https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b72ecead7a5926ec0ed37814fae7b9d.pdf 6a41dbe5d66925fec7e160025792f560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3017 Title A name given to the resource Bratanki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh BRATANKI Szwendam się po S ł o w a c j i , naiaioj l u b bardzioj systematycznie, w i e d z i a ł w s p o s ó b wiolcc c h a r a k t e r y s t y c z n y : „ N i e b r o ń i c h , bo od dwudziestu k i l k u l a t . Z j e ź d z i ł e m ton k r a j autostopom, rowo- nie rozumiesz w c z y m rzecz. W y , Polacy, lubicie W ę g r ó w , bo ich kilo­ nio znacio. N i e z a z n a l i ś c i e ich na w ł a s n e j s k ó r z e . " Tymczasem m e t r ó w p i e c h o t ą . P a r ę r a z y w y j e ż d ż a ł e m t a m za p a ń s t w o w o pio- rem, t r o c k o na nartaoh, samocbotlami p r z y j a c i ó ł , sporo k t o ś , c h c ą c z a ł a g o d z i ć n a s t r ó j , z a i n t o n o w a ł czardasza. Ś p i e w a l i ś ­ n i ą d z o — j a k o etnograf i j a k o t ł u m a c z ich prozy. M i a ł e m t a m m y c h ó r e m , j a k to jest p r z y j ę t e w tamtejszych lokalach i z n o w u znajomych z n a j r ó ż n i e j s z y c h k r ę g ó w . W czasach, g d y w y j a z d do b y ł o dobrze. W ogóle S ł o w a c y bardzo p i ę k n i e ś p i e w a j ą . Czardasz C z e c h o s ł o w a c j i n i e s t a n o w i ł takiogo p r o b l e m u j a k obecnie, b y ł e m b y l , w przekonaniu gospodarzy, absolutnie s ł o w a c k i — alo t ę d o ś ć o s ł u c h a n y z r ó ż n y m i s ł o w a c k i m i d i a l e k t a m i , a sam m ó w i ł e m z ł o ś l i w ą u w a g ę z a c h o w a ł e m j u ż dla siebie. na tyle biegle, że b r a l i m n i o za swojaka. S t a r a ł e m się w ó w c z a s Potem s z l i ś m y n o c n ą B r a t y s ł a w ą , o d p r o w a d z a l i ś m y k o l e ż a n k i , p r o w o k o w a ć r o z m o w y na t e m a t y polskie, b y o g l ą d a ć m ó j k r a j mieszkające w domu akademickim i m . A . Suworowa; odrobinkę z b o k u , oczyma s ą s i a d ó w . Z takiej p e r s p e k t y w y w i d z i się nie­ w y p i l i ś m y , w i ę c s n u ł e m g ł o ś n e dywagacjo, j a k b y to b y ł o , g d y b y k i e d y rzeczy z d u m i e w a j ą c o , a ż człowiek n i o w i o , czy ś m i a ć s i ę , nasz warszawski a k a d e m i k p r z y u l . L u d w i k a K i c k i e g o n a Pradze ezy z ż y m a ć . TJczucio n i e p o r ó w n y w a l n e z n i c z y m . t a k ż o b y l i m i e n i a Suworowa, ale k t o ś p o w i e d z i a ł m i z u p e ł n i o G d y b y m teraz m ó g ł p o s t a w i ć na stole j a d ł a i n a p i t k i , k t ó r y m i m n i o w c i ą g u t y c h dwudziestu p a r u lat na Słowacji wj'dalbym u c z t ę , nio g o r s z ą od niejednego s ł u s z n i e , ż e b y m b y l cicłio. ugoszczono, g ó r a l s k i e g o wosola. ' l a k o t o , na swój p r y w a t n y u ż y t e k , p r z e s u n ą ł e m o kilkaset k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e g r a n i c ę terenu, gdzio b y ł e m u siebie w domu. Mój przyjaciel W ę g i e r , r ó w n i e ż humanista, z r e s z t ą c z ł o w i e k wybitnie królów węgierskich; Koszyce to koronacyjne Kassa, B a r d i ó w — B a r t fa, a cala S ł o w a c j a — t o dla niogo zwyczajnie g ó r n o W ę g r y . L e ż ą Słowaków t a m w grobach jego bliscy, s t o j ą t a m z a b y t k i — ś w i a d k o w i e jego bardzo wiele na t e m a t W ę g r ó w . Same najgorsze rzeczy. N i e zna­ n a r o d o w y c h d z i e j ó w . Istnienie narodu s ł o w a c k i e g o jest f a k t o m , W c i ą g u tego calogo czasu n a s ł u c h a ł e m się od lazł się, p r z y n a j m n i e j w m o i m t o w a r z y s t w i e , j a k i ś w s p ó ł c z e s n y k t ó r y m ó j w ę g i e r s k i p r z y j a c i e l w zasadzie p r z y j ą ł s ł o w a c k i Szwejk, k t ó r y s t w i e r d z i ł b y pojednawczo: „ n i e m o ś c i , bo cóż m i a ł r o b i ć , ale stara się tej informacji raczej nio każdy Madziar w i n i e n t e m u , że M a d z i a r " ; n a t o m i a s t i owszem, raz po złota m y ś l sapera W o d i c z k i : „krótko m ó w i ą c , M a d z i a r z y to h o ł o t a " . A jeżcłi k t ó r y ś W ę g i e r c z y m ś się w s ł a w i ł , zapewniano do wiado­ rozpowszechniać. raz, w n a j r ó ż n i e j s z y c h w a r i a n t a c h i kontokstach p r z e w i j a ł a się Po 1918, g d y z a w a l i ł y się madziarskio d ą ż e n i a mocarstwowe, a k r ó l e s t w o W ę g i e r z o s t a ł o drastycznie okrojono, t r a c ą c n i e m a l dwie trzecie swego t e r y t o r i u m na rzecz C z e c h o s ł o w a c j i , R u m u n i i , m n i e , żo z p e w n o ś c i ą nie b y ł to W ę g i e r : P e t ó f i m i a ł s ł o w a c k i c h J u g o s ł a w i i , a n a w o t Polski i A u s t r i i , dla n a r o d u r o d z i c ó w , K o s s u t h s ł o w a c k i e nazwisko ( k o ś ń t to w gwarach po- n a s t a ł y bardzo t r u d n e chwile. N a drzwiach m i e s z k a ń p o j a w i ł y się ł u d n i o w o s l o w a c k i c h k a p ł o n — cóż za pole do w s p a n i a ł y c h k o n ­ porcelanowo N i e ! N i g d y ! ) . W czasach stalinowskich wielo z nich w y t ł u e z o n o , — c h o r w a c k i i t d . I n t e r e s u j ą c o , że ludzie, k t ó r z y mnie o t y m prze­ wiele dla b e z p i e c z e ń s t w a pochowano, ale jeszcze n i e k i e d y m o ż n a konywali je z o b a c z y ć . Ł a t w o na t e n t e m a t d o w c i p k o w a ć , p a t r z ą c z b o k u ; (również historycy, etnografowio, literaci) zawszo, tabliczki nietrudno Rusinów, Rumunów, C h o r w a t ó w , S ł o w e ń c ó w , k t ó r z y z g o ł a nie p r a g n ę l i węgierskiej lepiej s ł y s z e ć . P r ó b o w a ł e m opieki i starali się spod niej u w o l n i ć , a skoro i m się to wreszcie ale Słowaków, N e m ! Soha!" ( N i e ! sili glos. Widocznie t o , co m ó w i l i , t a k i m się p o d o b a ł o , że chcieli parę razy d y s k u t o w a ć , racje „Nom! ilekroć rozmowa zeszła na W ę g r ó w , o d r o b i n k ę za bardzo podno­ nawet przedstawić z napisem węgiorskiego c e p t ó w ! ) , H u n y a d y b y ł R u m u n e m , Teleki t o r ó d serbski, Z r i n y i d a w a ł e m s p o k ó j . „ N i o rozumiesz, bo j e s t e ś P o l a k i e m " — m ó w i o n o u d a ł o , p ł a k a l i zo szczęścia. M o ż n a t a k ż e w y k a z a ć (post f a c t u m , m i w t a k i c h p r z y p a d k a c h i ton argument m n i e p r z e k o n y w a ł , bo naturalnie) n i e u c h r o n n o ś ć p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , k t ó r e dopro­ rzeczj-wiśeie nio r o z u m i a ł e m i r z e c z y w i ś c i e jestem P o l a k i e m . w a d z i ł y do u p a d k u h i s t o r y c z n y c h W ę g i o r . Na temat kultury w ę g i e r s k i e j w i e m niewiole, s t y k a ł e m się Co nie zmienia f a k t u , że w wiejskich gospodacli o d Tatr z n i ą w y r y w k o w o , j ę z y k a niestety nie z n a m , w Budaposzeio b y ł e m i p r z e ł ę c z TJżoeką po A d r i a t y k w c i ą ż jeszcze u s ł y s z e ć m o ż n a w ę ­ wszystkiego jedon raz. M i m o to na Słowacji nieustannie gierskie p r z e k l e ń s t w a , a na cmentarzach o d c z y t y w a ć w ę g i e r s k i e rzucały m i się w oczy p r z e r ó ż n e węgiorskio śkuby — w k u l t u r z o ludowej, n a g r o b k i . (Mniej więeej co trzeci W ę g i e r mieszka poza g r a n i c a m i j ę z y k u , sztuce i s t u i n n y c h dziedzinach ż y c i a . G d y b y m więeej p a ń s t w a w ę g i e r s k i e g o ) . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . na p o ł u d ­ w i e d z i a ł o W ę g r z e c h , z p e w n o ś c i ą d o s t r z e g ł b y m t y c h ś l a d ó w bez niowej S ł o w a c j i , m n i e j s z o ś ć w ę g i e r s k a s t a n o w i a b s o l u t n ą w i ę k ­ p o r ó w n a n i a w i ę c e j . Jest to rzecz lutwo w y t l u m a c z a l n a : W ę g r z y s z o ś ć , t a k ż e dzieci s ł o w a c k i o , c h c ą c b a w i ć się z r ó w i e ś n i k a m i , r z ą d z i l i S ł o w a c j ą przez m u s z ą n a u c z y ć się po w ę g i e r s k u . Podobnie jest na t y s i ą c l a t , nie r z ą d z ą dopiero od l a t s i e d e m d z i e s i ę c i u , jasne w i ę c , że na Słowacji wielo k a m i e n i i w i o l u ludzi mówi po węgiersku, choćby nieświadomie Siedmiogrodu, obocnio w granicach znacznych Rumunii. albo F a s c y n u j ą mnio zarówno odruchy Słowaków, k t ó r z y wbrew o c z y w i s t y m f a k t o m w y p i e r a j ą się w ę g i e r s k i c h w p ł y w ó w na s w o j ą t y m b a n a l n y m s p o s t r z o ż e n i c m ze S ł o w a k a m i , r ó w n i o ż (a m o ż o k u l t u r ę i s t a r a j ą się, czasom w ż a ł o s n y s p o s ó b , z a c i e r a ć po nioj przodo ś l a d y , j a k o d r u c h y W ę g r ó w , k t ó r z y w c i ą ż się d z i w i ą , żo S ł o w a c y wszystkim) z humanistami. nawot przestrzeniach i w b r e w w ł a s n y m i n t e n c j o m . O t ó ż nic daj B o ż o podzielić się G d y przed laty, siedząc, w w i n i a r n i z g r u p ą m ł o d y c h b r a t y s ł a w s k i c h e t n o g r a f ó w zwiorzy- d a j ą sobio j a k o ś boz nich r a d ę , a życie po 1918 r o k u toczy się łom się m i m o c h o d e m , żo bardzo m i brakuje z n a j o m o ś c i j ę z y k a dalej i r o d z ą się w c i ą ż nowo pokolenia. Ogromnie to ciekawe dla w ę g i o r s k i o g o , z m r o z i ł e m eało t o w a r z y s t w o . „ A na co ci węgier­ Polaka, bo m o ż e p r z y j r z e ć się k a ż d e m u s k i ? " „ B o człowiek p o w a ż n i o i n t e r e s u j ą c y się S ł o w a c j ą nie m o ż o aberracji z osobna, p o n i e w a ż u nas o b y d w a te g a t u n k i w y s t ę p u j ą nie z n a ć w ę g i o r s k i e g o . " M ó j s ą s i a d r ó w n o c z e ś n i e : j e s t e ś m y „ S ł o w a k a m i " wobec N i e m c ó w i „ W ę g r a ­ lekko p r z y b l a d ł . „Taras, rodzajowi narodowoj s o m ń r ! " (pieprzysz, oślo!) z a w o ł a ł w p a t r i o t y e z n o - a l k o h o l o w y m m i " woboc U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w . N i e trzoba się uniesieniu. A skoro z a p y t a ł e m go n a j u p r z e j m i e j , czy w i e , ile u źródeł do d z i e j ó w S ł o w a c j i pisanych jost po w ę g i e r s k u , d o w o d z i ć z ogniem w o k u , żo na Ś l ą s k u nio m a absolutnie ż a d n y c h 164 I i n t e l i g e n t n y , p a t r z y na te sprawy cokolwiek z innoj s t r o n y . B r a t y s ł a w a t o dla niego Pozsony, miasto odpo­ nas wiele n a c h o d z i ć , a b y spotkać człowieka, k t ó r y będzie �p o z o s t a ł o ś c i k u l t u r y n i e m i e c k i e j . N i o p o w i n n o się r ó w n i o ż u ż y w a ć P a w ł a z Lowoczy, na p r z y k ł a d . O wiolo j o d n a k słów t a k i c h j a k r y n o k albo szuflada, bo to g o r m a n i z m y . Ś w i o t n i o , gdy spojrzy się z b o k u , jost m y ś l e n i e k a t e g o r i a m i n a r o d o w y m i t y l k o j a k m a m to z r o b i ć , skoro od czasu do czasu m u s z ę iść na o p r z y r o d z i e : m a ł o co mnie t a k ś m i e s z y , j a k z w r o t y t y p u „ z ł o t a r y n e k albo zajrzeć do szuflady * G d y o p o w i o d z i a ł o m k i e d y ś w t z w . polska j e s i e ń " , „ p o l s k i k s i ę ż y c " , „ w l o s k i o n i e b o " , „ g e r m a ń s k i o kulturalnym d ę b 3 ' " ( m o g ą t e ż b y ć s ł o w i a ń s k i e albo litewskie), „ c z e s k i o l i p y " , t o w a r z y s t w i o a n e g d o t k ę o p r ó b i e śląskiej o r k i e s t r y zabawniejsze, g ó r n i c z e j ( K o l e d z y ! A e h t u n g ! T r u m p e t y do m u n t ó w ! Z a c z y n a m y , „ r o s y j s k i o b r z o z y " i t d . O f i a r ą tego dziwacznego przyrodniczego ajns, cwaj, d r a j : Jeszczo Polska nie zginyylaa...) u s ł y s z a ł e m , że nacjonalizmu p a d ł y m . i n . t a t r z a ń s k i e s z a r o t k i ; za c z a s ó w gali­ jest to h i s t o r y j k a co p r a w d a zabawna, ale m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a cyjskich zrywano je masowo i przylepiano do k a r t e k z napisem przez w r o g ó w , jest w i ę c szkodliwa i nie n a l e ż y jej p o w t a r z a ć . — „ z polskich g ó r i polskich s k a ł p o l s k i g ó r a l dla nas r w a ł " , a b y Dlaczogo ? — zawolalom n a i w n i e — przecież t a anegdota w y ­ k r z o p i ł y narodowego ducha. Cóż to m u s i a ł b y ć za dochodowy chwala polski p a t r i o t y z m Ś l ą z a k ó w , a w p ł y w niemczyzny interes! na g w a r ę ś l ą s k ą to f a k t bezsporny! N i e b ę d ę o p i s y w a ć , co m i na to odpowiedziano, bo to bardzo smutno. To na zachodzie. A na wschodzie... P r z y k ł a d pierwszy z brzegu: reporterka znanego warszawskiego Po 1918 r o k u , g d y E u r o p a wschodnia z o s t a ł a poszatkowana g ę s t ą siocią granic, s t a n ą ł t r a g i k o m i c z n y p r o b l e m , k t ó r y tygodnika wybraV, się na . L i t w ę . Zawieziono j ą do wzorowego k o ł c h o z u , w k t ó r y m wszystko nęka nas do d z i s i a j : j a k r o z p a r c e l o w a ć m i ę d z y licznych a k ł ó t l i w y c h spadkobierców wspólny majątek Austro-Węgier, kulturę ? Do k t ó r e j n p . z n a r o d o w y c h l i t e r a t u r z a l i c z y ć Franza K a f k ę , praskie­ b y ł o zmechanizowane, a k r o w y o d z n a c z a ł y się r e k o r d o w ą mlecz­ go Ż y d a , p i s z ą c e g o po uiomiecku? A l b o J ó z e f a n o ś c i ą , lecz d z i e n n i k a r k ę z a i n t e r e s o w a ł o przede w s z y s t k i m t o , p r z y k ł a d zagadnienia, k t ó r e g o niepodobna r o z w i ą z a ć , g d y ż jest że absurdalnio przewodniczący nazywał się Billevicius, więc go zaczęła postawione. raczej Stawiano w ó w c z a s wielo kategorycznych Oto podobnych p r z e p y t y w a ć na o k o l i c z n o ś ć , czy nie jest a b y k r e w n y m O l e ń k i zagadnień, B i l l e w i o z ó w n y ? S p o j r z a ł t r o s z k ę spode ł b a i o d p o w i e d z i a ł na sprzecznych, a w s t r a s z l i w y m r e j w a c h u , j a k i w y b u c h n ą ł na stypie wszelki w y p a d e k , że nie. Dalsza rozmowa na t e m a t osiągnięć koł­ po nioboszczeo A u s t r i i i w c i ą ż joszczo t r w a , n i k t j a k o ś nie d o r w a ł chozu j a k o ś n i e z b y t się k l e i ł a . a Rotlia? stwierdzeń wzajemnie się do g ł o s u , b y p o w i e d z i e ć , że k u l t u r a jost niepodzielna, z a ś M y ś l ę , że g d y b y m dzisiaj w y b r a ł się rowerom od Huculszczyz- dzielenie tego co niepodzielne grozi schizofrenią. Czy Slowaoy m a j ą c o p y r i g h t na Janosika? J e ż o l i t a k , to co n y a ż do samych I n f l a n t , n o c u j ą c po s t o d o ł a c h i j e d z ą c po gospo­ (przedo p o c z ą ć z Janosikiem p o l s k i m , czy s k o n f i s k o w a ć ? Czy k r a k o w s k i w s z y s t k i m j ę z y k o w ą ) , u s ł y s z a ł b y m o P o l a k a c ł i w i ę c e j i gorzej, a r t y s t a , k t ó r y m a l o w a ł b o d i a k i na stepie, s t a ł się przez to mala­ dach i chałupach, zachowując maksymalną mimikrę niż n a s ł u c h a ł e m się na Słowacji o W ę g r a c h ; a g d y p i s n ą ł b y m rzem u k r a i ń s k i m ? A jeśli do tego m i a ł c i o t k ę na Polesiu, k t ó r a s ł ó w k i e m , żo Polacy ostatocznio coś tam- dobrego w k o ń c u uczy­ w chwilach uniesienia w o l a ł a „ s z c z o b tebo ł y c h o " ? (Nie. s ł y s z a ł e m , nili, również na tamtych teronach, spotkałbym się zapewne b y k t o ś z a s t a n a w i a ł się n a d t y m , czy Aleksander Giorymski, m a l u j ą c S e k w a n ę , sfrancuzial). z r e a k c j ą w r o d z a j u : taras, somar! M y ś l ę r ó w n i e ż , żo p a t r z y ł b y m na m i j a n ą okolicę, nie m a j ą c Żył w X I X w i e k u na M i ń s z c z y ź n i e o b y w a t e l ziemski, p a n c h w i l i o d p o c z y n k u od'swojej p o l s k o ś c i : wszystko k o j a r z y ł o b y m i W i n c e n t y Marcinkiewicz h e r b u D u n i n . P i s a ł po p o l s k u ( z r e s z t ą się z l o k t u r a m i , k t ó r y m i n a s i ą k ł e m od d z i e c i ń s t w a j a k impregna­ nienadzwyozajnio) i po miejscowomu, m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł tem, b i a ł o r u s k i „ P a n a Tadeusza". P r z e k ł a d t e n , w y d a n y w W i l n i e , n p . z Trylogią., wydarzeniami z -opowieściami historycznymi. L i t w o ! rodzinnymi, z wielkimi Ojczyzno m o j a ! — jak na t ę p i o n y b y ł przez c a r s k ą p o l i c j ę zo s z c z e g ó l n ą z a c i e k ł o ś c i ą , po­ pisał p o l s k i p o o t a o B i a ł o r u s i . Moja r ó w n i e ż , c h o c i a ż n i g d y w ż y c i u n i e w a ż zapisany tam alfabetu używać wielkiej psychicznej ojczyzny, w k t ó r e j t a k mocno t k w i ę , że m i to Postawa narodowa u n i o m o ż l i w i a zwyczajno postrzeganie b u d z ą w i ę k s z y c l i w ą t p l i w o ś c i : p r z e s i e d z i a ł się w w i ę z i e n i u nio b y ł e m . mam intoresować Ukraina, Białoruś, osiągnięciami Litwa — regiony mojej r z e c z y w i s t o ś c i . J a k ż e się kołchozu znad rzeki skoro w i e m że Neris to W i l i j a , a W i l i j a to p r z e c i e ż Neris, „naszych Możo b y ł o b y z u p e ł n i e inaczej, m o ż e w ł a ś n i e okazja popatrzenia obecną rzeczywistość naszych dawnych kresów będą łacińskim Białorusini, i poglądy a kwestia, dopiero się którego rozstrzygała. polityczne Marcinkiewicza nie za rozprowadzanie w ś r ó d c h ł o p ó w ( w ó w c z a s na o g ó l n i e p i ś m i e n n y c h z r e s z t ą ) ulotok w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , pieanych alfabetem ła­ c i ń s k i m , a g i t u j ą c y c h za Powstaniem S t y c z n i o w y m . Marcinkiowicz s t r u m i e n i rodzica, dno m a złociste i niebieskie lica"? na by] alfabetom oczyma b y ł d u s z ą miejscowego ś r o d o w i s k a k u l t u r a l n e g o , p r z y j a ź n i ł się między i n n y m i z Syrokomla i Moniuszką i b y ł t a k i m samym Biało­ ukraińskimi, b'a'oruskimi i litewskimi pozwoliłaby m i dojrzeć rusinem j a k ci d w a j , to znaczy b y ł t a k samo B i a ł o r u s i n e m , j a k rzoezy w ich n o w y m w y m i a r z e , z a s k a k u j ą c y m dla m n i e , a oczy­ K a z i m i e r z Przorwa-Totmajor Podhalaninem, J ó z e f K o r z e n i o w s k i w i s t y m dla s ą s i a d ó w ? Z a ś zostawienie o b u t y c h w i z j i o d s ł o n i ł o b y Hucułem, Adolf Dygasiński Pińczowianinem. Gdyby ktoś zapytał nowe h o r y z o n t y poznawczo. G d y b y t a k p r z y j r z e ć się swojej pol­ pana Marcinkiewicza, k i m się bardziej czujo, B i a l o r u s o m czy skiej duszy nic t y l k o od ś r o d k a , ale r ó w n i o ż z k i l k u punktów P o ł a k i o m , biedak nie p o j ą ł b y sensu takiego p y t a n i a i r o b i ł b y m i n ę z e w n ę t r z n y c h -— cóż b y to b y ł a za niesamowita k w a d r o w i z j a ! jak Z oczywistych w z g l ę d ó w u k r a i ń s k i , b i a ł o r u s k i i l i t e w s k i p u n k t kochasz, m a m u s i ę czy tatusia ? W i n c e n t y D u n i n - M a r c i n k i e w i c z dziocko, napastowane przez g ł u p i o c i o t k i : kogo bardziej widzenia b y ł b y znacznie bardziej w z b o g a c a j ą c y niż czeski; ze zwany jost dzisiaj „ o j c e m l i t e r a t u r y bialoruskioj". Podobnie do w s c h o d n i m i s ą s i a d a m i b y l i ś m y p r z e c i e ż o wiele mocniej zrośnięci l i t e r a t u r y b i a ł o r u s k i e j zaliczany jest przez naszych wschodnich s ą s i a d ó w S y r o k o m l a ; Moniuszko u w a ż a n y jost za k o m p o z y t o r a i bardziej z a l e ź l i ś m y sobio za s k ó r ę . G d y b y t a k z e s t a w i ć stosunek S ł o w a k ó w , S ł o w e ń c ó w , R u m u ­ n ó w , C h o r w a t ó w do w ę g i e r s k i e g o w k ł a d u w ich k u l t u r ę , P o l a k ó w i C z e c h ó w — do niemieckiego w k ł a d u w ich k u l t u r ę , U k r a i ń c ó w , p o l s k o - b i a ł o r u s k i e g o , g d y ż niomalo c z e r p a ł z miejscowego folk­ loru. O t ó ż r ó ż n i c a m i ę d z y obecnym n a r o d o w y m statusem D u n i n - B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w — do polskiogo w k ł a d u w ich k u l t u r ę , -Marcinkiewicza a statusem Przerwy-Tetmajera p o w s t a ł a b y rzocz dla naszej samowiedzy bardzo p o ż y t e c z n a , a dla ich o d m i e n n y m s a m o o k r o ś l e n i u , lecz na t y m , że Podhalanie nie p r z y s z ł y c h p o k o l e ń arcyzabawna, g d y ż m y ś l e n i e o k u l t u r z e w ka­ w y o d r ę b n i l i się w n a r ó d , z a ś B i a ł o r u s i n i t a k . N i k t nie nazwio tegoriach n a r o d o w y c h , obecnie jakże często w naszym kącie nio polega Tetmajera pisarzem p o l s k o - p o d h a l a ń s k i m , natomiast E u r o p y , b ę d z i e zapewno k i e d y ś t r a k t o w a n e z t ą s a m ą ż y c z l i w ą m o ż n a nazwać kompozytorem polsko-białoruskim w y r o z u m i a ł o ś c i ą , z j a k ą m y dzisiaj odnosimy się do muzyki suporna- na Moniuszkę (jośli wpływ bialoruskioj na jego t w ó r c z o ś ć jest u d o w o d n i o n y , nio ukowogo zagadnionia d a w n y c h s t u l e c i : ilo a n i o ł ó w m i e ś c i się na znam się na t y m , ale bardzo m o ż l i w e ) , g d y ż B i a ł o r u s i n i w c i ą g u k o ń c u s z p i l k i ? D a w n a i niedawna historia r z ą d z i r ó w n i e ż naszym X I X w i o k u s t a l i się o d r ę b n y m narodem w nowoczesnym rozumie­ poczuciem h u m o r u i po prostu nio m a m y d o ś ć siły, a m o ż o o d w a g i , n i u tego s ł o w a . by z u ś m i e c h o m p o t r a k t o w a ć s p ó r w k w e s t i i p o ł s k o ś c i - n i o i u i e c kości Wita Stwosza i słowackości-węgierskości jego ucznia, D z i w n e t o widowisko, g d y k t o ś fałszywie postawi p r o b l e m , a i n n i bez c h w i l i zastanowienia p r z y j m u j ą owo b ł ę d n e z a ł o ż e n i e 165 �i s t a r a j ą się j a k n a j m ą d r z o j , j a k najrzotolnioj r o z w i ą z a ć k w e s t i ę z e s p ó l „ M a z o w s z e " ś p i e w a ł „ K u k u l o c z k ę " , a że p o c i ą g n ą ł za s o b ą z n a t u r y swojej n i e r o z w i ą z y w a l n ą i b i e d z ą się s t r a s z l i w i e Jeszcze k o l e g ó w , b y ł a z tego g r o m k a afera). Niwelacja p o d o b n y c h nastro­ dziwniejsze, gdy w i ę k s z a grupa ludzi z o c h o t ą p r z y j m u j e b ł ę d n e j ó w w znacznym s t o p n i u n a s t ą p i ł a , g ł ó w n i e z p r z y c z y n y rewo­ z a ł o ż e n i e dlatego t y l k o , żo d o t y c z y ono ich n a r o d u i odsuwa na l u c j i s p o ł e c z n e j , w y ł a n i a n i a się k o l e j n y c h p o k o l e ń bok logikę, a b y p o p r a w i ć sobie samopoczucie. P r z y g l ą d a ł o m się 0 robotniezo-chlopskim rodowodzie i t d . , alo przocież c z t e r d z i e ś c i z c i e k a w o ś c i ą , a i z l e k k i m rozbawieniem, g d y s ł o w a c c y przyjacielo l a t to z b y t m a ł o , b y k w e s t i ę t ę calkowicio z e p c h n ą ć w p r z e s z ł o ś ć . w bardzo p r y n c y p i a l n y s p o s ó b s t a w i a l i k w e s t i ę , na ile S ł o w a k i e m Dawny b y l L a s z l ó M o d n y a n s z k y , w y b i t n y malarz, p o t o m e k szlacheckiego raz po raz daje o sobie z n a ć . J e s t e ś m y u w a r u n k o w a n i h i s t o r i ą podział r-a n a r o d y „historyczne" i „niohistoryczno" r o d u w ę g i e r s k i o g o znanego od ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r y s p o r ą część 1 nie m a co tego f a k t u i g n o r o w a ć , t y l k o s p o j r z e ć na rzecz z pow- ż y c i a s p ę d z i ł n a r o d z i n n y m Spiszu, m a l u j ą c tamtejszo pojzażo r.ego dystansu — t o znaczy n i e w y p i e r a ć się swoich u c z u ć i o d ­ i t y p y ludowo. Co m n i o przede w s z y s t k i m u b a w i ł o , to zapalczy- r u c h ó w , ale d o d a ć do n i c h z d r o w y r o z s ą d e k i s z c z y p t ę poczucia w o ś ć , k t ó r a d y s k u t a n t o m m y l i ł a się z p a t r i o t y z m e m , oraz oczy­ humoru. w i s t a niekonsekwencja w p o g l ą d a c h : ci sami, k t ó r z y g o t o w i b y l i u z n a ć Mednyanszkiego za p ó ł - S l o w a k a , p o n i e w a ż m i e s z k a ł na Kwest >a „ p s y c h i c z n e j o j c z y z n y " , aczkolwiek t r u d n a do zde­ finiowania, przocież istnieje. M o j ą p s y c h i c z n ą o j c z y z n ą s ą nio Spiszu i b y ł s ł a w n y m a r t y s t ą , norwowo zaprzeczali w ę g i e r s k i m t y l k o tereny, na k t ó r y c h r o z g r y w a się Tryłogia, w p ł y w o m na k u l t u r ę swojogo n a r o d u . Jasne, żo istnienie wiolkiego i wiele i n n y c h ks.in.zek, k t ó r o wo i n n i e w r o s ł y , alo i S ł o w a c j a ; Pan Tadeusz z i o m k a , c h o c i a ż W ę g r a , p o p r a w i a ł o i m samopoczucie, л p o n i e w a ż parę b y l i z niego d u m n i , w i ę c chcieli go j a k o ś o k i e ł z n a ć , d o s t o s o w a ć p a t r z a ł e m na T a t r y z jednej s t r o n y i bardzo p r a g n ą ł e m z o b a c z y ć lat dzieciństwa spędziłem w Bukowinie Tatrzańskiej, do swoich potrzob. Jedne f a k t y z ż y c i a Mednyanszkiego n a d a w a ł y je z drugiej, alo nie b y ł o m i to w ó w c z a s dane. S ł o w a c j a się do tego celu, inne nie. W i ę c t a p r z e r a ż a j ą c a ł a t w o ś ć , z j a k ą dla natychmiast posortowano fakty na przydatno i mnie tajemniczym przedłużeniom Podhala, była romantyczną, nieprzydatne p r z e b o g a t ą k r a u i ą , i s t n i e j ą c ą g ł ó w n i e po t o , a b y nasi w s p a n i a l i i w z a l e ż n o ś c i od tego p ó ź n i e j jo t r a k t o w a n o . T a k oto dzięki Sło­ z b ó j n i c y m i o l i gdzio r a b o w a ć . W s p o m i n a m dzisiaj z u ś m i e c h o m w a k o m z o b a c z y ł e m k o m p l e k s y polskie, alo po raz pierwszy w ż y ­ to naiwno spojrzenie dziocka, ale t o m o ż o d z i ę k i n i o m u u k a z a ł o ciu z dystansu, boz w s p ó ł u c z e s t n i c t w a . się po latach k i l k a t o m ó w s ł o w a c k i e j p r o z y w m o i m p r z e k ł a d z i e . Po m i e s i ą c u w r ó c i ł e m do P o l s k i : t r a f oh ciał, że a k u r a t w sam Historiografia używa S ą d z ę , ż e m a m p r a w o n a z w a ć się przyjacielem S ł o w a k ó w i m i ­ ł o ś n i k i e m ich k u l t u r y , szczerze l u b i ę ich j ę z y k , a przocież ś m i e s z y ś r o d o k s z a l e ń s t w a kopernikowskiego. niekiedy t e r m i n ó w . „Nerudy histo­ m n i e nieustannie, c ó ż na t o p o r a d z ę , g d y bohaterowie kostiumowego, subtelni a r y s t o k r a c i z Pustelni ostrożnością Woroszycki p r z y k ł a d , m ó w i ą do siebie po s ł o w a c k u ; r o b i to na m n i o w r a ż e n i e , zagadnienia j a k g d y b y o r d y n a t M i c h o r o w s k i p r o w a d z i ł p r z y stolo k o n w e r s a c j ę i licznymi zasti z e ż o n i a m i , w swej z n a k o m i t e j k s i ą ż c e Pod berłem Henryk Habsburgów, „ N a r ó d historyczny" to taki, k t ó r y mial żywą i d e ę p a ń s t w o w ą , historyczne prawo publiczne, terytorium, na­ rodowe symbolo — s ł o w e m t a k i , k t ó r y b y ł p o d m i o t e m h i s t o r i i gwarą Parmeńskiej filmu r y c z n o " i ,,niohistorycz.no". O k r e ś l o n i a te stosuje, zo z r o z u m i a ł ą narodowościowe. na podhalańską. Obecne r ó ż n i c e m i ę d z y d a w n y m i n a r o d a m i „historycznymi" a „ n i o h i s t o r y c z n y m i " to f a s c y n u j ą c y t e m a t badawczy, n i e k i e d y p o l i t y c z n e j . N a r ó d „ n i e h i s t o r y c z n y " to n a r ó d bez t r a d y c j i p a ń ­ t r a g i k o m i c z n y , n i o k i e d y p a t e t y c z n y i groteskowy zarazem, zu­ stwowej lub z t r a d y c j ą t a k o d l e g ł ą , żo a ż l e g e n d a r n ą (np. W i e l k i e p e ł n i e n i e t k n i ę t y przez e t a t o w y c h n a u k o w c ó w , mocno d r a ż l i w y rzeczy­ i na ogół n i o c e n z u r a ł n y , c z y l i c o ś dla prawdziwego smakosza. wistej siły p o l i t y c z n e j , n a r ó d boz wykrystalizowanego poczucia D o p r a w d y t r u d n o orzoc, gdzio opracowanie takiego t o m a t u w y ­ t o ż s a m o ś c i , niezdolny do p r ó b sterowania w y d a r z e n i a m i na s w o j ą w o ł a ł o b y ż y w s z e reakcjo — czy p o ś r ó d i n t e l o k t u a l n o j e l i t y naro­ korzyść. du, k t ó r y joszczo sto p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u b y ł w p o r ó w n a n i u Morawy, R u ś Kijowska), Decydując aktualnio się na znaczne nie stanowiący uproszczenie powiedzioć m o ż n a , ż e w naszej części E u r o p y w pierwszoj p o ł o w i e X I X w i o k u do s ą s i a d ó w pariasem, istniał ale proces ten nio z d ą ż y ł joszczo u c u k r o w a ć się w psychice zbio­ wyraźny podział na narody „historyczne" (Niomcy, a teraz ich „ d o ś c i g n ą ł i prześcignął", Polacy, W ę g r z y , Rosjanie) i „ n i o h i s t o r y c z n e " ( S ł o w a c y , R u s i n i , rowej, czy t e ż w narodzie, k t ó r y przed w i o k a m i s t a n o w i ł euro­ S ł o w e ń c y i i n n i ) . F o r m ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y narodem p e j s k ą p o t ę g ę , a obecnie t w o r z y niewielkie p a ń s t w o , z a ś z nio- „historycz­ n y m " a „ n i o h i s t o r y c z n y m " przoz pewion czas stanowili Czesi. M n i e j w i ę c e j od czasu W i o s n y L u d ó w , z r ó ż n y m n a t ę ż e n i e m i w r ó ż n y m tempie, n a r o d y „ n i o h i s t o r y c z n e " p r z e i s t a c z a ł y się w „historyczno". W roku 1918 w i ę k s z o ś ć s p o ś r ó d n i c h dobiła się p a ń s t w o w o ś c i . W y t y c z e n i e n r ę d z y n i m i s p r a w i e d l i w y c h , nie­ carstwowości pozostały mu tylko wspomnienia i ziomkowie z obcym obywatelstwem ? To w s p a n i a ł o , że jestem a k u r a t P o l a k i o m , g d y ż u nas kwestia ta przedstawia się n a j c i c k a w i e j ; s y n d r o m bijącego i bitego, k o m p l e k s y niższości i w y ż s z o ś c i t a k misternie s p l o t ł y się ze s o b ą , p o d w a ż a l n y c h granic, u w z g l ę d n i a j ą c y c h racje gospodarcze, histo­ że t y l k o s t a n ą ć i p o d z i w i a ć . M a m y w s p a n i a ł o t r a d y c j e o b r o n y ryczne i etnograficzne wszystkich zainteresowanych p o l s k o ś e i przed z a b o r c ą i p o c h o d z ą c e z tej samej epoki t r a d y c j e niemożliwo. Terytoria mieszące stanowiły stron b y ł o regułę, kryteria 1 historyczne n a j c z ę ś c i e j stał ." w s p r z e c z n o ś c i z e t n i c z n y m i . dziło Zro­ to liczne k o n f l i k t y , n i e w y g a s ł o w ludzkiej ś w i a d o m o ś c i po zgoła odmienne. P r z y k ł a d pierwszy z brzegu — dzioci z W r z e ś n i , bite za t o , żo uparcie m o d l i ł y się po p o l s k u ; a iluż o b y w a t e l i najjaśniejszej Rzeczypospolitej było bitych za t o , że m o d l i l i s ę n i l , po polsku? Dzieci r ó w n i e ż . . . dziś dzioii. Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j p a ń s t w a E u r o p y ś r o d k o w e j i p o ł u d ­ W X I X w i e k u Polacy stanowili n a r ó d w y z y s k u j ą c y i w y z y s k i ­ niowo-wschodniej, k t ó r y c h wzajemne stosunki jeszcze przed k i l ­ w a n y j e d n o c z e ś n i e Co w i ę c e j , oba to aspekty znakomicie w s p ó ł ­ k o m a l a t y pchli! b y ł y spraw spornych, b u d z ą c y c h silne emocjo, i s t n i a ł y w zbiorowej m o n t a l n o ś c i i n i k o g o to nio d z i w i ł o . F a k t , z o s t a ł y zintegrowano j e d n y m systemem społeczno-politycznym i gospodarczym. P o c i ą g n ę ł o t o za s o b ą k o n i e c z n o ś ć unifikacji żo p o l s k o ś ć b y ł a m i a ż d ż o n a , a nie d a ł a się z m i a ż d ż y ć , bo w jej obronie zdobywaliśmy s i ę na największe ofiary, znany jest ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j n a r o d ó w o o d m i e n n y c h , c z ę s t o sprzecz­ każdemu. n y c h t r a d y c j a c h , m a j ą c y c h wobec siebie wciąż, n i e w y g a s ł o pre­ dziedziny — m i a n o w i c i e , ż e Polacy woboe U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u ­ tensje. Zabrano się do tego z w i e l k ą e n e r g i ą , o b i e c u j ą c Pozostaje do stwiordzonia d r u g i fakt z tej samej sobie s i n ó w i L i t w i n ó w b y l i narodem w y z y s k u j ą c y m . Niepodobna w y ­ z b y t wiele w z b y t k r ó t k i m czasie. ( N p . W ę g r o m u s i ł o w a n o prze­ m i e n i ć t u t a j w s z y s t k i c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r u d n o jest n a m b u d o w a ć ś w i a d o m o ś ć , głosząc w ś w i ą t e k i p i ą t e k , żo ich k u l t u r a p r z y j ą ć ten f a k t do w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i m i tego konsekwencja­ b y ł a b y n i c z y m boz w p ł y w ó w s ł o w i a ń s k i c h . I r r a c j o n a l n e n a c i s k i m i , ale jedno w y d a j e się p e w n o : d o p ó k i się z t ą k w e s t i ą psychicznie wywołują irracjonalne reakcje, i tak m ó j węgierski przyjaciel j a k o sztubak demonstracyjnie w y s z e d ł z k i n a , g d y na ekranio 1 inteligentów nie u p o r a m y , s ł o w a „ L i t w o ! Ojczyzno m o j a ! " , wypowiadane w obecnych w a r u n k a c h , b ę d ą b r z m i e ć o d r o b i n ę dziwnie. �