https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35280ebbbef3b32fcef3847f471d5850.pdf d7142dfeb9a9c67a917a2b961c29b435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4889 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4535 Title A name given to the resource Moda w strojach regonalnych tematem wystawy na Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.112-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 1 Barbara Bazielich MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych dwa zeszyty: „Strój pszczyński" i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca Strój, haft i koronka w województwie śląskim są w zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory, mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional­ nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych, nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob­ nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom­ nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini­ stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę . W różnych natomiast czasopismach i periodykach za­ równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie­ mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze­ gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l ­ tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak­ tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej, kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku, 1 2 3 4 5 6 8 112 7 przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych. Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re­ prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho­ dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu historycznym, czy podkreślającym różnorodność form. Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo­ wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf­ ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie „Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta­ wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach. Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna­ czenie instruktywno-dydaktyczne. Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod tym samym hasłem w województwie katowickim na wiosnę 1967 r. Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu­ jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu, wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ­ czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia­ nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale także propagatorski. Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato­ wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi­ zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury 9 �Prezydium Wojewódzkiej realizatorskiej Biura Rady Wystaw Narodowej w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na niej pięćdziesiąt ty ludu różnych bogaty form zestaw wotków, wierzchni fartuchów, fiami ubioru ozdób, chust, i kamizel czepców; począwszy lat Kato­ komple­ ( i l . 1). i męskich, pomocy w dwa śląskiego koszulek uzupełniono od i Artystycznych jakli XIX i fotogra­ XX wieku. W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć widza od schematycznych wtarzanych śląskiego, szyńską, przykładów skiej, znanej miast o wania ubioru i pory cji; w pod nazwą i roku, ludowego cywilnego, wiernie dyktujących n i s t r a c y j n y c h . Te zasięgu mniejsze z . zależnie od zależnie z od i tj. jak różne „mody" ostatnie, nie większe oraz peryferie nato­ zróżnico­ stanu ma­ uroczystości nakazami trady­ zmieniających od pokrywając etnicznymi, cie­ górzań­ Chodziło funkcji, okoliczności, po­ stroju inaczej gospodarczych i s t o s u n k ó w granicami lub , 0 momentów, sprzęgniętych także czasie w a r u n k ó w odmian zwanej rozbarskiej innych uwagę i często rybnicko-raciborskiej uwypuklenie zróżnicowania nych podstawowych tj.: góralskiej, wałaskiej, pszczyńskiej, jątkowego niejednokrotnie ży- kobiecych, rodzinnymi przełomu Nadto kabotków, się społecz­ granic admi­ się w swym utworzyły z czasem charakteryzujące II. 1. Fragment ekspozycji grupy ubiorów weselnych. II. 2. Szydełkowa mitenka do stroju kobiecego, XIX w., Bytom. II. 3. Szydełkowa kreza („pelerynka") do kabotka, koniec XIX w., Bobrowniki pow. Będzin. Fragment ekspozycji ubiorów codziennych, koniec XIX w., oraz współczesny strój kobiecy i męski, pow. nowskie Córy. się koniec II. 4. Tar­ 4 113 �U. 5. Jedwabna chustka („jedbowka") do górzańskiego stroju męskie­ go, Szarlej-Piekary pow. Tarnówskie Góry. II. 6. Fragment ekspozy­ cji grupy ubiorów drużbów, pow. Cieszyn i Tarnowskie Góry. II. 7. Jedwabna wstążka ręcznie malowa­ na białą farbą na tle niebieskim, do stroju dziewczęcego, Dąbrówka Wielka pow. Tarnowskie Góry. 114 �zlepkiem różnych przykładem wicka, elementów chociażby lubliwiecka czy l e d w i e do z e s p o ł u też paru mody inne, z okazją s i ę czy ślubu, ograniczające zestawy W ekspozycji nie na to do chwili uzyskane rów materiały, obecnej. W codziennych lazły XIX się pominięto (il. następujące od nawiązujące uroczysty związany tradycyjnej także zróżnicowania końcowych sposób 4), otwierającej komplety: formie codzienny. o ile t y l k o ten w . (okolice B y t o m i a ) , za­ męskiej, jednak komplety stroju, się kompletów s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r czasie, p o k a z u j ą c gli­ garderoby to j a k o u b i ó r towarzysząc czego zabnzańska, pokazano t a k ż e mieszczańskiej które przyjęły ludowego, bielska, lub k i l k u wsi. Obok o charakterze tradycyjnym do ubioru formy: więc lat w kobiecy kobiecy letni w pozwalały XIX w. grupie ubio­ wystawę, zna­ letni z końca z drugiej poło­ w y X X w . (Orzech, pow. Tarnowskie Góry), męski letni z drugiej p o ł o w y (Dąbrówka Tar­ XX w. nowskie Góry), kobiecy zimowy (Szarlej-Piekary, pow. Wielka, pow. z drugiej p o ł o w y X X w. Tarnowskie Góry), męski zimowy z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow. nowskie Góry), męski zimowy (Istebna, W pow. Cieszyn). podobnym grupę, tj. równo letnie, Tar­ z pierwszej p o ł o w y X X w. ujęciu ubiory jak oraz z p o c z ą t k u przedstawiono odświętne. zimowe następną Składają komplety i drugiej połowy się z XX na końca wielką historyczną ubioru go się dowodem tanka — już są W w a zarazem zaboru zachowanych drugiej tzw. nazwa jupki w prus- częściach mieszczańskie, połowie kobiece spotykana tutaj XIX lub rejonie które w., cze­ katanki (ka­ bytomsko-tarno- górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki ronkowe przy zimowe już w itp. Ponadto czasie różnych, nych jak: sukna, oraz dzanych kaszmiru, lub industrializacji było ( i l . 5). był powtórzyły się nie formie. Wystarczy „żupany", na Śląsku, całym suknie z samodziałowej starsze części w. „katanki" chińskiego chust sprowa­ jedwabnych niektórych chustek zestawów, one już tu pierw­ okresem, więcej w pszczyńskie i koszule z ubioru męskie „odziym- na płócienne cieszyńskie wełny szyte nowsze z t k a n i n wzorowane fartuchy z itp. „roż­ noszone „prostule", Zaginęły tkanin tj. wówczas samodziałowych, fabrycznych, kobiecych po dawnej „ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i modre XIX fabrycz­ fularu, schyłkowym „ręczniki" drukowane a Dla wymienić rozbarskie góralskie prawie czy stosowanie tkanin kaszmirowych Austrii światowej którym także wpływu terenach ko­ czepce i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do wojny kowe", tych gotowych męskiego kompletów kiem", dowodem na wełny, z Francji stroju szej ( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e nierzadko wysokogatunkowych jedwabiu do kabotkach owym za­ one Śląska, Rosji. bytomskiego w i d a ć w p ł y w y zaznaczyły nią w. Pochodzą granicą skiego i carskiej jak wspomniane jupach mieszczań­ skich. z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes­ kidu Śląskiego, pszczyńskiego, z powiatu cieszyńskiego, Śląska, tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru właśnie etnicznej grupy rejonu górzan II. 8. Rypsowo-aksamitna Bytom-Rozbark. II. 10. oraz wynika, sięgała z bielskiego, pogranicza tego o s t a t n i e g o rybnickiego że ekspansja poza kulturowa Przeroszę będącą Podczas gdy wane były Przykładem nadal formy zanikały, lub drugie, środowisko dopiero zaczęły żakiet, 9 bądź tzw. zaakcap- wiejskie, się tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " , mieszczański l o s t ą ż k a do czepca typu „buda", Szarlej-Piekary. Ślubna suknia z żywotkiem wyszywanym białym 8 jedne t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e czyli „salonik-jaskółka" II. 9. Różdżka weselna lacetem, Jasienica pow. uży­ przyjmować. dla męski no- drużby, Bielsko-Biała. 10 115 �HG �szony ze sztuczkowymi spodniami, s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m dane z okazji wybuchu nym w życiu więcej od około ko­ gospodarczym, również ludowego. Zupełna o s t a t e c z n i e do r. nic 1910 powodujący społecznym na i do Zachodzące zmiany oży­ kultural­ kształtowanie zamiana wkła­ się ślą­ pociągnęły i przede ci, k t ó r z y na wszystkim domu formy i na ubioru. Oczywiście o drugim przypadku kolejność była mniej więcej n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n ­ dla cze wytwory na tradycyjnego wano nową jako (wstążki, formą element dodatkowy ozdoby, chusty), p ó ź n i e j jakąś starą część stroju stroju zastępo­ wychodzącą sześciu beskidzkiego, k t ó r y „znakiem"), tradycyjne części górala do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o ­ w y m kroju miejskim ma szytym ubiór w ubioru na sobie l n i a n ą k o s z u l ę z końcu na wyrugowano rzecz kompletnie wy­ wszystkie nowych. z biegiem lat tkaniny np. Oprócz kompletów pozostali „kiecki" dwie węższe, przerabiano garderoby na stare modyfiko­ z jednej szyto tzn. pracy wkładano słotę. codziennych i o d ś w i ę t n y c h wysta­ w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p ­ cieszyńskiego codzienny młodzież, najdłużej do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b ców współczesny, i te dzieci. Stare, zniszczone części co d z i e ń z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y ­ być i poszukiwaniu zachowali i przerabiając, szerokościach kładem może w róż­ tradycyjną z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też następująca: gotowe Odzież mężczyźni wieś gospodarstwie, wano przeszywając tym opuścili doprowadzała zewnętrznych i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y w m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w W mieszczański środowiskowych. pierwsi za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e ­ tradycji. strój zatarcia przynajmniej społecznych zarzucali przemysłowych oddziała] stroju i światowej. ośrodków silnie skiego mniej I I wojny Rozwój wienie ślubu cylindrem i białą muszką, kłady typy i dziewcząt, i pochodzą z Beskidu z XX charakteryzujące Wykładnikiem łączeniu z Śląskiego tarnogórskiego jej są ozdobnymi w. się ( i l . 6). Tworzą oraz z powiatu Wszystkie przy­ one reprezentatywne szczególną dekoracyjnością. różdżki i wstęgami bukiety ( i l . 10) (przykłady: w po­ rozbarski 117 �II. 17. Czepiec typu „buda" z szeroką klockową ronką, Szarlej-Piekary pow. Tarnowskie Góry. Wyszycie czarną wełną na brzegu fioletowej spódnicy noszonej pod kiecką, Szarlej-Piekary. Uroczyste stroje odświętne trzech pokoleń: rodziców i dziewcząt, Kochłowice, Nowy Bytom, ko­ II. 18. wełnianej U. 10. dziadków, 1934 r. Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce, u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na późno, bo wzór ubioru dorosłych dopiero Rzecz zadziwiająca, wielu wsiach, z rolnictwa, w na że początku jeszcze których obecnego pod koniec utrzymywano dzieci i m ł o d z i e ż które stosunkowo się ubierano wieku. XIX w. w wyłącznie bardzo nędznie. P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula i niekiedy przenoszona m ę s k a chusta dla dziewcząt; regionalne lowego: dzieci m a j ą wkłada kościelne. Na tylko dwa W się charakter je na strój czarnym, wiązujący przy się białą głowę. Do chustę tuch w kobiecy także na grupę można pepitę kobieca też nosić czy bowiem, że na Dopiero grupę — niegdyś koniec mieszczańskiej i na dnie far­ ubioru tworzy spotykane Wiadomo dziennej koszuli, okryciem w., a robo­ zwłaszcza zaczęto szyć na w z ó r dworskiej spodnie koszule z karczkiem, staniki i majtki kach chłodne jedwabny rzadko w XIX pierwszej wojnie ś w i a t o w e j ny post chustką popularność. pozostawano pod wielki w która była niejednokrotnie zewnętrznym czym. obo­ czarnogranatowy. i dzienna małą noc ko­ żałobny i i adamaszkowy nocna okazy przez s w o j ą ubiór tj. drukowaną zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą bielizna stanowią będzińskiego adwent „purpurką", żałoby czarną zasadniczo górzański. je k o m p l e t y u t r z y m a n e w czym czarno-popielaty W i niewielką ga­ uroczystości się góralski lub stroje stroju i inne wykształciły osobną tradycyjnie wyróżnia na wyłącznie żałobne letnie i zimowe z powiatu i tarnogórskiego. Tworzą lorze chłopców Współczesne procesje dziecięcy całości zestawu ubiory bose. terenie Ś l ą s k a typy: kapota dla nogi po bieliz­ dzienne z k l a p ą , zapinane po bo­ guziki. Jak z podanych przykładów wynika, inaczej wy­ g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o ­ wy, inaczej niedzielny —• do kościoła, p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a po do krzątania południu na r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y , ny młodej, mniej lat nym i 18 przebiera dwukrotnie, rodzinną ków która i na przez te ulegały czynniki W opinia dniu ubiór wsi różnym sposób ślubu żałobny: przestrzeni się naj­ żałobę dziesiąt­ kształtowa­ polityczne, rodziły pan­ co na zmianom gospodarcze, ten mniej lub bardziej na inaczej w żałobę kościelną. Na formy tradycyjne. się społeczne różne „mody" uzasadnione i uchwytne, k t ó r e akceptowała albo się nieszpo­ odrzucała. W ogól­ przeci­ w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i z okolicy ręczniki, Rudy którymi Śląskiej) oraz przepasywał długie, płócienne, swe ramię i pas ( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą żek, o p a d a j ą c y c h na bogaty w różnego upiętych plecy. S t r ó j drużki rodzaju wstążki przy „galandzie" (wieńcu) zwisają u korali oraz j a k o szerokich jest one wieńce panował wstą­ „klap" z tyłu i z przodu fartuchu. Ta Po zaczęto wojnie więc wabnymi, brak na zastępować ręcznie pasie na rynku je gładkimi malowanymi grupę. skiego, 11S nowożeńców, Składają się tworzące na tarnogórskiego nie i z rodzaju towaru, wstążkami przez kobiety Z pierwszej i drugiej p o ł o w y nież stroje tego przykłady jed­ ( i l . 7). X X w. pochodzą kolejną rów­ eksponowaną z powiatu Bytomia-Rozbarku nie ną szczególnie ( i l . 8): o p r ó c z ność drużba o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u . ostatniej przepaska w zaś: lz\v. (il. biel­ 10). była uwagę starsi, na przecież że zbyt ostrą krytykę. ków" na czątku tu tolerowana. Zwracano natomiast wystawność, wielka „lemieczku" obok na elementów w Beskidzie karę i masowej, starych, „kwiot- Śląskim za po­ wy­ niebios smaków współczesny materiałów ubiór z pokolenia za­ haf­ czy koronką jupki — ( i l . 11), n y l o n o w ą jaklę lub nowe, pod ludowy np. miast zupełnie i urabianych przekazywanych także człowieka jeszcze na nowych surowców gustów zawiera na ilości uważano choć wspominają miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym tem pokolenie, ściągała bacz­ gust, czym większej ściągnąć kultury o „pycha" kabotka s i ę do zmienionych wpływem okres, i dobry wyszycie wieku mogące Dostosowując oraz taki Nawet bieżącego kroczenie i strojność koronkową, ( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a za­ jedwab- �nego — szyfonowy, p a s a •— w y s z y w a n y zamiast męskiej pów" w — (jeszcze harmonijkę niskie wstążek cieszyńskiego na srebrnego gurcie czy koszuli o tradycyjnym kroju dardową, seryjną czonych zamiast z koralików butów półbuty fabryczne, na zamiast zwykłe towe, malowane. N i e g d y ś te d o d a t k i , a n a w e t kupić sklepach: Szarleju, w u męską, u Batiki Górnika dużym w wyborze w można i było Bytomiu, Pszczynie, różnym u gdzie „kro- ozdobnych rynku) — całą w inaczej Kasprusia n i ż do Bogata użytku na i zróżnicowana powszednim, przekazywanym w było scowej i ozdób oraz jakości wzorów i chłopski, choć zaczął się dopiero jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy­ kiedy nauka, ty przez powiednich datków. nabiegać nego. jakościowo Spytajmy po Są sklepach, też „szaltuszki", których w okazyjnie Polsce zdarzy istnieją COPiA stytucji w dwa (Centrala na sprzedaży. tach i za odbiorcę CPLiA chustki nie ktoś granicą, i do można coś stosow­ chusty, stroju męskiego, dostać przywiezie z i tj. między w sensie sztukę i w nasta­ mias­ zespoły wali Na za re­ w badacze innych drugiej środo­ pojęciem, połowie i poszukiwacze dopatrując noszony co też mówiąc, że „oblyka wiejsku „szaty". miej­ tkanin dla danego r e g i o n u . T e n ludową, wsi śląskiej po z się on z Rzecz s i ę po czy powszechnie obecnie chłopsku" charakterystyczna, że „ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c X I X w., niej pier­ słowiańskich. ubiór uważano się rozróżnia wyraźnie albo „ p o po m i e j s k u ) , c z y l i wy­ pogląd zaintereso­ się w narodowych i dawnych tradycji „chłopski", (tzn. nie Wiązał urabiać różni się k u l t u r ą wiastków w pańsku" „łachy" ci, którzy od d a w n a lub jeszcze materiały pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u o tradycją In­ detalicznej ludową COPiA zaś przyodziewa CPLiA innymi l u d o w y c h , ale nie s ą one polską tylko zagranicy. Przedsiębiorstw się się tureckie przedsiębiorstwa, Obsługi wiejskiego sławi do­ kupić jak Artystycznych), zajmująca propagowaniem tradycji wione wreszcie ogóle .się, ż e tkanin kobiety, ile musi przedmioty, fularowe coraz od­ kolorystycznie aby i takie czy Wprawdzie oraz i którejkolwiek Ale sprzedaży stosowanych przejmowanych dopatrzenie w pokolenie się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r w zmienionej formie, wzorów. na działania tradycji gatunku wisk. W ich świadomości łącznie reprezentatywny tradycję z pokolenia się pod w p ł y w e m opinii, które m u bo b r a k u j e tych kształtującym za n i e ­ utartych pokaza­ gar­ sklepów go s k o m p l e t o w a ć , kompletów przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m Dziś według kolekcja l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m , należy trudniej nieco dzień. n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r co taf­ specjal­ wszystko gatunku. g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a stan­ marsz­ z cholewami, tzw. derobę, nych •— nie non iron), zamiast (dzisiaj t a k i c h b r a k zwłaszcza gumie, Zmiana wieku uświęconych stosunków przynosząca chłopską wprowadza formach. społecznych zniesienie w stroje Dotychczasowe ograniczenia jąc niemniej innowacje, domość poczucia w połowie pańszczyzny ludowe więcej znacznie zdołały odmienności słabną, utrwalić ubioru w ubiegłego i na wolność swobody. dopuszcza­ wsi świa­ stosunku do f 119 �r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o uczuć narodowych w chopsku" znaczyło śląsku", skiego stąd dziś Śląsk takiego w ł a ś n i e tyle, na i spoistość stosunków należności aż naporem od po okazała się dość i zrodziło późno, w germanizacji formy ubioru i większość ich „obrus", „suknia", „kiecka", „oplecek", „kania", „płoszcz", „czepiec", wskazują nież na na niegermański genezę nazw „odziymek", samych ludu coraz i udowadnianiem, w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k „ochtusa", u z gwarowych, „koszulka", co „jelenioki", rzutuje rów­ Wprawdzie obiek­ wyszywany, natomiast czyli kamizelka zela" z rękawami z cholewami. i ozdób Wystawę oraz albo bez oraz zamyka spodnie Wśród oraz inne z mody dla potrzeb wsi, np. wyroby, które do dworskiej, kościelnej srebrne i złote Obok ubioru bowiem pewną rolę przyjęto przeważnie wzorów odzieży odegrały formy nie także kroju i tradycyjnie dworskiej ludowych. i liturgicznej mieszczańskie, i zdobin, o czym z była których już mowa powyżej. Jak szczególne powtarzające części jedną się nazwy ubioru, zwłaszcza ne w całość, tworzą dla całego Śląska, który wyjściową późniejszych nicowania bowiem typ gwarowe, kobiecego, kompletu w obrębie całego zestawio­ podstawowy nie m a lat rów, uzależnione od materiału. mniej A natomiast zatem czy zdobniczymi, tj. koronkowymi czyli „kiecka", okrycia kabotek z różnymi elemen­ haftami złożona „oplecka" czy (wyjątek stanowi ubiór prostego częściami obszyciami wotka", z gatunku kawałka z dwu krzyżykowymi, ( i l . 14), „lajbika", i dolnej góralek), fartuch, materiału, i kością Taki „spencer" więcej stanowiące przed tanki") i 1910 rokiem naramienna tzw. — spódnicy zapaska odpowiednia do okrycie zwierzchnie zamiast różnego rejonów szyński dla i i i pszczyński) rejonów kołowa) — białego haftu dla tzw. koloru, (Rybnickie, „kozielok" pukłymi, gęsto (np. ozdobionej „prawą", Śląski, koronkowy z dla Cie­ Mysłowic, przemysło­ typu „buda", koronką ( i l . 17), zachodnich Gliwickie, Mi­ siatki wstążeczkami — klockową rejonów czepki: czółkowego, rejonu Świętochłowic) czyli „ka­ gatunku szydełkowej dodatkowo ( i l . 13), (mniej pow. typu okolice czapeczki kwiatkami pozostałych zachodnich typu formie (okolice B y t o m i a , obszyty oraz — (Beskid pogranicznych w sztucznymi wego południowych tego „jakla" jakli i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k dla okolice i północnoZabrza) wyszywanej koronki, złożonymi fałdkami szeroką krezą. oczy i t o , ż e czepiec rzuca się w i Fot. z — z tiulowej Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h hafty, się okazy specjalistów koronki ( i l . 18) ludowego miejskiej, przeszły jak ozdoby itp. stro­ temu zróżnicowanie funkcji, stanu, zwyczajów znaczenie tych elementów z tego, ż e na ulegał stan na silnie pnia, przestrzeni dynamice przemian, zakorzenione dostosowując są chociażby oraz rzeczy ubioru barwą świadczy człowieka szyfo­ odpowiadające wiel­ wymownie ale jednak Doskona­ n y l o n o w e czy znanym regionalnego, z życiem tradycje, się i możliwości. i chustki nagłowne formą z końca nie także nawet w o XIX tylko jego o w. ży­ silnym środowisku wiel- koprzem ysł o w y m . Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter jakie zachodziły w pod wpływem mody panującej całości zmian, na wsi d a n y m o k r e s i e czasu. P R Z Y P I S Y „ży- czyli noszono chusta i „suknia", c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w . czy lub białymi dalej części: g ó r n e j , znajdują czy nowych w a r u n k ó w tego p r z y k ł a d e m związku i Śląsku z jednego nowe fartuchy wotności kroju podstawowymi kobiecego są: p r z y r a m k o w y tami dotyczą na oraz wskazuje wyszły z c z a s e m do w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i zdobniczych, ludowy zdobin które Zróż­ są ubioru a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o ­ formą nie części dekoracyjnymi sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i specyfikę strój był regionu butów c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i kompletów odmian. najprawdopodobniej zróżnicowanych po­ do C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a jów regionalnych w łym wykazują „kami­ ( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a w kulturze tradycyjnej. Wynika form „brzuś- stroju zaczerp­ do tzw. wpuszczane nich kich, jak i stosowane jest pół­ stroju i właściwa w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w pracujących na dekolcie elementami podkreśla czy i n n e , l e c z t e o niektórych się niemiec­ „bruclek", „fartuch" od jej gładki zestaw formą. albo obszyciami, a wycięciem z tyłu. W t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o bardzo rękawów, wyróżniających swoistą są charakterystyczny lek", „wierzcheń", „skórzoki", źródłosłów, jak „zapaska", „żywotek", wytworów. że wymienione albo męskim od przy­ się związku nasunięte ozdobiony r ó ż n y m i okrągłym bądź z trójkątnym wspólnoty silniejsza nagłowna stanik rów­ Podkreślanie chusta czoła, brzeg s u k n i „po Cieszyń­ ono lub „po Opolszczyznę i poczucie w i ę z i i narodowej stosunkowo silniejszym polsku", przestrzeni politycznych. regionalnej śląskiego „po się określenia. W y r a ż a etniczno-kulturowej,' która granic co przemysłowy używa nież w e w n ę t r z n ą szcze­ manifestowanie obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się zarazem jeszcze poprzez się w wy­ Stefan 1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński, APSL, Wroc­ ł a w 1954. 2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali śląskich, APSL, Wroc­ ł a w 1956. 3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój, hajl i ko­ ronka w województwie śląskim, Kraków 1936. 4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten in OberSchlesien, W r o c ł a w 1935. 5 „Zaranie Śląskie", „Schlesien"; „Die Provinz Oberschiesien" itp. 6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szląsku, A t e n e u m 1877. 7 B o g u m i ł H o f f , Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, W a r s z a w a 1888. 8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych", 1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h . 10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y przesunięciu w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o ­ c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza­ r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w zmianie granic polityczno-administracyjnych. 11 B a r b a r a Bazielich, Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 125. Deptuszewski �