https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d2c929279e31f3ebb512bae88aa5dd2.pdf c4eb44e20b637cc4100056d0c95c9228 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3015 Title A name given to the resource Klejnot i reklama / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, �