https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffd977bb3174ec8ccce59d5072e7402a.pdf acc497a6980e0070f0103828286b922c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3101 Title A name given to the resource Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh Ł E M K O W S Z C Z Y Z N A W W I E R S Z A C H Żyje w ś r ó d nas ponad dwieście t y s i ę c y Ł e m k ó w , lecz wiedza na ich temat jest we współczesnym społeczeństwie polskim p r z e r a ż a j ą c o niska. Po 1944 r o k u u k a z a ł o się w p r a w d z i e w Polsce nieco prac lemkologicznych, zwłaszcza znawstwa, h i s t o r i i , etnografii, socjologii z dziedziny i — języko­ sporadycznie — J E R Z E G O H A R A S Y M O W I C Z A Z r e s z t ą t a k i s p o s ó b podejścia do t e m a t u nie b y ł charakte­ r y s t y c z n y t y l k o dla H a r a s y m o w i c z a . N a p r z y k ł a d w t o m i o re­ p o r t a ż y Janusza R o s z k i Jak ,,A kolo drewnianej na 'Zawiszy cerkiewki czytamy: pochylone i popróchniałe k r z y ż e są ś l a d e m po t y c h ludziach, co Ł e m k a m i n a z w a n i żyli f o l k l o r u muzycznego, ale są to rzeczy p r a k t y c z n i e nie czytane t u t a j п а ллчегскасЬ w i e r c h o m ł a ń s k i c h i przeszumieli z w o j e n n y m poza d o ś ć w ą s k i m л\аа^-ет." kręgiem specjalistów. Łemkowie śledzą te poczynania u w a ż n i e , alo p r z y j m u j ą , je raczej c h ł o d n o , g d y ż naj­ T a sama poetyczna p o w i e r z c h o w n o ś ć , ta sama pozorna wspa­ częściej pomijana jest w nich istota p r o b l e m u — wielkiego pro­ niałość formy, blemu łemkowskiej ludzkie losy, i ten sam — c h o c i a ż u R o s z k i m o ż e nieeo w i ę k s z y — h i s t o r i i najnowszej, współczesności i przy­ szłości. e s t e t y z u j ą e ą m g i e ł k ą rzeczyAviste m o r a l n y d a l t o n i z m , bezmiar gorzkioj z a d u m y w starannie z a k r e ś ­ ЛЛ* krajowej publicystyce czterdziestolecia t e m a t y k a ł e m k o w ­ ska przesłaniająca poruszana b y ł a gruntowniej właściwie tylko n a j p i e r w — z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w — w 1947 trzykrotnie: roku, potem lonych ramach. Z a ś u B y ć m o ż e z роллчк1и t y c h лл-laśnie cech ,,łemkoAvskie" лл-iersze Нагаэутоллчсга więc dziwić się powszochnej ЛУ c i ą g u лу1е!и lat. J e ś l i zaś chodzi o t z w . l i t e r a t u r ę p i ę k n ą , to t e m a t R u s i n ó w znacznie г w k r ó t c e po P a ź d z i e r n i k u , a ostatnio w latach 1980- —84. T r u d n o ignorancji. HarasymoAyicza nieлvątpliлvie лл-iększa b i e g ł o ś ć лл'arsztatoлл a. mogły u k a z y w a ć się drukiem systematycznie, Łemkoлл'ska scenografia t y c h лу1егвгу s k ł a d a się z niewielu, p ó ł n o c n y c h s t o k ó w K a r p a t p o d j ę ł o ЛУ Polsce L u d o w e j właściwie alo c z ę s t o p o w t a r z a j ą c y c h t y l k o d w ó c h poczytiiiejszyeh pisarzy: Jan Gerhard (jego , , Ł u n y z kręgu w Bieszczadach" b y ł y przeniesione na e k r a n i wielokrotnie wzna­ k r a t o r , ś w i ę t o J o r d a n u , k r z y ż t r ó j r a m i e i m y i inne. To z r o z u m i a ł e . wiane) oraz Jerzy H a r a s y m o w i c z , autor w y d a n y c h dotychczas Cerkiew p e ł n i ł a г p o n a d dлyudziestu tomikOAv лчиегэгу, лл k t ó r y c h л\ ciąż j a j ą się ł e m k o w s k i e m o t y w y . przewi­ 1^,о81аллтпу na b o k u Gerharda, się e l e m e n t ó w . Są one wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a : na Łаnlkoлvszczyźnio zaczerpnięte cerkiew, ikona, wielką rolę Panto- duchowego ogniska w najszerszym tego в^луа znaczeniu — r o l ę nie t y l k o religijną, ale także ośлyiatoлvą, p o l i t y c z n ą , artystyczną. Lecz g d y ż o d b i ó r jego k s i ą ż k i to osobny, z r e s z t ą bardzo gorzki t e m a t , istnieje клл-estia stosunku do олл-yeh Avschodnioehrzescijanskich a zajmijmy s y m b o l i . Jest to kwestia moralna i artystyczna. M o ż n a wizję się Н а г а в у т о л л ч с г е т . Łemkowszczyzny nam S p r ó b u j m y prześledzić, j a k ą autor w swych starać wierszach, się p r z e n i k n ą ć ich i s t o t ę i p i e n y o t n ą t r e ś ć , лyidzieć je j a k o pom­ z j a k i c h e l e m e n t ó w swo u t w o r y k o m p o n u j e , j a k i e a r t y s t y c z n e n i k i bogatego ż y c i a ducłloлvego Łemkóлy — lub t e ż t r a k t o w a ć zabiegi przeprowadza i co z n i c h w y n i k a . Jest to клл-estia o t y l e Avylaeznie od s t r o n y estetyezno-semiotycznej, j a k o dzieła s z t u k i istotna, że czytelnik daje polski j u ż od l a t dwudziestu z g ó r ą ko­ j a r z y odruchowo Ł e m k o w s z c z y z n ę z Н а г а в у т о л у ш г с т ; ЛУ1СС s ą d z i ć , że autor Zlockiego nieba cerkiewnego można wywiera pew-ien леркучу na n a s z ą saтnoлyiedzę. J a k i ż to jest wpływ-. W r i z n a k i гогрогпалусге Ł e m k o w s z c z y z n y . To bardzo istotna r ó ż ­ nica. — bo skoro dzieła s z t u k i sakralnej b ę d z i e m y traktować w oderwaniu o d ich duchowego podglebia, n a r a z i m y się na nie­ b e z p i e c z e ń s t w o fałszu. T a k ż e — fałszu artystycznego. twórczości Harasymowicza z lat pięćdziesiątych, sześć­ H a r a s y m o w i c z , a p l i k u j ą c y c z ę s t o i c h ę t n i e do swych лу1егзгу d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w s z c z y z n a — to k r a j no­ symbole c h r z e ś c i j a ń s k i e , stalgiczny, elegijny: r o z s y p u j ą c e się cerkwie, m o k n ą c e na deszczu się m ś c i . Z w r o t y t y p u ,^ллче!е przemienienie piw*a", ,,Na a n i o ł ó w przydrożne przyjn^yani figury, zarośnięte cmentarze, butwiejące ikony. traktuje są c h u l i g a n i " , je n i c z y m rekwizyty. роголлпулл-anie k o p u ł A to cerkkwnych T p r z y r o d a — л\и1.а1па, k o l o r o w a , bujna, T y m bardziej kolorowa do piersi kobiecych t o , p o w i e d z m y ł a g o d n i e , przejaw dezynwol- i bujna, i m p o s ę p n i e j s z e ś l a d y po c z ł o w i e k u , k t ó r y s t ą d odszedł t u r y луоЬес u c z u ć r e l i g i j n y c h i n n y c h l u d z i . N i e trzeba b y ć czło­ i n i g d y nic wróci. Gdzie i dlaczego o d s z e d ł , czemu nie wróci, wiekiem лу1еггасут, wystarczy m i e ć t r o c h ę d e l i k a t n o ś c i i w y o ­ co się z n i m teraz dzieje — nie w i a d o m o . 1 w ł a ś c i w i e irio m a co b r a ź n i , b y z r o z u m i e ć , ja,k m o ż e z o s t a ć o d c z y t a n y лл-iersz, przy­ się nad r ó w n u j ą c y m o d l i ^ y ę pod być. tym d ł u ż e j z a t r z y m y w a ć . Cóż, л^-idocznie t a k Łemkowszczyzna Harasymowicza jest musiało nostalgiczna, jak nostalgiczne jest przemijanie, s t a r o ś ć , ś m i e r ć , s a m o t n o ś ć , nie­ p r z y - d r o ż n y m k r z y ż e m do a k t u ero­ tycznego. szczęśliwa m i ł o ś ć . Szkoda, że starzejemy się i u m i e r a m y , żo m i ł o ś ć 0 przygodach seksualnych nie trwa. лхаееяше, alo cóż, takie jest ż y c i e . . . Zgruehotano lianie ja cerkiewne czy powalono k r z y ż e p e ł n i ą w wierszach H a r a s y m o w i ­ cza, t ę s a m ą r o l ę , co s i e d e m d z i e s i ą t l a t przed n i m zasuszone róże w i m i o n n i k a c h , a n i o ł y ś m i e r c i , jesienno liście. ..ach" z w y k r z y k ­ nikiem i wielokropkiem odmiennej konwencji i t ] ) . Kóżnica polega właściwie t y l k o na i sztafażu. 1 z ramionami p e ł n y m i sękówmuskukmcóż m o g ę M ł o d o p o l s k a o s i n ę t n i o a i ł e m k o w s k o nostalgia H a r a s y m o w i ­ cza m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę : jost w nich lednoozośuie smutek i rezygnacja. Pogodzenie z losem. Oraz р 1 ^ т а т о л л а Krzyż c h o ć nagi Т та1олл т- zaskrzy-pieć (...) a ż gdy raz puszczałem czość. Cmentarz jest m a l o w n i c z y , gdy zarasta ł o p u c h e m , cerkiew płytę т а 1 о л у т с г а , gdy przez dziury w dachu w i d a ć niebo. Święci na starej aureoli i k o n a c h b e z r o b o t n i , z m a r z n i ę c i i g ł o d n i , bo Łomkoлvie przemi­ i rdzy nęli — s y p a ł y się j a k p r z e m i n ę l i s t a r o ż y t n i Grecy, pozostawiwszy zimne p o s ą g i i s t e r c z ą c e w niebo шеглуук1е malownicze k o h r m n y . deszcze 245 �(...) o b j ę ł a m n i e sujące i zasypywała o s o b o w o ś c i H a r a s y m o w i c z a — c h o ć b y z togo w z g l ę d u , że ukazuje pocałunkami światło na nowe, dotychczas nieprzoozuwane obszary go j a k o autora sekowanego przez w ł a d z e . ust m o i c h szparę W Weselu rusałek r ó w n i e ż s p o t y k a m y t o samo e s t e t y z u j ą c e udami oplotła ż o n g l o w a n i e s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i . Lecz oto rozwija się i n n y mój m o t y w — zauroczenie s a m y m sobą, i s w o j ą p o o z j ą , docenienia jej kadłub poświęcany wielkości oraz p r z e m o ż n e g o oddziaływania. aż r u n ę l i ś m y na z i e m i ę Do wiersza j a k do c e r k w i kurzu pełną N a g ł o t ł u m e m weszły Ł e r n k i po k t ó r e j strzelał b ł y s k a w i c bicz — t a k zaczyna się t o m i k . Skoro wiersz p o r ó w n a n y jost do cerkwi, to 1 (Wiosna) z k i m porównać autora wiersza? Po przewróceniu kilku stronic znajdujemy na ten t e m a t s k r o m n ą s u g e s t i ę . P a r ę takich fatalnych błędów moralnych i artystycznych, wy­ nikających T traktow ania ś w i ę t y c h symboli, ż o n g l o w a n i a n i m i dla robionia n a s t r o j u i p r z y d a w a n i a malowni- czości, z powierzchownego zdarzyło podejmujących się H a r a s y m o w i c z o w i r ó w n e i tematykę w Jedna n a d w a m i Łemkowyna 1 jeden ś w i ę t y Jerzy czuwa (Biełanka wierszach, — przyjazd) 6 rusińską. T W r a ż e n i e , że J H w i d z i się w t y m wierszu w r o l i ł e m k o w s k i e g o ś w i ę t e g o , nie jest t y l k o m o j e ; s ł y s z a ł e m je n i e z a l e ż n i e z k i l k u Brodata bizantyjska twarz horyzontu ust. B y ć m o ż e z r e s z t ą jest ono z b y t dowolne, c h o c i a ż l e k t u r a K a i n o w e domeny zarosło j a ł o w c e m W c e r k w i ruski b ó g z k t ó r e g o zdarto N i e w i a d o m o czy nie b y ł dawniejszych wierszy u p o w a ż n i a do tego. J u ż na p o c z ą t k u lat pozłotę s z e ś ć d z i e s i ą t y c h z a s t a n a w i a ł się H a r a s y m o w i c z : banderowcem I k t ó ż wie czy j a ruski czy j a b i a ł o r u s k i (...) Czernieje k a d ł u b g ó r spalony Czy z m c h ó w cerkiewnych p o w s t a ł e w i d m o bylinowo I E c h szumi w i a t r w gonealogiczncj t y l k o w i a t r i p u s t k a i szare żagle j a s t r z ę b i T ą drogą mówi chłop prowadzili świętego Włodzimierza A m o ż e jestem po p r o s t u Ł e m k ó w W niemieckiej bluzie szedł j a k zwierz z a r o ś n i ę t y A m o ż e to t y l k o nowe brzózco patronem przeobrażeńja Nowe weioleńja aplikuje sobie Jerzy P r z e o b r a ż e ń s k i M o ż e t y l k o t a k sobie w d y m a c h jesieni 2 (Bieszczady) harasymujo D o k ł a d a p i e r o g ó w r u s k i c h i nic w i ę c e j N i e trzeba p r z y p o m i n a ć , eo za ludzie chodzili po (Złockie) Bieszczadach 1 w niemieckich bluzach, czego chcieli, w j a k i s p o s ó b swoje zamiary realizowali i jak złowrogą pamięć pozostawili, t a k ż e wśród B o j k ó w i Ł e m k ó w . W i a d o m o r ó w n i e ż dobrze, że ś w i ę t y W ł o ­ dzimierz b y l dla R u s i n ó w przez wiele stuleci j e d n y m z n a j w a ż ­ W Weselu rusałek nie odnajdziemy j u ż ś l a d u d a w n y c h w ą t ­ pliwości. K w e s t i a s t a ł a się jasna. P r z y n a j m n i e j dla autora. Lecz r o z w a ż a n i a te b y ć m o ż e s ą j u ż n i e a k t u a l n e ; bo oto niejszych n a r o d o w y c h s y m b o l i . Nasuwa się t u analogia z rolą. J H o p u b l i k o w a ł wiersz, w k t ó r y m zdecydowanie z e r w a ł z przesz­ k u l t u M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j w ż y c i u n a r o d o w y m Г о - łością i wszedł na n o w ą d r o g ę ż y c i a . 8 l a k ó w . J a k ż e w i ę c p o j ą ć , żo autor, k t ó r y „ s t o razy p i s a ł , że po­ chodzi z r o d z i n y p o l s k o - u k r a i ń s k i e j , (...) jest p o l s k i m ukraińskiego pochodzenia, (...) pisarzem dwóch pisarzom kultur" 3 MOJE WYSTĄPIENIE po­ p e ł n i ł coś takiego i p a r o k r o t n i e t o o p u b l i k o w a ł ? J a k ż e poeta, T a k — nie od razu ś w i a d o m o ś ć k t ó r y pisze, żo „ n i e u r o d z i ł się i nie u r o d z i t a k i , k t ó r y w-yrzuci nio od r a z u r z u c i ł e m p o d nogi w i e k ó w z jego wierszy cerkiow c z y l i w i a r ę i pochodzenie" 4 mógł w taki świętą biskupów laskę s p o s ó b n a p i s a ć o r u s i ń s k i m ś w i ę t y m , adresując, to do polskiego J a k t ó r y posiadam t y l k o b u t y i nazwisko czytelnika? G d y b y w dalszym c i ą g u s n u ć analogie, odpowiedni­ nie b ę d ę się więcej w a h a ł kiem p i ę ć d z i e s i ą t lat r o z c h w i a n y c h wiersza „Bieszczady" Madonna w y s t ę p o w a ł a b y byłby utwór, j a k o sanitariuszka w którym Czarna w oddziale N a r o ­ wreszcie chcę p o z n a ć d o w y c h Sil Z b r o j n y c h . prawdę P o ż e g n a ł e m się Ż y w i Ł e m k o w i e i i c h losy p o j a w i a j ą się w t w ó r c z o ś c i Jerzego Harasymowicza dopiero w latach osiemdziesiątych, pierwszy na w i ę k s z ą s k a l ę w tomie Wesele rusałek szawa 1982) i Cała góra barwinków po raz z k u r n ą liryką gór (LSW, War­ Moje w s t ą p i e n i e do rewolucyjnej w y o b r a ź n i (Wydawnictwo Literackie — jest K r a k ó w — W r o c ł a w 1983). Co p r a w d a — autor w g r u d n i u 1984 r o k u z a p o w i o d z i a ł , żo przygotowuje do d r u k u poemat ruski, zbudowano nieodwracalnym Lichtarz p o ś w i ę c o n y przesiedleniu Ł e m k ó w , „ k t ó r y z r ó ż n y c h wzglę­ 5 d ó w „ p r z e l e ż a ł " d w a d z i e ś c i a pięć l a t . " B y ć m o ż e ukazanie się faktem T e n oraz inne wierszo z tego samogo n u m e r u „ G a z e t y Kra­ k o w s k i e j " p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że oto u m a r ł Gustaw — ł e m k o w s k i Lichtarza z m o d y f i k u j e dotychczasowy obraz, lecz na razie nie­ j u r o d i w y , a n a r o d z i ł się K o n r a d — p o l s k i M a j a k o w s k i co naj­ podobna się w tej sprawie mniej . w y p o w i a d a ć , nie z n a j ą c utworu. Sama jednak z a p o w i e d ź w y d a n i a p o e m a t u rzuca, bardzo intereA m o ż e jest to t y l k o kolejna zmiana r e k w i z y t ó w i nic w i ę c e j . PRZ Y P I S Y 1 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy, Czytolnik, Warszawa 1967, s. 135—137 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, Wydaw­ n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1975, s. 171 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie, tylko żywi, „ G a z e t a K r a k o w s k a " , 17 X I I 1984 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . 2 3 4 246 5 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wesele rusałek, L S W , Warszawa 1982, s. 28 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, op. c i t . , s. 148 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Moje wystąpienie, „Gazeta Krakows­ k a " 13 V I I 1984 r . 6 7 8 �