https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66bcf794243235b3dee824411e2d32aa.pdf 6d580f3d211ab61a5716d9361b6e9a90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3010 Title A name given to the resource ..."Leć listeczku w drogę, bo ja iść nie mogę." Kilka uwag o wierszowanych listach miłosnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.126-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski LEĆ LISTECZKU W DROGĘ, BO JA IŚĆ NIE M O G Ę " . KILKA U W A G O WIERSZOWANYCH Bohater n o w e l i Feliksa G w i ż d ż ą Urlop ze z b i o r u Obrazy LISTACH MIŁOSNYCH na w a n y c h ustoreotypizowane f o r m u ł y otwarcia t ę n i e z w y k ł ą w a ż n o ś ć szkle (1926) o t r z y m a w s z y w r. 1917 s w ó j pierwszy po trzech latach p o d k r e ś l a j ą nieraz z jeszcze w i ę k s z ą m o c ą . B y w a t a k , że a u t o r — w o j o w a n i a w a u s t r i a c k i m m u n d u r z e u r l o p n i m d o t a r ł do c h a ł u p y nadawca l i s t u — w r ę c z p o w o ł u j e się w n i c h na o t r z y m a n y magicz- swoich o j c ó w w k t ó r o j ś z p o d t a t r z a ń s k i c h wiosek, z a s z e d ł do n y , n i o z w y k ł y —• s y m b o l i c z n y , czasom nawet b o s k i znak, k a r c z m y , b y s i ę n a p i ć w ó d k i , k i e d y z a ś się joj n a p i ł , p o c z u ł k a z u j ą c y m u napisanie l i s t u : w sobie o g r o m n ą siłę i zdjęła go c h ę ć , b y się z k i m s p r ó b o w a ć , „Przyleciał słowiczek ale że nikogo na drodze a k u r a t nie b y ł o , przeto z a b r a ł się do S i a d ł m i na stoliczek s ł u p ó w telegraficznych i o b a l i ł ich siedem, co Przyniósł m i nowinę, przerwanie łączności wywołało alarm spowodowawszy w jednostce wojskowej na­ Że m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę w p o b l i s k i m miasteczku. W k r ó t c e s p r a w c ę c a ł e g o zamieszania A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a , u j ę t o , p r z e s ł u c h a n o , nie t a j ą c , ż e za t e n s a b o t a ż o c z e k i w a ć m o ż e J a k moje serduszko do twojego p u k a k a r y ś m i e r c i i z a m k n i ę t o . W celi T o m e k , ś w i a d o m swej s y t u a c j i , Siadam p r z y s t o l i k u m y ś l a ł n a j w i ę c e j o J a d w i s i i „ p o s t a n o w i ł do niej n a p i s a ć . O s t a t n i W swojem p o k o i k u m o ż e list. C h o ć b y i p r z y s z ł a do niego, t o nie z d ą ż y p o w i o d z i o ć Stolik się k o ł y s z e jej wszystkiego... A j a liścik p i s z ę ( . . . ) " ; 2 U s i a d ł na w y r k u , p o r w a ł zostawiony m u p o d s t ę p n i e papier i o ł ó w e k i z a c z ą ł z w o l n a u s t a w i a ć słowo obok s ł o w a . . . Do stołu papier „ W i e l c e Szanowna P a n i ! ! ! P r z y l e c i a ł słowiczek siad na m ó j stoliczek i t a k ś p i e w a w y szpiewuje ze P a n i ode m n i e l i s t u oczekuje. Sziadam do s t o l i k a siadam, i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznie i j a k rozkładam. I m i e n i e m M a r i i i Joj syna b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i usta prze­ w i t a m się z t o b ą , j e d y n a — c z y t a ć i z P a n i ą p i ę k n i e się p r z y w i t a ć . ( . . . ) " ; 3 „ B ł a n k e n s e e 24.2.15 spośród tysięcy wybrana, w y b r a n a i ukochana. Najmilsza i n a j u k o c h a ń s z a Z T o b ą się J a d w i ś W pierwszych s ł o w a c h mego pisania: witam, Stefciu! o t w o j e zdrowie p y t a m , W n i e d z i e l ę r a n i u t k o s ł o n e c z k o świeciło, 0 t w o j e zdrowie i powodzenie, U s n ą ć m i nie d a ł o j e n o m i ę b u d z i ł o , moje t y , moje B y ci liścik z a c z ą ć p i s a ć t a k do m n i e m ó w i ł o . ( . . . ) " * ; pocieszenie... Przez wszystkie g ó r y i g ó r p a g ó r k i , „ P a t t e n s e n dnia 2 marca zielone ł ą k i i b i a ł e c h m u r k i , 1915 Szanowna K a s i u ! przez k w i a t p a c h n ą c y , r ó ż ę c z e r w o n ą , W n i e d z i e l ę rano, n a d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do m n i e leluję z ł o t ą w halach z ł o c o n ą , s t r ó ż a n i o ł ze z i e l o n y m w i a n k i e m i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m se przez wszystkie noco, d n i i m i e s i ą c e , nie z a s p a ł a , żebym 1 przez to r o k i , w o j n ą rano krwawiące, przez m i ł o ś ć , co się sama s p r a w i ł a , raniusieńko, do ciebie, K a s i u , liścik n a p i s a ł a . ubrałam się b i e l u s i e ń k o , wzięłam Wstałam kawałek p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka twego. ( . . . ) " * ; p y t a m , c z y ś jeszcze t a , coś b y ł a . „ K o h a n a Zośu T o m e k g o r z a ł . R ę k a m u się t r z ę s ł a , l i t e r y wielkie, poprzegibano Przysed m i p o w i e d z i e ć sam Paniozus z nieba ze ci n a ten na r ó ż n o s t r o n y nio u m i a ł y się ł ą c z y ć w s ł o w a , k t ó r o k ł ę b i ł y się liścik j u z o d p i s a ć trzeba. M i a ł a m ci n a p i s a ć n a listeczku r u ż e w n i m i r o z ł a z i ł y p o d o ł ó w k i e m . (...) T o m e k nie p i s a ł z d a ń , jono w i a t r m i liścik z e r w o ł piszom na papierze. B i o r ę się za p i ó r o te i owo s ł o w a , s ł o w a konieczno i n a j w a ż a i o j s z o (...)." 1 mocze w atramencie d y j a liścik pisze w i e c z o r n y m momencie. G d y b y nowela G w i ż d ż ą o n i e f o r t u n n y m c.k. u r l o p n i k u do­ W i a t r h m ó r y rozgania m o j a g ł u w k a umenczona n a d l i s t e m sie s t ą p i ł a reedycji na p r z y k ł a d w „ B i b l i o t e c e N a r o d o w o j " , komen­ s k ł a n i a . H o e i a ż g ł ó w k a umenczona i oczy się m r u ż ą h c i a ł a m ci t a t o r t e k s t u zapowne nio o m i e s z k a ł b y z a z n a c z y ć , żo ó w l i s t , cłioć n a p i s a ć k a r t e c z k ę n i e d u ż ą k a r t e c z k ę nie d u ż ą terograniastowom nosi na sobie ś l a d y dyskrotnej literackiej stylizacji, posiada bardzo ż e b y ś so w i o d z i a ł a zo tensknio za t o b o m . ( . . . ) " . wiele z n a m i o n rzetelnego a u t e n t y k u i napisany z o s t a ł z d o b r ą 6 W t y c h f o r m u ł a c h o t w i e r a j ą c y c h pisanie, list j a w i się j a k o Znajomością reguł rządzących ludową epistolografią. A u t o r dał c z y n n o ś ć szczególnie p o d n i o s ł a i uroczysta nie t y l k o dlatego, ż e t u nio t y l k o d o w ó d sporej w i e d z y psychologicznoj, ale w i d o m i o jest s p o ł n i e n i e m magicznego j a k i e g o ś , n i e m a l t a k ż e s p o ż y t k o w a ł j a k i e ś d o ś w i a d c z e n i a w ł a s n o c z ł o w i o k a pocho­ polecenia danego przez „ s ł o w i c z k a " i „ s ł o ń c e " , a n a w o t przoz d z ą c e g o ze w s i , syna n i e z a m o ż n y c h g ó r a l i z O d r o w ą ż a n a Pod­ a n i o ł a s t r ó ż a i samego Pana Jezusa, ale t a k ż e dlatego, ż e jest t o halu, w czasie wielkiej wojny żołnierza legionów. Wiodział, nadprzyrodzonego c z y n n o ś ć w s z c z e g ó l n y s p o s ó b r y t u a l i z o w a n a , co w i d a ć w j e d n y m m u s i a ł w i e d z i e ć , j a k i e l i s t y i j a k g o r e j ą c pisali jogo f r o n t o w i z przykładów kolodzy. W i o d z i a ł t e ż , ż e ó w list s p r a w i a ć m o g ą c y na n i e w t a j e m ­ a u t o r k i l i s t u , wyborze „ p a p i o r u b i t ł e g o " — l u b t y l k o papieru niczonym zawiera czytelniku wrażenie „słowa najważniejsze d o s y ć ubogiego i konieczne"! w informacje, Solidna wiedza w doborze stroju („ubrałam się bielusieńko") z r a c j i n i e m o ż n o ś c i pisania „ n a listeczku r u ż e " . H i e r o f a n i z a c j i podlega t a k ż e pora pisania l i s t u , j a k ż e się t u b o w i e m mocno p o d ­ a u t o r a o k u l t u r z e ludowoj znajduje t u w y r a z t a k ż e w fakcio, żo k r e ś l a , że list pisany jost w n i e d z i e l ę b ą d ź w „ w i e c z o r n y m m o ­ T o m o k s w ó j list pisze w a r e y w a ż n o j s y t u a c j i ż y c i o w e j . Zastoso­ mencie", w a n a przez T o m k a f o r m u ł a o t w a r c i a , o p i s u j ą c a proces zabierania k t ó r a w istocie rzeczy jest j e d y n y m czasem w o l n y m c i ę ż k o pra­ się do pisania jest pierwszym sygnałem ważności c h ę c i zaakcentowania ważności tej pory, owej c u j ą c e g o c z ł o w i e k a ! Sens t y c h w a r t o ś c i u j ą c y c h z a b i e g ó w o d s ł a n i a , sytuacji i f a k t u . Znamienne jost, żo w l u d o w y c h listach wierszo­ z r e s z t ą n i e p r z y p a d k o w o , fragment drugiego z w y ż e j danych p r z y - 126 listu jakby w �k ł a d ó w , skierowanego do „ W i e l c e Szanownej P a n i " ( z w r o t ton s p e ł n i e n i a jego estetycznych o c z e k i w a ń , j a k tego dowodzi frag­ podobnio j a k apostrofy do „ K o c h a n e j Z o s i " czy „ S z a n o w n e j K a s i " m e n t jednego z l i s t ó w Genowefy K . z Podsarnia, wprowadzone z o s t a ł y j u ż do „ ś r o d k o w e j " — ściśle informacyjnej części l i s t u : ,,(...) „ z z o w n ą t r z " , spoza k o n w e n c j i ludowej przynależny liet i nie w i e m czy ci jesce t a k i e l i s t y p i s a ć cy c i fię podoba c y nie u t r a f i ł w oczekiwania adresatki, b y b y ł p i ę k n y t a k ż e w swojej bo nie w i e m cy ci sie bodobajo cy ci się nie z n u d z i ł o c y t a ć t a k i e materialnej l i s t y troho z wierszem bo j a k nie lubis t a k i e c z y t a ć t o cię bardzo epistolografii): autorka postaci, listu daje uzyskanej wyraz pragnieniu, b y przez misterne, wielokrotne przepraszam złożonie p a p i o r u . O t ó ż sens i w a ż n o ś ć o w y c h magicznych z n a k ó w •— p o l e c e ń 1 1 zo c i t a k i e piszem j a k nie lubisz ( . „ ) " , W p r z y ­ t o c z o n y m p r z y k ł a d z i e m a m y do czynienia z w i e d z ą o k u l t u r o w e j nadawcy i n n o ś c i adresata, ale troska o w y p e ł n i e n i e o c z e k i w a ń odbiorcy l i s t u , lecz na s z c z e g ó l n y m p o d k r e ś l e n i u w a ż n o ś c i osoby adresata l i s t u p o j a w i a się t a k ż o i w t o d y , g d y n a l e ż y o n do tego samego j a k o t a k w a ż n e j , ż e p a m i ę t a j ą , o niej s y m b o l i c z n y s ł o w i c z e k , s ł o ń ­ k r ę g u , co nadawca. polega nie n a d o w a r t o ś c i o w y w a n i u osoby a u t o r a — ce, A n i o ł S t r ó ż i n a w e t sam P a n Jozus. Co w i ę c e j , f o r m a ekspresji I n n y m w a ż n y m olomentom f o r m u ł y o t w a r c i a l i s t u jest p o w i ­ u c z u ć p e ł n i t u rolę i d e n t y c z n ą m i a r y wielkości czy t o szacunku tanie — ono b o w i e m oznacza rzeczywiste n a w i ą z a n i e k o n t a k t u czy siły z w i ą z k u uczuciowego ł ą c z ą c e g o n a d a w c ę z adresatem. m i ę d z y n a d a w c ą i adresatem. P o w i t a n i e t o u t r z y m a n e m o ż e b y ć Znamiennie d o w o d z ą tego c z ę s t o p o j a w i a j ą c e się w t y c h formu­ w bardzo r ó ż n y c h konwencjach, o d p e ł n e g o p a t o s u szacunku a ż łach o t w a r c i a l i s t u elementy m o t a l i t e r a c k i o . F o r m u ł a o t w a r c i a po ś w i a d o m ą l u d y c z n o ś ć . N i e m a ż e l a z n e j r e g u ł y w y z n a c z a j ą c e j s ł u ż y zatom t a k ż e do jawnego okazania w i e l k o ś c i s t a r a ń w ł o ż o ­ miejsce p o w i t a n i a w s t r u k t u r z e l i s t u . T a m jednak, gdzie m a m y nych w wykoneypowanio listu, t a k ż e wtody, gdy autor niepiś­ do czynienia z f o r m u ł ą r o z b u d o w a n ą , p o j a w i a się ono m i e n n y k o r z y s t a ł z p o ś r e d n i c t w a osoby u m i e j ą c e j p i s a ć , j a k o t y m ś r e d n i o po zasygnalizowaniu magicznego ś w i a d c z y list zapewno j a k i o j ś dziewczyny p r z e b y w a j ą c e j sezono­ k o n i e c z n o ś ć napisania l i s t u i wprowadzenia refleksji wo n a tycznej. N a p r z y k ł a d : robotach robrych w Niomczeeh, d a t o w a n y w Zobten ( S o b ó t c e ) 1 marca 1915 r o k u : znaku S i a d ł na m ó j stoliczek bo t y l k o sam P a n B ó g wie, j a k j a cię m i ł u j ę ! Przynosi m i nowinę Zachodzi s ł o n e c z k o za coniajskim d w o r o m , Ż e m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę p i s z ę j a ten liścik w n i e d z i e l ę wieczorem, A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a bo moje oczy t r z y nocy nie s p a ł y , J a k moje serduszko do twojego p u k a 7 t y l k o do ciebie, siostrzyczko, liścik u k ł a d a ł y . ( . . . ) " . „ A u t o t e m a t y z n i " ludowogo l i s t u w y r a ż a te samo t r o s k i , Siadam p r z y s t o l i k u które W swojem p o k o i k u b y ł y u d z i a ł o m w i e l k i c h p o o t ó w , g d y p r z e d m i o t e m i c h starania Stolik się k o ł y s z o b y ł o , a b y j ę z y k t o w y r a z i ł , co m y ś l i g ł o w a — z t ą w s z a k ż e (może) A j a liścik p i s z ę r ó ż n i c ą , iż nadawca ludowego l i s t u m a stale na uwadze skon­ P o d a j ę ci r ą c z k ę przoz wysokie drzewa kretyzowanego personalnie adresata — k o n k r e t n y o b i e k t d z i a ł a ń W i t a m się z t o b ą t a k j a k się w i t a ć trzeba p e r s w a z y j n y c h , m a j ą c y c h go p r z e k o n a ć o a u t e n t y c z n o ś c i i sile O j , t ę s k n o m i t ę s k n o , siostrzyczko za t o b ą przekazywanych Że się c a ł y roczek nie w i d z i a ł a m z t o b ą tycznych w uczuć. autotema- „ P r z o l e o i a ł słowiczek p i s z ę j a t e n liścik i sama d y k t u j ę , mu bezpo­ zwiastującego Funkcja elementów formule o t w a r c i a ludowego polega na u j a w n i e n i u w i e l k o ś c i s t a r a ń listu autotema- wierszowanego włożonych w napisanie B o ż o m ó j , B o ż e m ó j , zbliżo tej c h w i l i Ż e b y ś m y razem z t o b ą p o m ó w i l i , l i s t u oraz n a p o d k r e ś l e n i u o b i e k t y w n y c h p r z e s z k ó d s t o j ą c y c h n a Ż e b y m j a się s t a ł p t a k i e m , te g ó r y p r z e l e c i a ł zawadzie (oczy m r u ż ą c e s i ę ze z m ę c z e n i a , c z ę s t o k o ł y s z ą c y pię A m o j e j siostrzyczce ,dobra noc' p o w i e d z i a ł s t o l i k ) . Czasami (ale t o bodaj rzadziej) element autotematyczny Toraz się w i t a m z t o b ą niejako wyznacza s k a l ę w a r t o ś c i estetycznej i emocjonalnej l i s t u , Jako r y b k i z w o d ą j a k b y w c h ę c i w m ó w i e n i a adresatowi, ż e o t r z y m u j e l i s t p r a w d z i ­ N i e c h serca m y ś l e n i a k u m n i e oię z a w i o d ą w i e p i ę k n y , z w y k l e j e d n a k zdarza s i ę t o w k o n t e k ś c i e — ściśle P o z d r a w i a m cię siostro przez k w i a t k i na łąco, z r e s z t ą z t a k i m a u t o t e m a t y c z n y m elomontem p o w i ą z a n y c h —• P r z y j m i j t o pozdrowionio m o j o k o c h a j ą c e deklaracji uczuciowych: P o z d r a w i a m c i ę , siostro, przez kwiateczek r ó ż y „(...) Zaświociło s ł o n e c z k o na w y s o k i m uiebio A b y c i Pan B ó g dal zdrowia j a k najdłużej P i s z ę j a t e n liścik, K o c h a n a K a s i u , do ciebie P o z d r a w i a m c i ę , siostro przez t e n liścik k r ó t k i P i s z ę j a t e n liścik, serduszko d y c h t u j o A b y ś nio p i j a ł a z c h ł o p a k a m i w ó d k i B o j a c i ę K a s i u n i u serdocznie P o z d r a w i a m cię siostro przez p a c h n ą c e fiołki miłuję J a do ciebie K a s i u n i u p i s z ę n i p i ó r e m n i a t r a m e n t e m B o j e s t e ś t a k ł a d n a j a k w niebio a n i c ł k i T y l k o szczerym sercom j a k b y d y a m e n t e m K o c h a n a siostrzycko, d o w i a d u j ę się o t w o j e m m i ł e m z d r o w i u A n i s ł o w i c z o k t a k p i ę k n i e nie ś p i ó w a i powodzeniu e t c . " 1 2 8 J a k się moje sorce do twego o d z y w a ( . . . ) " . Najczęściej ó w element refleksji autotomatycznej Inny przykład — pochodzący z lat sześćdziesiątych: pojawia s i ę w z w i ą z k u czy t o z r z e c z y w i s t y m i o b a w a m i o s p o s ó b p r z y j ę c i a l i s t u , czy t o s w o i s t y m „ u d a w a n i e m " t a k i c h obaw, co z o d ­ biorcy listu czyni obiekt szczególnych zabiegów o pozyskanie jogo p r z y c h y l n o ś c i : „ W i e l c e Szanowna Pani!!! P r z y l e c i a ł słowiczok siad na m ó j śtóliczok i t a k szpiewa w y szpiowujo ze P a n i odomnie l i s t u oczekuje. Sziadam do stolika i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznio i j a k „ J u ż b y s t r a j u t r z o n k a w o s z ł a p o n a d m o j ą głowo b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i u s t a ргг.е- ja z t o b ą , Kochana Manciu, zaczynam c z y t a ć i z P a n i ą P i ę k n i e się p r z y w i t a ć . N i o w i t a m się r o n c z k o m lecz nie w i e m j a k m a m rozmowę zaczynać bo ronczka z a k r ó t k a t y l k o s ł o w i c z k a m i m o j a P a n i s ł o t k a . D n - ż e b y cię w c z y m nio r o z g n i o w a ć w i a d u j o m się o P a n i z d r o w i u oraz powodzeniu bo jośli chodzi c h o ć b y m j a z loszczyny listeczek u r w a ł a o m n i e to j a jestem zdrowa ( . . . ) " t o b y m j a n a n i m p i s a ć nie u m i a ł a lecz p i s z ę n a b i a ł y m Nie ma jednak papierze wyraźnoj l ł normatywnej reguły, która by określała w rygorystyczny sposób kolejność poszozególnyoh t y c h 9 ż e c i ę , M a n c i u , k o c h a m szczerze ( . . . ) " . e l e m e n t ó w f o r m u ł y o t w a r c i a , m o g ą się one w i ę c p o j a w i a ć w zu- O b a w a p r z ó d „ g n i e w e m " adrosata l i s t u ( „ P i s z e j a t e n liścik nie połnio n n y m uszorogowaniu: elemont p o w i t a n i a zaczyna j e d n a k w i e m j a k z a c z y n a ć zeby cię w t y m liście s ł u w k i e m nie pognie­ l i s t bodaj t y l k o w t e d y , g d y jest on o p a t r z o n y apostroficznym 1 0 w a ć " ) w i ą ż e s i ę z r e s z t ą bodaj przede w s z y s t k i m z pragnieniem n a g ł ó w k i e m , k o n k r e t y z u j ą c y m o s o b ę adresata: 127 �I „Kohana Zośu Jak przyjedziesz, l i s t k u , pod p r ó g , u p a d n i j m e m u m ę ż u do n ó g i m ó w przez usta moje Pierwsze s ł o w a mego pisania w y c i o n g a m ronczke do p r z y w i ­ tanie przez g ó r y i gajo ronczke ci podaje podaje bardzo n i e ś m i a ł o Niech b ę d z i e p o c h w a l o n y Jezus Chrystus i spodziewam bo nie w i e m czy c i się tego l i s t u c y t a ć bendzie h c i a ł o h c i a ł nie eię, k o c h a n y m ę ż u , żo m n i e odpowiesz h c i a ł o bo k i o d y m z a c z ę ł a p i s a ć t o się m i p i ó r o z ł a m a ł o ś w i a t ł o Na wieki wieków z g a s ł o m o j o m pisareckom do ł ó z e c k a t r z a s ł o . Pisze j a ten liścik 1 9 Amen" . T a k ż e i t e n element w formule o t w a r c i a l i s t u m o ż e ulec p e w n e m u serce m i się s m u c i j a k go t y nieprzyjmies gdzie się o n o b r ó c i . r o z b u d o w a n i u , p o l e g a j ą c e m u czasem na swoistej „ f a b u l a r y z a c j i " N i e piszo go p i ó r e m a n i a t r a m e n t e m ale j a go pisze z g ł o w y losów l i s t u , raz zjadanego przez m y s z y , d r u g i raz upuszczonego zdrowiu do g ł ę b o k i e j w o d y przez niebacznogo g o ł ą b k a - p o s ł a ń c a . Zapewne oraz powodzeniu bo jeżeli c i hodzi o m n i e t o j a jostem zdrowa w tej obrazowej formie a u t o r z y l u d o w y c h l i s t ó w metaforycznie dijamentem. Kohana Zośu dowiadujem sio o t w o i m u s k a r ż a l i się n a zjawiska i n a m dzisiaj znane, a w y n i k a j ą c e (...)"'•. „Kohana ze złego funkcjonowania p o c z t y . Wprowadzonie j e d n a k t a k i c h elo- Zośu D r ó g i o '-łowa mogo l i s t u nioch bendzio p o h w a l o n y Który s t w o r z y ł ś w i a t zielony k t ó r y s t w o r z y ł n m i o i ciebio Jezus H r y s t u s co jest w niebie I M a r i a M a t k a jego k t ó r a godna s ł o w a togo. K u s t o ł u siadam p i ó r o r o n k o m h w y t a m a s t o b o m Zosinko ser­ decznie się w i t a m . H o ć j a się nio w i t a m w ł a s n y m i r o n k a m i ale j a się w i t a m w liścio l i t e r a m i 1 5 (,..)" . W a ż n o ś ć elomontu p o w i t a n i a w formule otwarcia l i s t u polega m e n t ó w bardziej b y ł o u z a l e ż n i o n e od autorskiej i n w e n c j i niż o d sposobu d z i a ł a n i a p o c z t y . W p r o w a d z e n i e t a k i c l i e l e m e n t ó w , po­ dobnie j a k r o z b u d o w y w a n i e j e d n y c h p r z y r e d u k c j i l u b c a ł k o w i t y m o m i n i ę c i u i n n y c h m o ż l i w e b y ł o d z i ę k i t o m u , żo f o r m u ł a otwiera­ j ą c a list nie m i a ł a c h a r a k t e r u n o r m a t y w n o g o i r y g o r y s t y c z n i o skodyfikowanego, żo m i a ł a p o s t a ć s t r u k t u r y o t w a r t e j i nie b y ł a limitowana t a k ż e w sonsie o b j ę t o ś c i o w o - p r z o s t r z o n n y m . L i s t l u d o w y m ó g ł — acz nie m u s i a ł — po owoj formule otwar­ w z n a c z n y m s t o p n i u i na t y m , iż jest ono — rzec b y się c h c i a ł o : m a g i c z n ą —- f o r m ą p o k o n a n i a przestrzeni. Ś w i a d o m o ś ć z a ś w i o l - cia z a w i e r a ć , nioraz bardzo s k ą p ą , część i n f o r m a c y j n ą (ściślo „ z a ­ k o ś c i toj przestrzeni rozdziolającoj tyle sadniczą"), z reguły pisaną prozą i z reguły w wyraźny sposób elomentom k o n w e n c j o n a l n y m p o o t y k i l i s t u , ile w y z n a c z n i k i e m o d d z i e l o n ą przez j a k i e ś w s k a ź n i k i delimitacyjne od części otwie­ jego l u d z k i o j , psychologicznej p r a w d z i w o ś c i . O d d a ł o n i e od blis­ r a j ą c e j (w j e d n y m z l i s t ó w jest t o na p r z y k ł a d zdanie: „ D o s y ć k i c h i o d s t r o n r o d z i n n y c h na r ó w n i b o l i wielkiego p o e t ę i prostego jóż b ę d z i e p i s a ć s ł o w a m i Trzeba o d m i e n i ć i n n y m i w i e r s z a m i " , bliskie osoby jest nie a po n i m n a s t ę p u j e pochwalenie Jezusa Chrystus galicyjskiogo l e b o t n i k a sezonowogo: „Kochana w a ż n i e j s z y c h informacji). Kasiu! nastę­ p o w a ł a f o r m u ł a z a m k n i ę c i a , p o z d r o w i e ń i p o ż e g n a n i a , z n ó w wier­ W y s z e d ł e m na g ó r ę w y s o k ą I i g a r s t k a naj­ Po owej części informacyjnej szowana, niejednokrotnie t a k ż o r o z b u d o w y w a n a , acz bardziej j u ż chciałem widzieć krainę daleką, z p u n k t u widzenia s t r u k t u r y t r e ś c i usterootypizowana, sprowa­ Lecz nic nio słyszę d z a j ą c a się b o w i e m do l i c y t a c j i r y m o w a n y c h p o z d r o w i e ń , nioraz 1 6 t y l k o do ciebie, K a s i e n i u , p i s z ę ( , . . ) " . Gest p o w i t a n i a j a k b y symbolicznie n e u t r a l i z o w a ł owo n o g ą t y w n e d z i a ł a n i e przestrzeni — gost p o w i t a n i a „ p r z e z wysokie d r z e w a " , „ p r z e z g ó r y i gaje", g d y „ r ą c z k a " do jego w y k o n a n i a jest z b y t k r ó t k a , nadajo s ł o w u i literze moc m a g i c z n ą . T o z a ś sprawia, ż e list zaczyna b y ć t r a k t o w a n y j a k o b y t samoistny, j a k o symbo­ bardzo trafnie dostosowanych do s y t u a c j i adresata — t a k na p r z y k ł a d A n d r z e j L u d w i k o w s k i do K a t a r z y n y J a n i k m i o s z k a j ą c e j p o d koniec r o k u 1914 w „ C . K . B a r a k a c h Galicyjskich uciekiewi- c z ó w " w o s t a t n i m z d a n i u l i s t u n a p i s a ł : „ J e s z c z e cie p o z d r a w i a m przez k u p e k r z a k ó w . Ż e b y ś w y j o c h a ł a najprędzej z baraków. 2 0 licznie personalny, a w i ę c obdarzony p e w n y m i cechami fizyczny­ m i , p o s ł a n i e c , m a j ą c y do p o k o n a n i a d ł u g ą , t r u d n ą , nioraz nie­ b e z p i e c z n ą a czasom p e ł n ą pokus d r o g ę . A u t o t e m a t y z m ludowego l i s t u zyskuje -wskutek togo n o w y z u p o ł n i o sens i w y m i a r : f o r m u ł a T w ó j K o c h a j ą o A n d r z e j Pa P a ! " . Najbardziej znamienne dla owej f o r m u ł y z a m k n i ę c i a b y ł o w wierszowanych listach l u d o w y c h wprowadzenie p o z d r o w i e ń przez p r z y w o ł y w a n i e r ó ż n y c h r o k w i z y t ó w , m o g ą c y c h m i e ć znaczenio magiczne: skierowanych „ J a cię pozdrawuje przez g a ł ą z k ę w i ś n i j a k m i nio odpiszosz do samego l i s t u , j a k się m a po drodze s p r a w o w a ć , co r o b i ć i czego, t o się m i h o ć p r z y ś n i . P o z d r a w ó j o m j a cio przoz g o ł o m b k i siwe b r o ń B o ż e , nio r o b i ć . S t ą d w formule o t w a r c i a p o j a w i a j ą się ze b y ś m i a ł a dla m n i e serce l i t o ś c i w e . Teraz cie p o z d r a w i a m n a w e t f o r m u ł y magiczne o b o k z w y c z a j n y c h p o n a g l e ń . Oto od­ przez tysioncy r ó ż y ż e b y ś nie m i a ł a do m n i e ż a d n e j złej u r a z y . robotników Teraz cie przepraszam za mojo bazgranie bo b y ł list p i s a n y o t w a r c i a bardzo c z ę s t o zawiera szorog w s k a z a ń powiednie p r z y k ł a d y w y b r a n o z l i s t ó w galicyjskich w i e c z ó r na kolanie. N a t y m k o ń c z ę swe pisanio Pa Pa sezonowych z czasu pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j : „ N a wysokim dębie drobniutki J a w i ą c się j a k o t r ó j d z i e l n a s t r u k t u r a list l u d o w y , I d ź ż e t y listeczku, gdzie jest m ó j syneczek, 1 7 Powiedz m u , d z i e ń d o b r y W o j t u s i u ode m n i e ( . , . ) " ; nad informacyjną f u n k c j i ostetycznoj. M o ż n a domi­ odnieść upra­ formuł, ilo i n w e n c j i w ł a s n e j , niowielo sobie m i e l i do przokazania, d ą ż y l i i wody głębokie, natomiast do o s i ą g n i ę c i a e f e k t u „ ł a d n o ś c i " l i s t u , n a w e t kosztem przez d o ł y i lasy, a ż e b y ś t a m nio z a b a w i ł bardzo d ł u g i o czasy; i nio idź t a m gdzio w ó d k ę p i j a j ą , w części. I s t o t n i e list l u d o w y autora znajdują trafił, nie sprawia w r a ż e n i a przejawu w n i m w y r a z na m i a r ę m o ż l i w o ś c i n a d a w c y . I s t o t n i o t e ż funkcja estetyczna o d g r y w a w tworzonej przez t a k i blisko, list t o u k ł o ń się nisko sytuacji komunikacyjnoj rolę niezwykle przez f a k t , iż swoiście n o b i l i t u j e i stanij u progu, p o c h w a l Pana B o g a : Nioch b ę d z i e o t o . " jego semantycznej p o j e m n o ś c i . Ale s ą d t a k i p r a w d z i w y jost t y l k o l i t e r a t u r y stosowanej, istotnio a r t y s t y c z n e , t w ó r c z e ambicje jogo bo b y ś m i się opił, 1 8 „ W imię Ojca i Syna i D u c h a ś w i ę t e g o . 128 f o r m u ł y z a m k n i ę c i a , sprawia w r a ż e n i o t w o r u o w y r a ź n i e nującej wiali, w k ł a d a j ą c w nią tyleż znajomości odpowiednich bez g ó r y wysokie a gdy będziesz składająoy w r a ż e n i o , że ludzie, k t ó r z y tego rodzaju k o r o s p o n d e n c j ę bo j a iść nie m o g ę , 2 1 najczęściej bardzo m a ł e j , części informacyjnej oraz wierszowanej A ż zajdziesz do W o j t u s i a w zielone ogrody. to b y ś do mojej familio nie Pa." się z trzech c z ę ś c i : wierszowanej f o r m u ł y o t w a r c i a , w ł a ś c i w e j , T y l k o się u w i j a j przoz łączki i w o d y , „ L e ć listeczku, w d r o g ę , Konanie K o h a n a Zosinko mocno ś c i s k a m i całóje cię Gienia Pa listeczek, istotną, choćby adresata t e k s t u jako w p e ł n i z a s ł u g u j ą c e g o na owe autorskie w y s i ł k i t w ó r c z e . Nieskodyfikowana a przecież jawnie n o r m a t y w n a estetyka P o j e d ź l i s t u prosto do m ę ż a , sorca kochanego f o l k l o r u stawia w i ę c l i s t o w i bardzo wysokie w y m a g a n i a i oczekuje J e d ź l i s t k u , w d r o g ę , bo j a iść nie m o g ę o d niego o z d o b n o ś c i , olegancji, u r o d y , e f e k t y w n o ś c i f o r m y . W l i ­ J e d ź , l i s t k u , przez g ó r y przoz lasj' przez teraturze u ż y t k o w e j od l i s t u , t r a k t o w a n e g o j a k o gatunek litera­ śnieżne doliny i p r o s t ą drogą. t u r y stosowanej, nie oczokuje się w a r t o ś c i estetycznych i jośli te �• pojawiają. to stanowią, swoistą wartość „nathlaną", bez ' t ó w j pojawienia się list m o ż e j e d n a k spełnić doskonale swoje " d a n i a . T-iet l u d o w y , ^diz ttI w i d a ć z przeprowadzonych m oczekiwaniami. O z d o b n o ś ć , e f e k t o w n o ś ć , p i ę k n o są 1 , ontologieznymi ceohanvi, z a ś pisanie l i s t u p r z y b i e r a p o s t a ć ' ^ c o s u t w ó r c z e g o , w y k o r z y s t u j ą c e g o istnienie f o r m u ł , V wyżej r z ą d z i sie i n n y m i p r a w a m i i s p o t y k a z i n n y m i w y m a g a - '* i'oraz f l l M jak umiojęt- - wzbogaconych, poszerzonych i m o d y f i k o w a n y c h w zależności j lotrzob. Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć uznania l i s t u ludowego za Die s t r ó ż a n i o ł ze zielonym тятю, r a n i u s i o ń k o , u b r a ł a m tej l i t e r a t u r y l u d o w e j . t o n list p i s z ę w e wielkiej potrzebie. M u s i a ł a b y ś t y b y ć serca kamiennogo, ż e b y ś m i nie o d p i s a ł a liścika jodnego. P i s z ę j a S t a d zaś w y n i k a w s p o s ó b oczywisty C a ł y t y d z i e ń j a m po nocach nie s p a ł a , t y l k o m w c i ą ż o t o b i e m y ś l a ł a i n a d e s z ł a chwila w k t ó r e j c i list k r e ś l ę , a ż m n i e g ł o w a b o l i co j a so p o m y ś l ę . C h c i a ł a b y m n a p i s a ć p a r ę słów do ciebie, komentarzem l i i y l k o anegdotycznym". ^ Z a r a z e m jednak z d u ż ą o s t r o ż n o ś c i ą t r a k t o w a ć trzoba pozornio n i k ł e j -semantycznej p o j e m n o ś c i t a k u s l r u k l i s t ó w . Zdanie, że a u t o r z y togo r o d z a j u listów W i e l o sobie mieli do przekazania jest z g r u n t u biedne. L i s t l' Iowy jest bowiem n a s t a w i o n y przede w s z y s t k i m na budowanie t w i " ssków' uczuciowych i przekazywanie s y g n a ł ó w Awiadcząeycłi " я ' | е z w i ą z k ó w uczuciowych, a zatem jego n a j w a ż n i e j s z y m d>iiiem jest budowanie odpowiedniej atmosfery dopomóż mi Boże i t K t ó r y j e s t e ś w niobie, d o p o m ó ż m i , M a t k o , D u c h u ś w i ę t y , ż e b y b y l odemnie t e n liścik p r z y j ę t y . P i s z ę 'a t e n liścik K a s i u ń i u , de ciebie, b y ś se nie m y ś l a ł a , żo nie d b a m «Гciebie P i s z ę j a ten liścik d r o b n y m i s ł o w a m i , n a d k a ż d ą l i t e r ą bardzo w y s o k ą i t a k sobie m y ś l ę * g ó r o m o j a góro z n i ż m i się b l i ż e j , t o s i ę m o i a K o l e ż a n k a c h o ć jodua p r z y b l i ż y W e s z ł o m i s ł o n e c z k o na p o ś r o d L ' 'b' t o mi nocka zaszła liścik p i s a ć trzeba. J a d o swojej K o l e ż a n k i trz-twi lirfcik pinzę K t ó r y j u i tftk dawno w m o i m f*rc\i P za- 3 я m u l o ń k i (tklv kwiat a f u n d o w d ł i t o mojo т у й U K i e r u j ę , pisa- emocjonalnej. List t a k i nie e h i ż y do „ z a W w i a n i a s p r a w " , ale do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u uczuciowego i w y w o ł y w a n i a w z r u s z e ń , frzebu zatem na jego s e m a n t y k ę s p o g l ą d a ć t a k . j a k się p a t r z y na znaczenia Wiersza, nu znaczenia p i e ś n i ten liścik zo szczerej" m i ł o ś c i , ale se nie m y ś l i j , ż e t o z o b ł u d n o ś c i . T ' t e - ' p o r v okazjonalnie t y l k o o g ł a s z a n y m i d r u k i e m i o p a f r y - ' jralizowaiiveh kawałek żatośliwie p ł a c z e . F i s z ę j a ten liścik, K o n i k n ó ż k ą grzebie, bo j a " T w o ś ć prowadzenia systemai y c z u y c h b a d a ń n a d t y m i l i s t a m i , n'Vt Wstałem wzięłam w i d z i a ł o . T i s z ę j a t o n liścik, r ę k a m i dygoce, b o moje sorduszko % i e liścik n a p i s a ł a . się bielusioriko, m i p i s a ł o , serduszko p ł a k a ł o , że s i ę z t o b ą . K o c h a n a K a s i u , nio ' ciekawych i w a ż n y c h p r z e j a w ó w literatury ludowej, ioden '"„"-.cza t a k ż e k o n i e c z n o ś ć w,.mwadzetiia go d o r ó ż n e g o rodzaju ° ^ t v c z n y c h i gatunkowych" s y s t e m a t y k f o l k l o r u , a w k a ż d y m * i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m ее p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka t w e g o . P i ó r o > 32 wiankiem nie z a s p a ł a , ż o b y m do ciebie, K a s i n , ludowej i t r z e b a się wczytywać 'alej, lubym dacj, ae dzona. zamiast oi 1 nie ż a ł u j ę pióru. """ ' "J" ° b ę d z i e d o s y ć pisania a uoga, J ; w > .. 1 0 t0 i . t ) a i f t n ( | j j р 1 а д с a p o c h w a l i ć Boga p i i e Q naj- ków — s y m b o l i przestrzennych, r o ś l i n n y c h i favmicznyeb, a w ó w ­ w y ż s z e g o . Nioch B . P . J . C b . ' P i s z ę do cielne, K o c h a n a K a s i u , czas o k a ż e się. żo list t a k i przekazuje ogromnie wiele t r o ś n , k r y j e m i l o m z d r o w i u i powodzeniu, bo j a , d z i ę k i B o g u , jestem z d r o w a , w sobie ogromno bogactwo z n a c z e ń na m i a r ę cc logo ludzkiego w życia, na m i a r ę u c z u ć i p r z e ż y ć n a j w i ę k s z y c h . _ T u j u ż n a tego rodzaju a n a l i z ę b r a k ł o miejsca, m a j . y ji>dna< ś w i a d o m o ś ć takiego sposobu istnienia ludowego l i s t u , p o j ą ć m o ż n a g ł ę b o k ą t r a f n o ś ć k o m ej n t a r z a , jjaakkiim m G w i ż d ż w swoj nowe i o p a t r z y ł list biednego T o m k a , p i s z ą c , ż e ton w y b i e r a ! s ł o w a a powodzouie moje d o ś ć dobre, p i s z ę c i , że u nas niema w i e l k i e j w jego s y m b o l i k ę , r e k o n s t r u o w a ć znaczenia u ż y t y c h w n i m zna­ 2 4 „konioezno i n a j w a ż n i e j s z e " . , , . . , Takich też słów k o n i e c z n y c h i n a j w a ż n i e j s z y c h u ż y w a ł a b ofania Świercz p i s z ą c z Pattensen kolo Hannoveru do swojej przyjaciółki 2 m a r c a 1915 r o k u , p o ł o ż y w s z y n a kopercie dopisek: „ C z o m a k u r a b i a ł e jajka niesie p o z d r a w i a m togo pana co t o n list poniesie". Ten Ust Stefanii Świercz jest b o w i e m s w o i s t y m arcy­ dziełem l u d o w e j epistolografii i w bardzo t r a f n y s p o s ó b i l u s t r u j e te wszystkie p r a w i d ł o w o ś c i , o k t ó r y c h m o w a b y ł a w n i n i e j s z y m szkicu: i dowiaduję się twojom w y b i e r a m y ś t e e h l o n g ę , w p o l u zaczęli m y w y b i e r a ć w p o p i e l c o w ą ś r o d ę . P r o s z ę cię, kochana K a s i u , napisz m i k t ó r o , dziolohy p r z y j e c h a ł y z Prus i czy K ą ś a n k i i W i k t a Juskówna p r z y j e c h a ł y , t o m i napisz i k t ó r e c h ł o p a k i nie poszli do w o j s k a i co robisz w d o m u i K ą ś a n k a Stefcia co r o b i t o m i opisz w s z y s t k o i czy j u ż jest s p o k ó j i k l ó r e c h a ł u p y są z m a r n o w a n e . W i ę c e j c i n i c m a m co p i s a ć , t y l k o m i odpisz zaraz, t o c i w d r u g i m liście co więcej opiszę. P o z d r a w i a m cię, K a s i u , przez b i a ł e f i r a n k i , ż e b y ś nio c h o d z i ł a do innej k o l e ż a n k i . P o z d r a w i a m K ą ś a n k ę przoz zegar n a ś c i a n i o , o k t ó r y m sobie m y ś l i , niech się jej dostanie. P o z d r a w i a m t a t u s i a twojego przez pszeniczny k w i a t u bo s ą ł a d n y wdowiec, s ł u ż y i m c a ł y ś w i a t . P o z d r a w i a m Jasio przez g a ł ą z k ę c h r ó s t u , ż e b y sobie w y b r a ł d z i e w c z y n ę do gustu. P o z d r a w i a m t y c h mniejszych przez dziesięć t y s i ę c y , j a k m a ł o , t o jeszcze w i ę c e j . P r o s z ę cię odpisz ..Szaiiowm: K a s i n ! W niedziele m u o , i m d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do rnnio n i zaraz. Twoja" K o l e ż a n k a Stefania Świercz"" P R Z Y P I S Y L i s t Gonowofy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , ok. 1960 ' • • A b i o l i i , s. 11--13 , „ и I n t Genowefy K o z a k d o M a r i i Kolhuszewakioj, ok. 19h2 ' * L i s t GonowofV K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . 1960 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . I 9 6 0 W h i c i e K a t a r z y n y Ż y w i o ł z A r n s h o f z r . 19U- do o s ó b blia.i,. S m u t n o m i "jest. s m u t n o ehrzestnyojcze i w y chrzeatnom a t k o ' i K a s i u i R ó z i u za w a m i , ale c ó ż m a m r o b i ć , me m o g ę b v ć z w a m i : przez g ó r v i gajo r ą c z k i w a m podaje i w i t a m s i ę z w a m i j a k a n i o ł z a n i o ł e m p r z e d b o ż y m k o ś c i o ł e m " ; L L , s. 180 L L , s. 184 " I . L , s. 175 L L , s. 179 • A b i c h t , s. 7 * ° L L , s. 184 *' L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Kolbuszowskiej, ok. 1900 " P o r . n p . W . Gusiow, Estetyka folkloru, W r o c l a w 1974, 1 1 1 К G w i ż d ż Ohm-J ,.„ sM,: Nowelo, P o z n a ń 1926, s. 3 8 — 3 9 'Mi Abicht' - i * , , tirirhu galitiachen ,Sai»»mrbeit*r, rkps, я ) ! - - I ' R u d o l f A h i c b t (185(1—1921), slawista i polonista, nrofe -ur u n i w e r s y t e t u wo W r o c ł a w i u (od 1912), w czasie pierwszej W i t , у ś w i t o w e j r - l n i ł o b o w i ą z k i cenzora i dla swoich c e l ó w , , . . . , . • „ ; , h a d i w z y . t i bodaj iezvkowiaweeycb. s p o r z ą d z i ł w y p i s y z ! z v i i . i y ' l t ó w •zcremadz.V.e w zeszycie p o d w y ż e j w y m i ę .H..„Vm tVt,',l.iUi." I )atvj i » o z m v - w . i , - tego r ę k o p i s u skrót;. A b i c b t . t'zi^e o w y c h l i s t ó w o g ł o s i ł e m p t . Listy chłopów polskich «• notatn',kaeh"lłn<Jt>lfn Abichtd. „ L i t e r a t u r a L u d o w a " HI78, n r 4- •<>, s. 171 -184 (dalei oznaczam s k r ó t e m Ł L ) . W pisowni w s z y s t k i c h „.,,..,,„„.„.' y . v l i o w v n o łokcie tekstu p o d a n ą przez A b i c h t a . '» L i s t Genowefy K o z a k z Podearnia do M a r i i KolbuMtewukiej wo W r o c ł a w i u , ok. 1962; oi-yginal w m o i m posiadaniu - - i t u t a k ż e zachowiino pisownia i i . t e r p u n k c j ę o r y g i n a ł u . 1 4 I . L . K . IN3 A h i c h t , s. 13 . .... „ , " L i s t Gonow.'fy Kozak z Podsamift na Oraw .o do Z o l u I t o i busz..wMkii'(. olc. Р Ж » : o r y g i n a ł w m o i m posintlnnm. L L , s'. 178 Abit-ht, s. ii A b i c h t , s. 19 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Knlbus7.ew*kiej, ok. u e u 5 1 8 9 1 0 n Ł 1 5 k i l 1 0 1 8 g Й ^Zob^rp I - U i l " I X , s. 188—189; X , s. 40—33, 337—338; X I V в - > 7 6 ' ' X X I I I , S . 137—146; X X X I V , s. 294 «* Nawiasem m ó w i n c ca'a ta afera s k o ń c z y ł a się dla b o l i a t e r a p o m y ś l n i e : z o s t a ł o d e s ł a n y do p u ł k u n jego w y c z y n p o k r y t y został milczeniem... - L L , я. 176—177 s 129 �