t o ­ wej w k o m e d i o w ą , zwraca u w a g ę na w a ż n ą rolę teatru ludowego, a szczególnie maskarad m a j ą c y c h głębokie podłoże filozoficzne, z w i ą z a n e z p s y c h i k ą A f r y k a ń c z y k a , jego wierzeniami o p a r t y m i na kulcie p r z o d k ó w . O c e a n i a została opracowana przez Jean Guiarta — dyrektora naukowego L'Ecole Pratique des Hautes Etu­ des. Na w s t ę p i e podaje on informacje d o t y c z ą c e badań Oceanii i jej sztuki plastycznej odizolowanej od obcych w p ł y w ó w na skutek m i n i m a l n y c h k o n t a k t ó w z innymi k o n t y n e n t a m i . Jej funkcja s p o ł e c z n a na wyspach Oceanii, Polinezji, Hawajach b y ł a daleko w a ż n i e j s z a aniżeli wa­ l o r y formalne. N a j c z ę s t s z y m i tematami s ą t u obrzędy z w i ą z a n e z i n i c j a c j ą i h i e r a r c h i ą społeczną. Rzeźby 0 charakterze symbolicznym p r z e d s t a w i a j ą osoby zaj­ m u j ą c e o k r e ś l o n e miejsce w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . Często s ą to p o m n i k i grobowe osób p e ł n i ą c y c h w a ż n e funkcje w plemieniu. D a j ą one w y o b r a ż e n i e o rozwarstwieniu w s p o ł e c z e ń s t w i e , w k t ó r y m ogromnie rozbudowany b y ł system przechodzenia ze stanu niższego do wyższego. W y r a ż a się to m i ę d z y i n n y m i w f o r m i e u ż y w a n y c h ma­ sek. O m a w i a j ą c je, przytacza autor r ó w n i e ż związane z n i m i podania z Nowej Kaledonii, k t ó r e najlepiej obra­ zują ich r o l ę w tamtejszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Zajmuje się t a k ż e znakami r o d o w y m i , ich dziedzicznością, jak rów­ nież dziedzicznym przekazywaniem t e m a t ó w i m o t y w ó w zdobniczych z n a j d u j ą c y c h się na tabliczkach wotyw­ nych, t a t u a ż u i r z e ź b a c h umieszczonych na kalenicach chat. W r z e ź b a c h d o m i n u j ą f o r m y z w i e r z ę c e i ludzkie twarze. W rozdziale t y m stosunkowo dużo miejsca zajmuje sztuka religijna, w k t ó r e j autor omawia wyobrażenia b ó s t w i c z a r o w n i k ó w . Sztuka ta posiada potężną nad­ budowę wierzeniową i zwyczajową. A z j a . A u t o r k a tej części — Solange Thierry, kustosz działu azjatyckiego w Musee de 1'Homme — zajmuje się p r y m i t y w n y m i l u d a m i Assanu, B i r m y , K a m b o d ż y , Laosu 1 W i e t n a m u oraz części wysp archipelagu indonezyj­ skiego. U w z g l ę d n i a p o w i ą z a n e z rzekami i morzami ob­ szary l e ż ą c e w I n d i a c h i Chinach. Sztuka w naszym zro­ zumieniu, a w i ę c t r a k t o w a n a jako swobodne uzewnętrz­ nienie s u b i e k t y w n y c h p r z e ż y ć t w ó r c y , tam nie istnieje. Jest ona bowiem uprawiana jako ścisła specjalizacja dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Rzeźbiarzem jest ten, kto rodzi się z ojca r z e ź b i a r z a , dziedzicząc po przod­ kach w z o r y i tematy rzeźb, k t ó r e bez zmian kopiuje. P r z y k ł a d e m tego są p r y m i t y w n e r z e ź b y wykonane w drzewie lub kamieniu, k t ó r e posiada k a ż d a wieś na za­ chodzie Bihar, gdzie w y s t ę p u j ą one jako słupy stawiane z okazji p o g r z e b ó w l u b wesel. A u t o r k a dołącza opisy z w i ą z a n y c h z n i m i ś w i ą t i uroczystości łącznie z wierze­ n i a m i i m i t a m i d o t y c z ą c y m i b ó s t w i b o h a t e r ó w przed­ stawianych na p o s ą g a c h . P o s ą g i te m a j ą zapewnić łącz­ ność m i ę d z y ż y j ą c y m i a z m a r ł y m i . Wierzenia i związane z n i m i zwyczaje b y ł y bardzo rozbudowane, a maski i k a r y k a t u r y o d g r y w a ł y w nich n i e m a ł ą rolę. �Autorka opisuje p r z e m y s ł artystyczny z P ó ł w y s p u Indochińskiego reprezentowany przez bogato zdobione wyroby koszykarskie, tkactwo b a w e ł n i a n e w Assam i biżuterię w y r a b i a n ą przez górali z północy. Odrębnie o m ó w i o n e są t u k u l t u r y Madagaskaru i archipelagu indonezyjskiego. Madagaskar jako jedna z wysp na Oceanie I n d y j s k i m z w i ą z a n a jest k u l t u r o w o nie z Afryką, j a k m o ż n a by p r z y p u s z c z a ć , lecz z I n d o ­ nezją; wykazuje r ó w n i e ż pewne analogie z Chinami. Podobieństwo tych k u l t u r widoczne jest w j ę z y k u (na­ zewnictwo i nomenklatura p o k r e w i e ń s t w a ) , a jeszcze bardziej w gospodarce i z w i ą z a n y c h z n i ą n a r z ę d z i a m i rolniczymi. Sztuka Madagaskaru reprezentowana jest przez prymitywne i nieciekawe pod w z g l ę d e m formy slupy kamienne z n a j d u j ą c e się przy w e j ś c i u do wsi. Związane są z n i m i z r ó ż n i c o w a n e wierzenia religijne. Nieco więcej uwagi p o ś w i ę c a s ł u p o m r z e ź b i o n y m w drzewie oraz l o k a l n e m u r z e m i o s ł u artystycznemu, k t ó r e odznacza się m i ę d z y i n n y m i ciekawymi w y r o b a m i b i ż u ­ terii o bardzo starych formach. Archipelag indonezyjski jest silnie z r ó ż n i c o w a n y k u l t u r o w o ze w z g l ę d u na r ó ż ­ norodne zajęcia l u d n o ś c i (myślistwo, rolnictwo) oraz odmienne religie, z n a j d u j ą c e swe odbicie w sztuce (ta­ tuaż, maski, laski magiczne o zdobionych r z e ź b a m i g ł o ­ wicach) i w r z e m i o ś l e artystycznym. Region A r k t y c z n y o p r a c o w a ł a docent Eveline Lot-Falck, pracownica działu arktycznego w M u s é e de 1'Homme. Region ten reprezentuje przede w s z y s t k i m kultura L a p o ń c z y k ó w z bardzo c i e k a w ą s z t u k ą r e l i g i j n ą i rysunkami, w k t ó r y c h znajduje odbicie wiedza i w y ­ obrażenia o świecie. Rozdział zawiera opis w y r o b ó w z kości, masek -zwierzęcych p r z e d s t a w i a j ą c y c h f o k i , r y ­ by itp. Autorka porusza r ó w n i e ż zagadnienie w y k o r z y s t a ­ nia arktycznej sztuki t r a d y c y j n e j dla celów populary­ zacji sztuki ludowej tego regionu. Ameryka Północna. Jej kulturę opracował Nicole Belmont — p r a c o w n i k Z a k ł a d u Antropologii Spo­ K R O zjazdy Dnia 15 grudnia o d b y ł a się w Lublinie o g ó l n o p o l s k a konferencja naukowa poświęcona problemom współczesnego malarstwa ludowego. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił prof, dr Roman Reinfuss. D y s k u ­ tanci p r ó b o w a l i ustalić, co n a l e ż y określić mianem w s p ó ł c z e s n e g o m a ­ larstwa ludowego. Czy bazarową twórczość makatek i „ d y w a n ó w " można zaliczyć do kategorii m a l a r ­ stwa? Z okazji konferencji otwarto w salach Muzeum na Z a m k u w y s t a ­ wę w s p ó ł c z e s n e j ludowej twórczości malarskiej. Pokazano k i l k a starych obrazków na szkle oraz ok. 100 r ó ż ­ nego rodzaju makatek i „ d y w a ­ nów" malowanych na p ł ó t n i e , pa­ pierze i płycie p i l ś n i o w e j . Były to m a k a t k i produkowane w w o j . l u ­ belskim lub kupione na targach a p o c h o d z ą c e z innych o ś r o d k ó w . Mapa umieszczona na wystawie p o k a z y w a ł a k i e r u n k i rozchodzenia się makatek z w o j . lubelskiego do różnych o ś r o d k ó w w całej Polsce. * Dnia 21 stycznia odbył się w PDK w Krasnymstawie Zjazd T w ó r ­ Halina Wójcik N za Konferencje, łecznej w College de France i L'Ecole Pratique des Hautes É t u d e s . Rozdział ten zawiera k r ó t k i rys histo­ ryczny i antropologiczny l u d n o ś c i pierwotnie zamiesz­ k u j ą c e j A m e r y k ę . Poprzedza on opis w i e l k i c h k u l t u r M e k s y k u i A m e r y k i Ś r o d k o w e j . W opisie sztuki w s p ó ł ­ czesnych I n d i a n zajmuje się g ł ó w n i e k u l t u r a m i znad p ó ł n o c n o z a c h o d n i e g o brzegu Pacyfiku: A l a s k ą , p ó ł n o c n o z a c h o d n i ą K a l i f o r n i ą łącznie z K o l u m b i ą brytyjską. W y s t ę p u j e t u bogata twórczość plastyczna widoczna w rzeźbie, stroju oraz maskach o b r z ę d o w y c h . Ameryka Południowa opracowana została przez p a n i ą docent Simone Dreyfuss — p r a c o w n i c ę Centre N a t i o n a l de la Recherche Scientifique. W o b r ę b i e k o n t y n e n t u p o ł u d n i o w e g o w y r ó ż n i a k i l k a r e g i o n ó w o od­ miennych k u l t u r a c h , dając ich c h a r a k t e r y s t y k ę . Jako p i e r w s z ą omawia s z t u k ę A m e r y k i R ó w n i k o w e j : b o g a t ą rzeźbę w drewnie, p l a s t y k ę u ż y t k o w ą (ceramika, w y ­ roby koszykarskie) oraz p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (maski ob­ r z ę d o w e , ozdoby z piór). Wiele miejsca p o ś w i ę c a zdo­ bieniu ciała przy pomocy malowania. Zamieszcza r ó w ­ nież k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę plemion Czako zamieszku­ j ą c y c h dorzecze rzek Parany i Paraguay, s t a n o w i ą c y c h do dzisiaj n a t u r a l n y rezerwat i n d i a ń s k i e j k u l t u r y . Przy o m a w i a n i u sztuki regionu A n d ó w autorka zwra­ ca u w a g ę na zdobnictwo w metalu, w y r ó ż n i a j ą c e się b o g a t ą b i ż u t e r i ą ze srebra i złota, oraz c e r a m i k ę . Roz­ dział zamyka o g ó l n y m i r o z w a ż a n i a m i na temat sztuki Indian Ameryki Południowej. Praca jako całość stanowi n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny w k ł a d do l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j zagadnieniom sztuki p r y m i t y w n e j . W a r t o ś ć jej polega nie tyle na analizie sa­ mej twórczości plastycznej l u d ó w p r y m i t y w n y c h , ile na p o w i ą z a n i u tej twórczości z c a ł o k s z t a ł t e m kultury, a przede w s z y s t k i m z bogatym i skomplikowanym ś w i a ­ tem w i e r z e ń , o b r z ę d ó w i zwyczajów. okres X I 1967 - K A III 1 9 6 8 ców L u d o w y c h . W trakcie obrad powołano Klub Twórców Ludowych P o w i a t u Krasnostawskiego. W cza­ sie dyskusji poruszono szereg za­ gadnień związanych z formami pra­ cy K l u b u . K l u b będzie o r g a n i z o w a ł spotkania autorskie, w y s t a w y i eks­ pozycje przedstawiające dorobek a r t y s t ó w ludowych. Obecny na zjeź­ dzie prezes Międzywojewódzkiego K l u b u Pisarzy L u d o w y c h B r o n i s ł a w Pietrak w swym w y s t ą p i e n i u pod­ k r e ś l i ł p o t r z e b ę kontynuowania t r a ­ d y c j i ludowej. * W dniach od 19 do 21 lutego od­ b y ł a się I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n ­ cja Etnograficzna zorganizowana przez I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej P A N . W pierwszym dniu obrad w Rzeszowie prof, dr W. D y nowski wygłosił referat w p r o w a ­ dzający na temat b a d a ń mongols k o - b u ł g a r s k i c h . Po referacie uczest­ nicy obu ekspedycji wygłosili spra­ wozdania z b a d a ń na terenie B u ł ­ g a r i i i Mongolii. D r u g i dzień obrad p o ś w i ę c o n y był referatom i spra­ wozdaniom z b a d a ń nad kulturą l u d o w ą i przemianami s p o ł e c z n y m i na w s i rzeszowskiej. Ostatniego dnia uczestnicy konferencji zwie­ dzili Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku; dyrektor m u ­ zeum A . R y b i c k i zapoznał zebra­ nych z p o s t ę p e m prac w skansenie sanockim. O d b y ł a się r ó w n i e ż p r o ­ jekcja f i l m ó w etnograficznych o Mongolii. * Dnia 20 lutego z m a r ł w Chmiel­ nie w y b i t n y t w ó r c a ludowy Leon Necel. Był on członkiem znanej, starej rodziny kaszubskiej, k t ó r a od k i l k u p o k o l e ń z a j m o w a ł a się garncarstwem. Odszedł jeden z n a j ­ bardziej zasłużonych dla regionu t w ó r c ó w i działaczy ludowych, od­ znaczony Srebrnym i Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, wielokrotnie nagra­ dzany na wystawach i konkursach k r a j o w y c h i zagranicznych. Działalność muzeów W z w i ą z k u z 20-leciem M i ę d z y ­ narodowej Rady M u z e ó w (ICOM) ogłoszona została I I M i ę d z y n a r o d o ­ wa Kampania Muzealna w okresie od 1.X.67 do 1.VIII.68. W związku z t y m o d b ę d z i e się szereg wystaw sztuki ludowej. Muzeum w B i a ł y m ­ stoku p o k a ż e t r a d y c y j n ą i w s p ó ł ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą całego woje­ w ó d z t w a białostockiego, obrzędy i u - .97 �