https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c039b1fd067ca2f9005aa163e899caf1.pdf 392417ef9626b08fb9128cb7bf6c1d6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3019 Title A name given to the resource Poza społeczeństwem - w pobliżu boskość. Orzyczynek do rozważań nad symboliką włosów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ojcioc z p i ę c i o l e t n i m i s y n a m i Ryszard Tomicki POZA SPOŁECZEŃSTWEM - W POBLIŻU BOSKOSCI. PRZYCZYNEK D O ROZWAŻAŃ N A D SYMBOLIKĄ W Ł O S Ó W S y m b o l i k a w ł o s ó w jest zagadnieniem i n t r y g u j ą c y m względu na powszechność przypisywania włosom w tak ze ogóle, a dhiżanio, modolowanio). Niejednorodność ludzkiego owło' sienią, ze w z g l ę d u na w y s t ę p o w a n i o u obu lub jodnoj t y l k o p i c i ' w ł o s o m r o s n ą c y m na głowie w szczególności, r ó ż n o r a k i c h zna­ czas p o j a w i a n i a się i t d . , s k ł o n i ł a go z kolei do czeń w ż y c i u s p o ł o c z n y m , w o b r z ę d o w o ś c i , m i t o l o g i i , folklorze, w istnienie jodnego ź r ó d ł a i jednakowej w y k ł a d n i j a k r ó w n i e ż — a m o ż o n a w e t przodo w s r y s t k i m — z u w a g i na s y m b o l i c z n y c h manifestacji rzucającą n i ę t a z o s t a ł a toza d o t y c z ą c a w y ł ą c z n i e w ł o s ó w r o s n ą c y c h się w oczy p o w t a r z a l n o ś ć p o w n y c h z n a c z e ń w róż­ n y c h epokach i w najbardziej o d d a l o n y c h od siobio miejscach włosów. Na tej powątpiewania różnorakich podstawio rozwi­ s t ę p u j ą od urodzenia, a p o n a d t o są „ b a r d z o odpowiednio na globie z i e m s k i m . J a k t r u d n o w s z a k ż e d o k o n a ć goneralizacji t y c h p o d o b i e ń s t w , na głowio j a k o t y c h , k t ó r o s t a n o w i ą w s p ó l n ą c e c h ę o b u p i c i , w y ­ (tak j a k i odzienie) do w y r a ż a n i a zmian czy r ó ż n i c w r y t u a l e 4 w statusio s p o ł e c z n y m " . H a l l p i k e no ź r ó d ł o , w y k a z a ł a dyskusja t o c z ą c a się przoz l a t a w z y c j i : w ł o s y k r ó t k i e / w ł o s y d ł u g i e oraz na istocie p r z e j ś c i a m i ę ­ wisku antropologów brytyjskich. E . l i . Loach p u b l i k u j ą c a r t y k u ł Magical tam seksualistyczna w y k ł a d n i a środo­ Zapoczątkował ją w 1 hair . symboliki 1958 Zaprezentowana włosów, stwem, o b c i ę c i e w ł o s ó w r ó w n a się k o n t r o l i s p o ł e c z n e j , p r z y c z y m jako p o ż y t e c z n ą p ł a s z c z y z n ę odniesienia dla interpretacji tropologicznych wywołała an­ po w i o l u latach nador o ż y w i o n ą w s t o s u n k u do p r o p o z y c j i Loacha krótkio wczesnochrześcijańskich D y s k u s j a , nie d a j ą c kładni symboliki żadnej ludzkich intelektualistach, ostatecznoj, uniworsalnoj, w ł o s ó w , p r z y n i o s ł a wiolo wy­ interesu­ w społeczeństwie; Mówił zarówno o anaclioretach, hippisach to p r z y k ł a d y , indyjskich jak też zachodnich oraz ... europejskich kobietach. U ż y c i e o k r e ś l e n i a „ w j a k i m ś sensie" b y ł o faktycznie n i e z b ę d n o . W g r ę w c h o d z i ł o b o w i e m z jodnoj strony częściowo lub jednak motywowane dokonywać tu rozbioru poszczogólnych n i e z b ę d n y , g d y b y m zuink<rzai p o d j ą ć stanowisk; problematykę i o k o w i t e o d s u n i ę c i e się od roguł r z ą d z ą c y c h ż y c i o m on jakimi sannyasinach jących spostrzeżeń i pomysłów interpretacyjnych. Nie chciałbym byłby fry­ H a l l p i k e w l a ś c i w i o nie s p r e c y z o w a ł , co oznacza „ b y ć poza r r e t t w 1973 г., P. H o r s h m a n w 1974 г., R . F i r t h w 1975 r. i M . 2 bycio s p o l o c z o ń s t w o m " . N i e p o z w a l a ł y m u na się p o s ł u g i w a ł . r. . znamionują zowanie s t a n o w i ć m o ż e niekiedy e k w i w a l e n t o b c i ę c i a . i reakcję. włosy Glos zabiorali k o l e j n o : C. R . H a l l p i k e w 1969 г., J . D . M . D e H o l m e s W i l l i a m s o n w 1979 brzmiała: traktował Loach ogół k r y t y c z n ą dzy t y m i d w o m a s y t u a c j a m i . Zasadnicza jego teza opo­ d ł u g i e w ł o s y s ą znakiem b y c i a w j a k i m ś sensio poza s p o ł e c z e ń ­ wspiorana przez intorprotaejo psychoanalityczne, k t ó r e na r. s k o n c o n t r o w a ł się na lub u s t a l i ć ich w s p ó l n y m i a n o w n i k , w s k a z a ć ich owontualno w s p ó l - różnymi podleganie n i e k t ó r y m czynnikami, z tych roguł z drugiej cał­ społocznym, natomiast ze w z g l ę d u na nie- posiadane od p o d s t a w . Alo j u ż sam f a k t , iż n i e m a l k a ż d y z w y m i e n i o n y c h cechy, j a k to m i a ł o miojsco — zdaniem H a l l p i k e — w p r z y ­ autorów p a d k u europejskich oporował „własnym" materiałom otnograficznym kobiot związanych bardziej a b y p o d w a ż y ć o g ó l n i e j s z e tozy p o p r z e d n i k ó w — z w y k l e z po­ domowym niż z funkcjonowaniem wodzeniem — i bardziej r z ą d z ą c y c h się emocjami niż m ę ż c z y ź n i . o d s t r ę c z a od j a k i e j k o l w i e k próby mówienia o symbolico w ł o s ó w w ogóle, w s z ę d z i e i zawsze. O d s y ł a j ą c zatem wszystkich zainteresowanych i bardziej wanej bibliografii, sam pragnę odważnych wybrać do cyto­ podejście przyczyn - karskie i obarczono s p o r ą d o z ą s u b i e k t y w i z m u . Subiektywizm przejawia zentowanej przez C. R . się w Hallpiko'a j a k o najbardziej zapre­ interesu­ j ą c e j i godnej dalszych d o c i e k a ń . H a l l p i k e , k t ó r y —• o ilo w i e m — b y ł pierwszym k r y t y k i o m Magical 3 hair , przyjął przemyśleń Leaelią wyłożonych zdroworozsądkowy w gruncie w rzeczy c z ę s t o z j e d n ą c e c h ą — z w i e r z ę c o ś c i ą . H a l l p i k e proponuje r ó w iness) obfitemu owłosieniu •— zwiorzęcości i przytacza serię p r z y k ł a d ó w dzających to asocjacjo. Z w i e r z ę c y towarzysze czarownic, w ł a ­ i k a n i b a l i z m u z p r z e d ł u d z k ą , p r z e d s p o l e c z n ą fazą ż y c i a w m i ­ tologii afrykańskich L u g b a r a , wreszcio szereg p r z y k ł a d ó w za­ s n ą c y c h n a l u d z k i m cięło, u z n a ł żo swojo miejsce w r y t u a ł a c h of folk zawdzięczają w na manipulacje (skracanie, wy- {hair­ potwier­ dza a u a c h o r o t ó w n a d d z i k i m i bestiami, skojarzenie k o s m a t o ś c i c z e r p n i ę t y c h z B i b l i i (z E z a w e m na czele) oraz z podatności całości D ł u g i e wlosjr s ą zatem znakiem — bycia częściowo lub cał- p u n k t w y j ś c i a . B i o r ą c p o d u w a g ę n a t u r a l n o cechy w ł o s ó w r o ­ one ogniskiem kowicio — poza s p o l o c z e ń s t w e m . S t a n ten k o j a r z o n y jost z a ś nanio: bycie poza s p o l o c z o ń s t w e m w y b o r z e koncepcji z społeczeństwa jako literature rozważaniach Motif-index J. S m i t h - T h o m p s o n a . D o d a ć trzeba, że Hallpike'a kilkakrotnie powraca choć skojarzonie 169 �niejszych k o n t e k s t a c h i z w y r a ź n i e z w i ę k s z o n ą częstotliwością w tekstach, k t ó r o c h o ć spisywane r ę k ą Hiszpana oparte b y ł y na systematycznych świadczy, relacjach żo w ł o s y m u s i a ł y azteckich. Już sam ton stanowić przedmiot stałej fakt uwagi Azteków. Obraz j a k i w y ł a n i a się z t y c h rozproszonych danych jost zaiste n i o z w y k l y . G d y b y c h c i e ć s k o r z y s t a ć z o k r e ś l e n i a C. L ó v i Straussa, k t ó r y nazwał Azteków ludem 8 maniakalnie opę­ t a n y m przez k r e w i t o r t u r y , m o ż n a by p o w i e d z i e ć , żo t a k ż e o p ę t a n i na punkcie f r y z u r y . J a k daleko m o ż e b y ć posu­ n i ę t e z r ó ż n i c o w a n i e fryzur byli w j e d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e ? Teore- t y e r . j o rzecz b i o r ą c nie m a ono granie, wszak w ł o s y są dosko­ nałym obiektem do manipulacji. Taka nuta pobrzmiowa w st w.cedzeniu l v . F i r t l i a , że ezłt.wiok jest i s t o t ą p o m y s ł o w ą z b i ­ jające, d u ż y s p o ł e c z n y k a p i t a ł z niewielkich ś r o d k ó w , j a k i e m u dostarcza w ł a s n e cia'o (miał n a t u r a l n i e na myśli 9 w ł o s ó w ) . G r a n i c y nio s p o s ó b u s t a l i ć a priori, symbolikę g d y ż jośli koa­ f i u r y s p e ł n i a j ą f u n k c j ę o m b l e m a t y c z n ą wobec p r z e d z i a ł ó w spo­ ł e c z n y c h , to s t o p i e ń ich z r ó ż n i c o w a n i a z a l e ż y o d togo, ile przod z i a l ó w jost w y r ó ż n i a n y c h w d a n y m s p o ł e c z e ń s t w i e i w 11. 2. M a t k a z pięcioletnią, c ó r k ą sto­ s u n k u do i l u s p o ś r ó d nich r o l ę d y s t y n k c j i przyznaje się formie uczesania. W p r z y p a d k u A z t e k ó w odnosi się w r a ż e n i e , ż e nie było długich włosów (użyć wypada czy też obfitego lego p o j ę c i a , owłosienia gdy mowa zjawiskach j a k r u c h N a z a r e j c z y k ó w o zo sferą tak sacrum odmiennych z jednej s t r o n y , a m i t y ­ czni herosi oraz d i a b ł y , d u c h y i demony z drugiej), to j o d n a k 5 ostatocznie w y m y k a się ono z jego pola w i d z e n i a . T a k z grubsza s t r e ś c i ć m o ż n a t o k rozumowania t ' . R . Hal- wymiaru uniwersalnego nio t w i e r d z i ł , że p r z y joj pomocy da się w y j a ś n i ć k a ż d y p r z y p a d e k . G d y b y m y ś l a ł inaczej, p o p a d ł b y w sprzecz­ założeniami. Dlaczego g o t ó w jestem u z n a ć t ę k o n c e p c j ę za szczególnie w a r t o ś c i o w ą ? O t ó ż s ą d z ę , że p o m i m o d o ś ć w y r a ź n y c h u p r o s z c z e ń i pownoj j e d n o s t r o n n o ś c i (przcsocjologizowania), u w y p u k l a ona bardzo istotno elomeuty, k t ó r o o t w i e r a j ą d r o g ę — w ' j r o w mnie­ maniom samego a u t o r a nadawanych przez ludzi mego przekonania jest fakcie, do — do głębszych włosom koncepcja Hallpiko'a jakich doszedłem zajmując, mitami o pokładów takim. bezsporny. Opioram iż azjatyckimi jako się stworzeniu znaczeń Subioktywizm jo w y ł ą c z n i e koresponduje na z ustaleniami słowiańskimi i północno- 6 ludzi , z w i ą z a n y c h z szeregiem w y r y w k o w y c h oraz ua i n t u i c j a c h danych z i n n y c h k u l t u r , k t ó r y c h n>o z n a m dostatecznie i n i g d y z p e w n o ś c i ą nie p o z n a m . Nio jest t o podstawa w y s t a r c z a j ą c a aby c z u ć się p e w n y m swego. Nio z a c h ę c a toż do ujęć g l o b a l n y c h . Dlatego, m a r k u j ą c jodynio w t y m miejscu m ą w i a r ę w istnienie archetypowej włosów, chciałbym skonfrontować zasadniczo m i ę d z y jednostkami, której symboliki tozy brytyj­ nie sygnali­ K i l k a p r z y k ł a d ó w , d o b r a n y c h p r z y p a d k o w o i obarczonych wszystkimi mankamentami XVI-wiocznych źródoł, najlepioj p r z y b l i ż y k o l o r y t s p o ł e c z e ń s t w a azteckiego: K o b i e t a (w p r z e c i w i e ń s t w i e f Ipiko'a. D o d a j m y , iż nio n a d a w a ł on swej koncepcji ność z własnymi w s t ę p n y m i takiej r ó ż n i c y z o w a ł a b y — z w y k l e oboli s t r o j u i o z d ó b — odmienna k o a f i u r a . zaczesano i u p i ę o w o k ó ł D z ie w с do mężczyzny): włosy gładko 1 0 głowy ; у n a (prawdopodobnio — j u ż nie dziocko, jeszczo nie m ę ż a t k a ) : obcinano j o j w ł o s y z jednej s t r o n y głowj-, z dru­ 1 1 giej p o z o s t a w i a j ą c dlvgio ; D •/, i o w с z у n a dzeniach przebywająca żeńskich: „jak w tylko przy świątynnych wstępowały, zgroma­ natychmiast je 1 2 strzyżono" ; P r o s t у t u t к a (w p r z o c i w : e ń s t w i o do i n n y c h k o b i o t ) : włosy spadają l u ź n o , rozczesano przez ś r o d e k , „jej podkręca so­ 1 3 bie k o ń e o w ł o s ó w " ; m a w zwyczaju „ r o z p u s z c z a ć w ł o s y w e k s z o j u r o d y i czasom m i e ć p o ł o w ę rozpuszczonych, a p o ł o w ę za uchom albo zarzuconych na dla drugą ramię, i zaplatać wło­ 4 sy i p o d n o s i ć jo solve na c z u b k u g ł o w y n i c z y m r ó ż k i " ' ; P a n o w i e , warsiwa wyższa (lud: mężczyźni z ludu nosili w ł o s y podcie'e p o n i ż o j uszu.) w ł a d c y i c a ł a w a r s t w a w y ż s z a — 1 5 p o d c i ę t e r ó w n o z r a m i o n a m i „ n a znak w ł a d z y " ; Władca: podczas k o r o n a c j i „ s t r z y g l i (mii) w ł o s y n a modłę 1 6 królewską" ; M ł o d z i e ń c y zgromadzeni p r z y świątyni Huitziłopochtli, spełniający posługi k a p ł a ń s k i e : mioli wystrzyżono tonsury, po bokach w ł o s y s p a d a ł y do p o l o w y uszu, z t y l u g ł o w y k o s m y k 17 skiego antropologa z m a t e r i a ł o m e t n o g r a f i c z n y m nio w y k o r z y s t y ­ wanym dotąd p.zoz badaczy s y m b o l i k i w ł o s ó w , c h o ć mógłby on s t a ć się k o r o n n y m a r g u m e n t o m w niejednej potyczce into- szeroki na 4 palco o p a d a ł na plecy (czasem go z a p l a t a n o ) ; M 1o d z ioń су 18 lektualnoj. Cel, j a k i m i p r z y ś w i e c a , jest p r o s t y i m i n i m a l i s t y czny — d o p i s a ć glosę, do koncepcji H a l l p i k e ' a , w s k a z a ć taką m o ż l i w o ś ć jej z m o d y f i k o w a n i a , k t ó r a otwiera przed n i ą nowo Material, chodzi i z który częściowo powstałych po będzio podboju dotyczy głównie Azteków tu przedstawiony, Meksyku po­ źródeł pisanych (w szorokim sensie tej nazwy ). 7 Nio jest ani w y c z e r p u j ą c y , a n i z a d o w a l a j ą c y , j a k k a ż d y p r z y ­ padkowy g ł a d k a j a k jicara zbiór d a n y c h etnograficznych. N i k t w X V I wioku świątyni Huitziłopochtli, z k ó ł k i e m o k r ą g ł y m j a k kaczan k u k u r y d z y " ; w ł o s y bardzo k r ó t k o Najbardzioj drogi perspektywy. zgromadzeni p r z y s p o l n i a j ą c y funkcjo pomocniczo: z w a n i clocuatecomame „ g ł o w a 19 o s t r z y ż o n o , na ś r o d k u g ł o w y t o n s u r a . może przemawiający prowadzącej chłopców do do objęcia wyobraźni jest wyższych stanowisk w o j s k o w y c h i — co się z t y m w i ą z a ł o — u r z ę d ó w opis państwo­ 2 0 wych : C h ł o p c y do l a t 10: bardzo k r ó t k o o s t r z y ż o n i ; C h ł o p c y od 10 r o k u w ł o s ó w na k a r k u ; ż y c i a : rozpoczynali zapuszezanio pasma o h i s t o r i i i k u l t u r z e l u d ó w m e k s y k a ń s k i c h , nie zwracali szcze­ M ł o d z i e ń c y o d 15 r o k u ż y c i a , k t ó r z y zaczynali u c z e s t n i c z y ć w w o j n a c h : z w a n i cuexpalchieacpol „ t o n , k t ó r y m a w ł o s y n a karku"; gólnej zdarzało Mlodzionioc, k t ó r y w z i ą ł j e ń c a do s p ó ł k i z k i m ś : obcinano m u się, że j a k i ś misjonarz d o s t r z e g ł , iż w ł o s y s t a n o w i ć m o g ą o b i e k t w ł o s y z t y l u g ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c j o d y n i o pasmo p r z y k r y w a ­ nic i n t e r e s o w a ł się s p o c j a ł n i e a z t e c k i m i w ł o s a m i . N a w e t ludzie, którzy z t a k i c h czy u w a g i na innych p o w o d ó w gromadzili indiańskie koafiury. wiadomości Czasem t y l k o n a g a n n y c h p r a k t y k i w i e r z e ń . M i m o wszystko w ź r ó d ł a c h znaj- j ą c e p r a w o u c h o ; fryzura p r z y n o s z ą c a zaszczyt; dujo się z a s k a k u j ą c o traktowa­ M ł o d z i e n i e c , k t ó r y po raz w t ó r y w z i ą ł j e ń c a niosamodzielnio: najprzeróż­ m u s i a ł z a p u s z c z y ć drugie pasmo w ł o s ó w , po lewej stronie g ł o w y , d u ż o informacji nia w ł o s ó w przoz I n d i a n . P o j a w i a j ą 270 o sposobach się one w w �co u p o d o b n i a ł o go do d z i o w c z y n y ; f r y z u r a p r z y n o s z ą c a Mlodzionioe, który iro zdołał wziąć jońca: wstyd; pozostawiano m u w ł o s y s p a d a j ą c e na k a r k i dodatkowo w y c i n a n o t o n s u r ę ; b y ł a to fryzura przynosząca h a ń b ę ; wyjście z sytuacji stanowiła rezygnacja z k a r i e r y wojskowej i awansu społoeznego — w ó w c z a s o b c i n a ł sobio w ł o s y s p a d a j ą c e na N i c nio w i e m y kark. o zmianach f r y z u r y lach hiorarchii w o j s k o w o j , na kolejnych szczob- aż do m o m o n t u , gdy w o j o w n i k samodzielnie 4 j e ń c ó w , k i o d y „ o b c i n a n o ujął m u włosy jak kapi­ tanowi". Najdzielniejsi wojownicy s t a w a l i się c z ł o n k a m i swogo dzaju z a k o n ó w rycerskich. N a t y m poziomio f o r m y ro­ uczesania u z a l e ż n i o n o b y ł y d o d a t k o w o o d pochodzenia s p o ł e c z n e g o . O d r ę ­ b n y zakon t w o r z y l i w o j o w n i c y w y w o d z ą c y się z l u d u — znakiem p r z y j ę c i a do niego b y ł o m . i n . p o d c i ę c i e w ł o s ó w p o w y ż e j uszu. Lepiej urodzeni przechodzili przoz dwa szczoblo zakonne: te- quih.ua c h a r a k t e r y z o w a ł się czubem z w ł o s ó w zebranych na czu­ bku g ł o w y , przeplecionych w s t ą ż k ą do k t ó r e j przymocowany b y l p i ó r o p u s z ; z czuba s p a d a ł na plecy sznur z p o m p o n a m i 11. Я. -Matka z siedmioletni;; c ó r k ą informującymi o liczbie bohaterskich l o n y " miał głowę wygoloną czynów; cuachic „ogo­ nożem i pomalowaną w połowie na niebiesko, w polowio n a czerwono ł u b ż ó ł t o ; t y l k o z lewej s t r o n y , nad uchom, pozostawiono m u k o s m y k g r u b o ś c i k c i u k a , 2 1 przepleciony k o l o r o w ą Nie ma taśmą . potrzoby k o n t y n u o w a ć azteckich k o a f i u r można tego wyliczania. Katalog b y znacznie p o w i ę k s z y ć , c h o ć wiele z n i c h jest zaledwie sygnalizowanych w z m i a n k ą o obcinaniu w ł o s ó w w t a k i e j l u b innej s y t u a c j i . 0 n i e k t ó r y c h b ę d z i e jeszcze mowa. Teraz, k i o d y otarliśmy się o otnograficzny w a r t o p o s t a w i ć p y t a n i o : w j a k i e j mierzo koncopcja konkret, Hallpiko'a przystaje do naszych r e a l i ó w ? M y ś l ę , że p o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d jących w spoleczeństwio azteckim form uczesania uzmysławia istnio- względność kategorii „włosy k r ó t k i e " , „włosy długie". Wprawdzie wśród w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w dalob}' się w y s z u k a ć t a k i e , k t ó r o od biedy m o g ł y b y ilustrować zasadę „ i m krótszo włosy, t y m większa k o n t r o l a s p o ł e c z n a " , lecz w y r a f i n o w a n i e f o r m n i e k t ó r y c h k o a f i u r w ogólo u n i e m o ż l i w i ł o b y t a k ą ich i n t e r p r e t a c j ę . M o i m zdaniom, f o r m u ł u j ą c s w ą t o o r i ę , H a ł l p i k o u l e g ł czarowi p o w i e r z c h o w n y c h a n a l o g i i , co z n a l a z ł o w y r a z w p r ó b i e o b j ę c i a j e d n y m schematem interpretacyjnym zarówno anachoretów, jak intelektualistów i europejskie k o b i e t y . S t ą d wziął się nacisk n a „ d ł u g i e w ł o s y " i obdarzanie k w a l i f i k a c j i „ b y c i e poza, s p o ł o c z o ń s t w e m " n i e z b ę d ­ n y m d o o k r e ś l e n i c m „ w j a k i m ś sensie". M a t e r i a ł aztecki, u k a z u j ą c w i e l k i e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m uczesania i r o z m a i t o ś c i s p o s o b ó w for­ m o w a n i a f r y z u r , pozwala w s z a k ż e s t w i e r d z i ć , że zasadniczo zna­ czenie m a nio t y l e d ł u g o ś ć w ł o s ó w , ile sama c z y n n o ś ć obcinania w ł o s ó w i m o d e l o w a n i a ich w o d m i e n n y niż poprzednio s p o s ó b . W ż a d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nio m a t a k i e j s y t u a c j i , żo abso­ l u t n i e wszystkie n o r m y i w z o r y d o t y c z ą k a ż d e j j o d n o s t k i bez w z g l ę d u na jej p l e ć , wiek, pozycjo, s p o ł e c z n ą , polnione w grupie role. Ta banalna p r a w d a i m p l i k u j e dwa dalszo t r u i z m y : w ż a ­ d n y m s p o ł e c z e ń s t w i e nic m a jednej i j e d n a k o w e j dla w s z y s t k i c h kontroli społecznej; w k a ż d y m społeczeństwie jednostka znaj­ duje się w n i e u s t a n n y m r u c h u p r z e c h o d z ą c przoz r ó ż n o sfery i poziomy życia społecznego, k t ó r y m dzaje i formy kontroli Wśród Azteków rakich odpowiadają różno ro­ społecznej. obcinanie w ł o s ó w i nadawanie i m różno­ k s z t a ł t ó w stanowiło nieodłączną cechę społecznego ist- nionia. W ł a ś n i e s p o ł e c z n e g o , a więe takiogo, z k t ó r y m ł ą c z y się k o n t r o l a s p o ł e c z n a . B y ł o c e c h ą istnionia dynamicznego, znakiem przechodzenia jodnostki przez kolejne społecznego, zmienności ról pełnionych b ę d z i e przesady jośli p o w i o m y , klasy w wioku, awansu trakcie ż y c i a . żo obcinanie w ł o s ó w w Nie społe­ c z e ń s t w i e a z t e c k i m zdaje się b y ć w ogólo w y r ó ż n i k i e m czło­ w i e c z e ń s t w a . Po raz pierwszy obcinano w ł o s y dziecku w k r ó t c e po narodzeniu, gdy poddawano on b y ł o r y t u a l n e m u obmyciu kojarzonemu wprost z d r u g i m i , ale t y m razom j u ż o s t a t e c z n y m i I I . 5. Cztornastolenia dziewczynka narodzinami. 22 Dziecko otrzymywało wtedy połne „wypo- 171 �I I . 6. Nauczyciel k a r z ą c y k i l k u n a s t o l e t n i e g o c h ł o p c a 11. 7. Czternastoletni c h ł o p i e c ; i l . 8. M ł o d y m ę ż c z y z n a s a ż e n i e a n i m i o z n o " w ł a ś c i w e c z ł o w i o k o w i " oraz i m i ę . kosmyk skrzętnie chowano. Г о raz ostatni człowiekowi z m a r ł e m u . Wprawdzie w t y m w y p a d k u jemy tylko świadoctwom nie m a p o w o d ó w włosy dysponu­ d o t y c z ą c y m warstw w y ż s z y c h , b y s ą d z i ć , żo l u d p o s t ę p o w a ł więc zanim p r z y s t ą p i o n o Obcięty obcinano inaczej. do k r e m a c j i c i a ł a , z m a r ł e m u i k t ó r e b y ł y przechowywano, umioszczano w skrzynco m a j ą c e w środku 2 w y m a l o w a n o postacie d e m o n a " * . D o d a j m y t u je­ szcze j e d n ą w a ż n ą i n f o r m a c j ę : „ A k i e d y k t ó r y ś (z p a n ó w — locz K T ) u m i e r a ł , z w y k l i o n i m p o w i a d a ć , żo jost j u ż teotlcm, co zna­ Tak czy, żo jest j u ż m a r t w y aby s t a ć się duchem l u b b o g i e m " . obci­ nano z czubka g ł o w y k o s m y k , „ w k t ó r y m — j a k p o w i a d a l i — 2 5 M a m y zatem do czynienia z s y t u a c j ą d o ś ć j a s n ą . Pierwsze i ostatnie obcięcio w ł o s ó w t o s p o ł e c z n e n a r o d z i n y i s p o ł e c z n a p o z o s t a w a ł a p a m i ę ć jego duszy oraz dnia jego narodzin i ś m i e r ­ ś m i e r ć c z ł o w i o k a . M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m r y t u a ł e m k a ż d y wie­ c i ; w ł o s y te, razem z t a m t y m i , k t ó r e m u o b c i ę t o g d y się u r o d z i ł l o k r o t n i e p o d d a w a n y j e s t p o s t r z y ż o n o m , zmienia f o r m ę uezosa- 172 �10 Tl. i). N o w o ż e ń c y ; i l . 10. Starzec <E> Tl. 11. D o j r z a ł y mężczyzna �nia, ale jost to j u ż t y l k o z n a k i o m z m i o n i a j ą e y c h się relacji po­ m i ę d z y j e d n o s t k ą a r e s z t ą g r u p y ; jest d y s t y n k c j ą wownątrz- sj'stemowa. * W s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m znany b y ł jeszcze jeden, szcze­ g ó l n y s p o s ó b t r a k t o w a n i a w ł o s ó w , o k t ó r y m d o t ą d nio wspo­ m n i a ł e m a b y nie z a c i e m n i a ć d y s k u s j i z tozami H a l l p i k o ' a . T e n sposób traktownia włosów stanowi odpowiednik hallpiko'owskich „ w ł o s ó w d ł u g i c h " , a m ó w i ą c bardzioj precyzyjnie — jest l o ­ gicznym przeciwieństwom czynnościami przypadek, się ze w którym sobą oglądanym prowincji obcinania wownątrzspolecznymi. i dysponujemy relacjami Hiszpanów, to będących zarazem wieloma, jedyny pokrywającymi najwyraźniej zjawiskiem: „ A następnie (...) m i e l i bardzo fryzowania, Jest zdumionych p r z y b y l i papas z całej d ł u g i e w ł o s y , t a k zmiorzwione, ż e nio s p o s ó b icli r o z c z e s a ć bez obcięcia, i p e ł n o k r w i spływającej i m z uszu p o k ł u t y c h tego dnia w ofierze (...) m i e l i toż bardzo d ł u g i e paznokcie o w i papas u p a l c ó w r ą k ; s ł y s z e l i ś m y j a k m ó w i o n o , żo uważani b y l i za z a k o n n i k ó w i ł u d z i ż y j ą c y c h cno­ 2 6 tliwie" . Kim sku b y l i m e k s y k a ń s c y papce'i „ p u p i o ż " . Papas słuwo to p r z e s z ł o in Słowo papa liczba m n o g a . t o po h i s z p a ń ­ Ale w rzeczywistości (io .słownictwa p r z e b y w a j ą c y c h w Meksyku Uiszpa-.ów z języka nahnatl i było zniekształceniem papahua „ l e n , k t ó i y n i ; , d ł u g i e w!osy". Fonetyczna zbieżność hiszpań­ skiego papa m i a ł a boz w ą t p i e ­ oraz n a l m a t l a ń s k i e g o papahua nia s w ó j u d z i a ł w s z y b k i m upowszechnieniu się w ś r ó d k o n k w i s t a ­ I I . 13. K a p ł a n n i ż s z e j rangi (tlamacazqui) d o r ó w , a n a s t ę p n i e k r o n i k a r z y , t e r m i n u papas w znaczeniu „ i n ­ d i a ń s c y k a p ł a n i (w o g ó l o ) " albo j a k o o k r e ś l e n i a w y ż s z y c h rang w hierarchii k a p ł a ń s k i e j . hiszpańskimi, a nie Używanie indiaYiskimi, go zgodnie spowodowało szanie; ź r ó d ł a pisane a ż r o j ą się od papas, czy wszyscy o n i f a k t y c z n i e b y l i papahaague z kryteriami sporo zamie­ lecz nie m a p e w n o ś c i (1 n i n . od papahua). Nic m a w ą t p l i w o ś c i t y l k o co do jednego — że w s p o ł e c z e ń s t w i e a z t e c k i m i s t n i a ł a droga ż y c i o w a , d o s t ę p n a w y ł ą c z n i e d ł a m ę ­ żczyzn, k t ó r ą m o ż n a Wlaśnio nazwać nieobcinanych, włosów papatłi „drogą gdyż sama nieobcinanych nazwa kapłanom 27 na kapłańskich o niezwykło celu m a k s y m a l n ą lecz o „ k u d ł y " w ł a ­ — n i g d y nic obcinane, nio podcinane, nie czesane . D r o g a t a r o z p o c z y n a ł a szkołach włosów". kapłańskich — z a ś w i a d c z a , iż nie c h o d z i ł o t u o j a k i e ­ k o l w i e k d ł u g i e w ł o s y , bo te zwano tzontli, ściwe t y l k o tych się w ostrym mającym jednostki, oderwanie i podporządkowanie wyłącznie deindywidualizację jej od ś w i a t a pozaklasztornego przyświątynnyeh reżymie s ł u ż b i e bogom. W s t ą p i e n i e na t ę d r o g ę p o c i ą g a ł o za s o b ą cał­ kowitą zmianę istnienia". powierzchowności, Młodzieńcy osobowości rozpoczynający oraz „sposobu karierę kapłańską na­ t y c h m i a s t zapuszczali d ł u g i e w ł o s y , nie pielęgnując, ich w ż a ­ den s p o s ó b , i p o k r y w a l i sobie cało c i a ł o , w ł ą c z n i o z g ł o w ą i w ł o ­ sami, c z a r n y m s m a r o w i d ł e m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o nio zna­ ne n a m bliżej nadnaturalne w ł a ś c i w o ś c i . B y ł y to s t a ł e a t r y b u t y papahuague. Najprawdopodobniej obcinania p a z n o k c i . dzić, że papahuaque dzeniem, z którym ludzi. Te 28 obowiązywał Hiszpanio s k ł o n n i byli także zakaz ponadto twier­ nie m y l i s i ę , co m o g ł o b y ć j e d y n i e z ł u ­ c h o ć w s p ó ł b r z m i z kompleksem z a c h o w a ń żałobnych, k o j a r z ą s i ę nieuchronnie liczne cechy tej k a t e g o r i i 2 9 zewnętrzne żałobne w o g ó l n e j s y t u a c j i papahuaque. asocjacje, znajdują uzasadnienie O t ó ż z p u n k t u widzenia s p o ł e ­ cznego b y l i oni m a r t w i . I to w d w o j a k i m sensie. l ' o pierwsze dlatego, iż p o d s t a w o w y m icli o b o w i ą z k i e m b y ł o d ą ż e n i e do m a ­ ksymalnej c z y s t o ś c i , co a u t o m a t y c z n i o w y k l u c z a ł o Zakaz utrzymywania kontaktów fizycznych z prokroaeję. kobietą miał charakter b e z w z g l ę d n y , a jogo z ł a m a n i e p o c i ą g a ł o za s o b ą ś m i e r ć nie t y l k o winnego, lecz t a k ż e jogo k r o w n y c h i w s z y s t k i c h , k t ó r z y o w y s t ę p k u wiedzieli i m i l c z e l i . Nio jest b y ć m o ż e bez znaozo11. li>. Stara kobc-la 174 1 nia f a k t , że p r z y ł a p a n e g o na o d s t ę p s t w i e od celibatu papahua �uśmiorcano potajomnio. sio poza 30 J o ś l i ta kategoria społeczeństwem, s p o ł e c z n e j ; co n a j w y ż e j nie p o w i n n i ludzi znajdowała oni p o d l e g a ć kontroli ściej widywali podczas długotrwałych postów i umartwień 3 5 b y ł a „ g ł o w a z d ł u g i m i w ł o s a m i " . C h c ą c nie c h c ą c p r z y p o m i ­ n a j ą się w t y m momoncie czarownicy bar i u B o r o r ó w , stano­ boskiej. U n i k a n i e j u ż nie t y l k o s t o s u n k ó w , alo wszolkieh k o n t a k t ó w w i ą c y — j a k p i s a ł C. L ó v i - S t r a u s s — „ k a t e g o r i ę i s t o t ż y w y c h , czystości, k t ó r e nie n a l e ż ą całkowicio a n i do ś w i a t a n a t u r y , a n i do ś w i a t a k t ó r e j i d e a ł p o l e g a ł — j a k się wydaje — na zabiciu w sobie s p o ł e c z e ń s t w a " , lecz p o ś r e d n i c z ą m i ę d z y n i m i ; oraz ś w i a t d u ­ z kobietami było jednym z warunków dążonia do tomu c h ó w , z k t ó r y m i bari s ą z w i ą z a n i — „ o w ł o s i o n y c h , z d z i u r a m i dłu­ w g ł o w a c h (...) p o t w o r ó w p o w i e t r z n y c h , k t ó r o w y d z i e l a j ą deszcz gotrwale posty, zmiana r y t m u snu i czuwania, a przede wszyst­ przez oczy, nozdrza l u b niozmiornio długio w ł o s y i paznokcie; kim jednonogich, wszelkich społeczno-biologicznych s ł u ż y ł y ograniczenia instynktów. alimentacyjne, Celowi będące stelą normą, niezwykle nasilonio p r a k t y k p o k u t n y c h p o l e g a j ą c y c h na kaleczeniu c i a ł a , o k t ó r y c h pewien tekst aztecki m ó w i : ,,Po to w ł a ś n i e przepchniesz (trzcinowy p r ę t przoz j ę z y k — R T ) : nic z d u ż y m i brzuchami i ciałami obsypanymi pu­ 36 chem j a k n i o t o p e r z o " . Aztockich nieobcinanych w ł o s ó w nio da się jednak sprowa­ t y l k o a b y się z a s ł u ż y ć , lecz ż e b y z r z u c i ć p r o c h , b r u d . U m o ­ dzić do uproszczonej czysz p r ę t y w k r w i , przobijesz d u ł n ą część j ę z y k a , od drugiej na m a n i p u l a c j e " . G d y b y t a k b y ł o , j a k i sens m i a ł o b y zapusz- s t r o n y je wciśniosz... W ton s p o s ó b p o z b ę d z i e s z się swoich grze­ czanio c h o r y m dzieciom 3 1 formuły „ w ł o s y z n a c z ą , bo s ą p o d a t n e włosów a la papahua z c h ó w , swoicli z ł y c h u c z y n k ó w , swoich w a d . . . " . W i e l u papa- że w y z d r o w i e j ą ? Dlaczego m i a n o b y p r z y p i s y w a ć hiiaquc sobio włosów protoplastom „aby nie p o d d a ć się j a k i e j ś słabości, rozcinało przez ś r o d e k m ę s k i e c z ł o n k i i c z y n i ł o t y s i ą c e rzeczy, ż o b y s t a ć 3 2 się i m p o t e n t a m i i nie u r a z i ć swoich b o g ó w " . Papahuague n i e m Tzornpachtli b y l i m a r t w i w sensio s p o ł o c z n y m r ó w n i e ż dla­ tego, żo nio w y k o n y w a l i ż a d n e j p r a c y w szerokim tego s ł o w a z a r z ą d z a n i e i wojowanie. K i e m o g l i obejmującym o n i polnie ż a d n e j funkcji chociaż dostojnicy niektóro czynności lata był papahua państwowej świeccy mogli wykonywać kapłańskie. Jednak miał pozostając możliwość kapłanami i człowiek, objęcia znaczonia wykonywali który wysokich przez stano­ dynastii p a n u j ą c e j c z y ź n i e zwanemu Tzontecomatl nadzieją, nieobcinanie w Tetzeoco — męż­ — „ G ł o w a " oraz kobiecie imie­ — „ W ł o s y z t r a w y " , k t ó r z y mieli ciała o d r a m i o n w g ó r ę , poruszali się tylko skokami niczym wróblo, pło­ d z i l i p o t o m s t w o , k i e d y m ę ż c z y z n a w s u w a ł j ę z y k w usta k o b i e t y , j e d l i surowo m i ę s o i mieszkali w jaskiniach? rozumieć fakt, żo z a r ó w n o Jak nalożaloby odlogli przodkowie A z t e k ó w , jak zbieracko-łowieckie ludy z północnego Moksyku, kwalifikowane j a k o b a r b a r z y ń c y , dzicy ludzio, nic p r a k t y k u j ą c y w ogólo ob­ cinania w ł o s ó w , o k r e ś l a n i b y l i w s p ó l n y m m i a n o m zawierającym stwa. oznaczający takżo — jak już widzioliśmy — „ d u c h a " zmarłego, Przedtem wszakże obcinano nrn w ł o s y i z m y w a n o z ciała p o k r y w a j ą c e smarowidło. ceremonialnie długie je d o t ą d s t a ł o czarne człon teoehiehimeca wisk w hierarchii w ł a d z y , a t y m s a m y m p o w r o t u do s p o ł e c z e ń ­ teotl t ł u m a c z o n y z w y k ł o j a k o „ b ó g " , ale a d o d a t k o w o n a d n a t u r a l n ą moc p o s i a d a n ą przoz r ó ż n o i s t o t y nieludzkie ? 3 3 Z a s t r z e g ł e m się na w s t ę p i e , iż szkic ten b ę d z i o wyłącznie p r z y c z y n k i o m , glossą do pewnej koncepcji. Dlatogo nio p o d e j m ę p r ó b y szukania odpowiodzi na p o w y ż s z o p y t a n i a . T r o p wskazany przez C. R . H a l l p i k e o k a z a ł się więc praw­ Najprawdo­ podobniej w y m a g a ł o b y to b o w i e m w y j ś c i a poza m a t e r i a ł aztecki, d z i w y w w y p a d k u A z t e k ó w . Opozycja: obcinanie w ł o s ó w — n i e - spojrzenia n a s y m b o l i k ę w ł o s ó w w szerszej p o r s p o k t y w i o , u w ­ obcinanio w ł o s ó w i człowie­ z g l ę d n i e n i a s k o j a r z e ń a n i m a l n y c l i wskazanych j u ż przez H a l l p i - sensie, co ke'a a zapewne r ó w n i e ż z d u m i e w a j ą c y c h analogii, j a k i e i s t n i e j ą czeństwa. wyznacza Papahuague potwierdzają nie świadectwa granicę byli społeczeństwa ludźmi w mówiące, ścisłym iż u w a ż a n o ich za ś w i ę t y c h . W t y m o k r e ś l e n i u miości się z a r ó w n o s p o s ó b ludzi życia, j a k i przokonanio, że s ł o w a „ c h c ę , ż o b y ś u m a r ł " w y p o w i e d z i a ­ 34 no przoz k t ó r e g o ś z nich m a j ą moc z a b i j a n i a . że w n a j o g ó h i i o j s z y m pokonali ludzkioj planie papahuague byli ludźmi, bariery o d g r a n i c z a j ą c e z w y k ł e g o sfory ś w i a t a . I c h b o z p o ś r e d n i e W y daj o się, człowieka kontakty z którzy m i ę d z y d b a ł o ś c i ą o k a z y w a n ą przoz A z t e k ó w o b c i ę t y m włosom i paznokciom, w i a r ą I n k ó w w i c h ścisły z w i ą z o k zo z m a r t w y c h ­ wstaniem 37 i nieomal i d e n t y c z n y m p r z e ś w i a d c z e n i u n o t o w a n y m w ś r ó d c h ł o p ó w z E u r o p y wschodniej. W y m a g a ł o b y w postawienia p y t a n i a o a r c h e t y p o w ą s y m b o l i k ę w ł o s ó w końcu samych o d poza- w sobio (jak t o u c z y n i ł E . R . Leach s z u k a j ą c y i l u m i n a c j i w głę­ najświę- b i n a c h ludzkiej p o d ś w i a d o m o ś c i ) , k t ó r a b y ć m o ż e s t w o r z y ł a b y tszj-mi miojscami na ziemi, j a k i m i b y ł y pomioszczonia, w k t ó ­ podstawę r y c h s t a ł y f i g u r y b ó s t w , o z n a c z a ł y t o samo co bycie w k o n t a k c i e c z ą c y c h r ó ż n y c h p o z i o m ó w zjawiska — i n t e r p r e t a c j i p a r t y k u ­ z s a m y m i i s t o t a m i n a d n a t u r a l n y m i . I rzocz Jodyna znana m i w z m i a n k a m ó w i ą c a charakterystyczna. bardziej konkretnie o k o m u n i k o w a n i u się z z a ś w i a t a m i powiada, iż t y m co n a j c z ę ­ do pogodzonia pozornio sprzecznych l a r n y c h . A to j u ż s ą kwestio przed p o d j ę c i e m — bo których doty­ warto z a s t a n o w i ć się n a d s ł o w a m i , j a k i m i d i a b e ł p r z e m a w i a ł do E w y : eritis sicut dii — „ b ę d z i e c i e j a k o bogowie"... I I . 14. W y k o n a w c y w y r o k ó w sądowych 175 �II. 15. D o w ó d c a w o j s k o w y wysokiej rangi (ticociahuacatl) z f r y z u r ą t y p o w ą dla tequiliaquaque — dzielnych P R Z Y P I S Y 1 E . R . Leach, Magical hair, „ J o u r n a l o f the R o y a l A n t h r o p o ­ logical I n s t i t u t e o f Great B r i t a i n a n d I r e l a n d " , v o l . 88, 1958, P a r t I I , s. 147—164 *C.R. H a l l p i k o , Social hair, „ M a n " , v o l . 4, 1909 N o 2, s. 256—264; J . D . M . D e r r e t t , Religious hair, „ M a n " v o l . 8. 1973 N o 1, s. 100—103; P. H e r s h m a n , Hair, sex and dirt, „ M a n " v o l . 9, 1974 N o 2, s. 274—298; R . F i r t h , Symbolic, public and private, L o n d o n 1975; M . H o l m e s W i l l i a m s o n , Powhatan hair, „ M a n " v o l . 14; 1979 N o 3, s. 392—413 E . R . Leach z a j m o w a ł się w ł o s a m i j a k o p r z y k ł a d e m „ n i e ­ c z y s t o ś c i " t a k ż e w i n n y c h , p ó ź n i e j s z y c h pracach, z k t ó r y m i d y s k u t u j e P. H e r s h m a n , op. c i t . , s. 292 n . C R . H a l l p i k o , op. c i t . , s. 259 Por. t e ż : C R . H a l l p i k o , Some Problems in Cross-cultural Comparison [ w : ] The Translation of Culture. Essays to E.E. Evans-Pritchard, ed. Т . О . B e i d o l m a n , L o n d o n 1971, s. 136. Nadaje on t a m swoj koncepcji p o s t a ć : d ł u g i e w ł o s y / k r ó t k i e w ł o s y ; natura/społeczeństwo; zwierzęcość/istota społeczna; wolność/ /kontrola. R . T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etno­ grafia P o l s k a " t . X X I V , 1980 z. 2, s. 49—119 A z t e k o w i e w ś c i s ł y m sonsie t o w y ł ą c z n i e m i o s z k a ń c y Tenocht i t l a n u i Tlatelololco. U ż y w a się j e d n a k toj n a z w y na o k r e ś l e n i e wszystkich m i e s z k a ń c ó w t z w . i m p o r i u m azteckiego, na podobnej zasadzio j a k m ó w i się czasem Rosjanio o m i e s z k a ń c a c h Z S R R lub Anglicy o obywatelach Wielkiej B r y t a n i i . W y b i e r a m ten naganny s k ą d i n ą d uzus aby nio k o m p l i k o w a ć t e k s t u m a ł o co k o m u m ó w i ą ­ c y m i n a z w a m i bardziej p o p r a w n y m i . С Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 360 R . F i r t h , op. c i t . , s. 298 A . de M o l i n a , Vocabulario en lengua castellana у mexicana у mexicana у castellana (1571), Mexico 1977, s. 22 ' Ibidem ' T . M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los indios tle la Nueva Европа, M a d r i d 1970, s. 223 A . L ó p o z A u s t i n , Cve.rpo humano e ideologia. Las concepciones de los anliquos nahtias, Mexico 1984, t . I I , s. 276 B . do Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico 1979, s. 562 D . D u r a n , Historia, de las Indias de Nueva Espana e Islas de la Tierra Firme, Mexico 1967, t . I , s. 116 D . D u r a n , op. c i t . , t. I T , s. 475 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 24 Czarka w y k o n a n a z t y k w y . D . D u r a n , op. c i t . , t . I , ś. 25 C a ł y p o n i ż s z y opis p o d a j ę za B . de Sahagim, op c i t . , s. 478—480 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 114—115 A . M . Garibay K „ Códice Carolina, „ E s t u d i o s de C u l t u r a N ó h u a t l " v o l . V I I ; 1967, s. 10—11 N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c , ehodzi t u o k i l k a „ d u s z " czy j a k m ó w i A . Lópoz Austin „ b y t ó w animicznych", k t ó r y c h harmonijne w s p ó ł i s t n i e n i e i w s p ó l d z i a a de u m o ż l i w i a ż y c i e c z ł o w i e k o w i ; A . L ó p o z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 231 i i n . Т . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 131 B . de Sahagun, op. c i t . , s. 611 B . D i a z del Castillo, Historia verdadera de la conquista de la Nueva Espana,, M a d r i d 1975, s. 150 A . de M o l i n a , op. eit., s. 22, 79—80; A .Ma. Garibay K . , op. cit., s. 10, 12 O p r ó c z B . Diaza dcl Castillo (patrz p r z y p . 26) p o ś w i a d c z a t o t a k ż o T . M o t o l i n i a , op. eit., s. 24 Z n a k i ż a ł o b y t o rozpuszczone w ł o s y , nie czesanie ich, nie mycie t w a r z y , nic zmienianie u b r a n i a , p o w s t r z y m y w a n i e się o d s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h , s p o ż y w a n i e t y l k o jednego p o s i ł k u dzien­ nie. Z n a m i e n n y jest f a k t , iż podczas radosnego ś w i ę t o w a n i a z w y c i ę s t w a na wojnie k a p ł a n i uczestniczyli w u r o c z y s t o ś c i a c h m a j ą c w p l e c i o n ą we w ł o s y c z e r w o n ą n i ć , n a t o m i a s t podczas o g ó l n e j ż a ł o b y , k i e d y i n n i p o w i n n i m a n i f e s t o w a ć odpowiednie z n a k i , oni w y s t ę p o w a l i po p r o s t u ze s w y m i n a t u r a l n i e rozpusz­ c z o n y m i w ł o s a m i , D . D u r a n , op. c i t . , t . I I , s. 291 Historia de los mexicanos por sus pinturas, w: Teogonia e historia de los mexicanos. Trcs opusculos del siglo XVI, od. A .Ma. Garibay K . , Mexico 1979, s. 76 A . L ó p e z A u s t i n , op. c i t . , t . I , s. 439 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 55 D . D u r a n , op. c i t . , t . I , s. 68 G. Fernandez de O v i c d o , Sucesos у dialogo de la Nueva Espana, Mexico 1946, s. 28 T . M o t o l i n i a , op. c i t . , s. 38 С Levi-Strauss, op. c i t . , s. 216—217 P. D u v i o l s , La destrucción de las religiones andinas (Conguista у Colonia), Mexico 1977, s. 79 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 3 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 0 F r y z u r y azteckie w g Codex Mcndoza, p o l . X V I w., rys. A n n a Wiclochowska-Olszak 176 I 3 7 �