https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e80bbc7c3ce805a6ea62fb8ffd690525.pdf 3cf4aedbee0ad3759409ec768b1d6612 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3014 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultura". Szkic antymetodologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.151-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ROZUMIENIE KATEGORII „KULTURA" SZKIC ANTYMETODOLOGICZNY N a j o g ó l n i e j rzocz u j m u j ą c w e d ł u g pozytywistycznego para­ d y g m a t u n a u k i : obdarzony a u t o n o m i ą p o zn a w с zą — R o f o r u j ą c wizję poznania w aktualnej refleksji metanaukowoj o d w o ł a m się do klasycznogo j u ż dziola T.S. K u h n a rewolucji badacz, p o s ł u g u j ą c się n s u k n w ą poprzedza j u ż p r z y j ę c i e czegoś w rodzaju p a r a d y g m a t u " . Para­ m o t o d ą. k t ó r a stanowi naukowych, Struktura t z n . n i e z a l e ż n y od swojej s y t u a c j i biograficznej w świoeio - — w k t ó r y m autor piszo, żo „ s a m ą p e r c e p c j ę 8 rejestruje d y g m a t — w znaczeniu opistemologiozirym — c z y l i s t r u k t u r a l i - ,,nagie" —• a więc oczywiste, c a ł k o w i c i e wiarygodno i nie obcią­ z u j ą c y zdarzenia wzorzec, jest w stosunku do obsorwacji u p r z e d n i ucielośnienio ,,naturalnoj" racjonalności żone interpretacją — f a k t y o d k r y c i a ludzkiej, oraz d r o g ą i n d u k c j i dochodzi do p r a w . U z y s k i w a n a w ton s p o s ó b wiedza n a u k o w a jest racjonalna, w p o l n i o b i e k t y w n a i uniwersalna, c z y l i bez­ dzisiejszej jedynie kakofonię dźwięków i b a r w g d y b y nie ten swoisty „ f i l t r i n t e l e k t u a l n y " , k t ó r y czyni o b s e r w a c j ę z r o z u m i a ł ą , s e n s o w n ą . K a ż d e p o s t r z o ż e n i e s k ł a d a się wice z nierozerwalnie sprzecznie p r a w d z i w a . W i o k r e ś l a s p o s ó b percepcji zjawisk. Ж r u m i e ń d o ś w i a d c z o n i a sta­ nowiłby nauce p o d w a ż o n o k o n c e p c j ę a u t o n o m i i poz­ empi- Percepcja nie jest o d b i o r o m „ c z y s t y c h " d a n y c h e m p i r y c z n y c h , pretensje lecz k o n s t r u o w a n i o m f a k t u . Dlatego t e ż „ u c z o n y nie r o z p o r z ą d z a nawczej p o d m i o t u , zanegoWii.no stanowisko radykalnego r y z m u oraz — w konsekwencji — zakwestionowano z w i ą z a n y c h ze s o b ą e l e m e n t ó w : d o ś w i a d c z a l n e g o i teoretycznego. n a u k i do dostarczania wiedzy absolutnej, b o z w z g ł ę d n i e p r a w d z i - jodnoznacznio woj i c a ł k o w i c i e pewnej, o r z e c z y w i s t o ś c i i jej p r a w a c ł i . Zdecydo­ t o w a ć " . T y m s a m y m u p a d a j ą tezy t r a d y c y j n e j filozofii n a u k i ustalonymi faktami, któro mógłby reintorpro- w a ł y o t y m t r z y — j a k s ą d z ę — zasadnicze e l e m e n t y : o „nagich faktach", „ c z y s t y m doświadczeniu", „języku proto­ 1 o d k r y c i a d o t y c z ą c e ludzkiej percepcji; k o l a r n y m " i t d . , a potwierdza się p o g l ą d Poppora o n i e m o ż n o ś c i 9 wydzielenia t e r m i n ó w obserwacyjnych i teoretycznych. W świotlo 2 w n i o s k i z metanaukowoj refleksji, a w t y m : — k r y t y k a noopozytywistycznoj w i z j i n a u k i , przedstawionej — k r y t y c z n a rointerpretacja danych h i s t o r i i n a u k i ; okazuje się f a ł s z y w ą a n t y t e z ą , g d y ż ż a d o n badacz nie jest w stanie 3 w y n i k a j ą c a m . i n . z o s i ą g n i ę ć n a u k e t n o ł o g i c z n y c h —. r e l a t y ­ wizacja m o ż l i w o ś c i poznawczych c z ł o w i e k a (również reprezen­ t a n t ó w nauki). Fundamentalna charakter — tooria" teorii. S p o ś r ó d filozofów n a u k i najdalej i d ą c e konsekwonoje z tego twierdzenia, w y c i ą g n ą ł t w ó r c a koncepcji p l u r a l i z m u epistemologicznego oraz anarchizmu metodologicznego —• P . K . 10 teza Gostaltpsychologie g ł o s z ą c a , iż m y ś l c n i o postaciowy „empiria F o y e r a b e n d . N a w i ą z u j ą c do h i p o t e t y z m u Poppora i r o z w i j a j ą c t o w a ł y n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i obecnej doby. ma antynomia p r z e d s t a w i ć f a k t ó w w o l n y c h od balastu ostatniego O m ó w i ę p o k r ó t c o owo t r z y g r u p y c z y n n i k ó w , k t ó r o u k s z t a ł ­ gnoseologii, o z n a c z a ł a , żo l u d z k a poreopcja polega na odbieraniu oddzielnych w r a ż e ń s k ł a d a j ą c y c h nie się na pewne jego idee, p o d j ą ł on połomikę z popporowską o d k r y ć n a u k o w y c h " . Foyerabend „logiką poddał druzgocącej krytyce p o g l ą d y Poppera na t o m a t istnienia s t a ł y c h n o r m „ r a c j o n a l n e g o p o s t r z o ż e n i o , lecz na uchwycenie postaci zjawisk, g d y ż „ p o z n a ­ krytycyzmu", j e m y zjawiska o t y l e t y l k o , o ile u c h w y c i l i ś m y ich p o s t a ć ; inaczej nauki określających oraz z a p e w n i a j ą c y c h progresywny charakter ciągłość wiedzy z rozwoju poszczególnych p o z o s t a j ą dla nas c h a o s e m ' . Byle to holistyczne ujęcie ludzkiego e t a p ó w . W oparciu o w n i k l i w ą a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą k o l e j n y c h poznania, opozycyjne wobec t r a d y c j i asocjacjonistycznej wielkich 1 w psy­ teorii fizycznych Foycrahend n i o p o r o w ii у w a 1 n e zawszo jost nierozerwalnie z w i ą z a n a z i n t o r p r e t a e j ą , z n a c z e ń w y k o r z y s t y w a n y c h przez nie p o j ę ć ; ponieważ zo stwierdził, chologii. S t ą d p o z o s t a w a ł j u ż t y l k o k r o k do p o g l ą d u , że percepcja względu na „ w r a ż e n i a z m y s ł o w o budowane s ą przez system n e r w o w y w t a k i odpowiednich t w i e r d z e ń s p o s ó b , żo automatycznie p o j ę ć : wreszcie n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć c a ł y c h z a w i e r a j ą w sobie i n t e r p r o t a e j ę tego, 2 co jost widziane, s ł y s z a n e czy o d c z u w a n o " . Nowoczesna sformułowanych iż s ą one niowspólmiornośe niewspółmierność przy pomocy takich teorii, k t ó r y c h twior- psy­ dzenia te s ą s k ł a d n i k a m i . T a k i e n i e w s p ó ł m i e r n e teorie s ą e m p i - chologia u w z g l ę d n i ł a t y m samym c z y n n ą rolę c z ł o w i e k a w procesie piryeznio n i e p o r ó w n y w a l n e ze s o b ą , w konsekwencji czego nie poznania w y k a z u j ą c , iż „ n i e jest b i e r n y m o d b i o r c ą b o d ź c ó w p ł y ­ można n ą c y c h ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ale w zupolnie k o n k r e t n y m sensie konkurencyjnymi zastosować eksperymontów rozstrzygających alternatywnio wykorzystane m . i n . przez m e t o d o l o g ó w . W . W h e w e l l , w w y d a n e j n a u k i j a k o stopniowego i systematycznego p o s t ę p u , w 1940 r o k u pracy Philosophy tycznego p r z y b l i ż a n i a się do P r a w d y . R ó w n i e ż i n n i w s p ó ł c z e ś n i Science, powątpiewał teorii wyklucza daną dziedzinę of Inductive Niewspółmierność pomiędzy ujmującymi t w o r z y on swój ś w i a t " . O d k r y c i a p s y c h o l o g ó w z o s t a ł y r y c h ł o 3 zjawisk. teoriami, model asympto­ 1 1 w istnienie t z w . nagich f a k t ó w w nauce, a K . R . Popper w p r o s t filozofowie n a u k i — K u l m , Lakatos, T o u l m i n , P o l a n y i — o d ­ z a n e g o w a ł m o ż l i w o ś ć j ę z y k a czysto obserwacyjnego w o ł u j ą c się do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w z joj h i s t o r i i 4 iż „zdania protokolarne" wszelka obserwacja krytyka (Neurath) są stwiordzając, konwencjonalne; 5 z a l e ż n a jest o d t e o r i i . Nawiasem empirystyoznoj koncepcji w i e d z y naukowej że mówiąc — wodlo k t ó r e j u m y s ł teoretyczny obcuje b e z p o ś r e d n i o ze z n i e w a l a j ą c y m i żo w b r e w dotychczasowym mniemaniom, nie wykazali, istnieją jakioś c z y n n i k i metodologiczne, k t ó r e g w a r a n t o w a ł y b y o d k r y c i e w a ż ­ nych praw, sformułowanie przełomowych teorii i t p . J e ż e l i zgodzimy się z p o g l ą d o m , iż twórczość, n a u k o w a jest go f a k t a m i — s t a n o w i ł a n o v u m w refleksji n a u k o w e j , lecz na „nioustannym gruncie filozofii n o w o ś c i ą nie b y ł a . N a wszystko co poprzodnicy uznali za najlepsze i najpownii jszo —. po t o , b y charakter założeń tooretyczuycli zwracał przonikający już bowiem uwagę K a n t , j a k r ó w n i e ż p ó ź n i e j s i zwolennicy kantowskiogo k o n s t r u k ­ tywizmu. 6 poddawaniem w wątpliwość togo wszystkiego, samemu dojść do w ł a s n y c h i o c z y w i ś c i e lepszych (wo wdasnym 1 2 przekonaniu), pewniejszych p r a w d n a u k o w y c h " , to wówczas T a k ż o i n n i m y ś l i c i e l e z p r z e ł o m u X I X i X X stulecia m e t o d y naukowe b ę d ą c e ś w i a d o m y m w y p o s a ż e n i o m d z i a ł a l n o ś c i ' W h i t e h o a d , James, D o w e y , Bergson, Husserl), w p e w n y m sensie naukowej s p r a w i ł y b y , żo w b a d a n y c h zjawiskach d o s t r z e g a ł o b y '.aprzeczali i s t n i e n i u „ n a g i c h " f a k t ó w w s k a z u j ą c , że f a k t y siadają zawsze w e w n ę t r z n y i z e w n ę t r z n y h o r y z o n t jyjny. 7 po­ interpreta- się t y l k o t o , co daje się u j ą ć z p o m o c ą t y c h m e t o d ; reszta po­ zostawałaby w cieniu i zamiast p o w i e l a ł o b y się j e d y n i e ustalenia odkrywania nowych prawd, p o p r z e d n i k ó w . Wskazuje to 152 �na w e w n ę t r z n ą antynomiczność nowożytnego pojęcia metody n a u k o w e j : jeżoli z z a ł o ż e n i a jest ona b o w i e m sposobem na u z y s k i ­ t a k ą też n a l e ż y u z n a ć „ k u l t u r ę " — j e d n ą z c e n t r a l n y c h k a t e g o r i i dyscyplin humanistycznych. wanie w i e d z y n i e p o d w a ż a l n e j , t o nie m o ż o j e d n o c z e ś n i e u m o ż l i ­ Bogata i doskonale znana l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u zwalnia m n e w i a ć eksploracji o b s z a r ó w dotychczas niezbadanych i z a p e w n i a ć z o b o w i ą z k u u d o w a d n i a n i a , że p o j ę c i e „ k u l t u r a " b y ł o — histo­ ich w y j a ś n i e n i e . W y m ó g ł ą c z n e g o s p e ł n i e n i a t y c h d w ó c h , w g r u n ­ r y c z n i e rzecz r o z p a t r u j ą c —• w y k o r z y s t y w a n o c z ę s t o j a k o n a r z ę ­ cie rzeczy sprzecznych p o s t u l a t ó w , m o ż n a p o r ó w n a ć z ż ą d a n i e m dzie e t n o c e n t r y z m u . W y k a z a ł a a b y c h o d z ą c ciągle po jednej i w c i ą ż tej samej ścieżce, d o c i e r a ć do k o w s k a w s w y c h pracach miejsc z u p e ł n i e n o w y c h i nieznanych. N i e c a ł k i e m bezzasadnie Profesor n a p i s a ł w i ę c P. Medewar, iż ,,nie istniejo nic takiego, j a k metoda n i a " , w e d ł u g k t ó r e g o „ k u l t u r a jest to w z g l ę d n i e n a u k o w a . N i e m a ż a d n e j procedury f o r m a l n e j , ż a d n e g o ustalonego c a ł o ś ć o b e j m u j ą c a zachowania l u d z i p r z o b i e g a j ą c o w o d l u g w s p ó l ­ z b i o r u r e g u ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r y c h m o ż n a b y r o z w i ą z y w a ć n y c h dla z b i o r o w o ś c i spolecznoj w z o r ó w w y k s z t a ł c o n y c h i p r z y ­ nowe p r o b l e m y l u b k t ó r o m o g ł y b y z a p e w n i ć p o p r a w n ą interpre­ K ł o s k o w s k a jest a u t o r k ą 2 0 M e t o d a p o j ę t a j a k o g o t o w y i uniworsalny wzorzec do n a ś l a ­ dowania jest b y ć m o ż e odpowiednia dla „ s t r a ż n i k ó w p r a w d y " , lecz na pewno nie jest do p r z y j ę c i a dla „ ś w i a d k ó w p r a w d y " — 1 4 naukowców . A. Kłos19 tomu zagadnioniu . „antropologicznego określe­ zintegrowana swajanych w t o k u i n t e r a k c j i oraz z a w i e r a j ą c a w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 13 tację danych w nowych dziedzinach" . to d o b i t n i e c h o ć b y poświęconych Sądzi ona, że n a j i s t o t n i e j s z ą właściwością tak zdefiniowanego p o j ę c i a k u l t u r y jost jego uniworsalistyczny cha­ rakter. Przy c z y m przez określenie „uniwersalizm" rozumie a u t o r k a c e c h ę p r z e c i w s t a w n ą stanowisku w a r t o ś c i u j ą c e m u c z y l i 2 1 oceniającemu . Stanowisko Kloskowskiej posłuży m i jedynie za pretekst do egzemplifikacji tezy, żo u źródol nawot najbardziej N i e m n i e j k a ż d o badanie w y m a g a p r z y j ę c i a j a k i e g o ś p u n k t u widzenia, t e o r i i p o z w a l a j ą c e j o d r ó ż n i ć t o , co w e d ł u g o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w jest i s t o t n e , od togo, co nio m a istotnego znaczenia. Trzeba j e d n a k ż e p a m i ę t a ć , iż na. w y b ó r t e o r i i k s z t a ł t u j ą c e j apcrc e p c j ę w p ł y w a j ą nie t y l k o c z y n n i k i racjonalne (metodologiczne), lecz r ó w n i o ż pozaracjonalne: fizyczne, biologiczne, l i n g w i s t y c z n e , historyczne, s p o ł e c z n e , k u l t u r o w e . . . K a ż d a teoria osadzona jost w warstwie sub teoretycznej, s t a n o w i ą c e j j e j 1 5 „infrastrukturę" . sejontystycznie b r z m i ą c y c h doklaracji t k w i ą akcoptowano c h o ć niouświadamiane wartości. „ A n t r o p o l o g i c z n e o k r e ś l e n i e " n a l e ż y do d o m i n u j ą c e g o w socjo­ logii oraz i n n y c h naukach h u m a n i s t y c z n y c h t y p u definicji k u l ­ t u r y , p o d k r e ś l a j ą c y c h j e j s p o ł e c z n y charakter. Szczególnie do- b i t n i o a k c e n t o w a ł to S. Czarnowski p i s z ą c m . i n . : „ K u l t u r a jest d o b r o m z b i o r o w y m i z b i o r o w y m d o r o b k i e m , owocem t w ó r c z e g o i p r z e t w ó r c z e g o w y s i ł k u nieliczonych p o k o ­ Stwierdzenie istnienia swoistej „ o p t y k i k u l t u r o w e j " nio jest l e ń " . K u l t u r a to „całokształt zobiektywizowanych elementów w naukach etnologicznych o c z y w i ś c i e n i c z y m n o w y m . E . Sapir d o r o b k u spolecznogo..." ; „ W s z y s t k o w c z ł o w i e k u m a p o c z ą t e k j u ż p o n a d p ó l w i o k u t e m u z w r ó c i ł u w a g ę , iż j ę z y k w n o s i w cha­ s p o ł e c z n y i s p o ł e c z n i e jest o k r e ś l o n e , poza t y m j o d y n i e , co w y n i k a r a k t e r y s t y k ę r z e c z y w i s t o ś c i powne t r e ś c i teoretyczne, nio w y s t ę ­ b e z p o ś r e d n i o z jego u s t r o j u p s y c h o f i z y c z n e g o " ; pujące w danych doświadczalnych-. Pisał on m . i n . : „widzimy, ś r o d o w i s k i e m , w k t ó r y m ludzie s ą , rzec m o ż n a , zatopioni i k a ż d y s ł y s z y m y i w ogóle d o ś w i a d c z a m y t a k j a k d o ś w i a d c z a m y , w d u ż e j m i ę d z y n i m i stosunek o k r e ś l o n y jest przoz k u l t u r ę danej zbio­ mierze dlatego, że zwyczaje j ę z y k o w e naszej s p o ł e c z n o ś c i prefe­ rowości" ; 16 r u j ą pewne w y b o r y i n t e r p r e t a c y j n e " . 23 24 2 5 k u l t u r a jost i n d y w i d u a l n a t w ó r c z o ś ć jest s p o ł e c z n i e u w a r u n ­ 2 6 k o w a n a i przebiega w społocznio u s t a l o n y c h f o r m a c h " . U w i k ł a n i e badacza w k u l t u r z e nio ogranicza się z r e s z t ą jedynie do z a l e ż n o ś c i o d s t r u k t u r j ę z y k o w y c h , 2 2 albowiem w procesie P r z y j ę c i e metodologicznej zasady, wedle k t ó r e j k u l t u r a to ponadorganiczna i ponadindyw idualna c a ł o ś ć , jest ściśle skore­ socjalizacji otoczenie w p a j a k a ż d e m u c z ł o n k o w i s p o ł o c z o ń s t w a — lowane poprzez t y s i ą c e ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h b o d ź c ó w — z ł o ż o n y s z ą c e j , że podstawowe n o r m y i d y r e k t y w y m e t o d Jogiczne s ą system kryteriów dotyczących wyboru oraz oceny z akceptacją tezy n a t u r a l i z m u metodologicznego gło­ wartości, w s p ó l n e dla n a u k p r z y r o d n i c z y c h oraz d y s c y p l i n s p o ł e c z n o - h u - m o t y w a c j i , c e n t r ó w z a i n t e r e s o w a ń i t d . , k t ó r e trzoba u z n a ć za manistycznych. K u l t u r a w t y m ujęciu — n a z w ę j ą socjokulturą nieusuwalne d e t e r m i n a t y — to b y t ( l u b proces) sui generis, w k t ó r y m z a c h o d z ą systema­ poznania. J a k o się r z e k ł o o d k r y c i a te p o d w a ż y ł y koncepcjo a u t o n o m i i poznawczej podmiotu, uzasadniającoj uzyskiwanie wiodzy tyczne prawidłowości; obdarzony 27 w p e ł n i o b i e k t y w n e j , w a ż n e j zawsze i w s z ę d z i e , n i e z a l e ż n i o o d jednostek . jego u s y t u o w a n i a m . i n . w świecio k u l t u r y . -humaiiistycznych z socjokulturą P o s t a w i ł o to p o d znakiom z a p y t a n i a „ w y r ó ż n i o n y pod t y m w z g l ę d e m charakter n a u k i j a k o s z c z e g ó l n e g o rodzaju w i o d z y i szczególnej drogi do­ prawami U t o ż s a m i a n i e przedmiotu b a d a ń nauk dywidualizmem oraz społeczno- ł ą c z y się z r e g u ł y z a n t y i n - metodologicznym, dokonania eksplanacyjnej mości społocznej 1 7 chodzenia do p r a w d y " . własnymi f u n k c j o n u j ą c y n i e z a l e ż n i e od z a m i a r ó w czy w o l i p o s z c z e g ó l n y c h który przeczy możliwości r e d u k c j i zjawisk z zakresu do zjawisk z zakresu świado­ świadomości indywi­ 2 8 Obecnie k s z t a ł t u j e się n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i : eksplikowanie — c z ę s t o g ł ę b o k o u k r y t y c h założeń dotyczących n a u k i samej, człowieka, i nieuświadomionych społeczeństwa, świata k t ó r e d e c y d u j ą o akceptacji o k r e ś l o n o g o — oraz dualnej . Podstawowymi n a r z ę d z i a m i analizy tak pojmowanej sfery socjokultury s ą takie pojęcia j a k : wzór, norma, model, struktura, ideału system i t p . Celem i c h jest ujęcie t y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o ­ n a u k i , w y b o r z e teorii n a u k o w y c h czy stanowisk poznawczych, w y c h , k t ó r e c e c h u j ą się w y s o k i m stopniem r n w a r i a n t n o ś c i , sys- jest dzisiaj o b o w i ą z k i e m n a u k o w c ó w . temowości, powtarzalności, 1 8 O c z y w i ś c i e nio j e s t e ś m y w stanie u j a w n i ć i p o d d a ć k r y t y c e t r w a ł o ś c i . . . Stwarza to możliwość zastosowania m e t o d i l o ś c i o w y c h , n a d z i e j ę m a t e m a t y z a c j i , reali­ w s z y s t k i c h z a ł o ż e ń naszej w i e d z y , ale dociekania n a d u w a r u n ­ z a c j ę p o s t u l a t u ścisłości i t p . , a w i ę c spełnionio w a r u n k ó w n a u k o ­ k o w a n i a m i poznania p o w i n n y d o p r o w a d z i ć do o s i ą g n i ę c i a ele­ w o ś c i rozumianej j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i e nomotetyczne. m e n t u r e l a t y w i z m u wobec w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . wzięcie I chyba więcej o s i ą g n ą ć nie m o ż e m y , g d y ż nasza interpretacja nic świata zawsze b ę d z i e l u d z k a , a n t r o p o m o r f i c z n a i m i t y c z n a . P r ó b y dezantropomorfizacji nauki przypominają wysiłki barona Mun- nomotetyczne czyli nie opisywanio Przedsię­ osobliwości locz formułowanie praw. Nomologiczny ideał Hempla-Poppera) wyjaśniania naukowego (tzw. z a k ł a d a , ż e wiedza n a u k o w a p o w i n n a model mieć chausena, c i ą g n ą c e g o się za w ł a s n y harcap, a b y w y d o s t a ć się charakter o g ó l n y . Jeden z a p o l o g e t ó w t a k i e j w i z j i n a u k i n a z t r z ę s a w i s k a . Istnienie n i e m o ż l i w e g o do w y e l i m i n o w a n i a oraz gruncie zrelatywizowanego k o n i e c z n o ś c i dokonania opisu k u l t u r y j a k i e j k o l w i e k g r u p y spo­ do otoczenia przyrodniczego i społeczno- 2 9 etnologii napisał kiedyś, żo badacz „stojący wobec -kulturowego w s p ó ł c z y m i i k a humanistycznego, jest w a ż n ą c e c h ą łecznej charakterystyczną istotne od d r u g o r z ę d n e g o , b y n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć p a r o m a kres­ wszelkiego poznania. Oznacza t o m . i n . , ż e podobny jest karykaturzyście muszącemu oddzielić kategorie poznania humanistycznego s ą z k o n i e c z n o ś c i r e l a t y w n e kami i w a r t o ś c i u j ą c e , a nie sensu s t r i c t o uniwersalistyczne i „ c z y s t o " Dlatego też p o s t a w ę t a k ą o k r e ś l i ł e m m i a n e m „ e t n o l o g a - k a r y k a - opisowe. W dalszej części a r t y k u ł u b ę d ę c h c i a ł w y k a z a ć , iż za t u r z y s t y " . N a c z y m polega specyfika tej p o s t a w y ? P o s ł u g u j ą o 152 t o , co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze" 3 0 �się w i z u a l n ą m e t a f o r y k ą m o ż n a o d p o w i o d z i o ć , żo na oryginalnej czorpania o p t y c e : „ o t n o l o g - k a r y k a t u r z y s t a " z w y k ł p a t r z o ć na k u l t u r ę — model w y j a ś n i a n i a nomologicznego nie s p e ł n i a ł b y wszolkich okoliczności wyjaśnianego stanu j a k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń — z daleka. Ostatecznym rzoczy, nakładanych zadaniem n a ń w a r u n k ó w , g d y ż p r a w a z definicji s ą t w i e r d z e n i a m i d o t y c z ą ­ h o ł d u j ą c e g o t a k i e j w i z j i n a u k i etnologa, jost poznanie i o s ą d z e n i e c y m i w l a ś n i o klasy z d a r z e ń . N a o g r a n i c z o n o ś ć naturalistycznogo c z ł o w i o k a z t a k o d l e g ł e g o p u n k t u widzenia, k t ó r y i d e a ł u w i e d z y n a u k o w . ' j , u p a t r u j ą c e g o w d ą ż e n i u do o d k r y w a n i a pozwalałby u e z y n i ć t o w o d e r w a n i u o d cech u z n a n y c h t u za p r z y p a d k o w o , 3 1 a u z a l e ż n i o n y c h od o k r e ś l o n e j „ o p t y k i k u l t u r o w e j " . Abstra­ 3 7 l u b konstruowania p r a w cel swego poznania — z w r a c a ł j u ż u w a g ę m . i n . Hegol w s k a k u j ą c , że pojęcie p r a w a zawiera wewnętrzną h u j ą c j u ż o d tego, ż e realizacja takiego zadania z p e w n y c h za­ s p r z o c z n o ś ć : nio m o ż e w y r a ż a ć j e d n o c z e ś n i o powszochnoj sadniczych w z g l ę d ó w , o k t ó r y c h w c z e ś n i e j b y ł a m o w a , jost co n o ś c i i r ó ż n o r o d n e j k o n k r e t n o ś c i ; z y s k u j ą c na o g ó l n o ś c i , t r a c i na najmniej w ą t p l i w a , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż t a k i e widzonio przed­ konkretności . m i o t u b a d a ń nie o b y w a się bez p o w n y c h k o s z t ó w . Patrzenie w y ł ą c z n i e z d u ż o g o dystansu powodujo n i o m o ż n o ś e d o s t r z o ż o n i a ogól­ 3 8 Postawa b a d a j ą c e g o w y ł ą c z n i e s o c j o k u l t u r ę „etnologa-kary­ k a t u r z y s t y " jest s z c z o g ó l n y m p r z y p a d k i e m t r w a j ą c y c h od d w u ­ coch i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r e n a d a j ą obrazowi b a r w y . A l b o w i e m dziestu p i ę c i u w i e k ó w d ą ż e ń do zdobycia w i o d z y niekwestiono­ „ k r a j o b r a z b a r w n y z bliska staje się szary na horyzoncie. L u d z i e , w a n e j , pewnej i doskonalej o r z e c z y w i s t o ś c i i j o j p r a w a c h . Staro­ 3 2 ż y t n y idoał epistome — w i o d z y z a w i e r a j ą c e j twierdzenia pewno D ą ż o n i e za w s z e l k ą c e n ę do ścisłości, p o w a o ś c i , o b i e k t y w i z m u o p r a w d a c h koniecznych i o g ó l n y c h , k t ó r e u m o ż l i w i a ł y b y doduk- i t p . powoduje, ż e poznanie stajo się n a z b y t abstrakcyjne i sche­ cyjne wyprowadzonio n o w y c h t w i o r d z o ń matyczne. badań, czy i s t o t ę rzeczy — o d n o w i o n y w n o w o ż y t n y m ideale wiedzy k t ó r e g o zachowanie jest z koloi najistotniejszym celem „ o t n o - n a u k o w e j , zakwestionowany z o s t a ł przoz o d k r y c i a samoj n a u k i . grafów-portrecistów''. P o d a m dwa p r z y k ł a d y z dy.so3'plin otoczonych a u r ą szczególnej na k t ó r y c h p a t r z y się z daleka, s t a j ą się szarym Traci ó w i n t y m n y tłumom". k o n t a k t z przedmiotom O d w o ł u j ą c się do znanej m o t a f o r y Lovi-Straussa, o k r e ś l a j ą c e j etnologię mianem astronomii nauk spoloczao-humanistyeznyoh 33 tłumaczących doskonałości. W fizyce w s p ó ł c z e s n e j d a w n y , d e t e r m i n i s t y c z n y obraz przo- m o ż n a rzec, iż ludzie ż y j ą nie t y l k o na planocio Ziemi łożącej biogu w s z y s t k i c h zjawisk, z o s t a ł z a s t ą p i o n y obrazom w lecz ministycznym. pod powności; prawa Układzie Słonecznym pośród i n n y c h ciał niebieskich, t a k ż e na p e w n y m j e j s k r a w k u z n a j d u j ą c y m się r ó w n i e ż naturę Pojęcio prawdopodobieństwa mająco charaktor niedetor- wyparło absolutny i pojęcie nieodwołalny c h m u r a m i . C h o ć b y z tej p r z y c z y n y t r u d n o się z g o d z i ć z p o g l ą d o m , z o s t a ł y z a s t ą p i o n o przez p r a w i d ł o w o ś c i żo j e d y n i e wiedza „ a s t r o n o m i c z n a " jost dla c z ł o w i e k a t y c z n y m i t d . T y m sposobom n a u k i przyrodnicze u t r a c i ł y n i m b intoro- 39 o charakterze statys­ s u j ą c a ; zapewne nie m n i e j w a ż k i e p o w o d y m a o n do tego, a b y doskonałości. z a j m o w a ć się z j a w i s k a m i „ m e t e o r o l o g i c z n y m i " . o g r a n i c z e ń m e t o d y dedukcyjnej u d o w a d n i a j ą c , żo w bogatszych Uczestnictwo w ż y c i u s p o ł e c z n y m nio t y l k o u n i f i k u j e , u n i formizuje l u d z i oraz t y p i z u j e i c h zachowania, ale równioż w y z w a l a t e n d e n c j ę do i n d y w i d u a l i z a c j i jednostek l u d z k i c h . Człowiek nie jest w y ł ą c z n i e b i e r n y m „ u ż y t k o w n i k i e m " k u l t u r y , j e j t w ó r c ą , nio t y l k o m y ś l i lecz alo i w y m y ś l a . . . J ę z y k takżo myślonia, logika, o b r z ę d y i zwyczaje, m i t y i wierzenia i t d . , i t p . , boz w ą t p i e ­ W logico K . Godol W y k a z a ł istnicnio ważkie!] systomaoh a k s j o m a t y c z n y c h z n a j d u j ą się zdania, k t ó r y c h praw­ dziwości n i o da się u d o w o d n i ć na gruncio p r z y j ę t y c h a k s j o m a t ó w (twierdzenie o n i e z u p o ł n o ś c i ) . U d o w o d n i ł o n t a k ż o twierdzenie o n i e s p r z e c z n o ś c i o r z e k a j ą c o , iż nio m o ż n a w y k a z a ć n i e s p ó j n o ś c i bogatszych s y s t e m ó w dedukcyjnych. 40 Twierdzenia Godela u k a z u j ą w a ż n ą b a r i e r ę , k t ó r e j nie m o ż n a n i a m a j ą charakter s p o ł e o z n y , ale zawsze naznaczone s ą p i ę t n e m p r z o k r o c z y ć w procesie intelektualnego poznania indywidualności, subiektywności, J e d n ą z konsekwencji togo jest u ś w i a d o m i e n i e , żo zakres systemu intymności. Jak nie p o d l e g a j ą c e j n a p i s a ł M . de U n a m u n o : dyskursowi „(...) jednostka — rzeczywistości. p o j ę c i o w e g o danej t o o r i i — podobnio j a k wszelkich s y s t e m ó w b ę d ą c a w pewnej mierze s p o ł e c z e ń s t w o m — i s p o ł e c z e ń s t w o — f o r m a l n y c h — jest ograniczony t a k , iż pewne m o ż l i w e do sfor­ b ę d ą c e zarazem j e d n o s t k ą •— j a w i ą się p o ł ą c z o n e w jedno i za- mułowania p r o b l e m y p o z o s t a n ą poza jego z a s i ę g i e m . p ł a d n i a j ą s i ę w z a j e m n i e . . . " . „ S p o ł e c z n e " oraz „ i n d y w i d u a l n e " s ł o w y , wszystkie systemy teoretyczne, m e t o d y czy w k u l t u r z e t o d w a bieguny, k t ó r e rozdzielić m o ż n a poznaw cze 34 w celach a n a l i t y c z n y c h . P r z y p o m n ę w t y m miejscu jedynie postulat Sapira, m ó w i ą c y o t y m , iż „ w a r t o się z m u s i ć do spojrzenia na r naznaczone s ą p i ę t n e m ograniczenia, Innymi stanowiska cząstkowości, f r a g m e n t a r y c z n o ś c i . W s z y s t k i e p r z e d s i ę w z i ę c i a teoretyczne na­ znaczone s ą p e w n ą i d e a l i z a c j ą , m o d e l o m p r z e d s t a w i a j ą c y m , inter­ d o w o l n ą l u d z k ą c z y n n o ś ć z o b u p u n k t ó w widzenia, w a r t o się pretującym lub wyjaśniającym p r z e k o n a ć o jałowośoi takiej klasyfikacji postępków, w i s t o ś c i . K a ż d y z t y c h a s p e k t ó w zawiera p r a w d ę c h o c i a ż jest ona znaczenio w z g l ę d n a . W z w i ą z k u z t y m trzeba się z g o d z i ć z istnieniem wielu która zakłada, ż e i c h jednostkowe stanowi właściwość i m m a n e n t n ą " . 3 5 albo ludzkich spoloczno Bez z n a j o m o ś c i tego, co t y l k o n i e k t ó r e a s p e k t y rzeczy­ równoważnych systemów pojęciowych, w których można i należy w k u l t u r z e — zobiektywizowane, s t a n o w i ą c e dorobek z b i o r o w y , a r t y k u ł o w a ć n a s z ą w i e d z ę o r z e c z y w i s t o ś c i (niozalożnio od tego, z e w n ę t r z n e wobec jednostek, t r a d y c y j n e — nie m o ż n a z r o z u m i e ć j a k i jest j e j status o n t y c z n y ) . W a ż n ą tego, co w niej i n d y w i d u a l n e , niepowtarzalne. I vice versa: p e ł n o d o b y — w y n i k a j ą c ą z u ś w i a d o m i e n i a sobie t y c ł i k w o s t i i — jest 4 1 zrozumienie k u l t u r y w y m a g a u w z g l ę d n i e n i a „ w y m i a r u antropo­ „bezdogmatyczność", logicznego", s u b i e k t y w n o ś c i p r z e ż y t e g o d o ś w i a d c z e n i a ; poglądów. inwencji „otwartość", cechą nauki sprzeciw wobec obocnoj unifikacji twórczej, oryginalności, a więc a s p e k t ó w heurystycznych dzia­ łalności kulturowej; p r o b l e m ó w związanych z egzystencją ludzi cepcja p l u r a l i z m u epistomologicznogo Feyerabenda. P r z y p o m n ę w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . Zagadnienia k o n s t y t u u j ą c e zakres raz jeszcze, iż w y k a z a ł on dobitnie, żc wbrew zasadzie a u t o n o m i i owej „ h u m a n i s t y c z n e j i d i o k u l - z a k ł a d a j ą c e j n i e z a l e ż n o ś ć f a k t ó w o d t o o r i i , „ n i e t y l k o opis k a ż d e g o t u r y . Jej badanie leży w gestii „ e t n o g r a f a - p o r t r e c i s t y " , z pie­ p o s z c z o g ó l n e g o f a k t u z a l e ż y od j a k i e j ś t e o r i i " , locz „ i s t n i e j ą r ó w ­ t y z m e m p o d c h o d z ą c e g o do s z c z e g ó ł ó w . I d i o k u l t u r a nie m o ż e b y ć nież f a k t y , k t ó r e m o g ą b y ć o d k r y t e t y l k o i w y ł ą c z n i e za p o m o c ą 36 m e t o o r o l o g i i " n a z w ę sforą przedmiotem zainteresowań akceptującogo nauki „etnologa-karykaturzysty". n o m o t o t y c z n y ideal Wyjaśnienie typu nomolo- gicznego t r a k t u j e b o w i e m zawsze w y j a ś n i a n y p r z y p a d e k element klasy z d a r z e ń analogicznych i dlatego —• bo w y j a ś n i a ć nie m o ż e — i n d y w i d u a l n y c h cech nie jako T e n s t a n ś w i a d o m o ś c i motodologicznej dobrze w y r a ż a kon­ r teorii a l t e r n a t y w n y c h w stosunku do t e j , k t ó r a podlega spraw­ d z e n i u ; s t a j ą się ono n i e d o s t ę p n o , jeżeli t y l k o w y k l u c z y się takie alternatywne 4 2 teorio" . W ujęciu Feyerabenda różnorodność wyjaśnia o p i n i i w nauce nie jest j e d y n i e w s t ę p n y m s t a d i u m wiedzy, k t ó r o konkretnego k i e d y ś w p r z y s z ł o ś c i zostanie z a s t ą p i o n o przez J e d n ą P r a w d z i w ą zdarzenia, w y r ó ż n i a j ą c y c h go s p o ś r ó d j e m u p o d o b n y c h . W y j a ś ­ T e o r i ę , lecz m e t o d o l o g i c z n ą k o n i e c z n o ś c i ą . nianie przez p r a w a p o m i j a z z a ł o ż e n i a specyficzne cechy danogo r a l i z m s t a n o w i b o w i e m conditio sine qua non wszelkiej wiedzy zjawiska zgłaszającej traktując je j a k o „nieistotne", „naddane", „irrole- w a n t n e " . W t y m sensie „ n i e k o m p l e t n o ś ć " tego rodzaju w y j a ś ­ n i a n i a jest nie do u n i k n i ę c i a , a l b o w i e m w p r z y p a d k u p r ó b y w y - 43 Teoretyczny pretensje do o b i e k t y w n o ś c i oraz jost plu­ najbardziej zgodny z h u m a n i s t y c z n y m p o g l ą d e m na ś w i a t . Parafrazując s ł o w a Lovi-Straussa m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż na 153 �p e w n y c h otapuch b a d a ń n a u k o w y c h jest p o s t a w ą z d r o w ą u w a ż a ć , -hermeneutyczno s p e ł n i a j ą --• j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — w a r u n k i żo p r z y d a n y m stanie w i e d z y t y l k o jedna interpretacja m o ż o przedstawiane a l t e r n a t y w n y m t e o r i o m , z p u n k t u widzenia zasad w ł a ś c i w i e z d a w a ć s p r a w ę zo w s z y s t k i c h zjawisk p o d l e g a j ą c y c h p l u r a l i z m u epistemologicznego. S ą one b o w i e m : b a d a n i u . B ł ą d polega na rezygnacji z u s i ł o w a ń 1 niezgodne w dziedzinach, w k t ó r y c h się p o k r y w a j ą . do p r z e z w y c i ę ż e n i a Wracając tego. zmierzających 44 kładowo: strukturaliści wyjaśniają do „ e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " — uznającego za (Przy­ t o , co znane przez t o , co nieznane; c z y l i t o , co b e z p o ś r e d n i o dane t ł u m a c z ą t y m , co t y l k o i s t o t n ą dla b a d a ń sferę s o c j o k u l t u r y , a k c e p t u j ą c e g o naturalis- ,,obsorwowalno", t z n . u k r y t e g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą fenomenal­ t y c z n y ideal n a u k i i model w y j a ś n i a n i a nomologicznego — oraz n ą . H e r m e n e u c i n a t o m i a s t s p r o w a d z a j ą , t o , co nieznane „ o t n o g r a f a - p o r t r o c i s t y " — b a d a j ą c e g o i d i o k n l t u r ę i nie t r a k t u j ą ­ tego, eo znane, a w i ę c dane w d o ś w i a d c z e n i u b e z p o ś r e d n i m ) ; cego n a u k i j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i a nomototyeznego — m o g ę teraz 2 n i e w s p ó ł m i e r n e — o p e r u j ą systemami p o j ę c i o w y m i , k t ó r e s ą s t w i e r d z i ć , żo s ą t o postaw3' r ó w n o w a ż n e p o d r ó ż n y m i w z g l ę d a m i , 46 wzajemnie n i e r e d u k o w a l n e . a w i ę c a l t e r n a t y w n e . Te dwa, s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w y c h p o d e j ś ć W t y m u j ę c i u postawa zapatrzonego w y ł ą c z n i e w s o c j o k u l t u r ę do badania k u l t u r y , c e c h u j ą się d i a m e t r a l n y m p r z e c i w i e ń s t w e m : ,, e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " jawi l e ż ą c y c h u ich podstaw p r z e s ł a n e k t e o r e t y c z n y c h , w y z n a w a n y c h swojogo postawy wizji potwierdzają n a u k i oraz samych koncepcji k u l t u r y jako przedmiotu do zaprzeczenia s i ę one — się j a k o tlo konstytutywne „etnografa - portrecisty": wzajemnio i wzajomnio sobie przeczą. b a d a ń . E g z e m p l i f i k a e j ą o w y c h postaw w naukach etnologieznych S ą d z ę , że ł ą c z n e stosowanie t y c h d w ó c h postaw p o z w o l i ł o b y n a d n i a dzisiejszego s ą orientacje strukturahio-somiotyczna i fono- uwydatnieni*! t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z k a ż d ą z n i c h z menologiczno-hermeneutyczna, rozumiano j a k o pewno całościowe i j e d n o c z e ś n i e d o s t a r c z y ł o b y ś r o d k ó w do i c l i r o z w i ą z a n i a . oraz w z g l ę d n i e s p ó j n e formacjo i n t e l e k t u a l n e . osobna O p o w i a d a m się w i ę c za stworzeniem w naukach etnologiez­ W k o n t e k ś c i e tego, co z o s t a ł o powiedziano, w i d a ć w y r a ź n i e , n y c h takiego p a r a d o g m a t u , dla k t ó r e g o charakterystyczna b y ł a b y żo toczony n i e g d y ś na ł a m a c h czasopism etnograficznych s p ó r postawa p a r a d o k s a l n a , p o m i ę d z y z w o l e n n i k a m i o b u t y c h postaw ( L . S t o m m ą i Z . Bone- niacji przeciwieństw; p o l e g a j ą c a na r ó w n o c z e s n e j bezpośrednim zderzeniu dwóch afirstron d y k t o w i c z o m ) , ze w z g l ę d u n a b r a k n i o z b ę d n e g o w t y m colu s p r z e c z n o ś c i — w s p ó l w y s t ę p u j ą e y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się wza­ consensus o m n i u m — m . i n . w s p ó l n i o a k c e p t o w a n y c h r e g u ł za­ jemnie — p o m i ę d z y k t ó r y m i nie m o ż e b y ć m e d i a c j i . 45 dowalającego wyjaśniania — jest 4 7 Najbardziej ś w i a d o m e stanowisko s a n k c j o n u j ą c e t ę p o s t a w ę nicrozstrzygalny. Obydwie m e t o d y s ą w równym s t o p n i u naukowo — o c z y w i ś c i e t y l k o w ra­ formułował m a c h akceptowanego przez siebie i d e a ł u n a u k i — i empiryczno. p o r s p o k t y w i z m u n a u k i ora.z dialogiczności m y ś ł o n i a . równoczesnej deprecjacji postawy k o n k u r e n c y j n e j , w y n i k a ć wynika m o ż e j e d y n i o z c z y n n i k ó w estetycznych, psychologicznych czy i uwzględnienia ideologicznych, a nie stricte metodologicznych. ności, k t ó r e u m y k a j ą strukturalno-semiotyczne oraz fonomenologicznoI' R Z I W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1.11, Warszawa 1959, s. 396 .1. B r o n o w s k i , Źródła wiedz// i wyobraźni. Warszawa 1984, в. 50 L . u r n B e r t a l a n f l y , Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowanie. Warszawa 1984, s. 231 z o b . : K . R . Popper, The Logie of Scientific Diseoci ry, L o n d o n 1959, s. 107 et passim ( w y d . p o l s k i e : Logika odkrycia na iikoirego. Warszawa 1077) z o b . : W . W h c w o l l , Philosophy aj Induetire Scicn-v. L o r d o n 1940, s. 39—49 * n p . E . Cassircr zdecydowaniu p r z e c i w s t a w i a ł s;ę tezie nol n i n a ł i s t y c z n e g o e m p i r y z m u , p r z y z n a j ą c e j piorwot.ność logiczną w poznaniu elementarnym wrażeniom, k t ó r e jakoby miały b y ć n a s t ę p n i e konstruowane w c a ł o ś ć . p o r . : A . Sehutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, ( w : ) Kryzys i schizma, 1, Antyscjcntystyczne tendencje w socjologii współczesnej, W a r s z a w a 1984, s. 139 u . T.S. K u l m , Struktura rewolucji naukowych. Warszawa 1968, s. 137 i 129 t a m ż e , s. 137 z o b . : P . l v . Feyorabend, Jak być dobrym empirystaj, W a r ­ szawa 1979, t e g o ż , Again"/, Method, Outline of Anarchistic Theory of Knowledge. L o n d o n 1975 per.: Fe\ r r a b e n d , Jak być..., s. 227 n . \ V . Z o n n , Nauka a sztuka ( I I , Naiwny pitagureizm) ( w . ) W . Z o n n , A . F i n k e l s z t c i n , 0 nauce. Warszawa 1977, s. 1 0 1 ; p o r . t a k ż e : B r o n o w s k i , Źródłu..., s. 10(5 n . P. Medewer, Tła; Suture of Knowledge, ( w : ) The, Encyklopedia of Ignorance, Pergamon Press 1977, s. 15 ( c y t . za: J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983) p o r . : B r o n o w s k i , Żródla.... s. 130 p o r . : A . W . Gouldner, Tcorel.yczicy kontekst socjologii ( w : ) Kryzys i. schizma, s. 112 n . E . Sapir, Kultura, język, osobowość. W a r s z a w a 1978, s. 89 p o r , : S. A m s t e r d a m s k i , Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki, W a r s z a w a 1983, s. 92, 118 n . t a m ż e . s. 26 n . z o b . : A . K l o s k o w s k a , Kultura masowo. Krytyka, i obrona, Warszawa 1980; t e j ż e , Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1009; t e j ż e , Socjologia kultury. Warszawa 1984 K l o s k o w s k a , Kultura musowo..., s. 40 tamże S. Czarnowski, Kultura ( w : ) Dzieła, i I . Warszawa 1956, s. 13 a 3 4 5 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 ją również koncepcje Propozycja zajęcia postawy paradoksalnej w badaniach n a d kulturą Metody alo w y r a ż a j ą 4 8 Opowiedzenie się po stronie k t ó r e g o ś ze stanowisk poznawczych, przy Feyorabend, chęci zo złożoności zjawisk społeczno-kulturowych wielorakich a s p e k t ó w ludzkiej działal­ zdogmatyzowanym teoriom, absolutyzu­ j ą c y m swoje p a r t y k u l a r n e p e r s p e k t y w y . P I S Y 2 3 t a m ż e , s. 20 t a m ż o , s. 15 t a m ż e , s. 14 t a m ż e , s. 23 nie ulega w ą t p l i w o ś c i , żo t a k i o p o j m o w a n i e k u l t u r y jest wytworem określonych w a r u n k ó w społeczno -historycznych; por.: A . W . Gouldner, Teoretyczny kontekst..., s. 123 p o r . : J . K m i t a , Szkice z teorii poznania naukowego, W a r ­ szawa 1976. s. 20 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., e. 47 n . L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 3, s. 131 p o r . : C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 51 A . K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1974, s. 49 z o b . : O. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 4S2 u . ; t e g o ż , W prowadzenie do twórczości Marcela Maussa, ( w : ) „U. Muuas, Socjologia i antropologia, Warszawa 1973. s. L V I I M . de U n a r u u n o , O poczuciu tragiczności życia wśród ludzi i wśród narodóie, K r a k ó w — W r o c ł a w 1984, s. 168 Sapir, К u Hura..., s. 149 p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 465; t e g o ż , Wprowa­ dzenie..., s. X X X ; B . Suchodolski, Wstęp ( w : ) Levi-Strauss, Antropologia.... s. 46 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., s. 47 n . p o r . : G . W . Hegel, Fenomenologia ducha, Warszawa 1963, s. 172 n . p o r . : Ż y c i ń s k i , Język..., s. 6 n . t a m ż o , s. 212 n . p o r . : v o n B e r t a l a n f f y , Ogólna..., s. 116 n . Feyorabend, Jak być..., s. 41 t a m ż e , s. 25 п . , 47 п . , 108 п . p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 154 zob.: Z . B e u e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a Polska", t . X X I V , z. 2, s. 9—47; L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Ituzicażaniu. o metodzie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I , 1978 nr 3—4, s. 136 n . 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 8 4 3 4 4 4 5 4 6 4 z o b . : Feyerabond, Jak być..., ' p o r . : l v . P o m i a i i , Człowiek s. 68, 81 u . 4 e s. 133 n . pośród rzeczy, Warszawa 1973, z o b . : W . B i b l e r , Myślenie jako dialog, Warszawa J . L i t w i n , Nieokreślenie i człowiek, Warszawa 1976 1982; �Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, �