https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab783517f2206f8fb1e35f22eb144af1.pdf 2a513a43bfc2e113b956db15db465081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1925 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.227-295 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 III. RECENZJE CIIIlCl'pluali:ill!/ slIciely, pod red. Adama Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152. Z kilku powodów kktura książki Conceptualizing society zasługuje na szczególną uwagę. Po pierwsze, stanowi ona jedn'l z cyklu publikacji zawierających materiały z I Kongresu Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), który odbyl się w 1990 roku na Uniwersytecie w Coimbrze. Jednym z dyskutowanych tam problemów były antropologiczne koncepcje społeczeństw pierwotnych. Omawiana książka jest owocem tej dyskusji. Jej redakcji dokonał Adam Kuper, on też jest autorem obszernego wprowadzenia. Współautorami tomu są: Frederik Barth, Maurice Bloch, Daniel de Coppet, Philippe Descola, Ulf Hannerz oraz Marylin Strathern. Wszyscy oni nal6ą do grona najznakomitszych współczesnych antropologów europejskich, co z pewnością również decyduje o znaczeniu Conceptualizing sociery. Nie jest to wszakże powód ostatni.' Otóż problem, jaki poruszają wspomniani autorzy, stanowi jcdno z fundamcntalnych wyzwań, przed którymi stoi obecnie antropologia. W istocie jest to pytanie o to, co dyscyplina ta może wiarygodnie ustalić o klasycznym przedmiocie swych badań, czyli o społeczeństwach pierwotnych. W swym wprowadzeniu Kuper przypomina ogólne założenia pozytywizmu antropologicznego. Zgodnie z nimi antropolog najpierw odkrywał, a póżniej nadawał sens obcemu doświadczeniu. Towarzyszyło temu przekonanie, że działo się to bez utraty jego szczególności, a możliwość obiektywnego poznania i opisania badanych społeczeństw, ich konceptualizacja, nie była kwestionowana. W efekcie rozwoju podejścia relatywistycznego oraz przełomu postmodernistycznego paradygmat ten został podważony. Nowc pokolenie antropologów zanegowało tradycyjny schemat postępowania naukowego. Zwrócili oni uwagę na istnienie zasadniczych rozbieżności pomiędzy modelami tworzonymi przez "obscrwatorów" a modelami samych "aktorów". Ich przyczyn upatrywano w kontekstowośei kultur, uwikłaniu badaczy we własny kontekst kulturowy oraz niemożności adekwatnego przekładu międzykulturowego. Postmoderniści kwestionują zarówno wartość samych materiałów ctnograficznych, jak dokonywanych w oparciu o nic studiów porównawczych i ogółnych teorii kultury. Konsekwencją jest negowanie możliwości badania i poznania "obcych" kulwL Antropologowie reprczentowani w tym tomie zajmują bardziej konwencjonalne stanowisko. Ich zdaniem etnografia dostarcza danych, które mogą być w różny sposób porównywane i analizowane. Umożliwia to podcjmowanie szerszych projektów, które łączą w sobie materiały etnograficzne ze stanowiskiem teoretycznym. Nie znaczy to jednak, by akceptowali oni paradygmat modernistyczny. Przeciwnie, tym co łączy ich stanowiska jest przekonanie, iż bez rewizji dotychczasowych ustaleń dotyczących spoleczeństw pierwotnych, ich poznanie i zrozumienie jest niemoi.liwe. Za szczególnie ważną autorzy ci uważają konieczność odrzucenia przez antropologię etnocentrycznej perspektywy postrzegania stosunków i struktur społecznych. Ona bowiem stanowi główne źródło wspomnianej sprzeczności pomiędzy modelami obserwatorów i autorów. Jak wobec tego konceptualizować odmienne od naszych systemy społeczne i kulturowe? Daniel de Coppet, nawiązując do propozycji Durkheima i Dumonta, zwraca uwagę na to, że antropologia winna koncentrować swoją uwagę na zbiorowym, f)onadjcdnostkowym wymiarze �228 życia społecznego. wspólnie tylko W nim bowiem podzielają. indywidualistyczna stkowego główne czy wrc;cz całkiem etnologa, system jak chcieliby one rzecznicy Wyrażająca teoretycznych, winna zbliżyć dla Do nas może wspólnot relacji Według terminu tworzone przez wyspiarzy. badaczy alc - tylko w procesie socjalizacji, uzyskiwała ona pełny stosunków, które osoba służącą - społeczeóstwa, z którymi lecz sam i dekompozycji jako że odrzuca relatywizmu zasad Można odkryć je analizowania nego. ucieleśnia jest własny, właś- zmienny oznacza zatem podkreśla sposobów dla teorii holistycznc nie i często które Mimo pozornych różnic wo. Zdaniem Descoli, dotyczy uważa, badanie nic sądzi, przede ułoŻl:nia społeczne s<! objawiane Uwal.a, aktorów klucza antropologii struktur wykazuj,! sposobów stanowić upatruje sceptycznym kulturowej wii'jach daleko on wobec jcst po- rzeczywistości. społccznych, w ludowych to w tym dekon- mogły konstrukcji do że mimo ich słabości Pozostając do uporządkowanej poziomie, stosunków przynajmniej źródeł charaktcrze. wszystkim osoba kompOZYCJi on uniwcrsalnego by modele zawartych Każda nim ją ze wszystkmi. i zbli;;.a do postulowanej Głównych różnorodności ale poza nieustannej społecznego. że zadaniem wizje tc, na pewnym ono społecl.I1ych. stosunki społecznych myślenia, istnicjącego postmodernistyczncgo, społecznych. ccntralną widać jak dalece model też różni życia świata prowadzą sposobów w jaki j" z tych ani społeczeństwo. ów proces żc nic stanowi intuicyjnym Descola poprzez jednak, stosunków teorii wykluczała łączących że społecznych. Melanezyjczyków ponowncgo Właśnie sposób, niż Strathern, własnych uniwersalnych konieczność W tej perspektywie społecznych przeciwnie kulturowych, i rclacji konceptualizowania widzenie cząstkowym stosunków części ich już łączyć. autorki siC; ku stanowisku. szerszego, świat W takim z całokształ- stosunków ostatccznc dla modelem całość (np. w aspekcie skłaniała jakicgoś przez samych utożsamianc potcncjalną elllo- się modele -- jednostek. nie jest ani jcdnostka, cZl;śeią różniły społccznych z części Strathcrn sposobu siC; holistycznym społeczeóstwo natomiast Strathern. do litcratury bardzo w sieć zewn,,:trznych Wcdług Marylin przyjc;tego się ona stosunków antropologia niezależ.nych zdaniem Strathern drogę - Śmierć on suma nie mogą pojęciowego szukiwanie z nich perspek- społecznego również posługiwanie część stanowiła życia spolccznego Nie stanowi dla naszych w ich niespójności, tez i tożsamość. nieprzerwanie. w życiu Melanezyjczyków. strukcji modernizmu. Philippe Descola, alternatywę modeli holistyczna życia jak całość złożona włączał jednostkę Jej śmierć tubylczych może on wskazać każda cscju wskazuje się właśnie autorka trwały czasowa osób się od tradycyjnego. scnsie, który gdyż zmarli i urzcczywistniane zrozumienia CG prawda wymiar współpracuje. żywymi, tworzenia a nic sztucznie taka, odwołuje Strathern stawało co podkreśla społeczny". jest są tworzą tylko czc;ść bardziej zwcryfikowanie konceptualizowania ono było jako konceptualizacji "aktor traktowana między dałej jcst Melanezyjką zarzuca badawczą społecznych. w swym Na tym przykładzie traktowane psychologicznym), katcgorią wartości, że tylko rrancuskiego tych nie da się. systemu do konceptualil.Owania antropologią Będąc od sposobów kategorią tem stosunków przed modernistycznym w którym ujęciu nadrzc;dną podejrzanego. gdyż. w nich właśnic zdolność twierdzi, jako dancgo w tcj hierarchii systemy nawiązuje stojącą tego obszaru. Teoriom społeczeństwa, właśnie przedstawiana Wartości dla zachować sposobów "społeczcństwo". dotyczącej stanowi że jedno- moraInic działań, I. uważa, aspektu bl,,:dne. Zdaniem charakterystycznc De Coppet jcdnostka-społeczełlstwo graficznej wówczas stanowisko pragnie ze sobą do zrozumienia jest zasad,,: życia społcczncgo. je jednostka społecznej. wydzielenie coś zcwnc;trzncgo, wydzielić danej społeczności Dc Coppet tradycyjnych. niej, koniccznością rozumienia Jednostka to jednak o ile porównywać praktyki teoretyczne że wartości Antropologia, elementy umożliwia indywidualistycznej, struktur,,:. całości. tywa socjologii zważa, uporządkowaną ciwych Jcst strukturalną De Coppet wartościowej wydzielane stanowi członkowic życia społeczncgo. jawi siC;jako wyimaginowanego. którc moderator społecznej. a "społeczeństwo" wartości wyrażane. Zachodu rzeczywistości wartości, są wartości, główny ideologia z całokształtu źródło kształtowane One też stanowią lecz na drodze życia społecz- idące podobieńst- konccptualizowania relacji po- �229 mi~dzy społcczeIlstwcm i natur,!. Wnioski swoje, nawiązujące do racjonalistycznego stanowiska Lćvi-Straussa, sformulował w oparciu o badania prowadzone wśród trzech ludów Amazonii. Wspólną cechą ich socjologii jest właśnie nasycenie elementami ekologicznymi oraz włączanie ludzi i zwierząt w jedno pole społeczne. Systemy, które w podobny sposób ujmują relację między czlowiekiem a środowiskiem, proponuje nazywać animicznymi. Descola uważa, że badania antropologiczne powinny mieć na celu analityczną rekonstrukcję podobnych zasad kult}Jrowych. Może stać si~ to podstawą rcgionalnego (np. Amazonia), czy nawet uniwersalnego porównania oraz tworzenia ogólnych tcorii kultury. Nacisk na konieczność badania tubylczych sposobów myślenia kładzie również w swym artykule Maurice Bloch. Uważa on, że tradycyjne monografie terenowe były zawsze obce lub całkowicie nie7fozumiałc dla czlonków opisywanych społeczeństw. Jego zdaniem działo się tak dlatego, że antropologowie powszechnie zakładali, że to co informatorzy mówili o społeczeństwie, było tożsame ze sposobem w jaki je konceptualizowali. Według Blocha tak jednak nie jest. Podobnie jak konekcjoniści twierdzi on, że modele te nic posiadają logiczno-zdaniowej, lineranej struktury języka, lecz stanowią wysoce złożone i zintegrowane zespoły znaczell. Nie poddają się przy tym badaniom wprost. Antropolog może je poznać tylko w efekcie długotrwałego pobytu wśród badanego ludu, w trakcie którego, dzieląc te same warunki życia, zdoła zinternalizować wiedz~ leżącą u ich podstaw. Bloch wskazuje na przykład swych badań prowadzonych wśród ludu Zafimaniry z Madagaskaru i twierdzi, że na sposób w jaki konceptualizują oni rzeczywistość społeczną składaj,! si~ zintegrowane ze sob,! modele mentalne, dotyczące takich rzeczy jak: "dom", ,.małżeIlstwo", "drzewa i las", "kobiety i mężczyźni" oraz "ludzie". Na przykład uważa on, że Zafimaniry myślą o dorastaniu społecznym w kategoriach procesu, który dotyczy zarówno ludzi, jak drzew i domów. W ich sposobie myślenia stosunki społeczne należą bowiem do tego samego porządku co procesy naturalne, a ludzie powiązani są ze środowiskiem. Bloch twierdzi, że wychodząc od prostych spostr7.eżeIl dotyczących tego jakie są rzeczy (np. dom lub drzewo), można stopniowo zrekonstruować podstaw~ tubylczej konceptualizacji stosunków społceznych. Nic da się tego natomiast osiągnąć na drodze skłaniania informatorów do retrospektywnego racjonalizowania ich działall. Jest to niemożliwe, gdyż wi~kszość wiedzy, zwłaszcza tej dotyczącej życia praktycznego, zorganizowana jest w sieć modeli mentalnych. Descola i Bloch w swych pracach odwołują się do przykładów ludów izolowanych i niewielkich, których członkowie żyją w podobnych warunkach i mają podobne doświadczenia. Ulf Hannerz uważa, że takie "prototypowe", ograniczone społeczeIlstwa, stanowią we współczesnym świecie ogromm! rzadkość. Zdecydowana większość społeczeństw jest bowiem obecnie poddana globalnym procesom komunikacji i transmisji międzykulturowej. Dla antropologii oznacza to konieczność zmiany przedmiotu badań. Zdaniem autora etnograf, choćby pracował w najbardziej nawet izolowanych zakątkach świata, staje dziś wobec zadania ukazania wpływu szerszych, zwykle obcego pochodzenia, struktur na życie społeczne badanych ludów. W sytuacji, gdy doświadczcnia każdego z nas, tak obserwatorów jak aktorów, dotknięte są globalnym procesem społecznym, a wartości kulturowe mogą swobodnie zderzać si~ i mieszać ze sobą, nic można już dłużej mówić o specyficznych regionach kulturowych czy lokalnych strukturach społecznych. Należy dostrzegać przenikanie wartości, zróżnicowanie postaw będące wynikiem wielości doświadczeri i kontaktów. Według Hannerza przydatna w tym może być analiza powiązań sieciowych. Pomaga ona zrozumieć istniejący pluralizm i wielość działań. Pozwala także unikać uprzywilejowania lokalnych stosunków społecznych wzgl~dem wi~zi o szerszym zasi~gu, przedkładania skali "mikro" nad "makro". Procesom tym sprzyja istnienie krajowych i międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz multimedialna komunikacja. Hannerz postuluje więc odejście od badaIl "społeczeIlstw" na rzecz "sieci społecznych". W takiej perspektywie proces globalnego przenikania możc być traktowany jako sieć sieci. W podobnym kierunku zmierzają wnioski Frederika Bartha. Stwierdza on, że tradycyjne stanowisko antropologii, zakładające podział ludzkości na ograniczone językowo i kulturowo, �230 homogeniczne wspólnoty lokalne, zawsze było fikcją. Zgodnie z nim, mieszkańców jakiegoś regionu określano terminem "społeczeństwo", a w dokonywanych opisach ich struktur społecznych stosowano perspektywt; holistyczną. Towarzyszyło temu przekonanie, je ludzie ci uczestniczą w jednorodnym procesie kulturowym. Zalożenia te były jednak fałszywe. Zdaniem Bartha w rzeczywistości jest tak, że "społcczeństwo" jest zawsze otwarte i nieuporz,!dkowane. Nie należy więc poszukiwać w nim powtarzalności i norm, ani prostych schematów podejmowanych d,.iałań. Swoistymi "antynormami" s,! bowiem bikulturalizm, sceptycyzm i ci,!gły proces adaptacji do zmieniającej się sytuacji. Dla udowodnienia swej tezy autor odwołuje się do etnograficznego przykładu mieszkańców regionu Harat z Afganistanu. Twierdzi on, że w tym przypadku zastosowanie klasycznego modelu społeczeństwa całkowicic zawodzi. OkaZUje sit; bowiem, że jego rzekomo niezmienne i stałe parametry, tak ie jak: trwałość instytucji, dzielenie wspólnego sposobu życia, czy jedność struktur politycznych i religijnych, w ci'!gu ostatnich kilkudziesit;ciu lat zmienialy się wielokrotnie. Gdyby więc, zgodnie z tradycyjnym schematem, poszukiwać jakieg~ś uporządkowania stosunków społecznych i ich regularności, to nic bylibyśmy w stanic wytłumaczyć faktu, że - mimo braku tych elementów - mieszkańcy Harat w dalszym ciągu stanowią wspólnotę. Można to osiągnąć jedynie wówczas, gdy odejdziemy od zintegrowanego, holistycznego modelu i zaczniemy myśleć o społcczeństwie jako kontekście działaJI, i ich rezullatów. W takiej perspektywie okaże się, że współdziałaj,!cy ze sobą ludzie mogą, podobnie jak mieszkańcy Hara!. kierować się różnymi wartościami i ideami. Generuje to ciągły proces przemian istniejącego systemu, jego nicuporządkowanie oraz otwarcie. Barth uważa, że trwanie antropologii przy dotychczasowym, statycznym modelu prowadzić będzie do dalszego mistyfikowania wiedzy i nie zbliży nas do zrozumienia istoty procesów, którym poddanc są zbiorowości ludzkie. Jeśli naprawdę chcemy je poznać i opisać, to musimy - według Bartha - widzieć przedmiot naszych badalI jako dynamiczne, przekształcające się systemy. Mimo pOZQrnie wielkiej różnorodności zajmowanych stanowisk, autorzy esejów zamieszczonych w omawianej książce, zdają się podzielać wspólne przekonanie. Dotyczy ono konieczności porzucenia przez antropologię dotychczasowych sposobów konccptualizowania społeczeństw pierwotnych. Celem nauki jest konfrontowanie modeli teoretycznych, tworzonych przez współczesną humanistykę, z doświadczeniami i modelami samych badanych. Oznacza to, iż antropolog nie może już dłużej zajmować uprzywilejowanej pozycji obserwatora. Musi on zrozumieć, że jest równorzędnym partnerem, jedną ze stron, w toczącym sit; dialogu mit;dzy kullurami. Tylko wówczas, gdy antropologia zrozumie, żc uczestniczy w procesie, który przebicga w obu kierunkach. ma ona szansę na zbliżenie sit; do swego nadrzędnego celu, czyli poznania i zrozumienia innych kultur. Jestem przekonany, że uświadomienie tego faktu stanowi najwit;ksz,! wartość książki Conceptualizing society. WrJjciech Do/wal Krzysztof J. Brozi, 1992, ss. I ł I. Ludzie i kryzvs cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin Czy antropolog kultury stawiał sobie ezt;:sto pytania: jak trudno jest zhudować miasto') Jaka jest kulturotwórcza rola strachu, bólu i cierpienia'? Jakie niebczpieczeństwa może kryć w sobie stan ciszy i bezruchu') Jakie są psychologiczne przesłanki i nastr;pstwa kryzysu ekonomicznego i społecznego? Jakie są granice autokreacji człowieka i jego wolności? Jaka jest rola wytworzonych w historii mitów i stereotypów dla współczesnych pokoleń ludzi? Jakie pożytki i niebezpieczeństwa kryje w sobie nacjonalizm? Jakie s,! społeczne i kulturowe granice władzy') Wielu z tych pytań nie stawiano wcale, inne stawiane były nic w tej formie, jeszcze inne przyciągały uwagt;: antropologów jedynie marginalnie. Człowiek w ogóle, ułomny, slaby i zagu- �231 biony w świecie, rozpaczliwie poszukuj,!cy w nim swojego mIejsca i samookreślenia, był raczej przedmiotem reJleksji i tworem filozofów. Antropologowie w swoim podejściu do człowieka przyjmowali na ogól postaw,; bardziej konstruktywną - człowiek jako organizm biologiczny wyposażony w pewne wrodzone predyspozycje psychiczne, które kultura wyzwala lub hamuje, lub które kształtuje, w toku swojej teoretycwej i praktycznej działalności przekształca środowisko, w którym żyje, zmierzając ku formom coraz lepszym i doskonalszym. Wyzwala się przez to w znacznym stopniu z ograniczeli jakie narzuca mu świat zewnętrzny, przede wszystkim przyrodniczy. Dopiero dramatyczne wydarzenia ostatnich dziesięcioleci uzmysłowily ludziom, w tym także antropologom, że post';p kultury nic jest ani konieczny, ani ciągly, że regresy i upadki były udziałem nic tyłko społeczelistw dawnych, lecz z równą siłą dochodzą do głosu we współczesnym wysoko rozwini,;tym świecie. Wraz z rozwojem historii i postępem wiedzy rosną wątpliwości, człowiek dawniej dufny w siebie i w swoje możliwości, musi uznać teraz granice swojej wiedzy i wolności, a ludzie najbardziej odpowiedzialni za losy świata (politycy, władcy, uczeni) muszą teraz dobrze si« zastanowić nad swoim każdym krokiem, by nie był on ostatni (s. 7). Ostatnie zdanie pochod/j ze wst«pu do omawianej tu książki Krzysztofa J. Broziego Ludzie i kry:ys cywilizacji. ]cst to pierwsza b:Jdajże w Polsce próba antropologicznego podejścia do zagadnieli współczesności, świadcząca dobitnie o tym, że pesymistyczne prognozy jakoby antropologia kulturowa miała stracić racj<; bytu jako odrębna dyscylina, gdy zniknie tradycyjny przedmiot jej badali - społeczelistwa pierwotne i chłopskie - okazały się niesłuszne. Antropologiem można być bowiem w odniesieniu do każdej rzeczywistości ludzkiej, o ile ujmuje się ją z dostatecznie szerokiej i ogólnej perspektywy, a w przekonaniu Edmunda Leacha najlepszym antropologiem można być właśnie wówczas gdy przedmiotem badałl czyni si,; rzeczywistość bezpośrednio daną badaczowi w jego własnym doświadczeniu l Dlatego w omawianej pracy odnaleźć można wiele osobistych impresji autora, jego niepokojów jako człowieka wyrosłego w określonym kr<;gu cywilizacyjnym, ale zarazem obywatela świata. ReJleksje zawarte w tej ksiąi.ce zabarwione są często sporą nutą pesymizmu. W miejsce niewoli i wegetacji - pisze .!utor - wywalczyliśmy sobie wolność i prawo do śmierci. Walka rządzonych przeciwko rządzącym zn,ieniła si« w "walk',: wszystkich przeciw wszystkim" - "bellum omnium contra omnes", w darwinowsk,! walk<; o byt jaka zaistniała w warunkach wszechwładnej wolnorynkowej ekonomii. "Atomizacja społeczna, która była celem totalitaryzmu nigdy tak szybko nie została przezeli osiągni«ta jak w dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru, w którą gwałtownic wchodzimy mając jeszcze złudną nadziej<;, że da się powtórzyć proces ewolucji podobny innym historycznym spoleczelistwom" (s. 6). To sugesty'wne zdanie przedstawia, jak się zdaje, obraz zbyt katastroficzny i nie całkiem prawdziwy. "Nie ma powtórek w historii" - stąd też kapitalizm, w jaki obecnie wkraczamy nic może być ani kapitalizmem dziewi,;tnastowiecznym ani też kapitalizmem w stylu amerykaliskim czy zachodnioeuropejskim. Businessman polski działa w innych nieco warunkach niż jego amerykaliski kolega - działa w warunkch zmniejszonej konkurencji, co zapewnia mu popyt na oferowane produkty i usługi. Prywatna przedsi',:biorc7.ość w Polsce działa więc na nieco innych zasadach niż te, które charakteryuj" zachodnią gospodark',: wolnorynkową. Podobnie stwierdzenie autora, że Polska nie może liczyć na pomoc Zachodu ponieważ zaliczana jest przcl palistwa zachodnie do krajów "wysokiego ryzyka inwestycyjnego" (5.108) powoli traci sw" aktualność. Polska przestaje nie tylko być dziś uważana za kraj ,,0 wysokim stopniu ryzyka inwestycyjncgo", ale uważa si,; niekiedy, że jest krajem, który wyciągnął najbardziej konstruktywne wnioski z konfrontacji dwóch systemów i upadku komunizmu. W styczniu ubiegłego roku inwestycje zagraniczne w Polsce wynosiły I miliard dolarów, w grudniu już 4 miliardy dolarów. Zainteresowanie inwestorów zachodnich naszym krajem wyraża si',: I E. Lcal:h. #':"/fura i /';lI/mmikowałlil', w: L Leach, A. J. Greimas, Rywal i narracja, PWN, Warszawa 1989, s. 22. �232 także w innych danych: 55% naszej produkcji sprzedajemy do krajów zachodnich, 17% do krajów skandynawskich - w sumie 72% naszej produkcji pochłaniają zachodnie i północne rynki zagraniczne. Autor zalicza Polskę do krajów tzw. szóstcgo świata (tzn. krajów, które do momentu upadku komunizmu były ze względów pozaekonomicznych zamknięte na nowe technologie - obawiano się bowiem, że mogą one zostać wykorzystane do celów militarnych). Uważa, że w aktualnej sytuacji, gdy Polska nie ma środków na zakup nowych technologii, nic ma ona również szans na rozwinifi:cie wolnego rynku i gospodarki wolnorynkowej w pełnym lego słowa znaczeniu. Siła nabywcza ludności jest niska (jest to m.in. rezultat zatrzymania inflacji), bezrobocie wzrasta w wyniku zamykania wielu zakładów przemysłowych. Prowadzić to będzie do dalszego spadku produkcji etc. (s. 108). Tymczasem jednak okazuje się, że podczas gdy na Wfi:grzech, w Czechach, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, Białorusi i Ukrainie obserwuje się wyraźny spadek produkcji, produkcja w Polsce wzrosła w ostatnim roku o 4%. Jeśli zaś chodzi o bezrobocie to obserwuje się obecnie na Zachodzie znacznie bardziej gwałtowny jego wzrost niż u nas. Stwierdzenia te nic upoważniają oczywiście do zbyt optymistycznych wniosków - i znów tutaj statystyka przychodzi nam w sukurs - przecifi:tne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej spadło w 1992 w stosunku do 1991 roku o 4%, przeciętna realna emerytura i renta pracownicza o prawic 6%. To tylko kilka liczb przytoczonych na poparcie poglądu, że sytuacja nic jest ani tak zła jak prognozuje autor, ani tak dobra jak usiłują nam niekiedy sugerować środki masowego przekazu operując danymi statystycznymi. Autor widzi, i chyba ze wszech miar słusznie, pewną szansfi: rozwiązania naszych trudności przez wprowadzenie elementów gospodarki planowej i interwencjonizmu państwa. Paradoksalnie, to właśnie kraje zachodnie w coraz większym stopniu zaczynają korzystać z tych metod - nałożenie wysokich ceł na towary importowane jest między innymi wyrazem troski o zapewnienie większej konkurencyjności i możliwości zbytu dla produktów własnych. Skoro jesteśmy już przy najbardziej ogólnych problemach podnoszonych przez autora w omawianej książce, należy wymienić zagadnienia demokracji, zagrażających jej dyktatur i nacjonalizmów. Demokracja, forma rządów zmierzająca do zapewnienia udziału w rządzeniu szerokim rzeszom społeczeństwa, ma służyć realizacji zasad równości, tolerancji i wolności. Choć korzyści z niej wypływające są zapewne niewspółmiernie większe niż zagrożenia, jakie może stwarzać, o tych ostatnich nie należy jednak zapominać. Całkowita równość i tolerancja jest bowiem utopią· Demokratyczna forma rządów może otwierać swobodne pole do działania również ludziom niekompetentnym, niedouczonym czy niedoinformowanym. Odbijać się to może ujemnie na charakterze podejmowanych decyzji i w konsekwencji na ogólnym poziomie społeczeństwa. Autor nic pisze o tym wprost, ale niektóre jego ogólne stwierdzenia na temat "dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru", skłaniają do takich refleksji. Już dziś można obserwować pewne ujemne zjawiska wypływające z tej formy rządów - do nich między innymi należy zaliczyć degradację inteligencji, rozwój nacjonalizmów i związanych z nimi bratobójczych wojen. Dyktatura nic jest oczywiście alternatywą - niesie w sobie na dłuższą metfi: zawsze realne zagrożenia i prowadzi także do wojen, ale na krótszą metę, jak wspomina autor, skutki jej mogą okazać się korzystne. Zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia, a więc w wypadku kryzysów ekonomicznych i społecznych, kiedy to skupienie władzy w jednym ręku łagodzi konflikty i rozladowuje wewnętrzne napięcia. Dyktaturze sprzyjają też odradzające sifi:nacjonalizmy. Dlatego też, zdaniem autora, kraje Europy Wschodniej są szczególnie podatne na tę formę rządów. Ruchy nacjonalistyczne, które charakteryzowały zwłaszcza koniec XIX wieku, odżywają również ze zdumiewającą siłą i współcześnie (w Europie Wschodniej, na Bałkanach, ałe też na Bliskim Wschodzie i w wielu innych punktach kuli ziemskiej). Niosą w sobie momenty zarówno pozytywne jak i negatywne. Po stronie pozytywnej, są one wyrazem dążenia narodów do samostanowienia o sobie, dążenia do kultywowania własnych rodzimych tradycji kultury naro- �233 dowej. Po stronic ncgatywncj, nios" zc sob" niebczpieczcństwo nieustannych lokalnych konfliktów, bratobójczych wojcn, bczscnsownego przclewania ludzkiej krwi. Z całym naciskicm nalcży podkrcślić, żc ideologie nacjonalistyczne głoszonc przez liderów partii narodowych nicwiele maj" na ogół wspólncgo z trosk" o kultywowanic wartości kultury narodowej. S" to przeważnic opartc na cmocjach i inwektywach hasła, stanowiące w pierwszym rzędzie instrument władzy polityczncj, czy raczej walki o władzę polityczn". Chodzi w nich o scalenie narodu nie wokół wspólnych mitów i wartości, ale na zasadzie opozycji do domniemanych wrogów. W konsekwencji ideologie te przyczyniaj" się do upowszechniania stereotypów, szerzenia konfliktów i nienawiści pomiędzy narodami. Dochodz" one do głosu zwłaszcza w sytuacjach zagrożeń bytu ekonomicznego i społecznego państwa. Wyłaniaj" się bowiem wówczas mechanizmy "kozła ofiarnego" - instytucji (właściwej zresztą tylko ludziom, nie spotykamy jej odpowiednika wśród zwierząt), której celem jest rozładowywanie i kanalizowanie uczuć strachu i braku poczucia bczpieczcństwa przcz stwor/.cnie odpowiednich mitów, polegających na przedstawianiu kogoś jednostki czy grupy - jako źródła tego zagrożenia, mimo że jest ono zupełnie inne. Tak" rolę pełnili Żydzi w hitlerowskich Nicmczcch, wc Francji, w Polsce w różnych okresach. Chodziło o odwrócenie uwagi od realnych problemów gospodarczych kraju i wyrastających na tym tle kon/liktów społecznych. W takiej sytuacji zagrożenia pojawia się na ogół jakaś jednostka, która zaczyna występować w roli zbawiciela narodu i bierzc na sicbie całą odpowiedzialność za jego losy. Reszta z wdzięczności podporządkowujc jcj się zupełnie deklarując całkowite posłuszeństwo. Taki był mechanizm dojścia do władzy Hitlera w faszystowskich Niemczech (s. ł 7). W rozdzialc II. zatytułowanym "Psychologia kryzysu", rozważa autor psychologiczne i społeczne przesłanki kryzysu kultury. Przytaezaj"c typologię osobowości Znanieckiego rozważa, jaki typ osobowości realizuje się szczególnie dobrze w warunkach harmonijnego rozwoju kultury, jaki natomiast aktywizujc się głównie w sytuacjach zagrożenia i dezintegracji. W pierwszym wypadku dochodzą do głosu przede wszystkim "Iudzie dobrze wychowani" i "Iudzie pracy", w drugim "ludzie zabawy" i "Iudzie zboczcńcy". Pierwsze dwic grupy cenią konformizm wobec uznanych wartości, przeważa u nich jaźń odzwiercicdlona i usiłuj,! zdobyć wysoką pozycję w grupie przez pełną akcpetację przyjc;tych przcz ni,! norm, nic lubią zmian, nigdy do nich nic dążą, ani w nich nic uczcstnicz,!. Dwic następnc grupy: "ludzie zboczeńcy" i "ludzic zabawy" to ludzie aktywni, wykazuj,! zdolności adaptacyjne do nowych warunków - to często bojownicy i męczennicy walcZ'!cy o wyższe cele, z którymi się idcntyfikują. Destabilizacja kultury nic destabilizuje ich psychiki, ani nie zmniejsza odporności. Należą tu także wielcy twórcy, reformatorzy, ale również i zbrodniarze "bowiem historia nadaje dążeniom ludzi niez.amierzony, często nieludzki sens" (s. 27). Dalej przytacza autor koncepcję Mannheima na temat etapów rozwojowych czy stadiów kryzysu społecznego, określaj,!c najbardziej typowe psychospołeczne zjawiska, jakie towarzysz,! każdemu z nich. W stadium pierwszym wytwąrzaj,! się pewne zastępcze symbole, które mają pełnić funkcję substytutu, kompcnsuj,!cego bezsilność działań racjonalnych. W stadium drugim symbol przestaje być pustym symbolem lecz staje się czynnikiem wytwarzającym nowe typy więzi społecznych. Wreszcie, w stadium trzecim, wyłania się nowa organizacja, której celem jest realizacja określonych potrzcb spolccznych, wytworzone zaś wcześniej symbole staj,! się znowu puste, staj'! się ideologią lub frazeologi,! służącą celom socjotechnicznym, czyli sterowaniu grupami społecmymi. Interesujące jest przy tym zwrócenie uwagi na fakt, że podczas gdy w pierwszej fazie tzw . .,niezorganizowanego zagrożenia" podstawowe znaczenie mają reakcje psychiczne jednostek, w drugiej fazie tzw. "zorganizowanego zagrożenia", życic psychiczne jednostek i mas przestaje się liczyć, do głosu dochodzą natomiast cechy psychiczne przywódców, którym pozostali członkowie społeczeństwa poddają się bez reszty. Przytaczane przez autora teorie należ,! do grupy tych rozważań socjologicznych, które w większym stopniu niż inne analizy socjologiczne ukazują wzajemne współgranie czynników psychicznych i społecznych w kulturze. Nieuwzględnienie tych relacji było też częstym brakiem badań antropologicznych. �234 Interesującym jest np. stwierdzenie Mannheima, 7.e dezintegracja kultury wyrai.a siv u ludzi w zaniku instynktów społecl.nych, rol.padzie dotychczasowych struktur emocjonalnych i powrocie do poprzedniego stanu rozwoju (s. 28). Współczesne wydarzenia, jakich jesteśmy świadkami. wydaj" się potwierdzać tę obserwację znakomicie. Powrót do dawno już odrzuconych zasad i wartości, zdyskwalifikowanych czy niemodnych, nawrót do dawnych autorytetów moralnych to nie tylko przejaw demokracji społecznej, alc często tcż jednostkowej. gdy np. nawet najbardziej wykształceni ludl.ie zaczynają głosić poglądy rażące swym konserwatyzmem czy wręcz prymitywizmem. "Człowiek nie potrafi przebywać drogi powrotnej od lepsl.ego stanu do gorszego bez jednoczesnej dezintegracji psychicznej" - stąd podatność na wpływy różnego rodzaju proroków. uzdrowicieli, wróżbitów, którzy dostarczają wlaśnie owych zastępczych symboli. "Świat symboli staje się tym bogatszy im nędzniejszy jest świat rzeczywisty" (s. 32). Miejmy nadzieję, że jest to przejaw dezintegracji pozytywnej, stan przejściowy, po którym nastąpi nowa integracja na innym. wyższym poziomie. Jedno tylko w wywodach autora niepokoi - całkowita zgoda na niesłychany obiektywizm jaki zakładają omawiane przez niego teorie, relacjonujące przedstawiane psychospołeczne mechanizmy kryzysu tak jakby były one przejawem takich samych niczmiennych i obiektywnych praw. jakim podlega świat przyrody. Np. teza Mannheima o nieuchronności ciągu: krYl.ys-dyktatura -wojna. Wojny są zatem koniecznością, ponieważ wypływają 7. niczmienną koniecznością 7. totalitaryzmu, który jest z kolei następstwem pewnych koniecznych psychospołecznych mechanizmów, jakie l.awsze pojawiają się w sytuacjach zagrożeń. Żydl.i byli od wieków prześladowani. ponieważ ludziom znana jest instytucja .,kozła ofiarnego" pozwalaj"ca na skutecznc rozładowywanie napięć wynikłych faktycznie ze I.goła innych przyc/.yn. Ale czy istotnie musimy "bie Żydów" i prowadzić wojny? Człowiek jest przecież istotą współtwOr1.ąC4 wartości, za które jest odpowiedzialny. Nie może biernie akceptować tego co zastał, nie jest kż skazany nieuchronnie na podleganie tego rodzaju .,obiektywnym" prawom. Czy nic możemy zmienić naszcgo stosunku do Żydów i innych prześladowanych bądź opozycyjnych narodów') Żydzi, obok innych podobnych. naród utalentowanych na ogól i inteligentnych ludzi, wyczerpali już, jak się zdaje, monopol. jaki przysługiwał im jako ,,1udziom prześladowanym". Z zajmowanych stanowisk i pełnionych funkcji wywiązuj,! się na ogół dobrze, do kultury wielu narodów wnieśli wielki wkład, a zarzucana im wewnętrzna solidarność, przeradzająca się w kastowość, czy jak chce np. Bolesław Tejkowski szowinizm, staje się powoli mitem. Jeśli nawet przyjąć, że Żydzi wykazywali takie cechy. to w jakże duźej mierze był to wynik diaspory i nietolerancji właśnie. W przyjętym przez dane społeczeństwo systemie wartości leży zatem klucz do zrozumienia wielu procesów społecznych. Wartości jednak, jak wskazują chociażby powyższe przyktady, mają tendencję do długiego trwania. J w tym tkwi właśnie niebezpieczeństwo - mogą one bowiem w równym stopniu hamować rozwój społeczny co go stymulować. Jeśli mamy czvściej do czynienia z pierwszym przypadkiem, to dzieje się tak dlatego, i.e lenistwo umysłowe nic pozwala ludziom zrozumieć, że w daleko większym stopniu mogą twórczo uczestniczyć w przekształcaniu świata. Rozdział III. zatytułowany "Granice autokreacji" dotyka w pewnym stopniu podniesionych wyżej kwestii. Sporo w nim stwierdzeń dość oczywistych. Wiadomo, że o rolwoju osobowości nie decydują jedynie wrodzone predyspozycje, lecz tabe środowisko społeczne i kulturowe, w którym wyrasta i żyje człowiek. Uczy tego i psychologia, i antropologia, i socjologia. Ael. tego środowiska jednostka ludzka nie miałaby szans przeistoczenia sit; w człowieka. A więc człowiek: "tworzy samego siebie, ale tylko w pewnych warunkach i w pewnym 7.akresie" (s. 41). W tym roldziale autor omawia różne teorie dotyczące rozwoju moralnego dziecka (teorie Piageta, Kohlberga. Rene Girarda i innych) - internałizacji przez nie wartości, kształtowania się sumienia, poczucia wstydu itp. Szerzej omawia stanowisko Margaret Mead w kwestii problemu autokreacji. przytaczając jej podział na kultury postfiguratywne, konfiguratywne i prefiguratywne, z których każda stwarza inne warunk i dla autokreacji człowieka. �235 Opierając si.,: na wszystkich przedstawionych teoriach przyjmuje autor, że niezbędnym warunkiem autokrcacji jest postawa negacji. Ta cecha przede wszystkim pozwala odróżnić łudzi twórczych od konl\rmacyjnych (czyli konformistycznych, konserwatywnych). Chodzi oczywiście nie o negacj.,: totalną przcjawiaj,!cą si9 w całkowitym odwróceniu od rzeczywistości (jak to się dzieje w wypadku choroby psychicznej, alkoholizmu, narkomanii etc.) lecz negację, która pozostaje w odpowicdniej proporcji do częściowcj akceptacji zastanego świata - zmierza jedynie do zmiany jego negatywnych zjawisk. Taka negacja jest warunkiem autokreacji, zdrowia psychicznego i dynamicznego rozwoju osobowości (s. 53). Dlatego pluralizm wartości i form życia, wolność słowa, przekonań, otwartość na krytykę itp. są tak ważnymi i podstawowymi elementami autokreacji, a "c;astyczne powiązanie struktury kulturowej ze struk turą pot rzeb ludzi żyjących w jej ramach stanowi o trwałości danej kult ury" (s. SS). Te zawsze aktualne echa koncepcji Malinowskiego, widoczne zreszti! również w innych punktach pracy, świadczące o I.decydowanie antropologicznym jej rodowodzie, należy przyjąć z przyjemnością. Kategoriami zaczerpni9tymi z funkcjonalnej teorii kultury posługuje się autor również w swojej definicji sprawiedliwości społecznej. Wiąże on pojęcie sprawiedliwości społecznej bezpośrednio z wypracowaną przez Malinowskiego kategorią "standardu kulturowego". "Standard kulturowy" to katalog podstawowych dla danej kultury potrzeb (biologicznych i społecznych), których niezaspokojenie prędzej czy póżniej musi prowadzić do destrukcji całej kultury. Stąd stan sprawiedliwości społecznej można osiągm!ć jedynie poprzez zaspokojenie potrzeb składających się na dany standard kulturowy (przykładowo hęd" to: potrzeba zaspokojenia materialnego, bezpieczeństwa, tolerancji, wolności, demokracji, swohody wypowiedzi, otwartości na zdobycze kultury ogólnoświatowej etc.). Rozdział IV. "M it i historia Polski w Europie z czasów reformacji" - to celowa retrospekcja zastosowana po to hy ukazać proces tworzenia się mitów i stereotypów w historii. Owa mitologizacja historii służy na ogół celom ideologicznym. Stworzone w przeszłości mity odżywają nieraz po latach w niezmienionej postaci i pelnią podobnie, jak przed wiekami, funkcje praktyczne. Antropologia kulturowa jako jedna z pierwszych dyscyplin zmierzała właśnie do demitologizacji historii, ukazywania jej prawdziwego przehiegu, wolnego od określonego wartościowania i celowych przeinaczeń. Analizując przebieg i podstawowe cechy okresu reformacji w Polsce, stara się autor ukazać, jaki wpływ miały ruchy religijne na kształtowanie się narodowości polskiej. Reformacja w Polsce miała słahszy przebieg niż w innych krajach Europy Zachodniej, a wiązało się to z faktem, że proces chrystianizacji w Polsce zakollczył się stosunkowo późno (bo w wieku XII). Stąd kościół katolicki nic przeszedł jeszcze takiej degeneracji jak na Zachodzie. Reformacja w Polsce wyraziła się więc raczej w 07.ywieniu kulturalnym i społecznym, aniżeli teologicznym. Polska była jeszcze wówczas krajem tolerancyjnym - współistniały w niej różnc wyznania ~ katolicyzm współistniał z protestantyzmem, judaizmem, a nawet różnymi formami pogaństwa. Tolerancja wyznaniowa wynikała I. poczucia siły państwa i szlachty, która nigdy nie dopuściłaby do bratobójczych wojen na tic religijnym (s. 67). Sytuacjajednak zmieniła sil,:radykalnie, kicdy wśród szlachty zaczęło się umacniać przekonanie, że Polska jest przedmurzem ehrześcij,1I1stwa - przyczynilo sit;:to w znacznej mierze do załamania postaw tolerancyjnych, tak charakterystycznych dla okresu największego rozkwitu Polski szlacheckiej. Katolicyzm polski zac/.ąl się zmagać z protestantyzmem szwedzkim, prawosławiem rosyjskim, mahometanizmem tureckim. W tym to czasie rodzi się stereotyp: "szlachcic - Polak - katolik" jako przeciwstawienie stereotypowi: "plehejusz - obcy - heretyk". Wyznawca innej wiary przestawał bye Polakiem. Tragiczne skutki takiej postawy obserwować można było jeszcze po [ wojnie światowej, kiedy ludzie wymania luterańskiego, mówiący po polsku - Mazurzy, uważałi sit;:za ~iemców tylko z tytułu wyznawanej wiary. Owa identyl\kacja wspólnoty narodowej ze wpólnotą religijną zauważalna jest wyrażnie w Polsce również w dohie współczesnej, a postawy tolerancyjne zaczęły być już właściwe jedynie kręgom ludzi najbardziej wykształconych, choć i w tych krt;:gach obserwować można niekiedy zdumiewający hrak krytycyzmu w identyfikowaniu spraw narodu i Kościoła. �236 "Czas w kulturze ma różne wymiary, to co przeszłe może być jak najbardziej obecne wc współczesnym życiu w postaci aktywizującego mitu" (s. 73) lub dalej: "Wytworl.One w przeszłości mity, odradzają si<; w nowych warunkach i mog'l określać kulturow'l tożsamość uczestników jednej kultury, która w stadium ukrytym może przetrwać pełniąc nadal inspirującą rol<;" - konkluduje autor (s. 74). Na zakończenie wróćmy jeszcze raz do nacjonalizmów. Autor, dostrzegając tkwiące w nich realne niebezpieczeństwo i zagrożenie dla pokoju światowego, pr;:estrzega jednak przed funkcjonującym w myśleniu potocznym (a także w opiniach niektórych teoretyków nacjonalizmu jak Ernst Gellner) katastroficznym postrzeganiem tego zjawiska. Jako alternatyw<; dla nacjonalizmu widzi pojawienie się w świecie "konkurujących ze sobą kr<;gów kulturowych o ambicjach uniwersalistycznych" (s. 89). Już dziś mówi się raczcj o "kulturzc Europy Zachodnicj" aniżeli o narodach Europy Zachodniej. Takie konkurujące ze sobą kręgi kulturowe wyrażaj" pewną wspólnotę kultury rozumianej w najszerszym, globalnym, antropologicznym tego słowa znaCleniu. Obejmować więc będą nic tylko elementy tzw. kultury wyższej (stanowiącej podstawowy skladnik kultur narodowych), ale tak7.e właściwy im system gospodarczy i system rządzenia. Kultura narodowa jest jak wiadomo tworzona w pierwszym rzędzie przez tzw. ludzi kultury: literatów, malarzy, muzyków, ludzi teatru, a także uczonych, w znacznie większym stopniu niż przez polityków i ekonomistów. W wypadku wspomnianych kręgów kulturowych mamy na myśli kulturę całą, a więc również tę tworzoną przez ckonomistów i polityków. By ten pluralizm kulturowy stal się zjawiskiem wartościowym dla rozwoju ludzkości musi istnieć pomi<;dzy tymi kręgami kulturowymi jakaś jednolita płaszczyzna komunikacji (wyrosła na bazic kultury uniwersalistycznej), która nie będzie prowadziła do ujednolicenia się tych kultur lecz zapewni jedynie przepływ informacji pomi<;dzy nimi, co przyczyni się do ich wzajemnego wzbogacania się. Omawiając książkę tak wielowątkową, staraliśmy si<; zwrócić uwągę jedynie na momenty najistotniejsze rezygnując z przyjętej przez autora kolejności i szczegółowego omawiania treści poszczególnych rozdziałów. Dla orientacji zainteresowanych czytelników przypomnimy tylko ich tytuły: I. "Apologia strachu", II. "Psychologia kryzysu", III. "Granice autokreacji", IV. "Mit i historia Polski w Europie z czasów reformacji", V. "Nacjonalizm", VI. "Granice władzy", VII. "Czy nadchodzi nowa epoka dyktatur?" oraz "Wstęp" i "Zakończenie·'. Podsumowując można powiedzieć, że przybyła w naszym piśmiennictwie naukowym, nowa. wartościowa pozycja, stanowi;1ca bodajże pierwszą w Polsce prób<; antropologicznego ujęcia zagadnień wspólezesnośei, praca cechująca si<; szerokością spojr/.enia, odwa7.nym i glębokim stawianiem problemów, które dla przyszłych pokoleń Polaków, a także przedstawicieli innych narodów mogą okazać się zasadnicze. Praca udowadnia zarazem jak dalece antropologia kulturowa wyrosla jui. dziś z "opłotków" wiejskości i plemienności, z którymi dotychczas była wi"zana, zdolna jest do podejmowania analiz najbardziej aktualnych problemów współczesnego świata. Antropolog współczesny musi być historykiem, psychologiem, socjologiem, politologiem i filozofem zarazem. bowiem nauka. którą uprawia urasta do rangi dyscypliny syntetyzującej i generalizującej wyniki nauk szczegłowych o człowieku, do najbardziej ogólnej z nauk o człowieku. Barhara Michał Buchowski, Magia i rytual, Instytut Kultury, Warszawa Olsz£'lI'ska-Dyolliziak 1993, ss. 169. Oto rok 1993 przyniósł nam nową książk<; Michała Buchowskiego, kontynuującą lini<; dotychczasowych rozważań Autora. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, iż stanowi ona swoiste podsumowanie 9-letniej pracy nad tytułowym zagadnieniem. W czasie tego okresu M. Buchowski. opierając się na ustaleniach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury (por.: G. Banaszak, J. Kmita �237 Slwlecllo-requ{acyilla Pałubickiej rozwinął kOllcepcja kultury, (pOl'. A. Palubicka, Warszawa 1991), a zwlaszcza F'r=edleorelyc::ne pasIaci i wzbogaci l teorie;: tzw. magii synkretycznej. idei magii implieytnej historyzmu, Teorii, której Warszawa Anny 1984, s. 44-65), i niżej podpisany jest uważnym obserwatorem. Dokumentacje; Poznarl In6; tego z W. 1. Rursztą I. w tytule" te dwa specjalistów; się przede interpretacji ma .,w hardziej wyrażonych uważnie wyznacza pl. O :alo~en;ach '\'Iaq;a i rvwal spraw okresu wszystkim: Racjonalllo.i<'. Ti·ans!cuja. Interpretacja, cele przyste;:pnym (s. 6), jak I) dotarcic tj. Jej funkcje i slruklllra, napisana języku szereg przemyślerl dotyczących dotychczasowe ustalenia. Odnotujmy przekazać uzupełnić kręgu mające odbiorców też amicje 1991. czyli wyjście uzupełniające. . akreślone w niej zostały jako cze;ści okrcślonej 21 pfl.ckonanie takiego perspcktywy przedmiotu procedur który 6) lalożenie jedynie, teoretycznych; trzy - (lI. rO/dzialy uje;cie funkcjonalne", rzeczoną teorie;: magii synkrctyczncj, myślenia Na samym że nic muszą uzupełniają. Picrwszemu okreśony uznaje, zbiór iż magia wic;:kszy nacisk tegoż Autor nurtu. i towarzyszących jcst okrcśloncmu kładzic takiego pomysł ogół sądów normatywnych osiągniycia cych całokształt wydzielić w ramach na kultury. lychi.e celów), praktyki analitycznie jej praktyki kultury dokonuje tworzącą ramy społecznego glądową, wytwarzaj,!cą przckonania mu można, powszechnie (obyczaj, grupy; waloryzujące się pewien kontekstowe swe rozważania w obrębie już tej teorii - pierwszego, - społecznokultura to (określających społeczności i regulują- nowożytnoeuropejskiej, 2) sferę czynności - i dyrektywalnyeh funkcjonalną jyzyk, sztuka przy tym, magię jako wspomniany w danej do części rc;:kę i wzajem od ujęcia iż według z perspektywy tj. l) nadrzędnie raczej podkreślając sobie drugie sytuuje kreślą lecz różnorodności pasują traktuje Podejście cele do realizacji) Nadto, się III. "Kultura szczegółowo i w odróżnieniu dostarcza stwierdzić magii, podają które Buchowski się reprodukcja współżycia często Michal respektowanych tejże społeclllości. trzy skry w badaniu - kultury Upraszczając (wY7.l1aezających dającym ani jednokierunkowy; umysłu, wizji kultury, typowi magii czy 5) przyjęcie i paradygmaty", o jedności inwariantnego, traktowania zdaniem, Leacha zmianom, strukturalny") mu przekonarl. na stronc;: myślow.!. do poje;cia dwa podejścia miano moim wartt'ściowania; od tysiącleci paradygmat a wrc;:cz przeciwnic właściwa -regulacyjny sposoby wydziela które antropologii. magiczna: społeczno-regulacyjnej zaehowaó Ram dla zachowaniu w badaniach się, wzorem nie jest ani celowościowy, "Magia: nich nadaje I. z Durkheimem), podlega się niemożliwe; 3) połączenie 4) poslugiwanie choć s.tdzę, iż założenie sic;: one wykluczać. nauki; można sicbie i nauki równoczesnym z jakiegokolwiek fundamentalne IV. wyjście okazuje przy język składa części cztery. typ kultury") . w jakim poza którą całej ludzka "Kultura i kontekstu I) postrzeganie kultury; rozwój ram punktach: (tj. Webera że kultura oraz omówicnie początku dla wypranym taki magiczna: sposobów pierw~zej. tyczące humanistyki, koncepcja picrwotnej" o przekładalności Naste;pne badalI z przedmiotow,! powiada Autora, w sześciu badawczych spolec/.no-regulacyjna w terminach i sądy jc można (nowożytnocuropejskiej), poje;ciem "kultury historyzmu, opisać modelu podmiotowej właśnie Gellnera, kultury o osobliwości samcgo oferuje przemyślenia jego pracc;:. Przedstawić poza Choć książka dl.icwic;:ciu rO/.d/ialów, sąd ze;, iż da sic;: w niej tak na dobrą sprawc;: wyróżnić Cze;ść pierwszą nazw.,: założeniami (rozdział I. "Wprowadzenie: magia jako rozpatrywać wspólnie Warszawa szerszcgo 2) powtórzenie-podsumowanie, Mayia. 1990 oraz książka anlropologicznei, również do Poznarl można sferę techniczno-użytkową; symboliczno-komunikacyjną, itp.); 3) sfery symboliczno-światopopodejmowane we wszystkich trzech strefach. Na waloryzacji od dwóch glądowa takiej podstawie, i z naszej światopoglądowcj: pozostałych przybiera swiatopogh,dowolwórcza i regulowana charakter perspektywy, a) nowoi.ytny, jest świecki; wyróżnić można trzy gdzie sfera techniczno-użytkowa wyłącznie b) religijny, i bezpośrednio-użytkowa, przez wiedzę gdzie w której techniczną, wyodrębnione historyczne uzyskuje typy autonomiy zaś sfera światoposą tylko nastc;:puje połączenie dwie sfery: wartości użyt- �238 kowych z komunikacyjnymi; wartościom sfery sakralnym kultury; czynność technicznie-użytkowa, trzech typów Buehowskiego świat inaczej tj. pomost do rozwinięcia nowożytnego, bcz istnieją i dyrektywne - teź ustalenia środki Są tu celami strukturalistów późniejszych typach syntetycznego słowy - umysł perspektyw. trudna kultury. dla do poj<;cia. Niemniej że jego teoria to jedynie od omawianego. Czas pierwsza prapierwotmt .Icst fakt, Współcześnie żyjące znaczenia dla grupy, wyjaśnienia, polcgać powiada miało Michał zostało ,,0 zasadzie zjawisk prowadzi lub (s. 59). Innymi równocześnie z obydwu niewyobrażalna nas Autor, Rozróżw innych. koegzystencji i metonimicznych" wręcz przywołuje na przekształ- Buchowski. wprowadzone stworzony i niezmiernie stale przypominając. przez typ kultury uj<;tego jednak Czynności użytkowe, w karhy tylko zupclnic w 1/llIyif już różny wspomnianego stanem hipotetycznym. w niej wyst<;puj"ce komunikacyjnc prymamI{. posiadały Pigmeje Magia skłaniającym na bazic danych to np. ową i światopoglądowe. Kryterium teoretycznie ją reprezentować, zaczynają byłby towarzyszyć najbardziej akty i łowców. Mbuti, o charakterze dla spoleczelistw zbieraczy opisy Pigmejów Mhuti do ich etnologicznych. z Konga, Hadza analizy rytualnym. reprezentuj'lcych Dla umocnienia Maurice'a Omawiany system swej tezy Autor Godeliera, typ konsumpcji przywołuje S:kic o dar:e oraz klasyczny Maussa. W nast~pnym ona nadal W magii podział lypie które Właściwa magia dualistyczna ze strony praktyki bardziej całościowy, lepiej wyraźniejsze o magii i groźniejsze. na zatem pojawiające 7.ycia. Z nich potrzeba i w taki (profesjonał zdefiniowany, Jego systematyzacją, sposób. na) pojawia a i sankcje wdrażaniem, Pierwszy niemniej ten proces. dostrzegalny np. płci i wieku. Zgodnie kryteriów - wykształcaj" si~ ohszary się póżnicj rozbudowany uważnie obrz~dowych choć nadal proloprofesjonalnej bardziej sam się zróżnicowania rytualnym, wyłonią sfer~ symboliczną. Prześlcdimy (biologicznych) Stopniowo działaniom tu mówić praktyczną. si<; czynnościach podsycają tymże codziennego w zasadzie naturalnych praktycznymi. osób przewodząca Można wszyscy w formułujących -rytualno-wierzeniowe, na marginesie ze sferą wykonują się według udział działaniami l. spleciona czynności prac kształtuje częściej maqii dualistycznej - można już. dostrzec - nierozłącznic prymarnej z nimi przebiega grupa maj"ce klasycznych Turnbullowskie - którc Lub normatywne Kung z Botswany i Namibii. Nadal stykamy się tutaj z trójsensownością praktyką, ale można dostrzec, i7. czynnościom, które nahierają szczegól- charakterystyczny natychmiastowej, empirycznego. się ją jU7. odtworzyć grupy, z Tanzanii i Buszmeni działali i jednosektorow" dla lepszego dwóch wniosków magii, się stopniowo że daje na się magia prapierwO!f1a, będąca były zarazem przeksztaleiła odróżnienia Marcela rozwojowego pojawia sfer kultury: nic istnicją. stwierdzenie naukowy, komunikaCYJnych. przekonali Autor, danych scnsów postrzega nie ma. uwiarygodnienia wszystkich dla praktyki. magiczny on Nowożytności, właśnie i jcdnosektorowość dzieli metaforycznych konstrukt drogi do modelu Jako nie posiadająca jednię do takich stanowi po prostu nie będzie Ludzi ostatni iż człowiek rozróżnia magicznego, związek nas, sztuczny Ałc innej przejść historyzmu. jest postrzega ta jest równoczesnie one tak nie jest związków Jest świccic metanimia/metafora) Słuszniejszym pierwotny Sytuacja Nadto Otóż współwystępowania Nie w jcgo myślenia (czyli Ten jednosfcrowość a cele środkami. dotyczącc która i magicznego. części. równocześnie. przyległość/podobieństwo magii jego wartość, Są na jakiekolwiek Stąd już tylko krok do zaprojektowania bierze si<; st"d, ponieważ podporz"dkowanc brak podziału synkretycznej. Synkretyzm wyodrębniania wszystkie magii charakteryzuje funkcji. metaforyczno-metonimicznych. nienie nego magicznej szereg realizuje religijnego idei czy światopoglądowych, - ceniach magicznie w którym i światopogl"dowa. kultury całościowo, praktyczno-komunikacyjne c) magicmy, zwaloryzowana równocześnie użytkowych wartości komunikacyjna Tak więc typ kultury pełni"cej owe (światopogl"dowym); rytuały w grupie. łąCZą si~ coraz praktycznoKształtuje są to ludzie pclniący prawdzjwi si~ te funkcje specjaliści-czarownicy. (s. 4S-49). się dopiero system groŻi,ce w momencie, światopogh,dowy. za jego przestrzcganicm gdy zaistnieje Jest on już nieprzestrzeganie są i uzupelnianiem zaj- �239 m uj,! si" wspomniani magii jest wielość wy jej funkcji ważną ccch.; odróżniaj,!c<! osobność działań praktycznych. d,) nieuchwytnego typowa M. Buchowski swiatopogi<,d ma być dla wspomina magiczny współczeSnie jako Pozostale świadomie rOl.działy typu religijnego o l/1ar/ii obrany styl życia). w dużej mierze oraz si;;:już na realizację kopieniaczych celów odnosić Magia sacrum. się dualistyczna i rolniczych. (funkcjonuj,!cej o magii opierają choć dostrzega i wył,!cznie czyli pasterskich, dominuj,!cy), jcszcze jedm! owa sfera symboliczna zdeyradmvanej już ksi"żki tylko charakteru wypada A mianowicie: nakicrowane społeczeJlstw synkretycznego Odnotować i nie-z-tego-świata nadto nie jesl konsekwcncj,! czarownika. od dualistycznej. to S,! one jednak jCS7.CZC,że w kulturze czegoś (profesjonalna) Natomiast przcz takicgo magi;;: prymarn,! rytualnych. Nadmieni" jUl. będl.ie czarownicy. pclnionych w kulturach, z wyboru (która się na przedstawionej gdzic funkcjonuje koncepcji magii synkretycl.llej i będ,! j" uzupcłnialy, oferując spojrzenie zza węgła innych problemów. Część trzecia (rozdz. V . .,Magia a religia" i VI. "Sakralne i profaniczne w kulturze") proponuje wprzódy rozróżnienie Póżniej zas. A ut'lr magii Prowadząc pro(cl/lum. !Durkheiml. nimi ledwo /.upełnie a o jej odnoszące si" do sil nicuchwytnych natomiast nast;;:puje której wszystko czysto symbolicznej rytuałami) komunikacji i potoczności,! pomi;;:dzy pomi;;:dzy trzema sacrum I europejskiej" (s. 93). się rytuały mi;;:dzy i przepisy z tego świata. strefami tabu, W religii tj. transeendencj<j i anti-sacrum), jasno (od (miejsce sacrofanum obwarowane profanum, V. Tursfer sacrum granica nieWątpliwie właściwe socjologicznej dualistycznej zarysowujące dzieli się na sacrum tradycji i jego spadkobiercy: kulturze W magii ale będących towarzyszem iż "przcciwstawienie są nowożytnej decyduj,! rozróżnienie a ktl)ra do wniosku, w myśleniu. nieodł,!cznym obu wyrazów, tejże opozycji. istnieniu symbolicznego i jego (Van Gennep właściwe brak wprawdzie, jui. sztywne zależy, genezy ostatecznie krystalizacja prymarnej si" zaznacza językowej elementu .~(/('rum i antropologicznej dochodzi i pro(ÓIJUI/1 oraz ich poj"ciowa miejsca się pojęciem meandry (Eliade) M. DOlIglas) Tak więc w magii na podstawie zajmuje nas przcz religioznawczej ner. E. Leach, i religii szczegółowo określonymi c/.yli pro(lI/lUm. Ostatni'i cz"ść ksi;,żki (VII. "Obrz"d: świata". XI. "Ohrzl,:dy zmiany rzeczywistości rytuał I ceremonia", VIII. "Obrz"dowe tworzenie społecznej") wypełniaj<j rozważania tycz<jce właśnie obrz<;du. przedstaw;p.nip. Znajd/jesz tu antropolodzy 'w tej odzwierciedla obrz"d, przytaczać cakj Gennepa, Turnera, ..zachowanie odnośn<j w pewnym przykład: polega specyfika wyraża ok reślony i zara/em si;;: e/.ynnosci ohr/.ędu oraz jego tu zwłaszcza /e skarbnicy czyli dokonań dziś do sfery komunikacyjnej otrzymuje w tym propozycja uznania faktycznie zmieniaj,! do nast;;:pnego, Przypomnijmy uzupełnienie miejscu za rytuały ludzi. Ccremonie równic stronniczo nie jest" cech się co w tym (s. 102). miejscu się nazwiska wniosek <obsługuje) "wszystko Van Autora: funkcjonalnie w jej obrębie Dopiero jest w magii rytuału. i ceremonii, mocy doprecyzowuje zmieniania S. Tambiaha ponadto rzeczywistości. i J. Skorupskiego, zmiany pozycji w kulturach podparcie dzialań, pr/.ejścia które społecznej Autor a główn<j (np. ceremonia pierwotnych teoretyczne. Na w myśl przekonań zaś, będ<j tylko przenosić zaślubin). i mocy sprawczej tym też osoby słowa zasadza wykonuj<jcych z jednego się je grup statusu z.definiowanego. sohie teraz dwa cele tej ksi<jżki, tj. I. powtórzenie-podsumowanie, dotychczasowych borykają obrz;;:dowe, performatywność obrz"du i słowa stopniowo opuszcza a potem sferę praktyczną (jak w religii), ograniczaj<je się rzetelne przejścia Nie chcę który prymarnej : rytuału sprawczej roli języka całkicm za tCl. odnotować myślenia, J. Austina, przy zaznaczaniu o zgoła odmiennej przejścia? Warto obrz"dem nabieraj,!ce ide". jak myślI,:, da si" ująć nast"puj,!co: najpierw całokształt życia (jak w magii), Także twierdzenie sposób pod kategorii idei tz.w. performatywności z jakimi uznać tylko, iż najez;;:ściej przewijają że w magii nic problemów, zachowanie obrzędów i, ł lortona. (s. 110) oraz, ohrzędem jakie i nadmieni;;: Gluckmana społcczm( pojawiaj,! Rozumienie na tematu Leacha, sensic dualistycznej, czerpie na czym obrz"dowe u bogate Ot, rói.norodności struktur<; rozwini"eie Czytelnik materii. ustaleń; 2. dotarcie do szerszego kręgu odbiorców. jak również Zamiar pierwszy, �240 mym zdaniem, został osiągnięty, choć realizacja obiecanych uzupełnień pozostawia uczucie niedosytu - ich liczba w stosunku do wymienionych wc wstępie pozycji wcale nic jest zbyt duża. Niemniej, Magia i rylI/al rzeczywiście najpelniej spośród nich rysujc wizję magii synkretycznej i stanowić może chętnie czytaną pozycję. Niestety, obawiam się, żc do tcgo nic dojdzie. Tajemnica tkwi w realizacji cclu numcr dwa. Najpierw cytat: ,,(... ) starałem się uprościć język przekazu. Nic znaczy lo, że w każdym miejscu zrezygnować było można z pewnych pojceć właściwych językowi antropologicznemu. Nie należy się jednak tym przerażać. Zwłaszcza z początku prezentowane argumenty sprawiać mogą wrażenie sformalizowanych. Lecz (... ) użycie tych kategorii pomaga w zrozumieniu problemu. Jeśli ktoś pokona pierwsze przeszkody, to dalsza droga powinna już być łatwa" (s. 7). Myślę jednak ze smutkiem, że mało kto pokona pierwsze płotki. Wystarczy rzut oka na spis treki, aby się o tym przekonać. Unitarianizm, dystynktywność, synkretyczna koegzystencja metafory i metonimii, performatywność - to tylko kilka najdziwniejszych wyrażeń z samego spisu treści! Jestem przekonany, że większość absolwentów wyższych uczelni (nawet kierunków humanistycznych) ominie z daleka taką lekturę i sięgać z przyjemnością po nią nic będzie. Tym bardziej, że i w środku pracy styl, składnia, hermetyczność języka nie ulega zmianie. Ta ksią7.ka napisana zostala przez naukowca-antropologa w języku ściśle antropologicznym i czytana będzie przez naukowcówantropologów (ewentualnie - innych humanislów). Choć przyznać muszce, że pewna różnica w stosunku do Racjonalności. w dziedzinie stylu i uproszczenia języka jcsl widoczna. Ale przypomina to co najwyżej przejście do drugiego pokoju, a nic wyjście na ulicę ... Do plusów za to zaliczam udany ożenek Durkheima z Weberem, którego dokonał Autor w odtworzeniu świata tak odległcgo od nas i czasowo, i przestrzennie. Uznaję, że ta interpretacja kultury magicznej jest najlepsza ze wszystkich jakie dotychczas spotkałem. Oczywiście, nic oznacza to, iż zapominam o jej ograniczeniach lub słabych stronach. Na przykład trudno wytłumaczyć mi na podstawie tej książki, przejścia pomiędzy różnymi typami magii. Na pytanie - "Co spowodowało wykształcenie pierwszych obszarów protorytualnych na bazie naturalnego podziału pracy?" - nie znajduję odpowiedzi. Lub "Dlaczego element symboliczny wędruje w typach kultury?" Lecz są to już zagadnienia zahaczające o naturę człowieka, a tcj społeczno-regulacyjna koncepcja kultury nie obejmuje. Poprzestanę więc jedynie na ich zasygnalizowaniu. Inną, bardzo mocną stroną Magii i rywalu jest jej rozdział l. Ze znanych mi polskich autorów. Michał Buchowski pierwszy dokonał, tak istotnego w czasach postmodernizmu, przedstawienia własnych założeń. Sądzę, że tego rodzaju praktyka będzie odgrywała coraz większą rolę w naukach społccznych. A przynajmniej tego bym sobie życzył. Choć podkrcślić trzeba, żc warunek ten należy już do sfery etycznej. Wszak takie oglądanie odbicia w lustrze, poznawanie własnych ram światopoglądowych, metodologicznych i rzetelne informowanie o ich wadach i zaletach, to tylko poważne traktowanie czytelnika. I jeszcze jedna sprawa. Okładka tej książki jest najładniejszą okładką pozycji naukowej Jaką kiedykolwiek widziałem w Polsce' Jej kolorystyka, plastyczność, atrakcyjny tytuł i staranność wydania, skutecznie przyciągają klienta. Niestety, będ.!c w księgarni widzę ludzi równie szybko odkładających Magię i rywal jak po nią sicegali. Powodem tego ~ jak podejrzewam - jest owa niezrozumialość tekstu a może i cena? Kończąc przeto typowym dla recenzenta: "warto/nie warto", odpowiem dwojako. Dla nie znających teorii magii synkretycznej książka ta jest ze wszech miar godna polecenia. Choćby przez wzgląd na atrakcyjność poznawczą owej koncepcji. Tych zaś, którzy czytali Rc/(jonalno.\:(' ... nie czekają odkrycia nowych lądów, lecz powtórzcnie znanych wniosków (jednak bcz rozważań a racjonalności magii). Autor zresztą zdaje sobie z tego sprawę (s. 6). Zastanawiam się więc: dla kogo jest ta książka? Misji popularyzatorskiej nie spełniła, znawców nic zaskoczyła - więc dla kogo? Może dla studentów antropologii? Tarzycjusz Marek BI/liński �241 Sławoj S zy n k i c w i CI., /'okrewieI7s1wo. Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354. Prawdopodobnie studia żadna z dziedzin nad pok rewieństwem. początków dyscyliny, Książka blematyki tradycji ujętego sytuację wyjaśnienia autora zakresu w zachodnim czynami nieobecności jak też innych konsekwentnie trudno nie dostrzcgać wytłumaczyć, gana krajów znalazło skoro ważne problemu" (s. 9). Podobną w nauce marksistowskiej dochodzi w etnografii radzieckicj, pokrewieństwem. problematyki, pokrewieństwo jako etnologiczne przedmiot Ten szczególny kontckst z dziedziny prowadzonych materiałów, ważnych dobór wyrazem koncepcji etnologii Pierwszy zwi,!zane autora, prac L. Morgana, L. H. Mor- zachodnich orientacji tego badań nad i nauczaniu tej w tym, czym jest jest też zapewne książki. Prezentuje znaczne skom- współczesnych. jako nieprzygotowanego w historii czytelnika, kim przez sporu: studiów E. Gellnera się w sposób natomiast utrzymuj,!, kulturowo stanowi tematów nie jest Jest jedynie konsekwentnym na gruncie syntetyczne rozwoju - kwestii Autor natury przede charakter etnologicznym, dla tego zagadwyczerpująco reprezentowanych mają konaż do trudne i stanowiska, przy czym oba te aspekty w rozumieniu dość prezentuje genealogicznego pokrewieństwa i jego określenia usytuowanie nad ogromnego C. Levi-Straussa, te, choć zapewne na kluczowe opraco- studiów RadclitTe-Browna współcześnie więzi etapy a szczególnie pokrewieństwem. określony, zwięzłe, jest ważnej Rozważania tzw. stanowiska że pokrewieństwo, i ogromu wybór i pionierskich na czele, prace poświęcona pierwszych, nimi. podstawowe ze względu nad i D. M. Schneidera wyrażają Lud l. LXXVt Według nad Malinowskiego, etnologii. przedstawicieli socjologicznym. problemu", dwa rozdziały) problemów książka przemyśleń z G. P. Murdoekiem badań Ponadto ewolucjonistycznych, są niezb<;dne, teoretycznych dwu stron nazywa (kolejnc przedmiotu wielości pokrewieństwa. przedstawia Riversa, w rozlicznych a raczej "zbiór jest to przemyślany badań wieloletnich koncepcji badania Niemniej, i stanu "Z historii ona podstawowe adwersarzy się, że nie jest to podręcznik, aspektów Autor stanowisk problematyki. wynikiem różnych amerykańskich Duża część książki 16 - się również przyczyna w uprawianiu (s. 12). Wobec trudny. zagadnień od poprzez aspekty zastrzega dla obszernego. interpretacji argumenty bardzo będ,!ccj poczynając omawianej główne Autor zatytułowany niezwykle badaczy Drudzy powojennym osiągnięć zaniedbań przeszkodą z pokrewieństwem" na temat tynuatorów, a jedynie wyjaśnić zdawała ujęcie pokrewieństwa nie ma dostatecznej na charakter rcprezentatywnych rozdział, pokrewieństwem, pokrewieństwa rzutuje z poszczególnych wanie tematu autor że "trudno że najistotniejsza w świetle nowych Istotną pokrewieństwa, był nicwąpliwic i w pełni sprawozdaniem nienia etnologii. przy- w etnologii do analizy procesów zmienności systemów których uparcie trzymano się, szczególnie że wskutek w Polsce przez badaczy. esejów na pewne tematy wkładu zauważa, z tego się nad tematu. zagadnienia polskiej się utrzymać słusznie środowisko plikowanie sporach nic dałoby Autor literatury zastanawia w okresie na wstępne jej kluczowego ogromnej Przyznaje, sytuację wniosku, lekceważenia leży "w braku teoretycznych podstaw pokrcwieństwa" (s. I O). Konccpcji ewolucjonistycznych, są się pod jej wpływem ewolucyjne do uzasadnione pokrewieństwa Europy. znajdujących tej pro- Ze względu dla etnologii, tematyki i wschodniej i krajów Autor w pełni studium przybliżenie etnologów. S. SzynkiewicI. niemiecka miejsce. polskich przyczynkami) środkowej jest i wc Francji, etnologicznym. sięgających systematycznym autora pokrewieństwa anglosaskim niclicznymi nauka polskiej kraju, w Polsce, jak bogatych, zachodniej. Celem problematyki piśmiennictwie (poza w literaturze w naszym w świecie w świetle w nauce nią w środowisku badań Uniwersytetu nie jest tak zaniedbana szczególnie etnologicznej. ważności dyscyliny dla których etnologii zakresu pierwszym zainteresowania na temat w nauczaniu przyczyny, jest tej dz.iedziny miejsca polskiej, z tego z perspektywy i pobudzenie specyficzną badawczych badań Wydawnictwo etno/Of}iCZlle, Jest to fakt bulwersujący, S. Szynkiewicza pokrewieństwa, Studium które wszyst- biologiczny, są nierozdzielne. ma charakter �242 społeczno-kulturowy. błędne Sporo wyobrażenie nauki. Autor także z adopcji, Podstawą żeniu - wskazuje ponadto samo do grup wyjątkowo) także w danym autora poziom posługiwanie To do natury, łecznokulturowy, - - tezą o społeczno-kulturowym i przekonująco to uzasadnia. Konsekwencją przyjętego nego, zostaje podobne zatem prawa, z przyjętym jak w zakres urodzenie. Stanowisko wobec tcrminów je od innych terminów jako nazw pokrewieństwa pokrewieństwa pozycji pozwala i spo- od siebie. sity zdecydowanie badań za etnologii kwestii tzw. pokrewieńpokrewieństwa równc wi"że się również nazw statusu, Zdaniem nim również fikcyj- <:zy przynajmniej fikcyjnego jako społecznych. obj"ć jeden biologiczny przedmiotu nadająca pokrcwieństwa istniejącego genealogiczne. niezależ.nie przypadek jako kategorii dwupoziomowym: potraktowania ujmowana pokrewieństwa, rozumieniem wyróżniających określenie jest m.in. sposób często Iccz zasady opowiada jako (w zało- różnych stanowisko i badanie S. Szynkiewicz lecz uniwersalne. dopuszczają czy aspekty, być rozdzielane pokrewielistwa stanowiska wlączona poziomy do z urodzenia, O bliskości bliskość, potoczne. przenikją bynajmniej takic jest 7ja~viskiem Te dwa i etnologię. w literaturze przez autora nych cechach "takie Adopcja, nic jest podważaj,!cych znaczeniu charakterze wynikające ale grupy nic ich biologiczna ale powinny biologię rclacje członków. przykładów do kultury. mogą, dyscypliny stwa fikcyjnego. kilka w najszerszym drugi nic tylko przez dwie różne przyłączania decyduje tylko nic tylko urodzenic, w jaki sposób wityzi pokrewieństwa się genealogią jest inne sposoby czytelnikom, charakterze włączają krewniaczych pokrewiel\stwo należy uświadomienic wrodzonym społeczeństwie pokrewieństwa. Zdaniem zajmuje m.in., że genealogie rekrutacji krewnych systemu miejsca o biologicznym, o specyficz- S. Szynkiewieza, cZtyść tzw. pokrewieństwa fikcyjnego" (s. 82). Według autora, pokrewieństwo fikcyjne winno być nadal wyróżniane typologicznie ze względu na pewne odrębności, jednak należy je traktować jako cZtyŚćszeroko rozumianego pokrewieństwa, podobnie, czy chrześniactwo rodzaju rzeczywiście o ich odrębnych kategoria bądż można terminu traktować nego jako rodzaj tcrminów pokrewieństwa, zwracaniu się do owych s. 78-79) pewne krewniaczych. trwałych z przyjętym nie mają charakteru fikcyjnego jak krewieństwa sądzę, omówieniu zachowań krewieństwa". nych nazw pokrewieństwa proponuje oraz szeroko rozumianego Terminologia statusu. pokrewieństwa Wymienienie wyznaeza zakres jego do nawi,!zania jej metaforycznie i cz.,:ść, którą ról w przeciwieństałych zastosowane zdaje się więc rozbicie istotnych definicję: więzi. terminy pokrewieństwa trzeba rozci'Igni.,:cia w definicji dla delimitacji .,pokrewieństwo ich kulturowemu reprodukcji wstała terminołogii odpowiednich obrzędowego, podlegających procesu całości nie dochodzi, metaforyczncgo bardzo własną koncepcji bezpośrcdnim traktować tcrminów po- fikcyjnym". a zarazem swoją pełnienia do pokrewielistwa przypadków "pokrewieństwem wstępnych, społecznych, wokół byłoby zastosowaniem przy tych tcrminów; Niezręczne włączyć się, że rozumia- (jak /.feszt,! piszc S. Szynkiewicz. bynajmniej pokrewielistwa, krewniaczego. możemy lepiej nie nazywać autor wstają tcrminów nazw statusu problemów, jednak umowności fikcyjnego, czyli - tym słusznie, Wydaje z metaforycznym adrcsowej. relacje zakonnych, przy pokrewieństwa. sygnalizuje powy7.ej form pokrewieństwa rowmieniem na jego część, którą oddzielnie; Po świadomość PrzYl1laje specjalna inne wspólnot tego wszakże jako także do pokrewieństwa formie tych terminów nie dotyczące pełna kategorii do czynienia w tzw. są traktowani do członków krwi Zwi<jzki pamitytając fikcyjnego w szpitalu. do ich także tu raczej występujących stwie do wymienionych Zgodnie nie zaliczając Użycie krwi" w stosunku włączyć może być braterstwo obrz.ędowcgo. pokrewiclistwcm, czy "bracia do pielęgniarki więzi. Mamy osób. Przykladcm pokrewielistwa do pokrewieństwa "siostra" nie można oczekiwania, Istnieje chrzestni "brat", je odrębnie, tzw. z "właściwym" jednak w odniesieniu przypadków należałoby łącznie zalicza terminów "siostra" (s. 82), że tych się powinowactwo. przypadki (rodzice Autor się użyciem - ujmować cechach krewnych). wyrażające jak traktuje i kumostwo społecznej zdefiniowa zwraca pokrewielistwa. pokrewieństwa to całość uogólnieniu. i stosują więzi które terminologię popo- już wczcśniej jako systcm specyficz- uwagę na Zgodnie że zasięg systemu z wcześniejszymi fakt, tezami. �243 definicja nic odwołuje sir; do biologicznych aspektów pokrewieństwa, traktuje je autonomicznie, jako spolec7.l1o-kulturową kategorir;. Autor jcst świadom, że "sformułowanic jeszezc jednej definicji nic zlikwiduje istniejących nieporozumień" (s. 93). Dobrze jednak, że podjął sit; tej próby, jasno określając swoje rowmienie pokrewieństwa, nic ukrywając przy tym nurtujących go wątpliwości i licznych kontrowersji związanych z tym skomplikowanym tematem. Kolejny rozdział ksiąi.ki dotyczy zagadnień terminologii pokrcwietistwa. Przedstawia zarys rozwoju zainteresowań terminologią, postt;pów w zapisie terminów, problemów związanych z tzw. terminami klasyfikacyjnymi i ich szczególnej roli w badaniach nad pokrewiełlstwem. Nastt;pnie omawia najwai.niejsze typologie systemów terminologii pokrcwieństwa: Morgana, Lowiego, Murdocka i Kriukowa, wyszczególniając kryteria tworzenia kategorii nazewniczych przyjęte przez tych badaczy jako podstawa tworzenia typologii. Być może (niezależnie od zamieszczonych tabelek, prezentujących schematycznie kompozycję terminów w poszczególnych typach według różnych klasyfikacji) pomocnc dla lepszcgo zrozumienia zasad poszczególnych typów byłoby załączenie schematów obrazujących relacje pokrewieństwa i odnoszące się do nich nazwy. Pewne wątpliwości budzi umieszczenie tego rozdziału przed omówieniem systemów pokrewiellstwa. Podobnie, w ostatniej C/l;ści ksi,!i.ki, o zmienności pokrewiełlstwa, pierwszy podrozdział dotyczy przeksztalceil terminologii, a dopiero drugi - zmian systemów pokrewietistwa. Tymczasem autor sam stwierdza, że "iakakolwiek ich (terminów pokrewietistwa - D. P.-G.) zmiana winna być poprzedzona przekształceniami stosunków pokrewieilstwa". Układ taki, przynajmniej w drugim przypadku, przyjr;ty zostal zapewne dlatego, że w praktyce najczęściej o zmianach stosunków pokrewieilstwa wnioskuje się ze zmian w terminologii (patrz s. 292-293). Rozdział zatytułowany "U źródeł pokrewieństwa" rozpoczyna się od części, która, zgodnie z lradycyjnymi, wywodz<!cymi się jeszcze z ewolucjonizmu zaintercsowaniami, sit;ga do początków pokrcwicilstwa. Autor podkrcśla, i.c zarówno tezy ewolucjonistów o pierwotności "matriarchatu" w stosunku do "agnatyclonych zwi'!7.ków", jak i twierdzenia przeciwne, o pokrewicństwie patrylincarnym jako właściwym pierwotnym społecznościom zbieracko-łowieckim, zostały podważone przez dalsze badania. Poświadczono możliwość wystt;powania różnych kierunków rozwojowych, kształtowania się w sytuacji pierwotnej tak systemów matry-, jak i patryłinearnych oraz bilateralnych. Świadcz<! o tym przykłady ludów zbieracko-łowieckich o najprostszej organizacji społecznej, spośród których autor omawia Szoszonów i Buszmenów! Kung. Zwraca uwag.;: na plastyczność tego typu systemów, które w zależności od zmieniających sit; warunków mogły przeobral.ać się w rói.nych kierunkach. Wskazuje również na znaczenie rezydencji małżeilskiej, która wpływa delerminująco na kS/.tałtowanie się określonych systemów pokrewieństwa. W dalszej cz.;:ści rozdziału autor definiuje terminy o podstawowym znaczeniu dla teorii pokrewieilslwa: pochodzenie, filiacja, grupa pochodzeniowa. Charakteryzuje również poszczególne lypy rezydencji małżeńskiej oraz rodzaje grup pochodzeniowach (lineaż, ród, fratria, moiety). Problematyka zwi,vana z pochodzeniem i grupami pochodzeniowymi przewija się często także w następnych partiach pracy. Jednak w podejściu do tych zagadnieil można dostrzec pewne niekonsekwencje. Autor zdaje się opowiadać za definicją pochodzenia wywodzącą się od Riversa, kontynuowaną przez Radeliffc-Browna, ograniczającą ten termin do przekazu unilinearnego. Z kolei, wyliczając (w podrozdziale o systemach marginalnych) sześć logicznie możliwych wariantów przekazu pochodzenia, wymienia również "przekaz dowolny", właściwy systemowi bilateralnemu. We fragmencie pracy dotycz<!cym pokrewieństwa bilateralnego przedstawiona jest polemika mit;dzy badaczami brytyjskimi, ograniczającymi pochodzenie do unilinearności, a antropologami amerykallskimi, rozciągającymi stosowanie terminu pochodzenie również na przekaz bilateralny. Wprawdzie autor pisze, że spór ten "uświadomił konieczność odabsolutyzowania takich pojęć. jak pochodzenie i unilinearność" (s. 264), ale w glosariuszu jednoznacznie definiuje pochodzenie jako zasadr; wywodzenia unilinearnego pokrewieństwa od społecznic uznanego przodka. Również zgodnie z tradycjami brytyjskiej antropologii, S. Szynkiewicz akcentuje rozumienie pochodzenia jako kryterium rekrutacji do (unilinearnych) grup pochodzeniowych, a nie �244 jcdynic sposób pochodzenie o ustalania "zakłada kształtowaniu małżeńskicj, nie jcszcze wiązanie się autor stwierdza: organizacji jest cj,! ograniczaj,!ccgo pochodzeniowej pochodzenia wyłącznie grupa" jest w tekścic Nie opowiada bliższy brytyjskiemu. ambilinearnych do grup rzutuje Również sir; słuszne członków również - szcrzej przyjmujące czc;sto zgodnic gcnealogii, inaczcj z przyjętą "wszystkic (wśród plemiona związanc trudności pozornych pokrcwielistwa rodzajc - D. grup P.-G.) ta wynika ich również są o "innych dodając, że należą pochodzeniowych" odwoluj,!ce twicrdzi, oparcia krewniaczymi co 159). idcologii się na siC; domnicmanym z wcześnicJszych stosowaniem, (s. siC; do ;ie mimo z pewnością czy pochodzcniowa" "pochodzenie''). charakteryzujących logiewie z konsekwcntnym ,.grupa etnicznych, plemiona się, że bilateralnych termin grup ,.autentycznie ambilinearnymi choć wydajc wspomina np. grupach charakteryzuje koncepcją ujawnia autor "po- krcwniacza. grup zwanych terminu grupy książki grupa wystc;powanie nale;i.y traktować postać wymicnione nich grup. ograniCl.ać przodka", omawianej stanowiskiem, pochodzeniowych, "plemiona micjscu za jcdnym Konsekwen- było określanie bilatcralnych rodzaj że udokumentowane grup (s. 154). Konstatacja grupami tez autora, widać, jcśli niemniej porównamy cytaty. Następnc dwa krewieństwa, rozdziafy a w trzccim bilateralne, które równorzędne tu się znalazło, rezydeneji występuje sicbie. zostały System lepicj zbadane. społeczeństwa Wystc;pują kulokaina tu trzy rozwiązania dotyczące rezydencji małżei\skiej: matry-, rezydencja, z których każda powodujc pewne nicdogodności. systemy patrylinearne, mechanizmy rozwiązywanie się "potrójną i mogą sir; do zmieniaj,!cych członkowskim" rezydcncja podkreślić, trudnych za pomocą natolokalna, matrylinearnego. nic unika dysponują sztywnością istotne problemy do matrylinearnych kontrolą" ulegać nad wynikające grup z faktu. pochodzeniowych. patry-o bądź awunAulOr wykazuje. je systemem dczilllcgracji. pochodzenia. pokrewiclistwa. Przeciwdziałają temu takie, jak wyczcrpująco opisany proccs segmentacji lineaży, adopcja, zbrojne wewnętrznych konOiktów. Natomiast systcmy matrylincarne są bardziej elastyczne. przystosowują składem choć większą rozwiązywać należących omawia linii pochodzeniowej). nałeży do mężczyzn obszernie nie są bynajmniej pfI.ekazu z jedncj na a tym bardziej Autor Natomiast w nich i zasługiwałoby które zgodność (w rc;kaeh mc;żezym muszą świata po- pokrewieństwo patrylinearnym. i patrylincarncgo, cechuje systemowi Wprawdzie żc władza charakteryzują matrylinearne systemem znacznie patrylinearny i władzy i patrylincarnemu systemy. 1/3 społeczeństw u okolo matrylinearnego (patrylokalncj) matry- pozostałe spotykanym unilinearne systemu wzglc;dem małżcńskiej są kołejno zostały z najezc;ściej ale systemy eharakterystycZl1e symetryczne poświęconc omówione potraktowanie matrylinearnym, warto ta jcgo mówić pochodzeniowej. i korporacyjna istnicnic nie pozwala pochodzcniowymi" stwa definicyjnc (chociaż można brytyjskich w glosariuszu ten się więc konsekwentnie jednak, grupy unilincarna żc wykazano wspólnego pochodzcniem została rezydcncji a wir;c niekoniecz- pochodzeniowej się, ic badaClY też szczegółowo się wokół pochodzeniowej: cechy jako (i analogicznie w innym na definiowanie unilinearnej. integrujących powyższc jeśli przcz stwicrdza, Sądzę o rekrutacji Tymczasem fikcyjnej zgodzimy pochodzcniowych unilinearnych nich nie wydaje bardziej, pochodzcnia charakteryzuje (s. 264-268). grupach (s. 13R). Zatcm gdzie mowa o formy unilinearności, do grupy zdefiniowana autor pochodzcniowych", Pisząc o powstanie w glosariuszu. miejscu, w oparciu przynależności tym traktowania jako chodzeniowa do grup chodzi zamicszczonej w innym pokrcwieństwa pochodzeniowych" wai.na), rozumicnia jcst jednak dcfinicji Niemniej, bilateralnym. Sposób JcdnaLi.e systemów "Tutaj grup Wcdług pochodzeniowej". z wyznaczaniem niezmiernie o pochodzeniu z przodkicm. grupy unilinearnych pochodzenia funkcja związku istnienie Chociaż uważana odrc;bny, że w całej książce zagadnień się warunków różnych autor przede form rezydencji za formę ostatni stara rozd/ja! poprzez mał7.eńskiej. prowadnIC,! siC; uchwycić ich genezy, czynników wszystkim Szeroko do wykształecnia "mancwrowanie przedstawiona sir; pokrewiel\- dotyczy zmienności pokrewielistwa. dynamik C;systemów pokrewiei\slwa, sprawczych ich przeobrażeń, przekształcania �245 si<;:jednych systemów polemizuje I. wyjaśnieniami czytelnikom W otwartość rozdziale omówienie tych syslemu - bilateralnym, systemy dopuszczały podwójnego. system Opowiada któregu jest może pokrewieństw<J cechuje patrylinearne, czeństw tu zgodne wynikać pisze, patry lokalna w ścisłym matry/inearne. w procesie matry- grupy nawet systemu wspólnota słowa, pełnią patrylinearnej do a więc to do patrylinearności, (tc pierwsze do (s. 336) patrylineażu, są przechodzenia pochodzcniowc od matry- gdzie indziej systemów to o znacznym się z reguły systemu podwójnych Czy świadczy charaktcryzuj,!cyeh Autor matrylinear- że ,przejście od organizacji że się do przytacza podwójnego ewolucji Wir;kszość tego stwierdza, definicji, (s. 24[), choć i majątkowa n<Jlcży mówić bi-, a nie unilinearny. Murdocka, znaczeniu poza a więc odnosi charakterze transformacji traktuje wówcz<Js, jcśli przypadku dotyczącc z dróg ohserwaeji. rezydencja tych systemów, ale raczej niż odwrotnic" przypadków matryZdaniem że wszystkie, S. Szynkiewicz dyskusje być jedną korporacyjne podwójnym stronie o przejściowym z niedostatków na cechy strukturalne i patrylinearne autor przez ojca i przez matkr;, z założeniem zajmuje zasady klas małżeńskich. były więc unilinearne jest linearny, mialoby miejsca tcn, choć obic linie filiacyjne micjscu występowanie, się za hipotcz,! Jest niż grupy o sysll:mie łinii - jego z<Juważa, iż nikta dokumentacja społeczeństwach system na tej samej b<Jrdl.iej prawdopodobnc matrylinearnej grupy - dużo australijskich w innym podwójny występowanie ku patrylincarnemu. patrylinearności autor badaczy Zreszt,! tego systemu, cmpiryczne. pokrewieństwa, źródłowej, uświadamia wyst<;:powaniu ohu linii" (s. 257). S,!dzr;, że w tym ostatnim Zatem cechy dokumentacji a jednocześnie pokrewicństwa" słynnych Także zakład<J wyst<;:pow<Jnie dwóch omawia nego innych unilinearny. a obilinearności. szeroko przykłady ściśle z organizacją równorzr;dność systemu z bogatej badaczy, na jednoczcsnym ..wylll<Jcz<Jły linir; (... ) przodków, nie o unilinearności, bilincarność różnych systcmy polcgaj,!cego jak szcrcgu pozostaje korzysta przez "Powstałe podwójnego, podobnie, analizach problemów. zwi,!zanego równorz<;:dnie, W swoich proponowanymi zatytulowanym i patrylinearncj, autora w drugie. "silniejsze" w zaawansowaniu tych społe- czy może wskazuje "podziałem np. funkcje funkcji" kultowe między i prawne), co przyCl.ynia si<;:do harmonijnego dzialania systemu społecznego? Świadczylby w książce przyklad Yako z Nigerii. W pełni przckonująca jest natomiast o tym przytoczony sugestia autora, że systemy występowania podwójne należy pochodzeniowych, wspólnoty mai,!tkowej, Pokrótcc ponicważ postuowal zostały bardzo ..bilateralnym przodka pr/.y og(·)lncj wystr;puj,! różnicc jcst prlez ogniwa krcwniaczych, unilinearnymi działa indywidualizuj'Ico, istniejące w strukturze Ostatni nień: rozdział dotyczy przckształccnia Być może lepiej rozważania dotycz,!CC zmian jako przykład Autor wskazać byłohy zmian ?.wraca możliwe uwagr; dwa na proccs typy, płci. Natomiast wynikających przypadków, zasięgu. które - wybrał najpierw przckształccń w stosunkch systemów zależności na zdaniem a nie trwałe, dwie grupy zagad- pokrewieństwa. ogólniejszc przypadck polski krewniaczych. pokrcwieństwa miydzy wskazuje jego przedstawić a nast<;:pnie przcdstawić np. charakteryzuje Autor stosunków go i "am- od wspólnego typ bilateralny Autor bilateralny, nazywać ZIlanym pochodzenie i zmiany z przeobrażeń Pokazuje woli jednostkę i jej związki, grupy pochodzeniowe. pokrewieństwa. odwrotną systcm, za pozostają "bilateralnym" pokrcwieństwem, zaintcresowania od jednostek, pokrcwieństwa, ciagłych z tych uznanc zatem autor nazywane w których tcrminologicznego tych przcobrażcll. ostatni (i dlalego a bilateralnym kolejność systcmów grup w sensie i przeciwległy, Natomiast o zróżnicowanym systcmów zastosować nic tylko udokumentowanc, W drugim dowolncj w ccntrum niczalcżnie systcmu tcrminologii, kierunki jego płynnych, zmian polskiego rozwiązań. pochodzcniowc, systcmami stawiając społecl.llcj szerzej, równoległy on niejcdnorodny "kognatyczny". grupy krr;gów mir;dzy jest ambilincarne wyprowadzane wyst<;:powanic pokrewieństwa wyróżniono nazwie kryterium rozumieć nic jest dostatecznie niż rzcczywistych Ponieważ jednak .I. Goody. systemy pokrewielistwem"), bilinearnym", z Occanii. e/.r;sto. na podstawie trzeba ich wystr;powanie one raczej w sfcrze możliwych spotykamy definicyjnie korporacyjność jak omówione marginalnc, wyodrr;bnić których systemem i stara się pokrewień- �246 stwa a terminologią, czynniki wpływające na powstawanie okrcślonych systcmów pokrewieJ\stwa i ich zmiany. Do najbardziej prawdopodobnych, a niedostatecznie jeszcze zbadanych determinant zalicza środowisko przyrodniczc, sposób gospodarowania, charakter wlasności i kryteria jej dziedzic7.enia. Część rozdziału dotycząca przemian polskiej terminologii pokrewicństwa wyczerpująco i jasno przedstawia ten proces. Wskazuje na cechy systemu pokrewicństwa i jego zmiany. które wpłnęły na powolne przekształcenia terminologii. Stopniowej redukcji uległa terminologia rozdzielająca uprzednio krewnych ze strony ojca i ze strony matki oraz terminologia powinowactwa. Autor zauważa, że "przcjście polskiej terminologii do pełnego typu lienarnego, i co za tym idzie pelnej bilateralności, dokonało się współczcśnie przez eliminację slryju" (s. 277). Poprzednio tcrminologia ta mieściła się częściowo w typie linearnym, a cz"ściowo w bifurkacyjno-bocznym. Książka zaopatrzona jest w starannie dobraną bibliografię, zawierającą zarówno najważniejsze pozycje klasyczne, jak i nową literaturę. Dokonanie takiego wyboru było niewątpliwie bardzo trudnym zadaniem, jeśli weźmiemy pod uwag" ogrom literatury z tej dziedziny. Załączone streszczenie w skondensowanej formie omawia glówne tezy pracy, ułatwiając czytelnikowi orientację w skomplikowanych zagadnieniach pokrewieństwa. Temu samemu celowi służy udatnie glosariusz, zawieraj,!cy objaśnienia podstawowych terminów pojawiających się w ksiąźce. Sformułowanie odpowiednich definicji wymagało od autora jasnej deklaracji stanowiska. Z tego zapewne wynikają pewne niekonsekwencje w stosunku do tekstu, częściowo wzmiankowane już wcześniej. Dlatego chyba występuje tu hasło "unilinearna grupa" (pochodzeniowa), a nie ma hasla "bilatcralna" b,!dź "amhilinearna grupa pochodzeniowa". choć została ona omówiona w tekście. "Linearność" zdefiniowano jako zasadę "identyfikowania pochodzenia przez wybór jednej linii konsekwentnego przekazu pokrewieństwa ... ", co nal,~żałoby określić raczej jako unilinearność (tego hasła nie ma). NiepotrzebIlle pojawia się dwukrotnie hasło "grupa pochodzeniowa" (za drugim razem w odwróconej kolejności - "pochodzeniowa grupa", co nic jcst stosowanc w przypadku innych haseł). W pierwszej definicji jesl ona określona jako .,grupa krewniacza utrzymująca tradycję wspólnego pochodzenia ... ", bez założenia jej unilinearności. a w drugiej - jako "unilinearna (... ) grupa krewniacza". Nie ma haseł typu: patry-, matrylinearne pochodzenie; wyjątkiem jest "podwójne pochodzenie", definiowane jako "system, w którym istnieją równocześnie dwie kategorie pochodzeniowe ... ". Byłoby więc Icpiej sformułować hasło: "podwójny system pokrewieństwa". Jednakżc nie znajdujemy w glosariuszu haseł wyszczcgólniających wszystkie systemy pokrewieństwa; jest jedynie "ambilinearne pokrewieństwo" oraz "bilateralne pokrewieństwo", tłumaczone jako "typy" pokrewieństwa. Występują hasła omawiaj,!cc cztery typy terminologi pokrcwieństwa: "bifurkacyj no-boczny system terminologiczny", "hifurkacyjno-łączny system terminologiczny", "generacyjny system terminologiczny" i "liniowy system tcrminologiczny". Ten ostatni jednak pojawia się niepotrzebnie w nieco inncj wersji po raz drugi - jako "lincarny typ terminologii pokrewieństwa", z osobnym, choć analogicznym wyjaśnicnicm. Hasło takic mogłoby wystąpić jedynie w formie odsyłacza do hasła główncgo (lak, jak hasło "kindrcd", odsyłającc do "kręgu krewniaczego"). Należy podkrcślić staranność opracowania zał,!czonych, bardzo przydatnych indeksów (osób; nazw etnicznych i obszarów kulturowych, oraz indeksu rzeczowego), a także zilustrowanie wywodów czytelnymi, pomagającymi w zrozumieniu tekstu, tabelami i rysunkami. Szcroki zakres tematyczny, wielość poruszonych w'!tków sprawiła, że, mimo obszerności rccenzji, mogłam omówić i przedyskutować dokładniej tylko niektóre, wybranc zagadnicnia. Wbrcw zastrzeżeniom autora o eseistycznym charakterze książki, stanowi ona staranny wybór najważniejszych problemów z zakresu pokrewieństwa. Duży stopień skomplikowania tematyki, dyskusyjność poszczególnych zagadnień, wpływa na zawiłość niektórych fragmentów wykładu. Taki jcst jednak charakter przedmiotu. Należy podkrcślić, że autor, pomimo, a możc właśnie dzięki doskonalej znajomości tematu, nic przemawia ex cathedra, a przeciwnie, uczciwic podkreśla nurtujący go niepokój, otwartość wielu zagadnień, niemożność oferowania jednoznacznych rozstrzygnięć. Jak sądzę, autorowi udało się osiągn,!ć równowagę mi"dzy prczcntacją polemik �247 i kontrowersji trudnym badawczych 7adaniem. zaniedbywanej publikacji a ukazaniem Dobrze, dotychczas opracowanej własnej że nareszcie problematyki w tak wizji pokrewieństwa, polska o kompetentny etnologia co na pewno doczekała podstawowym znaczeniu dla i inspirująCY do dalszych \ol' "ultur2e f'ols"iei, W 19119 roku polskiej". Fundacji Pomocy wydawca zawacza, że jest Przeciwnie, Wislą Szkołom że zastosowano to czytelnika zarówno sama głr;boki, czynią do (np. uproszczony) tości uniwersalne. - o zjednoczonej problematyka, kulturze. swoją Ale w tym tożsamość. jak i sposób procesie Jest i wygodzie, jej ujednoliconej potrzcbne wyobrażnia i spontaniczność zaruwno i monDtonna, W tym kontekście czy Baskiem. wartości z przekonaniem autoruw też "polskość", precyzyjnie rowi - poprzez omawia następujący: autorzy selekcji: autorów analizowanych wybrali drogą te, które powstał wartości jest ~ zaznacza i indywidualizm, rozdziały. owych wartości, określających wybrano h) 25 wartości Są najbardziej które a stanowi sir; odrr;bnego te, które go wewnętrzna w niej dzisiaj były zgodnie raz dla kultury redakto· je w sposób 25 wartości, podwójną najezr;ściej polskiej najbardziej głos Wybrano wybrano elemen- osią, centrum. można jeszcze wolność, systemów - naj istotniejszym które drogę wymieniane 56 "sędziom", lecz przewija i in- Włochem, są bowiem zastosowano dla kultury za podstawowe omówienia, jaka wielobarwnym Francuzem, pokrewnych. przedstawiono typowe uznaliśmy - oddajmy kulturę bogata odrębności i zrozumienia Wartości Nastr;pnie i łatwości nie stała się jednolita scharakteryzować - polską dla niej typowe. 25 wartości L. Dyczewski nie doczekał rozdział czasowi Są one jej rdzeniem, b"dż z.espół wartości pozycji pozycji; rozważań, "Każdy wartość być Polakiem, kultury. Jej dostatkowi utrzymanie do wyodrębnienia każdej Pragną i odczuwania, będzie - wiele utrzymać etnicznej, tomie nimi . siebie. By Europa w omawianym między wspólnej się wolnemu Europa pojr;cie i war- się i pisze się Europy. grupy się tymi nazwami. przcdmiotem wartości. najbardziej ich zdaniem zestaw dochodzenia określające ale także gospodarczym, może jedynie o to, co to znaczy klóra jako a) spośród kulturowej mówi poznawania grup etnicznych. różnorodności rozpoznawczego) wybran,! odmienność najmniejszej prac zamieszczonych system poszerzającemu do zaniku sir; pytanic z kilkudzicsir;ciu wymieniali zatracić jednOCZącej A to zapewnić znaku jedną nie chcą w interesie słowy, próba przez grupy tem (czymś w rodzaju Stąd stawia Jest to, innymi uznawanych sir; narody i technice, celny i zrozumiały, naukowych, sprzeczności - rynku jak i małych istnieje. Tylko przy zachowaniu teresującym kontynentem". - Dyczewski wspólnym i kolorystyka, dopuścić sytuacjach Leon bez granic, w tworzeniu. naroduw, iż materialu, w dyskusje nad tym, co dziś oznacza sporu, sporu o wartości narodowe tomu najbardziej organizacji nic wolno Fakt, nie oznacza prezentacji nic tyko kręgów w pewnych państw S,! rozmaitość wielkich - jednoczenia to jak sposób jej przedstawienia: zainteresowania redaktor federacji komunikacji kultur istnienie wc wstr;pie Europie, Gonicwicza. Wschodzie, krajowego. pracr; godną zakładające powiada w kulturze się dzięki znanej już im. Tadeusza na 1993, ss. 276. "Wartości ukazały Polaków sposób. Lublin na temat: wreszcie na Wschodzie adresowana szerokich rzesz czytelników mocno zaangażowanych ..polskoŚć". Trafia ona bowiem w sedno istotnego ..Dzisiaj sir; sesja dyscypliny, Penkala-Gawęcka L. Dyczewskiego, na wydanie, Polskim poz.ycja red. odbyła w niej jakiś szczególny nic zainteresuje a jednocześnie nad pod z niej dość długo oczekiwały i cenionej bynajmniej, zbiorowa w Kaz.imierzu Materiały i że tom praca dotyczącej naszej badań Danuta WarlO.vci było niezwykle sir; publikacji aby spośród i są nadal polskiej". osobista ich przez nich aktualne. Tą Jeden zestaw godność, się przez wszystkie honor pozostałe �248 Biorąc pod uwag~ fakt, iż wartości wybranc i omawianc przez autorów kształtowały się przez całe dziejc polskiego narodu, poszczególne studia mają charakter analiz historycznych, z tym zastrzeżeniem, iż ostatnie dwa wieki zostały w szczególnym stopniu uprzywilejowane, ze zrozumiałych zresztą względów. Generalnie rzecz ujmując, intencją naczelną pracy jest próba scharakteryzowania polskości, polskiej kultury poprzez podstawowe wartości, które stały u podstaw jej kształtowania. Tym samym ukazana zostanie specyfika polskiej kultury, jej odmienność wobec każdej innej. W konsekwencji umożliwi to odpowiedź na pytanie: "co to znaczy (znaczyło) być Polakiem 7" i "jak być Polakiem dzisiaj?". Jak widać intencje nie wyczerpują się tutaj na poziomie opisu i oceny systemu wartości z perspektywy historycznej; jest to również próba zakamuflowana, lecz dla wnikliwego czytelnika oczywista - potwierdzenia funkcjonalności tego systemu również dla czasów obecnych, ukazanie jego aktualności w dzisiejszym świecie pełnym sprzeczności i chaosu moralnego. Nie przesądzając sprawy, pozostawiając - zgodnie zresztą z intencją autorów - decyzję akceptacji lub odrzucenia tego rodzaju konkluzji czytelnikowi, należy się przyjrzeć ich analizom i argumentacji. Tom otwiera znacznych rozmiarów studium L. Dyczewskiego 7i'wało,~(' kultury polskiej. Jest to, znacznie wykraczające treściowo poza tytuł, kapitalne, jasne i przejrzyste, a jednocześnie niebywale celne wprowadzenie do kwestii relacji między grupą (tu: narodem) a kulturą. Rozważając ogólne kwestie, wychodząc od pojęcia kultura, aż po szczegółowe zagadnienia tożsamości kulturowej, czy znaczenie tzw. centralnych wartości kultury, autor ani na moment nie traci z pola widzenia konkretnej kultury: polskiej. Tym samym jego studium ma wartość podwójną, jest śmiało zarysowaną teorią, która swoje egzemplifkacje znajduje w skomplikowanych dziejach bogatej polskiej kultury. Jest to jednocześnie niezbędne wprowadzenie do wszystkich pozostałych tekstów. Tenże autor razem z B. Jedynak prezentuje kolejne studium Rodzina - rodzinno,~/ - dom. Nie sposób nie zgodzić się z nimi, iż: "Przywiązanie do domu, do bliskich, wśród których człowiek wzrasta, do wspomnień i pamiątek rodzinnych, tęsknota do rodzinnego ciepła i uroku lat dzieci~cych, poczucie przynależności do rodziny są nadal silne w młodym pokoleniu, mimo jego dużego poczucia niezależności. Młodzi ludzie w Polsce są dłużej i bardziej wszechstronnie związani z rodziną, zanim założą rodzinę własną, aniżeli w krajach zachodnich. A i potem pozostają z nią w dość ścisłej łączności". Bez wątpienia, wciąż istotna rola rodziny i domu w polskim systemie wartości, wyróżnia go od innych, mniej zachowawczych pod tym względem. Kolejny artykuł, J. Turowskiego, Wspólnotowoś/ jako warto,~(' i wZljr życia, wyraźnie koresponduje z poprzednim. "Wspólnotowość - to według autora - schemat-wzór postępowania jednostek w ważnych dziedzinach życia społecznego, polegający na zespołowym działaniu, współodpowiedzialności i podejmowaniu decyzji, w przeciwieństwie do indywidualistycznego lub stadnego sposobu działania". Wspólnotowość, idąc dalej za jego myślą, wiąże się z realizacją dobra wspólnego w czterech najdonioślejszych dziedzinach życia jednostek i społeczeństwa, a mianowicie: w życiu rodzinnym, w społecznościach lokalnych, w życiu religijnym i w życiu politycznym. W istocie, niemal wszystkie artykuły, zgodnie z sugestiami J. Turowskiego, śledzą - poza innymi zjawiskami - realizację idei wspólnotowości w różnych sferach życia Polaków, w przeszłości i współcześnie. Religijności poświęcone są dwa opracowania: Cz. Bartnika Podstawowe idee religijno.ici polskej i S. Cieślaka Religijno,i/ w literaturze polskiej. E. Jabłońska-Deptula poświ~ca uwagę pojęciom patriotyzmu i suwerenności, tak istotnym wśród idei składających si~ na polski system wartości. Artykuł ten wraz z dwoma kolejnymi opracowaniami: P. P. Gacha Obrona wartości naczelnych i T. Strzembosza Gotowo.~ć do poświęceń i ojiary, poczucie służby, stanowią interesującą całość skłaniającą do przemyśleń. Podobnie z artykułami A. Kowalezykowej - Romantyczne dziedzictwo i tradycja i S. Grabskiej - Między lekkomyślno.leią a nadzieją. Ujmują one, wbrew pewnym schematom pokutującym zwłaszcza w publicystyce, związki mi~dzy systemem wartości narodu polskiego, a zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi Polaków w taki sposób, który �249 skłania raczej do uznania systemu za funkcjonalny, niezależnie od tego, czy sama ocena zachowań, często analizowanych powicrzchownie, skłania do takiego samego wniosku. Nie zc wszystkimi tezami autorów wymicnionych już prac, a także pozostałych, w pełni można się zgodzić. Niekiedy ich wywody brzmią nicco arbitralnic, nie zawsze znajdują pełne i wiarygodne uzasadnienie, nieodmiennie jednak skłaniają do reOeksji. Kolejne pomieszczone w tomie studia to: A. Stanowskiego Demokracja - ohywatelsko,f(' krytyczna postawa wohec wladzy; J. Komorowskiej Ludzkość dawniej i dziś, gdzie "Iudzkość" to pojęcie z języka staropolskicgo bliskie obecnemu "towarzyskość" lub "życzliwość"; T. Kukołowicza Szacullek dla kohiety i st.arszego czlolVieka, umilawanie dziecka oraz J. Salija OP Potęga lagodllo.fci i przehaczellia i J. W. Gałkowskego Polskie tradycje pracy. Całość wieńczy bardzo istotny artykuł Z. Komorowskiego Uniwersalizm IV kulturze polskiej. Jego konkluzja może stanowić podsumowanie całego tomu. "Kultura polska - jak kultura każdego narodu - stwierdza autor - oscyluje nieprzerwanie między dwoma biegunami swych wypracowanych możliwości i propozycji. Będąc jej uczestnikami, czy też użytkownikami, musimy nieustannie poszukiwać i wybierać. Wiadomo przy tym, że w toku dziejów żaden wybór nie jest, bo nie może być, ostateczny. Dopóki kultura i.yje, można robić tylko kroki. Inna rzecz, ż.e dobrze, gdy kroczy się ku eelom szlachetnym. Dobrze też, gdy poprzez dane do wyboru "propozyeje" wyziera horyzont prawdziwie szerokich trosk o wartości powszechne, ogólnoludzkie". Prezentowany tom z pewnością nie stanowi ostatniego słowa w kwestii "polskości", polskiego charakteru narodowcgo, polskicgo systemu wartości. Jest - zaledwie, a może aż - pewnym sposobem spojrzenia na tc zagadnienia, sposobem, który dla niejednego czytelnika nie będzie zadowalającym, gdy? jest związany wyraźnie z światopoglądem chrześcijańskim. Niemniej jednak jest to spojrzenie nacechowane konsekwencją, mocno osadzone w historycznym i społecznym kontekście, może być krytykowane i dyskutowane, nawet na pewno wymaga uzupełnień - na przykład o koncepcje i systemy wartości konkurencyjne i ich recepcję w pewnych, bynajmniej nie marginalnych środowiskach - lecz nie może być zlekceważone. Daje bowiem ważną i w wielu fragmentach trwałą podstawę do dalszej debaty nad wszystkimi poruszanymi w pracy zagadnieniami. Debaty, która nie jest - co już wcześniej sygnalizowałem - debatą li tylko akademicką; rozstrzygnięcie jej oznacza określenie czym będzie "polskość" w nadchodzącym okresie, czyli: jaka będzie świadomość Polaków, jaki będzie ich system wartości. Zgodzić się można, iż w ostatecznym rozrachunku zdecyduje o tym życie, konkretnie, toczące się już, procesy społeczno-ekonomiczne, lecz równic? wiele znaczy ludzka świadomość kształtowana także poprzez reOeksje nad przeszłością narodu, jego kulturą, systemcm wartości. Aby wybory dokonywane przez jednostki i grupy społeczne, czy w ogólc przez naród, wybory stylu życia wynikające z owego systemu wartości, były w pełni, lub choćby w zadowalającym stopniu świadome, potrzebne są prace w rodzaju tu prezentowanej. W moim przekonaniu jest to dzieło o ogromnym znaczeniu, inspirujące, być może jedno z najważniejszych, jakie pojawiło się w 1993 roku. Jego znaczenie nie wynika tylko z ustaleń, które niesie, bardziej może imponuje jako rzeczowe wezwanie do poważnej dyskusji. Ryszard Urszula J a n ic k a - Krzy wd a, Parron ss. 237, ił. - atryhut - symbol, Pallottinum - Kantor Poznań 1993, Kolejna książka Urszuli Janickiej-Krzywdy, znanej z popularnonaukowych prac z zakresu kultury ludowej, zwłaszcza obszarów górskich, wzbudzi zapewne spore zainteresowanie, ogólnie biorąc, miłośników przeszłości. Adresowana jest bowiem do tych, którzy poznając jej materialne pozostałości, usiłują zgłębić znaczenie przekazu, dziś w wielu przypadkach trudno zrozumiałego. Rzecz jasna, autorka zająć się mogła jedynie częścią dziedzictwa przeszłości, jej zainteresowania �250 koncentrują się na przydrożnych kapliczkach i wiejskich kościółkach, tym jakżc rzucającym się w oczy elemencie polskiego krajobrazu. Jak podkreśła, prezentowany tekst to "rodzaj przewodnika czy klucza, za pomocą którego można będzie uzyskać podstawowe informacje o spotykanych w kościołach i przydrożnych kapłiczkach przedstawieniach świytych i błogosławionych Kościoła rzymskokatolickiego". O potrzebie podobnego popularnego przewodnika nie warto nawet dyskutować. Zawodowi badacze przeszłości mają okazję do korzystania z zagranicznych łeksykonów, z trudno dostępnych prac analitycznych i porównawczych, choć one akurat nie przynoszą zadowalających informacji dotyczących naszych obszarów i panujących tu lokalnie form kultu. Osoby interesujące się historią i sztuką pobocznie czy amatorsko nie znajdowały dotychczas pomocy w postaci prac popularnonaukowych, przeglądowych, czy o charakterze leksykonu. Dzięki zręcznej kompilacji dzieł obcych i polskojęzycznych, popartej badaniami własnymi autorki, badaniami dotyczącymi kultu świętych w polskiej kulturze ludowej, otrzymaliśmy pracę ukazującą ikonografię chrześcijańską w - jeśli tak wolno powiedzieć - jej polskiej realizacji. Przejrzystość prezentacji materiału umożliwia nie tylko studiowanie go, ale również niemal natychmiastowe wykorzystanie np. w trakcie turystycznych Wydrówck, co w oczywisty sposób poszerza krąg odbiorców. Praca prezentuje kolejno: ikonografię hagiograficzną biblijną (ogólne uwagi kostiumologiczne, wykaz proroków, patriarchów i wodzów narodu wybranego, spotykanych w sztuce na ziemiach polskich, i ich atrybuty); ikonografię świętych i błogosławionych (tu z rozbiciem na świętych i błogosławionych - Polaków z pochodzenia lub związanych z Polską działalnością i pozostałych); wykaz atrybutów, wykaz patronów ogólnych i szczegółowych (np. zakonów istniejących w Polsce, archidiecezji i dieccczji polskich, kontynentów, państw i prowincji. niektórych miast w Europie i w Polsce, w chorobach i kalectwic, w klyskach, nicszczęściach. przypadkach losowych, zwierząt i roślin itd.). Duża część pracy poświęcona jcst symbolice. tJ. występującym w ikonografii chrześcijańskiej przedstawieniom i znaczeniu symbolicznym. Autorka prezentuje symbolikę ogólną, części ciała, fauny i nory, kamieni, kruszczów i minerałów. kierunków i stron świata, kolorów, krzyża, liczb i świątyni. Całość wieńczy staranny indeks postaci i stosunkowo bogata bibliografia. Podstawowe zadanie, to jest dostarczenie wyczerpującej informacji w uporządkowanej formie. zostało wypełnione przez autorkę nadzwyczaj poprawnie. Nasyciła ona ponadto pracę licznymi informacjami z zakresu tzw. religijności ludowcj, ukazując wnikliwie często różne niż w .,oficjalnej" ikonografii funkcjonowanic świętych i ich atrybuty w ludowej kulturze. Dziyki swym walorom praca, choć wyraźnie nie miała ambicji innych niż popularnonaukowe, stanic zapewne na półce zarówno etnologa, jak i religioznawcy. Wzięta przez nich do ręki ujawni swoje nic tylko czysto informacyjnc walory. Ryszard Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław Kantor 1992, ss. 253, ił. łnstytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizował w 1987 roku sesję naukową pl. "Aksjosemiotyka karty pocztowej". Po latach, lepiej to jednak niż nigdy, materiały z owej sesji ukazały się drukiem, stając się pierwszym w polskim piśmiennictwie dziełem poświęconym - tak popularnej w innych krajach i bydącej tam od dawna przedmiotem naukowych badań - karcie pocztowej. Omawiana praca bez wątpienia stanowi ważną próbę. tu posłużę się cytatem z niej zaczerpniętym: "przedstawienia aktualnego stanu badai\, a także określenia potencjalnych postaw i perspektyw badawczych, wskazuje na ważkie walory poznawcze tego lekceważonego i dotąd nie w pełni jeszcze rozpoznanego w wielorakości swych funkcji medium kultury masowej". �251 W pracy pomieszczono niemal dwadzieścia tekstów, o bardzo rozneJ tematyce łączącej się z kartą pocztową, a niemal wszystkie z nich zasługują na dokładniejsze omówienie. W tej sytuacji, by nie wyróżniać jednych kosztem innych, równic wartościowych, zdecydowałem się raczej na omawianie pewnych tendencji badawczych ilustrowanych konkretnymi tekstami. I tak, na wstępie, wyróżniam próby skojarzenia problematyki karty pocztowej z szeroko rozumianą teorią kultury. Służą temu artykuły P. Banasia (Karta pocztowajako przedmiot badań), Z. Wąsika (Karty pocżtowe w perspektywie semiologicznej oraz S. Pietraszki Przekazy i wartości). Rozumiejąc intencje autorów i doceniając ich erudycję, nic mogl,: jednak oprzeć się wrażeniu, iż -- zwłaszcza S. Pietraszko wytoczyli zbyt potężnc armaty teorii dla opisania zjawiska stosunkowo prostego. Nie zaprzeczam jednak, iż ustalenie '"w jakim zakresie perspektywa semiologiczna może mieć zastosowanie przy badaniu kart pocztowych jako znaków informacji otwartej funkcjonujących w komunikacji między nadawcami i odbiorcam~ maj'lcymi znaczenie nie tylko dla nadawców i odbiorców, ale też dla ich wytwórców, a dalej dla' przekaźników i strażników informacji" ma dla nauki istotne znaczenie. Osobiście jednak widzę pocztówkę jako m.in. "niezastąpione źródło do badań nad recepcją dzieł dzisiaj już kompletnie zapomnianych, często niesłusznie, malarzy, a tym samym nad przemianami estetycznymi gustów i upodobań społecznych". Pocztówka powstała w drugiej połowie XIX wieku i stąd jej znaczenie jako źródła do poznania kultury jest ograniczone do ostatnich stu lat, co oczywiście nie stanowi o jej wartości, w moim i autorów tomu przekonaniu, znacznej. O genezie pocztówki pisze J. A. Chrościeki (llustrowane druki ulotne), o dziejach jej samej - nie przesądzając, czy istotnie traktować ją należy jako potomka druku ulotnego (prawdopodobnie tak) - I. Zaucha (Geneza i historia karty pocztowej w Polsce. Problemy prawne i techniczne). W świetle tych artykułów wydaje się, że skromna pocztówka mocno i nieuchronnie uplasowała się w potężniejącej w czasach nowożytnych kulturze wizualnej, stając się jednym z ważnych środków masowego przekazu obrazu - konkurenta słowa, konkurenta, który jednak ze słowem - w przypadku pocztówki - tworzy (może tworzyć) istotny społecznie komunikat. Kolekcjonowanie pocztówek jest tak stare jak one same, ruch kolekcjonerski to temat sam w sobie pasjonujący. Nic dziwnego, że znalazł on w omawianym tomie ważne miejsce. Pisze o nim J. Szklarczuk-Mirecka (Dzieje ruchu jllokartystów w Polsce). Z kolei S. E. Nahlik, zmarły niedawno wybitny prawnik, opowiada o swojej kolekcji (Zbieram kartki od dzieciństwa). Inny znany kolekcjoner, można powiedzieć - król polskich kolekcjonerów, a przynajmniej krakowskich, M. Sosenko, dzieli się z czytelnikami bynajmniej nie błahymi przemyśleniami m.in. na temat metod tworzenia kolekcji i jej systematyzacji (Kilka uwag kolekcjonera). O zbiorze pocztówek znajdujących się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu - bywają bowiem w Polsce zbiory muzealne tego rodzaju o znaczącej randze, choć do niedawna lekceważone - pisze J. Kotłowski. Wstępem do kolejnej cZl,:ścitomu, części, która ma niejako za zadanie ukazanie niebywale dużego tematycznego zakresu pocztówki oraz sposobów analizy owych tematów, z perspektywy rozmaitych dyscyplin naukowych, w tym głównie historii sztuki, ale również np. etnografii, są dwa nader interesujące artykuły E. Chromiec (Słowo a obraz na karcie pocztowej) oraz J. Dunina (Karta pocztowa - perspektywa ksil(gozmlwcza i literacka). Pozostałe artykuły, jak już zaznaczyłem, stanowią analizę pocztówki ze względu na jej temat. Dwa z nich poświęconc są pocztówce patriotycznej. S. Ledóchowski dał ważny Wstl(P do systematyki pocz/(Jwki patriotycznej i jej ideowych uwarunkowań, a W. Wyganowska skoncentrowała się na pocztówce legionowej, rysując tło historyczne, na którym się narodziła i poddając analizie jej patriotyczny przekaz słowny i wizualny. Z kolei ciekawe perspektywy analizy pocztówki z punktu widzenia historyka sztuki (nie tylko masowej) odkrywa czytelnikowi M. Poprzędzka (Mona Uza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła) oraz G. Machel (Idealny obraz miasta na karcie pocztowej), która uznaje pocztówkę, chyba jak najsłuszniej, za znakomitego kolportera mitu miasta. Równic interesujący, choć we fragmentach dyskusyjny, wydaje mi się artykuł T. Daneckiej (Pocztówkowy ideał pil(kna kobiecego). Autorka usiłuje - poprzez pocztówkę - ukazać nie �252 tylko przcmiany w ostatnim ideału Jcdnym z najbardziej A. Czarnowskiego widokówka mogą pi<;kna kobicty, karkonoska) Tom zamyka nizowanej semiotyka popularnych (Pocztówki pr7.emiany przez jej sp0!cC7l1cj roli dokonująccj informacja omawianego naukowych, ale także iż poznawcze kart walory pocztowych we Wrocławiu, artykułów, doskonale były i pocztówki góry. Sil "Polska "Świat która plonu o tematyce górskiej filmu Kultura znaczcnic jej walory obradom jego poc7tówki scsji "Aksjo- oprawa jako ilustracyjna. źródła do tak przez obrony 1992, nr 3-4, zarania ze strony spotykala środowiska i prymitywizmu przez najszcrsze wtajemniczonych, ss. 224. (Numer KanlOr specjalny si<; z niechęcią naukowe, myślowego, intelektualistów oparta niczego na poświ<;cony jednak przerażonych i dczaprobat</. zarzutach nic wyjaśniała. masową recepeją filmy wzbudzają wytłumaczyć, entuzjazm zarzucając ogólnie o uniwersalności Nowe, interesujące widzów ich odbiorcom brak kultury masowej. spojrzenie na zjawiska zaproponowane przez antropologię, "uniwersalności" określonych która filmów, świata, z kr<;gu stara książek calego wyrobienia filmu, literatury, itp. i co decyduje sensowny zostało ostatnio są rzeczywiste o wielkiej nie lub wspominaj,!c masowej, jakie prasy dla nielicznej grupy dostępne. Dlaezcgo tego w sposób kultury talllcgo Była, jak sir,; zdaje. artystycznego się wyjaśnić, Jej krytyka. płytkości, kręgi społeczne. To, co do tej pory zastrzeżone było tylko teraz, dzięki przemianom społecznym, stało sir,; powszechnie np. pewne umiano od swojego chętnie sentymentalizmu Konteksty" badań estetyczne. i fotografii). masowa uprawiana jednak Ludowa. nie 10 x 14", zorga- w formacie towarzyszyla owej sesji, podnosi potwierdzająca podkreślająca Sztuka antropologii Artykuły i M. Zawiły (Dawlla Ryszard wyrazem się kultury. o wystawie zbioru i urozmaicona, pocztówkowych źródło do hadań d::iej,iw klllwrI'l niezbicie, badacza w Muzeum Narodowym karty pocztowej". Walory tematów latrzańskiejako dowodzą być ignorowanc bogata alc w ogóle stuleciu. nośności przyczyny społecznej ich treści. Właśnie tutaj problemom tom ,.Polskiej poświęcony kultury Sztuki antropologii filmu w tym numerze "Kontekstów" tematycznym. Bliskie jemu (autorstwa Jeanette Ciarki) oraz Bohdziewicz, sposób zarzutem nych z tym tworzącej dlatego spojrzcnie stawianym o.dtwarza "film można si<; mitologii i jako skoncentrujemy na artykułów film, produkcji omawiany specjalny poświęconych tej tematyce poza głównym nurtem i filmu amatorskiego Aleksandra Jackowskiego Sławomira Sikory, Wiecl.Orkowskiego). si<; na omówieniu spojrzenie został "Numer wolne filmowej, od i Ryszarda Anny Beaty Niestety, nic tych artykułów, uprzedzeli wraz z całym które wy wolanych bagażem negatyw- związanych. si,< w Polsce mit" - antropologa obszar od kilkunastu czasopismach. więc za pewnego i odnawia interesuje serii Niezabitowskiej, większości określeniem filmu zajmuje uznać Prócz podtytułem: Małgorzaty Baranowskiej, i Anny Engelking, Mariusza s,! na ogół w różnych "Kontekstów" "Kino Małgorzaty tu wszystkiego, Antropologią rozproszone że właśnie DeBouzek, "masowości" filmu, poświr,;cony opatrzony znajdujemy także kilka prac pozostających są prace dotyczące filmu etnograficznego antropologiczne znaczeń a w szczególności Konteksty" i fotografii". fotografii (autorstwa Józefa Szymańczyka omówić prezentują masowej, Ludowej. lat wiele osób, jednak Omawiany rodzaju wyst,<powania wszystkim osiągni<;ć Zbigniew jako ... odwiecznych ich dokonania mnie monograficzny podsumowanie pisze we Wprowadzelliu przede przeze Rencdyktowicz mit, jako wątków numer w tej dziedzinie. wyraz dodając, współcześnie mitologicznych i g/ę- �253 bokidl struktur symholicznych". Kino pozostaje więc w ogólnym nurcie dążenia ku neomitologizmowi panującemu w s/.tuce ostatnich kilkudziesięciu lat. Pogl"d ten zdaj" się potwierdzać wielcy badacze problemu: Mircea Eliade, Jurij Łotman, Roland Barthes, jak również autorzy omawiancgo tomu "Kontekstów". W artykule Billman - opowid(' o stworzeniu Wiesław Szpilka dokonuje analizy wymienionego w tytule filmu wskazując na tkwiące w nim mitologiczne wątki - odwieczna walka dohra I.e ziem, człowiek-nietopcrz spływający na ziemię z wysokości i będący upostaciowaniem wysłannika nieba oraz pełzający po ziemi Joker jako przedstawiciel piekieł, czarny strój Hatmana jako symbol ładu i porz"dku, i pstrokaty Jokera będący przejawem rozproszenia i chaosu. Podobnych analiz mamy w "Kontekstach" kilkanaście, w tym cykle poświęcone "Hatmanowi" (autorstwa Wicsława Szpilki, Teresy Rutkowskiej, Moniki Sznajderman), "Uczcie Hahettc" (Dariusza Czaji, Zbignicwa Benedyktowieza, Marty Leśniakowskiej) i pojedyncle artykuły o "Matadorze" (Ewy Klekot), "Szklanym sercu" (Wojciecha Michera), ..Starym Gringo" (Moniki Sznajdcrman), "Ostatnim tangu w Paryżu (T. Jefferson Kline). Autorzy idą tropcm mitów zawartych w każdym z omawianych filmów i odkrywaj,! przed nami nowe znaczenia zawarte, w tak zdawaloby się, dobrzc znanych i opisanych filmach. W przypadku natomiast artykułu Tercsy Rutkowskiej WrdrólVki Felliniego autorka stara się prześledzić eał,! twórczość wielkiego artysty i wskazać na powtarzaj,!ce się w niej motywy - szukanie własnej tożsamości i drogi jab) symbolu naszego życia. Pisz<lc o w'ltkach mitycznych w sztuce nie sposób pominąć milczeniem koncepcji archetypu i symbolu Junga. Nic dziwi więc, że i w omawianym numerze "Kontekstów" znalazł się artykuł Dariusza Czaji Svmho/ i .Ii/m tę koncepcję przywoluj,!cy zwłaszcza, że koresponduje ona z przytoczonym wcześniej pogl,!dem, według którego nośność dziel tzw. sztuki masowej opiera się właśnie na tym, iż.przez nic przejawia się mit. Inaczej trudno wyjaśnić fakt, że pewne filmy (książki itp. l. cieszą się powodzeniem w różnych krajach o bardzo często odmiennej kulturze i tradycjach. Dochodziłaby tu do głosu howiem tkwiąca w każdym z nas nieświadomość zbiorowa, która sprawia, że pewne w'!tki trcściowe czy schematy fabularne poruszaj,! nas do głębi, bez naszej woli, wprawiając nas w stan cmocjonalnego pobudzenia. Obecność mitu w kinie według Wiesława Szpilki, który pisze o tym we wspomnianym już ..Batrnanie", tłumaczy również dlaczego największ,! !"onularności,! cicsz,! się zwykle utwory o przejrzystym schemacie fabularnym, które d,!żą do pełnej prostoty opowiadanej historii. Pod ich postacią aktualiwje się ciągle ten sam mit walki dobra ze złem, przybierając formę nowoczesnej opowieści, pozostając niezmiennym w swym podstawowym sensie. "Trwanie, atrakcyjność, żywotność kina - pisze Wieslaw Szpilka - budowanego w oparciu o tc stare, mało oryginalne tematy. nieustające powodzenie wytartych klisz każe nam sądzić, 7.e warstwa niosąca te fenomeny wciąż jest żywa i ważna dla współczesnego człowieka". Inny, niezwykle ważny i interesuj,!ey problem podnosi Wiesław Szpilka w artykule Zobaczyć .;,,·iat. Einografia woh('(' .fi/II/u i kU/lurv masowej. Chodzi tu o spojrzenie na zjawisko i jego ocenę. Szpilka wykazuje niepełność i często błędność dotychczasowych koncepcji, które usilowały tłumaczyć, czy wręcI. sprowadzać sztukę masow'! do jej źródeł (ujęcie takie proponował Marshall McLuhan sprowadzaj,!c całość zagadnienia do problemu środków przekazu), do odbiorcy. Klasyclllym przykładem są tu prace Ortegi y Gasseta, który w rozwoju kultury masowej chciał widzieć przejaw ekspansji rzesz ludzi przeciętnych, o prymitywnych gustach autora (przeświadczenie o wykorzystywaniu sztuki masowej przez jej twórców w celu manipulowania masami prezentuje amerykański socjolog H. J. Schiller). Wiesław Szpilka słusznie konkluduje: "adekwatne przedstawienie kultury masowej musi się jednak konccntrować na niej samej, ponieważ w innym przypadku mówi się o nowym wymiarze cywilizacji, o publiczności masowej, o autorach pracuj,!cych na jej rzecz. Słowem, mówi się o czymś innym. Kultura masowa to przecież nadc wszystko zbiór tekstów, które znalazły masowego odbiorcę ... uczestniczyć w niej to czytać właśnie te teksty, interpretować je odnajduj,!c ich sens". Takie podejście jest charakterystyczne dla wszystkich autorów omawianego tomu zajmuj"cych się antropołogią filmu. �254 Antropologia umożliwia zatem dostrzeżenie w filmach wielu takich treści i znaczell, których nic sposób zauważyć traktując film tylko jako rozrywkę dla mas. Dyscyplina ta zaprawiona od dawna do badania "obcych", nierzadko "prymitywnych" kultur dysponuje odpowiednimi narzędziami do analizowania dzieł filmowych. Niejednokrotnie wszak jawią się one jako rzeczywistość odmienna od naszej, tak jak żyjące gdzieś daleko ludy. Ażeby ją poznać trzeba wniknąć w nią głęboko, ale jednocześnie zachowując w stosunk u do niej odpowiedni dystans. Wiele filmów, często niezwykle interesujących, nic doczekało się wnikliwej analizy tylko dlatego, że zakwalifikowano je jako dzieła przeznaczone dla masowego, a więc według niektórych - prymitywnego widza. Antropologia powstrzymująca się od wartościowania kultur, nie ma wobec takich filmó\\ jakichkolwiek uprzedzeń. Dorota Kultura Skotarczak ludowa .iląskiej ludno.~ci rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra KoWarszawa 1991, ss. 438. walskiego, Wrocław- Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badali Śląskoznawczych i Bohemistycznych jako piętnasta z kolei praca, zapełnia - podobnie jak opublikowana wcześniej książka Folklor Górnego Śląska (pod red. D. Simonides, Katowice 1989) - dotychczasowe "białe plamy" w badaniach etnograficznych, folklorystycznych i antropologicznych. a ile praca z 1989 roku (de facto sfinalizowana w 1981 roku) ma charakter monografii folklorystycznej, to omawiana publikacja (choć opuściła warszawską Oficynę Wydawniczą Volumen latem 1993 roku, to w stopce widnieje 1991 rok wydania) dotyczy nic tylko Górnego Śląska, ale i Śląska Dolnego oraz Śląska Cieszyl1skiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badal1 śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto prócz kultury materialnej prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej (ludowej wizji świata, zwyczajach i obrzędach dorocznych oraz rodzinnych). Badania terenowe autorzy najnowszej monografii zakol1czyli w 1987 rok u. M ożna więc uznać, że obie epokowe prace łączą również perypetie wydawnicze, obie przecież docierały do odbiorców z dużym opóźnieniem. Kultura ludowa śląskiej ludno.~ci rodzimej wieńczy kolejny etap badal1 zespołu specjalistów pod kierunkiem prof. dr hab. Doroty Simonides, kierownika Katedry Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wykonano je w ramach Resortowego Programu Badal1 Podstawowych RP III 36 "Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku" koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski (Centrum Badal1 Śląskoznawczych i Bohemistycznych) i opolską Katedrę Folklorystyki. Celem tej zbiorowej monografii, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. Barbary Bazielich, prof. dr hab. Doroty Simonides i dr Henryki Wesołowskiej, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności śląskiej. Prof. Simonides, redaktor tomu, we W~tfpie i Wprowadzeniu wyjaśnia, jak należy rozumieć termin "rodzima" ludność Śląska, uznając, że jest to społeeZJlość wywodząca się ze słowial1skiego podłoża etnicznego, która póżniej, przez wiele wieków, poddawana była wpływom Niemców, Flamandów i Walonów. Stąd też - jak pisze autorka - "z wielości zjawisk śląskiej kultury ludowej wybrano te naj istotniejsze. Zostaly one ukazane w perspektywie historycznej z zachodzącymi w niej zmianami i przestrzennym zróżnicowaniem oraz z wydobyciem analogii lub różnic w stosunku do innych regionów Polski lub krajów sąsiadujących" (s. 6). Ta perspektywa badawcza zdaje się dominować w całej pracy. Wobec wieloletniej penetracji terenowej zakończonej - jak wspomniałam w 1987 roku - problem opcji niemieckiej ujawniony później na tych ziemiach wymaga według Simonides odrębnych badall. �255 Książka składa sit; z dwóch podstawowych części, w obrębie których pomieszczono szczegółowe opracowania. CZt;ŚĆ I: "Człowiek - jego środowisko, dom i warsztat pracy", rozpoczynaj,! refleksje wprowadz.aj,!ee autorstwa Doroty Simonides. Śłąsk postrzegany przez nią jako region dawnego pogranicza słowiai1sko-niemieckego jawi się jako obszar o dużym zróżnicowaniu kulturowym. Stąd Simonides, pisząc o pojęciu rodzimości, przypomina, iż takie czynniki, jak położenie geograficzne, przemiany historyczno-kulturowc, wpływy niemieckie, morawskie, wielkopolskie i małopolskie powodują, że rdzenna ludność Śląska nie stanowi monolitu kulturowego. Autorka uważa, że dłatego właśnie region ten jest dla badaczy tak atrakcyjnym obszarem. Za szczególnie interesujące można więc uznać jej uwagi o odrębności kulturowej i etnicznej Śląska, kiedy traktuje ten region jako rezerwuar archaizmów kulturowych, a gwan; jako wyraz. tożsamości narodowej. D. Simonides jest przekonana, że "uświadomienie sobie własnej odrt;bności etnicznej nic było u wszystkich Ślązaków równoznaczne z poczuciem przynalc7:ności do polskiej narodowości. Wyrażało się raczej wzmożonym procesem narastania grupowcj samowiedzy. Ona to prowadziła najpierw do spontanicznego, a potem coraz bardziej zorganizowanego piclt;gnowania tego, co dziedziczono po ojcach, co przekazywano ustnie, co stanowiło wartość przez sam fakt, iż było własnc i inne od kultury mówiących innym językiem sąsiadów" (s. 19). Stwicrdza też, że na Śląsku "poprzcz zdcrzcnie obcych etników i ich kultur poczucie etnicznej odrt;bności wśród ludu rodzimego pochodzcnia było wyjątkowo głębokie w porównaniu z innymi regionami Polski". D. Simonides we Wprowadzeniu do ,~ląskiej kultury ludowej uwzględnia nic tylko proccsy kulturowe charakterystyczne dla minionych epok, ale widzi również "tragiczne zmllnię" Śląska jako pogranicznego rcgionu po II wojnie światowej, jak też podkreśla, iż "na obraz współczesnego Śląska składają się obok ludności rdzennie śląskiej i innc grupy ludnościowc, którc przybyły na tc ziemie z równie bogatą kulturą. / tak reemigranci, którzy obok kultury polskiej wnieśli tu sporą dawkę kultury tego kraju, w którym 7:yli,repatrianci, także ludność pogranicza, wreszcie osadnicy z centralnej Polski" (s. 26). Ogląd Śląska z perspektywy obszaru pogranicza etnicznego charakteryzuje również opracowania Barbary Bazielich i Henryki Wesolowskiej. / tak Wesołowska, w rozdziale Osadnictwo, hudoWl1ictwo, mieszkanie, po::ywienie, sięga do wczesnego średniowiecza, aby poprzez kolejne okresy historyczne śledzić dynamikę procesów osadniczych i rozwój budownictwa. W imponujących bogactwem faktów opisach uwadze autorki nic umykają te wszystkie przykłady kultury materialnej, które świadcz,! o słowiai1skim podłożu, związkach z sąsiednimi terenami: Czech, ŁU7:Yc,Wielkopolski, Małopolski oraz wpływach niemieckich procesów kolonizacyjnych. Wesołowska dba o wierną rekonstrukcję tego wszystkiego, co składa się na osadnictwo, budownictwo wiejskie (rozplanowanie zagród, formy konstrukcyjne budownictwa ludowego, opisy różnych budynków micszkalnych, gospodarczo-inwentarskich, użyteczności publicznej, sakralnych etc.), wyposażenie mieszkai1 (tu uwzględnia również zwyczaje związane z budową i ochroną domu), pożywicnie (przetwarzanie i konserwacja produktów, potrawy, posiłki). Henryka Wesołowska opracowała równicż nastt;pny dział Gospodarka, eksponując zróżnicowane dziedziny wytwórczości, takie, jak: rolnictwo, hodowla, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, rzemiosło wiejskie (kowalstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, ciesielstwo, koszykarstwo, garncarstwo, tkactwo). Jej autorstwa jest nadto praca Transport, komunikacia, handel. Podobnie, jak w poprzednich dziełach, tak i w tym opracowaniu Wesołowskicj zwraca uwagę perfekcyjna wręcz dbałość o szczegóły, fakty, nazwy gwarowe, a wsz.ystkie te "drobiazgi" autorka ukazuje w perspektywie "dawniej i dziś". Część I. zamyka praca Barbary Bazielich Odzież, stroie i ich formy zdohnicze. Na wstępic autorka przedstawia zakres swych badai1, uznając, że podjęty zespół zagadniei1 powinien być rozpatrywany z perspcktywy historycznej, formalncj, funkcjonalnej i regionalnej. Ów ambitny, bo wieloaspektowy, ogląd strojów śląskich Bazielich stara się konsekwentnie realizować, mimo iż jak sama stwierdza - strojc Opolszczyzny i Dolnego Śląska "nigdy nie zostały dokładnie opracowane". Praca imponujc 7Ilawstwcm szczcgółów i osobliwości regionalnych strojów śląskich, ich elementów zdobniczych, autorka bowicm nic tylko prześledziła zbiory muzealne, ale i żródła �256 ikonograficzne. Poszukując podstaw ~różnicowania rcgionalncgo ubiorów na ŚI,!sku, si~ga do XVI wieku, przedstawiając najbardzicj pierwotne stroje chłopskie. Uznajc, żc o wzbogaceniu, a więc i różnorodności, stroju ludności wiejskiej można mówić dopiero w XVIII wieku. Stąd zestaw osiemnastowiecznej odzieży określa ona regionalnym strojem śląskim. Bazielich, uwzględniając odmienności lokalne stroju śląskiego, zastanawia si~ nad wieloma czynnikami, które zadecydowały o owej mozaice kolorów, krojów poszczególnych elementów składowych, dodatków, koronek. haftów itp. Inny był bowiem strój w rejonach podgórskich, inny mieszkańców nizin, nadto w rodzimym stroju śląskim można dopatrzyć siy osobliwości mody zachodniej, np. w nowszym stroju kobiecym wyraźnc są elementy charakterystyczne dla czasów wiktoriańskich i okresu biedermeieru, zaś na strój myski duży wpływ wywarło niebieskie umundurowanie z czasów Fryderyka II. Na podstawie wnikliwych analiz autorka wyróżnia stroje dolnośląskie (wrocławski, kłodzki, wałbrzyski, jeleniogórski, karkonoski, głogowski, kaezawsko-nadbobrzański oraz nyski), Opolszczyzny (opolski, oleski, kJuczborski, kozielski i glubczycki), Górnego Śląska (raciborski, rybnicki, bytomski tzw. rozbarski i pszczyński) oraz Śląska Cicszyl]skicgo (cieszyński, laski i góralski). Autorka opisuje najdrobniejsze szczegóły lokalnych odmian strojów, zadziwiając orientacją w drobiazgowych osobliwościach regionalnych, które to właśnic dccydują o różnorodności w obrębie Śląska. Oddzielną uwagę Bazielich poświyca wyszyciom i haftom, uznając je za jeden z podstawowych wyróżników śląskich strojów ludowych. Według niej odróżniają się od siebie w tym względzie nastypujące podregiony śląskic: Beskid Śląski, cieszyńskie. pszczyńskie, raciborskie, opolskie i Dolny Śląsk, co udowadnia, omawiając ich spccyfikę regionalną w zakresie wyszyć i haftów. W tym kontekście nie umyka jej uwagi biżuteria, która również na Śląsku była przejawcm odmiennych upodobal] lokalnych społeczności. Część /l. omawianej monografii "Antropologia życia codziennego i świątecznego" prezentuje ogląd śląskiej kultury ludowej z perspcktywy antropologicznej. Dorota Simonides pisząc o Ludowej wizji świata, eksponuje znaczenie w nowoczesnych badaniach prac nad katcgorią kulturową, jaką jest światopogląd ludowy. Odzwierciedla on bowiem potrzeby psychospołecme konkretnej społeczności lokalnej. Jak podkreśla autorka, "wyrażają si~ one przede wszystkim w dążeniu do życia w świecie ładu, porządku i sensu, w tendencjach do waloryzowania zamieszkanej przestrzcni: wyznaczania w niej miejsc dobrych i złych; w sposobach pojmowania sacrum, profanum, w wytyczaniu zjawisk tworzących rzeczywistość zewn~trzną i wewnętrzną" (s. 169-170). W rczultacie podjęła ona próbę przeprowadzcnia rckonstrukcji ludowego światopoglądu Ślązaków na przełomie XIX i XX wieku, uwzględniając najbliższe otoczenie człowieka, dom, jego otoczenie. W tym kontekście interesuje ją szczególnie zabezpieczenie dobytku, stosunek do przyrody, do Boga i innych bytów transcendentnych. W śląskim światopoglądzie ludowym wyróżnia trzy główne typy myślenia: magiczny, religijny i racjonalny, uznając, że "większość treści odnoszących się do ludowej wizji świata ma bezpośredni związek l. Bogiem i religią chrześcijańską, choć dodać trzeba, że i tu dostrzegamy elementy magiczne" (s. 194). W tym kontekście w kręgu zainteresowa6 Sominides znalazły się struktury magiczne i religijne, które przejawiają się w postaci zamówie6, zażegnywa6, odczyniań, zaklina6 itp. Ta część jej reneksji ogniskuje się wokół takich problemów, jak religia a cierpienia i choroby; zażegnywania ludowe jako wyraz dawnej religjności ludowej; znachor jako człowiek mający moc "nie l. tego śwata"; owczarze i kręgarze. Simonides, penetrując pod tym kątem źródła śląskic, po raz pierwszy zgromadziła imponujące materiały. przechodz,!c od opisu do ich interpretacji. I tę właśnie część jej pracy uważam za szczególnie cenną. Całość zamykają syntetyczne reneksje o demonologii, dość ogólne zresztą, bowiem większą uwagę tej problematyce autorka poświęciła w przywoływanej monografii folklorystycznej (D. Simonides, Wierzenia, przesądy i demonologia, w: Folklor Górnego Śląsku, pod red. D. Simonides, Katowice 1989) oraz w oddzielnym studium (D. Simonides, Śląski horror. O diahłach, skarhnikach, ulopcach i innych strachach, Katowice 1984). Henryka Wesołowska jest autorką pracy Wi('zi rodzinne i sąsiedzkie. W centrum jej zaintcresowa6 znalazły się więzi społeczno-kulturowe ludności wiejskiej na Śląsku w XIX i XX wieku. �257 Stad też omawia ona charakterystyczne cechy tradycyjnej rodziny wielopokoleniowej oraz funkcjonuj,!ce w niej wartości, a także tradycyjną społeczność lokalną. Dział Zwyczaje i ohrzędy rodzinne na Śląsku. również autorstwa Henryki Wesołowskiej, został opracowany na podstawie jej własnych badań terenowych prowadzonych w latach 60. i 70. na Śląsku (zob. szczegółowe uwagi tej autorki: Obrzędy i zwyczaje rodzinne, w: Folk/or Górnego Śląska, pod red. D. Simonides. Katowice 1989). Wesołowska, wyróżniając w obrzędach rodzinnych: zwyczaje i obm;dy weselne (od zalotów do narzeczeństwa, przygotowania do wesela, ślub i wesele, poprawiny, przenosiny), zwyczaje i obrzędy narodzinowe oraz obrzędy i zwyczaje pogrzebowe, nie tylko op~suje je, ale ukazuje proces ich zmian, przeobrażeń, a także redukcji, który jest wynikiem zaspokajania nowych potrzcb i aspiracji społecznych współczesnych Ślązaków. D. Simonides traktuje obrzędy i zwyczaje doroczne jako "powtarzającc się czynności rytualne, wyrażające usankcjonowane w środowisku czy grupie lokalnej zachowania wierzeniowe, estetyczne, emocjonalne, a które wspierają się na kulcie przyrody, przodków, na obecności elementów magii wegetacyjnej" (s. 262). Jako autorkę opracowania Doroczne zwyczaje i obrzędy, ich antropolo?}iczna .fimkcja interesują ją nic tyle etnograficzne i historyczne opisy dawnych wierzeń. zwyczajów i obrzędów, co bardziej związane z tymi praktykami psychospołeczne potrzeby człowieka. Jak pisze, "odczytanie funkcji, znaczenia i sensu obrzędów ujawnia zarazem stan i kształt świadomości religijnej społeczności, która owe obrzędy, wierzenia i zwyczaje praktykowała czy praktykuje". Simonides nie aspiruje do zbadania wszystkich przejawów śląskiej obrzędowości doroonej, które w swym ogólnym kształcie są tak ie same jak polskie, w centrum jej uwagi znalazły się jedynie te. które S,! typowe dla śląskiej ludności rodzimej oraz te, w których funkcjonują elementy typowo śh!skie. Stąd eksponuje takic regionalne formy rcliktowe, jak topienie marzanny, babski comber, żurowa środa, Emaus, czyli szukanie powstałego z grobu Chrystusa oraz te śląskie zwyczaje, które na Śląsku cieszą się szczególną popularnością, jak np. wodzenie niedżwiedzia. obchodzcnie "Barbórki". Simonides, dokonując oglądu obrzędów i zwyczajów cyklu jesienncgo i zimowego z perspektywy antropologicznej (Adwentu, Bożego Narodzenia, zapustów), cyklu wiosennego (topienia marzanny, żurowej środy, palenia Judasza, chodzenia z kogutkiem bądl. gaikiem) sprzcciwia się tym wszystkim tezom, według których tradycyjne obrzędy współcześnie zanikają. Uważa, że "zanikają jedynie te treśei i formy obrzędów, które nie pełnią już żadnej funkcji, S,! puste. Miejsce ich zajmują jednak obrzędy, zwyczaje i wierzenia nowe" (s. 265). Simonides jest również autorką następnego opracowania, Folklor i folklorystyka Śląska na tle tu ludoznawcze materiały średniowieczne (takie, jak np. Księga Henrykowska, Katalo?) mayii Rudol/iI, Cm/ex Mikołaja z Koźla, vesta Romanorum i in.), śląskie źródła folklorystyczne wieków XVI-XVII (różne kroniki lokalne, dzieła takich autorytetów, jak W. Rożdzieński, A. Gdacjusz, J. Praetorius, L. D. Hermann. F. A. Zimmermann, J. Kauschke) oraz ,.czasów nowożytnych", czyli od l połowy XIX wieku, wyróżniając tu jako oddzielną część .•Folklor i folklorystykę Śląska w niemieckim kręgu zainteresowali". Ten historyczny przegląd, w którym Simonides bądź to odnajduje zapomniane i niedocenione przez dotychczasowych badaczy dzie/a i obszary, bądź obala niektóre blc;dne tezy i wcześniejsze ustalenia uczonych, wieńczy podrozdział "Folklor i folklorystyka Śląska po 1945 roku". Wydaje się, iż ten ostatni dział. mimo przywołanych wielu nazwisk autorka potraktowała dość pobieżnie. wspominając jedynie o wybranych badaniach. Podobnie, bardzo ogólnie, pisze Simonides w tej części pracy o śląskim folklorze słownym, muzycznym i tanecznym (zob. s. 340-344). Może właśnie dlatego, że sama jest autorką wiciu prac poświęconych folklorowi słownemu, a także redaktorem epokowej monografii Folklor Górne?}o .~Iąska. Aby więc uniknąć powtórzeli, Simonides ogranicza się do podsumowującej syntezy, podpowiadając odbiorcy szczegółowe opracowania w przypisach. Część II. omawianej książki kończy praca Barbary Bazielich Sztuka ludowa na Śląsku. Autorka, pisząc o bogactwie i różnorodności dziedzin twórczości ludowej, zwraca uwagc; na budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenie wnętrz, meble, wyroby z drewna, skóry, me:ródel. Charakteryzuje 17 Lud t. LXXVI �258 talu, plastykę eksponuje obrzędową, trzy działy szkle i rzeźbę. rzeźby, W ramach Różallcowa i Kodeńska; "dobry sztuki stroje, malarstwo podrozdziałów wyszycia, omawia harty itp. W rezultacie i papicrze, na płótnie w szczcgółowy malarstwo sposób na najbardziej Matka Boska i Chrystus są naj popularniejszymi postaciami na Matka Boska Czystochowska, Pickarska, Karmiąca, Szkaplerzna. Chrystus Pasterz"). tkactwo, ludowcj: konkretnych powszechne wzroce i motywy. obrazach śląskich (tu głównic: i jako malarstwo, tradycyjnej zaś Centrum przede wszystkim malarstwa na "na szkle krzyżu", w XIX otwartym "I. wieku był na bokiem" Śląsku rejon podsudecki, a zwłaszcza okolice Kłodzka, Opawy i Kamiennej Góry. Szczególnie wicie uwagi Bazielich poświyca tradycyjnej rzcżbie, omawiając różne jej typy, odmiany i warianty. W świetle jej badań rzcżby Chrystus ludowej, (głównie jako Natomiast na krzyżu drugą pod postać się - Lektury chiwalne jak mimo pisze znanego ksiąźki Frasobliwy częstotliwości - ulatwia dokumentujące a trzecią kultowego "nader najbardziej - św. Jan (Góra popularny postacią jest (głównie św. Anny), temat Matka Boska Nepomucen). w ikonografii ludowej rzadko". indeks zabytki stanowią występowania i Pieta), miejsca znawczyni omawianej fotografie, Chrystus "z Dzieciątkiem" św. Anna, pojawia oraz względem rzeczowy, Śląska oraz calość zaś zamykają ilustracje życic społeczno-obyczajowe jego (armiesz- kańców). Wobec trudno tak ogólnej przedkładać bogactwem z konieeznoci znaczenie reOeksji, perfekcyjną one dokumentują w sposób i wpływy kultur obcych jednych o kulturze konkretnego problemów również prezentacji Kultury opracowań nad znajomością niezwykle regionu, szczególowych rzetelny na te pograniczne jako W rezultacie pogranicza, 'i.e wszystkie osobliwości nic tylko słowiański ziemie. regionu z perspektywy ludowej .ill{skiej ludno.ki drugie, lokalnych. charakter tym cenniejszą, Wszystkie kultury otr/.ymujemy rodzimej imponują śląskiej. nowoczesną 'ie ujmującą ale pracę bogaty zestal'. antropologicznej. Teresa Smoli/iska Teresa S m o l i ń s k a, Rodzina Opole 1992, ss. 196. Praca kowanie jest rezultatem zakresu siebie treści folklorystycznych w kulturze. kwestiami badań. Tym egzystencji. zjawisk, przydatność praca studiów i życiem nymi przede i szerzej znaczonego nad teren tradwji kulturowej. się na szczególne nowy kontekst traktowana jako występowania ukierun- dla prowadzonych twórca "aspck tu i użytkownik folklorystycznego" rod7.iną socjalizacji wartości zamysłu ujawnia ich własnej grupy; folklorystyce z innymi dyscyplinami jeszcze podejmowanych przebiegiem jeden procesu i enkulturacji, dostarczenia współpracę tu książce ogólny z perspektywy autorka wszystkim opowieść dotyczącymi historii dla pracy dla się swoistym który tworzenia członków terenem kulturowej 3. jest ważnym możliwości pogłębionego spo/ccznymi, dla ujęcia szczególnie cel. Jest nim przedstawienie folklorystycznej kultury zaopatruje innych z et- dowodu badań na nad społecznym. W recenzowanej słownego l.decydowała uzyskać się rodzina jako w procesie na temat Obok poprzez i socjologią, kulturą stała odznaczający 2. uczestniczy m.in. w poglądy i społecznej nologią kontekstem która po to, aby a jednocześnie globalnego, i komunikacji; badanych folklorystki, i rozważań aspekt rodzinnej Autorka włączyła się w ten sposób do dyskusji nad ważnymi poznawczo i społecznic kulturowego charakteru rodziny jako grupy i instytucji, która: I. stanowi segment społeczeństwa rodziny studiów obserwacji przez o sobie. Folklorystyczny zakresu rozwinięcia wybrała i zjawisko rodziny do analizy zainteresowaniami jednocześnie wykorzystuje studiów nicktórymi nad z bogatych opowiadania, związane jej możliwości ważnymi zasobów tzw. folkloru przy tym z genealogicz- czlonków. wskazania problemami Świadoma znaczenia folklorystyki. wybadań Za- �259 stanawia sit; wivc m.in. nad Ijawiskiem "folkloryzacji" - przekształcenia sir; opowieści z tekstu uwarunkowanego subiektywnie i związanego z jednostką w przekaz kolektywny i zobiektywizowany, nad relacją mir;dzy tekstami mówionymi i zapisanymi, wreszcie nad społecznymi ramami folkloru i rolą przekraczania tych ram i granic w jego przekształceniach. Przedstawia ponadto szerszy program folklotystycznych badall nad rodziną, w których przedmiotem byłyby nie tylko przejawy folkloru ustnego i ich rodzinne użytkowanie, ale również bardziej szczegółowa analiza innych zachowall rodzinnych, w tym obrz<;dów i ich wielorakich znaczeń. Całość ujęla autorka w pięć rozdziałów. Pierwszy z nich dostarcza informacji wprowadzających, dotyczących problematyki, zakresu i metod pracy oraz dokonuje przeglądu badań nad rodziną ze stanowiska folklorysty. Dowiadujemy się, że badania przeprowadzone zostały w Jatach 1984·1990 w różnych typach rodzin wiejskich na Górnym i Dolnym Śląsku, w południowej Wielkopolsce i części Polski centralnej. Metodą gromadzenia materiałów była ankieta oraz wywiad, w których przeprowadzeniu pomogli autorce studenci i uczniowie. Drugi rozdział omawia warunki i formy rodzinnego uczcstnictwa w kulturze oraz towarzyszącą działaniom kulturowym strukturę życia rodzinnego i układ ról i pozycji w rodzinie. Trzeci zajmuje się funkcjonowaniem tradycji folklorystycznych w rodzinie, przynosząc analizę sytuacji sprzyjających tworzeniu i przekazywaniu folkloru oraz roli poszczególnych członków rodziny w tych procesach. Rozdział czwarty koncentruje się na zainteresowaniach członków rodziny jej historią. Dość powszechnic deklarowanym chęciom poznania historii rodzinnej i wysokiej ocenie tego rodzaju zainteresowań odpowiada jednakże wiedza fragmentaryczna i na ogół niegłęboka. Na tym tle wyróżniają się nieliczne rodziny, w których przechowano legendy herbowe, obecnie uzupełniane o inne wiadomości I. historii rodziny i upowszechniane. W rozdziale ostatnim, w zakończeniu, umieszczono wnioski z badali i wymienione już uprzednio propozycje wobec przyszłych studiów nad rodziną. Wartość pracy polega nie tylko na wskazanym już nowatorstwie, wynikającym z rozpatrywania przejawów folkloru w kontekśce rodziny, otwierającym nowe perspektywy dla folklorystyki. Polega ona również na rozwinięciu i dostarczeniu nowych punktów widzenia wielu zagadnień, podejmowanych już w innych niż folklorystyka dyscyplinach. Do tych zagadnień, które w pracy T. Smolińskiej uzyskały nowy wymiar, należy m.in. zgromadzenie dodatkowych dowodów na silniejszy przekaz kultury w rodzinie ze strony matki i jej rodziny, potwierdzenie tzw. "przerywanego" przekazu kultury, szeroka analiza sytuacji folklorotwórczych w rodzinie a przede wszystkim zwrócenie uwagi na światopoglądowe znaczenie przejawów folkloru. Rozdział dotyczący opowieści związanych z historią rodziny dostarcza bowiem nie tylko niezwykle interesujących tekstów, w tym tekstów legcnd herbowych, funkcjonujących w rodzinach, ale również próbuje wyjaśnić znaczenie znajomości historii rodzinnej w rodzinach współczesnych. Godna uznania jest świadomość metodologiczna autorki, nakazująca jej odróżniać wartości deklarowane od realizowanych oraz dostrzegać różnice w wypowiedziach w gronie własnym rodziny i w obecności "obcego", jakim jest badacz. Szerokość i nowość ujęcia stworzyły również pewne trudności, zwauażalne w pracy, którymi w tym miejscu chcę sir; zaj"ć. Przyjęcie zalożeń badań socjologicznych i etnologicznych nad rodziną, polegające m.in. na szczegółowym rozróżnieniu rodzin ze względu na ich strukturę i sposób uczestnictwa w kulturze, zaprezentowane w rozdziale drugim, nie znajduje w zasadzie zastosowania w analizie funkcjonowania tradycji folklorystycznych w rodzinie. Obserwujemy tutaj pierwszy etap badań wykorzystujących doświadczenia różnych dyscyplin, w którym pojawia się już znajomość tych doświadczeń, natomiast brak jeszcze pełnej ich integracji z przedmiotem studiów. Druga uwaga dotyczy braku precyzyjnych kategorii analizy współczesności, właściwego zresztą nie tylko folklorystyce, ale również etnologii. Nie zawsze tradycja - dziedzictwo, związanc z przeszłością odróżniane jest od tradycji - wartości, związanej bardziej z teraźniejszością. Folklor występujc w pracy raczej jako dziedzina kultury, chętnie wiązana z kulturą ludową a rzadziej jako aspekt kultury, niezależny od czasu i granic kultury, choć o "folklory- �260 stycznym aspckcie" mówi podtytuł pracy. Na koniec uwagę moją zwróciła pewna niekonsekwencja w próbach przyjęcia podmiotowego podejścia w badaniach. Autorka kilkakrotnie wc wstępnej części pracy odwołujc się do "folklorystycznego automodelu rodzinności", którego przedstawienie potraktowane zostało jako cel pracy. Po to aby zrekonstruować taki model nic wystarcza gromadzić i prezentować informacje, których udziela "rodzina o sobie". Taki własny obraz grupy musi bowiem stanowić również pewną całość, zbudowaną na podstawie przyjmowanego przez grupę systemu wartości, ponadto winien być chroniony w trakcie jego odtwarzania przed interpretacjami badacza. Do podmiotowej analizy np. nic należy dość nieoczekiwane wyjaśnienie przez badaczkę wzrostu wśród młodych zainteresowania dziejami rod/jny: "Wydaje się, że wyrosło ono na gruncie wzmożonej chęci poszerzenia swej wiedzy na temat przeszłości historycznej Polski" (s. 137). Przydatność materiałów i metod analizy stosowancj przez folklorystę dla hadal] nad kulturą rodziny została w książce udowodniona. Z zainteresowanoem zatem można oczekiwać następnych prac T. Smolińskiej, zapowiadającej poszerzenie zakresu analizy i wykorzystanic w studiach nad rodziną nie tylko folkloru slownego ale również integralnie z nim potraktowanych materiałów dotyczących zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej. ZhirJl1icw Jasiewic: Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy i/o Kaszpirowskieyo. rzel1ie socjologiczl1e, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143. Spoj- Przedstawiana książka dotyczy tematu fascynującego: tcgo, co zwykło się w skrócie nazywać "fenomenem Kaszpirowskiego". Ów "fenomen" to tylko jeden, choć z pewnością najhardziej spektakularny, spośród licznych przypadków różnych nickonwencjonalnych psycho- i bioenergoterapeutów, zdobywających sobie w naszym kraju mniejszą lub większą, przelolI1ą lub bardziej trwahl popularność. Jest to ważne zjawisko społeczno-kulturowe, które zresztą można obserwować również w innych krajach, i nie powinno umykać uwadze badaczy. Stykamy się z nim w życiu codziennym i może właśnie dłatego tak trudno jest przeanalizować je naukowo, uwalniając się od emocji. O Kaszpirowskim słyszał chyba każdy, napisano o nim wiele, czasem krytycznie, częściej w tonic apologetycznym, nikt jednak dotąd nie pokusił się o dokonanie rzetclncj, antropologicznej cz.y socjologicznej analizy jego działalności i przycz.yn tak wielkiej, jeszczc do niedawna. popularności. Pierwszą taką, i to udaną próbą, jest omawiana książka, przygotowana przez Włodzimierza Piątkowskiego z Zakładu Socjologii Medycyny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Luhlinie i jego współpracowników. Praca opatrzona jest krótkim posłowiem rcd. Haliny Aczkasowej, która zainicjowała i realizowała w latach 1990-1992 cykl telewizyjnych programów z dr. Anatolijem Kaszpirowskim. W. Piątkowski, socjolog medycyny, już od dłuższego czasu prowadzi systematyczne badania nad leczeniem niekonwencjonalnym; jest m.in. autorem ważnej i interesująccj książki Spotkania z inną medycyną. Listy do Kaszpil'owskiego to książka przejrzyście opracowana, składająca się z dość obszernego wstępu i trzech rozdziałów, przedstawiających kolejno: prohlemy metodologiczne, analizę statystyczną materiału oraz wybór listów telewidzów do terapeuty. "Wstęp" jest właściwie charakterystyką postaci Kaszpirowskiego, jego szczególnych cech osobowości i metody terapeutycznej, ujętą na szerszym tle społecznym. Autor analizuje czynniki, które sprawiły, że Kaszpirowski stał się na początku lat 90. jedną z najpopularniejszyeh postaci kultury masowej w Polsce. Zwraca uwagę na specyficzny splot okoliczności politycznych i gospodarczych związanych z okresem transformacji ustrojowej oraz na wsparcie "potężnego medium" - telewizji, która uczyniła z niego gwiazdę, idola publiczności (uosobiającego zarazem, jak trafnie zauważa �261 Piiłtkowski, j..:d..:nz mitów kultury masowej - lekarza-supermana). Autor stwierdza, że, wbrew opiniom, telcterapia Kaszpirowskiego odbiega od klasycznej psychoterapii, zawiera jedynie niektóre jej elementy. Natomiast w recepcji społecznej jest Kaszpirowski powszechnie traktowany jako bioenergoterapeuta, choć sam konsekwentnie przeciwstawia się włiłczaniu jego metod IN obręb medycyny nickonwencjonalnej. Niemniej, W. Piątkowski wskazuje na szereg pokrewnych technice Kaszpirowskiego metod lecznictwa niekonwencjonalnego stosowanych w Europie Zachodniej i w USA. Niezależnie jednak od kwestii zaszeregowania telcterapii i jej propagatora, najważniejszym problem..:m badawczym dla przedstawiciela nauk społecznych pozostaje fenomen ogromnej popularności terapeuty z ukraińskiej Winnicy i to podkreśla wyrażnie autor książki. Prezentuje walory perspektywy socjomedycznej, która może ujawnić przyczyny tego zjawiska, ukazując je w szerokiem kontekście stanu społecznej służby zdrowia w Polsce i społecznego odbioru tej sytuacji, w dużej mierze wpływającego na obecną popularność praktyk niekonwencjonalnych specjalistów oraz samoleczenia. Autor wybrał interesującą metodę badawczą - analizę treści listów telewidzów, skierowanych do dr. Kaszpirowskiego. Był świadom - jak wynika z rozważań metodologicznych problemów związanych z przyjęcicm tej perspektywy. Wskazuje na nikłe dotychczas zainteresowania socjologów tego typu żródłami i brak "teorii listu". Tym bardziej warte są uwagi interesujące rozważania W. Piątkowskiego na temat specyficznych cech tego materiału, perspektyw i ograniczeń ich badania. Autor wskazuje m.in. na brak możliwości wpływu badacza na formę i zakres informacji zawartych w listach (tę właściwość podzielają zresztą listy z innymi typami materiału zastanego). Stąd wynika niemożność przeprowadzenia pełnej analizy statystycznej. np. w odniesieniu do wyks/.tałcenia autorów listów (nic podało go 92,7% osób), wieku (brak danych o 58,8'~. osób), czy efektów teleterapii (35,9% autorów nie podało na ten temat informacji). Warto również porównać przytoczone w książce wyniki badań OBOP z rezultatami analizy listów. Okazuje się, że tylko 3% ankietowanych przez OBOP uznało, że seanse Kaszpirowskiego miały pozytywny wpływ na ich organizm. Natomiast 50,2'10 autorów listów stwierdziło poprawę swego stanu zdrowia, łącznie w 80,6% przypadków chorób. Tak duża różnica wypływa zapewnc z faktu, że listy skłonni Sił pisać raczej ci, którzy odczuwają pozytywny efekt, niż ci, którzy nic dostrzegają żadnych skutków teletarapii, bądź też skutki negatywne (tych ostatnich było tylko 2%,). Jak wynika z analizy statystycznej, aż 78,8% autorów listów stanowią kobicty (z ogólnej liczby przeanalizowanych 1907 listów, które nadeszły do telewizji w ciągu 1990 roku). Ten fakt, 1,",,<lI1Y z ogólnie obserwowanym zjawiskiem przewagi kobiet wśród klienteli specjalistów mcdyc:",) komplementarnej, wymaga wnikliwych badań, ponieważ, jak stwierdza autor, "ws/.ystkie Inalll: interpretacje (... ) są tylko po części przekonywające" (s. 134). Najobszerniejsza część pracy - rozdział III., zatytułowany tak, jak cała książka: "Listy do Kaszpirowskiego", zawiera wybór listów, ilustrujących najlepiej (zdaniem autorów) omawiane problemy. Listy podzielone są na trzy główne zespoły: prezentujące odczuwane skutki terapii, próby interpretacji "fenomenu Kaszpirowskiego" i wrażenia doznawane podczas seansów. Największą grup!; listów - opisujących efekty teleterapii - uporządkowano według rodzaju tych efektów (pozytywne, brak efektów leczenia i pogorszenie stanu zdrowia). Najliczniejsze listy, a mianowieic te, którc opisują pozytywne skutki telcseansów (zajmują one aż 45 stron książki), zostały posegregowane według rodzaju chorób czy dolegliwości. Podstawą był sporządzony przez autorów klucz kodowy, I. zastosowaniem nazw chorób (czy grup chorób) przyjętych w międzynarodowej klasyfikacji chorób WHO. Jednak napotykamy w układzie listów także takie oznaczenia (,.choroby naczyniowe", "choroby oczu"), których nie ma w przytoczonym w rozdziale I. kluczu kodowym. Ponadto, w wydzielaniu poszczególnych jednostek tego klucza, ujętych pod nagłówkiem "Rodzaj dolegliwości", widoczne są pcwne niekonsekwencje. Do "rodzajów dolegliwości", oprócz np. "chorób układu krążenia", zaliczone zostały również takie jednostki. które logicznic należą raczej do efektów terapii, np. "zanik blizn", "ciemnienie włosów", �262 "porost włosów", czy "rzucenie palenia". łnncgo rodzaju problem klasyfikacyjny wiąże się z faktem, że listy z reguły nie były monotematyczne, zazwyczaj dotyczyły kilku różnych zagadnień i wymieniały różne choroby trapiące ich autorów. To stawiało przed autorami książki trudne zadanie wyboru dominującego w liście tematu - każdy list mógł być z założenia przyporządkowany tylko jednej kategorii szczegółowej (poprawność metodyczną zapewniało równoległe kodowanie listów przez 3 osoby). Wydaje się, że przyjęte rozwiązanie jest słuszne; inaczej trzeba by dzielić każdy list na drobne fragmenty i zamieszczać je czasem kilkakrotnie. w różnych miejscach. Autorzy książki w rozdziale I. zapowiadają podejście przede wszystkim jakościowe do badanego materiału. Ze względu na jego specyfikę, analiza ilościowa ma tu mniejsze znaczenie. Jednak zawarta w pracy analiza jakościowa pozostawia pewien niedosyt. Oddzielny rozdział dotyczy materiału statystycznego, toteż czytelnik oczekuje, że po obszernej prezentacji wyboru listów znajdzie również rozdział poświęcony jakościowej analizie materiału. Tymczasem napotyka jedynie zakończenie, lakonicznie podsumowujące wyniki badań nad listami, łącznie z danymi uz.yskanymi przez autora z wywiadów i materiałami zebranymi przez OBOP. Poza tym nawiązania do treści listów, także łącznie z danymi z innych źródeł, znajdujemy w części wstępnej pracy. Wydaje się, że książka zyskałaby dużo, gdyby oddzielny jej rozdział zawierał wnikliwą analiz.ę jakościową "materiału listowego". Niemniej, książkę czyta się z wielkim zainteresowaniem i podziwem dła autorów, którzy podjęli się bendyktyńskiej iście pracy - kodowania, kłasyfikacji i opracowania materiału zawartego w ogromnej liczbie listów. M usieli przy tym samodzielnie pokonywać piętrzące się przeszkody, nie mogąc korzystać z żadnych wzorów krytycznych analiz socjologicznych zbiorów listów. Praca wykazała, że zastosowana metoda może być bardzo owocna w badaniach nad stanem świadomości społecznej, także w zakresie stosunku do niekonwencjonalnych metod leczenia. Książka może zainteresować nie tylko specjalistów, ale takżc każdcgo "zwykłego" czytelnika, który znajdzie w cytowanych listach przcjmujący wyraz ludzkiego cierpienia, nadziei, a nieraz takżc wielkiej radości z odzyskania zdrowia i ogromnej wdzięczności dla dr. Kaszpirowskiego, nazywanego uzdrowicielem, "genialnym Anatolijem", a w jednym z listów "posłańcem z gwiazd". DlInllla Kraków. duli, Kraków Przestrzenie kulturowe, Penka/a-Gaw{'cka pod red . .I. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Go- 1993, ss. 139, ił. Prezentowany tom szkiców z zakresu antropologii miasta, rezultat współpracy krakowskich historyków i etnologów, ukazał się z poważnymi perturbacjami. Przedwczesny zgon dwojga redaktorów opóźnił wydanie oraz, jak można sądzić ze wstępu autorstwa R. Goduli, która ostatecznie przygotowała całość do druku - uniemożliwi! peine zrealizowanie wstępnej koncepcji. Jakkolwiek było, sądzić należy przedstawiony czytelnikowi rezultat, a nie zamierzenia. Zainteresowanie krakowskich badaczy Krakowem, jego kulturą i mieszkańcami, dało się już zauważyć od kilku lat. Próby zastosowania etnograficzno-ctnologicznego aparatu analitycznego do kwestii miejskich, zwłaszcza miasta tak bogatcgo w historię i różnorodnego pod względem kulturowym, jak Kraków daly - jak można się było spodziewać - intcresujące rezultaty'. Do początkowych zainteresowań folklorem miejskim, miejską obrzędowością, zagadnieniami kontaktów miasto-wieś podmiejska, doszła obecnie kwestia miejskiej przestrzeni . .lej właśnie, kulturoI Zob. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne" z. 26: 1987. red. j.w.; także: "ZNUJ. -Kunachowicz. Prace etnograficznc" z. 2i. 19H6 pod red. J. Bujaka oraz ..Z UJ. Prace etnograficzne" z. 23: 19H7 pod red. A. Zambrzyckiej- �263 wemu wymiarowi istotnych dla miasta i jego mieszkańców miejsc, poświęcony jest, w przeważająceJ części, prczcntowany tom. Gros artykułów poświęconych jest krakowskiemu Rynkowi, który będąc jednym z największych placów Europy. spełnia! w swoich ponad siedemsetletnich dziejach rozmaite funkcjc. O politycznych funkcjach Rynku traktuje artykul M. Rożka Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń polityczl1ych (X I V-X V I I I wiek); o obrzędowych z kolei B. Pilichowska (Rok ohrzędowy na krakowskim Rynku w minionych stuleciach); o komunikacyjnych J. Duda (Komul1ikac.ljna jilllkcja Rvnku Gltiwne{fo w Krakowie); ekonomiczne zaś omawia J. Bieniarzówna (Krakowskie taryi w dawnych wiekach). Lektura tych prac każe schylić czoło przed erudycją autorów, ale jednocześnie skłania do wniosku, że, po picrwsze, zaprczentowali oni typowo "historyczne" artykuły, nie zawierające wcale, lub minimalne ilości, "etnologicznego" spojrzenia na problem, oraz, po wtóre, że są one także ..historyczne" w tym sensie, iż zajmują się generalnie przeszłością, na uboczu pozostawiając zjawiska występujące współcześnie. W zasadzie poza pewnymi próbami uwspółcześnienia wywodu, widocznymi w artykułach J. Dudy i B. Pilichowskiej, pozostałe stanowią kompilację godnych uwagi faktów historycznych, niejako wstępny material do etnologicznych analiz. Są niewątpliwie cennym, ale zaledwie tłem. zbiorem faktów, które dopiero należałoby poddać etnologieznej analizie. Podobny zarzut, przy wszystkich nic podlegających kwestii zaletach, postawić można pracy J. Kracika (SllIropolski Kleparz - targ w lokall1ej kulturze społecznej). Z. Szromba-Rysowa w artykule Tar!l0wisko SliIrv Kleparz - elf/ogra[lczna perspektywa badawcza precyzyjnie ukazuje atrakcyjność etnograficzno-etnologicznego podejścia do problematyki przestrzeni miejskiej - tu w odniesieniu do jednego z najbardziej znanych i ważnych miejsc targowyeh miasta. Zarysowanie owej badawczej perspektywy nie oznacza jednak jeszcze, iż została ona zastosowana. Na to przyjdzie jednak zapewne poczekać. Z kolei z opracowania E. Fryś-Pietraszkowej (Kraków a wsie podmiejskie w rela,jach etnograficznych sprzed .IlU lat), w którym zaprezentowany został interesujący material etnograficzny, od lat oczekujący w zaciszu archiwum na skutecznych interpretatorów, wynika jasno, iż kontakty miasto-wieś owocowały między innymi powstawaniem istotnych kulturowo "miejsc zderzenia". Ich etnologiczna analiza mogłaby wiele, jak mi się zdaje, wnieść do zrozumienia istoty wzajcmnych wpływów, splotu harmonii i konfliktów w procesie kontaktów między mieszkańcami K rakowa a ehłopami z podmiejskich wsi. Odnoszę wrażenie, że prawdziwie udaną próbą zastosowania pojęciowego aparatu etnologii do analizy kulturowej przestrzeni miejskiej jest zamieszczony w tomie artykuł D. Gut Nowa HUla w .~wiad(/m(),vci jej mieszklll;niw. Autorka usilowała, z interesującym skutkiem, dotrzeć do .,struktury przeżywanej" micjskiej przestrzeni, mając tu na myśli "całą sferę wyobrażeń i mitów, naroslych wokół samego miasta i rozgrywających się w nim wydarzeń". Efekt byłby zapewne jeszeze pełniejszy, gdyby autorka oparła swoje wnioski na bogatszym materiale analitycznym, zwłaszcza już publikowanym 2 Oceniając gener<t1nie krakowski tom studiów na temat przestrzeni miejskiej stwierdzić można, iż wi,,:ccjobiecujc, niż daje, przynajmniej jeśli chodzi o etnologoczne analizy. Jest raczej cennym do nich wstępem, ukazujc perspektywy wspólnych badań historyków i etnologów, stanowiąc dowód na atrakcyjność tej problematyki dla obu partnerów. Mniemać zatem można, że następne publikacje b,,:dą dowodem nie tylko godnej uwagi mody na temty z zakresu antropologii miasta - tu: właśnie Krakowa - alc przede wszystkim staną się prezentacją oryginalnych osiągni,,:ć z tego zakresu. Ryszard :! Zoh. opracowanie roku J. Mikuło\Vski nutcriałtl\\' z inicjatywy Pomorski. Kwl../m' w Iwszej pllmiró, pokonkursowych: Oddziału Krakowskiegt) konkurs Biblioteka Krakowska nr 127, Kraków pod hasłem .,Czym był i czym jest dla mnie Kraków" Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Kantor 1991. Jest lo naukowe został ogłoszony w 1969 �264 Marian M o r a wczy 11 s k i, Rzeź ss. 192, ok, 50 il. 1846 r., DChic(l, Pilzno, TUr/ulw i okolice, Tarnów 1992, Są wydarzenia w polskich dziejach, których wspomnienie zawsze wywolywać będzie emocje. a których interpretacje i oceny różnić się będą w zależności od pochodzenia, poglądó\\ społecznych, wizji dziejów i - generalnie - światopoglądu jednostki dokonującej oceny. Czasem także od temperamentu i wrażliwości. Rzecz jasna, nie powinno to dotyczyć historyka, od niego wymaga się obiektywizmu. Ale przecież i on jest tylko człowiekiem. Jednym z najbardziej bolesnych zdarzeń w polskieh dziejach jest galicyjska rabacja 1846 roku. Kilka krwawych dni mroźnego stycznia tamtego pamiętnego roku, kilka powiatów objętych zaburzeniami - chłopską ruchawką; może tysiąc zabitych przedstawicieli stanu szlacheckiego, rabunki i gwałty, a w ich rezultacie - narodowy szok. Publicystyka i sztuka przez dziesięciolecia żywiły się tym tematem, żyła nim także wieś galicyjska, żywe wspomnienia o rabacji utrzymywały się do niedawna. Także niejeden historyk zyskał poklask albo cięgi za sposób w jaki ukazywał źródła, przebieg i sens owej krwawej łaźni. Kaznodzieje - zarówno świeccy jak i duchowni gromili wady narodowe, posługując się przykładami z tamtych dni. Był to temat zawsze niepokojąco aktualny, pozwalający - przez swoją niejasność i złożoność motywów działających w 1846 roku stron - uzasadnić sprzeczne niekiedy poglądy i opinie. A dziś? Czy dziś warto jeszcze wracać do tamtych wydarzeń? Czy są jakieś powody, dla których należy przypominać ofiary i ich katów'? Czy są jakieś względy, które winny skłaniać współczesnego Polaka do rozpamiętywania klęski zgotowanej przez austriackiego okupanta szlacheckiemu powstaniu, przeciw którym skierowano sprawiedliwy acz ślepy gniew polskiego ludu'? Czy to, co się wtedy stało, to tylko wybryk historii, czy prosta a tragiczna konsekwencja nieporozumienia między ludźmi z dołu i szczytów społecznej drabiny? A może wręcz reguła w naszych dziejach, konsekwencja połączenia pobożnych życzeń typu "iakoś to będzie" z brakiem organizacji? Podobne pytania można stawiać w nieskończoność, jedno jest pewne, zainteresowanie rabacją wciąż istnieje, a nowe na jej temat prace, nie tylko historyczne, mogą liczyć na zainteresowanie. Tak też będzie zapewne w przypadku książki historyka - ale historyka literatury - Mariana Morawczyńskiego zatytułowanej lakonicznie Rzeź 1846 r. Jest to drobiazgowa opowieść o pamiętnych wydarzeniach na obszarach dotychczas uznawanych za marginalne: we wsiach na wschód od Tarnowa, szczególnie w okolicach Dębicy. Autor w zasadzie nie wnosi nowych informacji, porządkuje znane dotychczas, pewne relacje uściśla, inne podaje w wątpliwość. W sumie, z punktu widzenia wiedzy o wydarzeniu, niewiele. A jednak czyta się tę książkę z wielkim zainteresowaniem, nawet wbrew jej wadom: chaotycznej miejscami narracji, niejasności wywodów, czasem zbytniej skłonności do uogólnień. Czytamy pracę Morawczyńskiego nie tylko z zainteresowaniem, ale również z bólem i z jakimś niejasnym a dojmującym uczuciem jej aktualności. No cóż, to chyba nieuniknione, że czytelnik przejmuje się ładunkiem dydaktycznym jaki niesie w sobie wspomnienie galicyjskiej rzezi. Bo czyż nie jest tak, że dzielenie społeczeństwa na lepszych i gorszych, tych myślących i rządzących, i tych od czarnej roboty, że patriarchalizm połączony z niesprawiedliwością, mogą prowadzić prostą drogą do wybuchu niekontrolowanego gniewu. Tak jest i tak zapewne zawsze będzie, a kto o tym zapomina, czyni wielki błąd. A austriackie machinacje, perfidne szezueie brata na brata. te judaszowe srebrniki wypłacane przez obcych Polakom za polską krew - jak to się ma do poruszanych kwestii'? Owszem. ma się bezpośrednio i najboleśniej, bowiem podobne działania mogą mieć miejscc jedynie wtedy, gdy brak porozumienia, prawdziwego, a nie tylko deklarowanego bratcrstwa, wtedy gdy brak wspólnoty interesów, wzajemnego szacunku i tolerancji między ludźmi. Tego właśnie w tragiczny sposób zabrakło w Galicji w 1846 roku i dlatego polała się obficie polska krew. Brakło, tam gdzie winien się był znaleźć, rozumu, przenikliwości, brakło solidaryzmu narodowego i dlatego w ową lukę - �265 przepaść mil;dzy wiejskim ludem (któremu nie danym jeszcze było poczuć się narodem) i szlachtą - mając,! się za naród, mógł wcisnąć sil; wróg. I wygrał, choć nic na długo. Myślenie o rabacji wbrew pozorom nie jest dziś,jak sądzę,jalowe i anachroniczne, to po prostu myślenie o źródłach nieporozumierl społecznych i sposobach przeciwdziałania im. To myślenie o tym, jak trudne, a czasem wręcz niemożliwe bywa owo przeciwdziałanie, a także i o tym, że zbrodnia rodzi się cZl;sto I.arówno z arogancji jak i z ignorancji. Oby przebogatej lekcji wypływającej z galicyjskiej rzezi nic trzeba już było nigdy na nasl.ej ziemi przerabiać. Książka M. Morawczyńskiego wartościowa sam;'kW sobie, I.yskuje jeszcl.c, gdy?, budzi w czytelniku ważne i aktualne pytania i wątpliwości. Ryszard Kantor Maria P a rad ()w s k a, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Lacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk. Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli nie miał szczęścia do redaktora ani oficyny wydawniczej. Odbiło się to najakośei książki, a głównie na niestarannej korekcie, pozostawieniu fragmentu strony niezadrukowanej (ślad ingerencji cenzury?), wadliwym zszyciu arkuszy (mały margines wewnętrzny utrudnia lekturę), a przede wszystkim niestarannym indeksie nazwisk (nie zdołano np. ustalić imienia Kolumba; szczęście, że Autorka podała w tekście imię Mickiewicza, bo już rozwiązanie pierwszej litery imienia Lelewela okazało się nicwykonalne), Zapewne równie? z winy redaktora pierwsze zdanie "Wstępu" rozpoczyna się słowami: .,Pil;ćsetna rocznica odkrycia Ameryki przez Kolumba, przypadająca na rok 1992 [.. .]" (s. 3), jest nieprecyzyjna. Wiemy przecież, że mieszkańcy Azji do Ameryki docierali przed 1492 rokiem. Wykopaliska archeologiczne dowodnie potwierdziły także pobyt mieszkańców Europy na kontynencie amerykańskim przed tym rokiem. Mil;dzy innymi dlatego rocznicę pierwszej wyprawy Kolumba do Indii obchodzono pod hasłem "Spotkanie Dwóch Światów". Z powyższych uwag wnosić można, że recenzowana książka jest typowym tworem - jak to mawiał Kazimierz Wyka - "jubileatyzmu", podobnie jak tablica na gmachu "Wspólnoty Polskiej" w Warszawie poświl;cona Ignacemu Domeyce, ufundowana w 1992 roku przez Komitet Polski ,.Spotkania Dwóch Światów", na której w brązie odlano błędną datę rektorstwa wybitnego Polaka w Uniwersytecie w Santiago de Chile t. Tak jednak nie jest. Maria Paradowska nawiązując świadomie do rocznicy ważnej odkrywczo wyprawy Kolumba, nie dała się zupełnie zepchnąć na pobocza "jubileatyzmu", narzucone przez nie przygotowaną do tego typu publikacji oficynę wydawniczą. Jej książka jest pionierską monografią problemu, przedstawioną w formie popularnej. Uważny czytelnik książki Marii Paradowskiejjest pełen podziwu dla trudu Autorki. To prawda, że nie miała ona warunków do przeprowadzenie kwerendy archiwalnej (nawet w Polsce) i pisząc swe dzieło oparła się głównie na pamiętnikach oraz literaturze popularnonaukowej. Mimo to przedstawiony obraz, dotyczący zwłaszcza XIX i początku XX wiekujest bardzo interesujący. Okazuje się, że Autorka zdołała zebrać więcej danych niż to uczyniono w ogłoszonej w 1983 roku pod redakcją Marcina Kuli ksi"żce Dzieje Polonii IV Ameryce Łacińskiej. Historiajest chybajcdyną dziedziną, gdzie miłośnicy badań przeszłości mogą, mimo braku warsztatu, inspirować badania profesjonalistów. Maria Paradowska uzyskała lo prezentuj,!c głównie informacje z zakrcsu historii nauki i techniki. Rzeczowość przckazu w książce Marii Paradowskiej ulega zachwianiu w relacjach dotyczących Polaków w Ameryce Łacińskiej po drugicj wojnie światowej. Tu już nie wystarczy oczytanie l Autorzy tekstu na tej tahlicy zapewnie nic wiedzieli, że istnieje książeczka Aliny Szwejccrowej pt. /gnac.v Domeyko, wydana w 1975 roku z poprawnie zestawionym kalendarium. Domeyko nic był rektorem w latacb 1857·1873 tylko 1867-1883 (w latach t852- t 867 sprawował funkl:ję delegata rZ'-ldu do .spraw reorganizacji uczelni). �266 w mniej lub bardziej łatwo dostępnych publikacjach. Polityka pozyskiwania po 1945 roku literatury zachodniej zdecydowała, że kwerenda w krajowych bibliotekach niewiele daje. Analiza licznych relacji podróżniczych, drukowanych niemal masowo po 1956 roku; daje wyniki niekiedy trudne do weryfikacji. Bardziej wiarygodna jest literatura spccjalistyczna, która jednak umknęła uwadze Autorki. Zwracam uwagę, że Instytut Nauk Geologicznych PA N prowadzi l na Kubie przez 15 lat badania stacjonarnc, uwieńczone ważnymi publikacjami (w tym mapy kopalin mineralnych). Autorka w zasadzie pominęła również krąg badaczy skupiony wokół redakcji "Estudios Latinoamericanos" z Instytutu Historii PAN. Wielu z tych autorów prowadziło kwerendy w archiwach i bibliotekach Ameryki i dysponuje dużym zasobem informacji o udziale Polaków w rozwoju cywilizacji Ameryki Łacińskiej. Brak informacji na ten temat w książce Marii Paradowskiej zdaje się wskazywać, że praktycznie nie ma kontaktów z historykami z tego kręgu (tzn. Instytutu Historii PAN), a ponadto nie korzysta z retrospektywnych i bieżących bibliografii historycznych, geograficznych i geologicznych. Recenzowana książka, poza "Wstępem" i "Zakończeniem" składa się z dziewięciu rozdziałów prezentujących zebrany przez Autorkę materiał w układzie chronologicznym i przedmiotowym. Pierwszy z tych rozdziałów dotyczy działalności Polaków w Amcryce w XVI-XVIII wieku. W siedmiu kolejnych nakreślono szerzej działalność naszych rodaków w różnych dziedzinach: rolnictwie, technice, badaniach przyrodniczych (geologicznych, zoologicznych, botanicznych). wojsku, odkryciach geograficznych i pracach etnograficznych itp. Ostatni rozdział dotyczy działalności w różnych dziedzinach życia społec7.eństw: naukowej w uniwersytetach i instytutach badawczych, lekarskiej, posługi duszpasterskiej, kulturalno-oświatowej, życiu politycznym i artystycznym oraz "w innych dziedzinach życia" (dotyczy to przeważnie prowadzących przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Taki układ treści powoduje, że niektóre informacje o dokonaniach wybitnych badaczy powtarzane są w różnych rozdziałach. Zawsze jednak prezentowane s,! one w innym kontekście. przez co czytelnik mniej zorientowany - a przecież do nich Autorka adresowała sw'! ksi,!żkę stopniowo wciąga się w zawiłe problemy Polonii latynoamerykańskiej. Spccjaliści nie zawsze są w stanie akceptować niektórych szczegółowych przekazów Marii Paradowskiej. Ograniczę się do podania kilku informacji o gcologach: Ignacy Domeyko: studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych a nie "wydziale fizyczno-matematycznym" (s. 99); w 1838 roku przybył do Coquimbo a nie La Sereny (s. 100) osady, od której już wtedy przyjął nazwę pobliski port; rektorem był do 1883 roku, a nie "do wyjazdu z Chile" (s. 199), gdyż wyjechał w 1884 roku. Ważniejsze są jednak pominięcia: brak charakterystyki dokonań Domeyki w górnictwie, prawodawstwie, meteorologii, balneologii i innych dyscyplinach. Dodam do tego pewną ciekawostkę. Otóż zaraz po przyjeździe Domeyki do Coquimbo omal nic doszło do zerwania umowy. Tę wprawdzie firmował rząd, ale opłacali właściciele kopalIl, którym przybysz miał podać sposób na pozyskanie srebra z wykopanych zwałów rudy ołowianej. Z największym trudcm udało się Domeyce przekonać administrację prowincji, że czynność ta wymaga większego zesołu fachowców, a tych musi wykształcić. Z oporami przyjęto jego perswazjc, a z czasem wydawano nawet w La Screnie napisane przez niego podręczniki. Z żalem żegnano go w Coquimbo, gdy opuszczał to miasto. Wahał się z decyzją wyjazdu do Francji, głównie nie chcąc uczestniczyć w jałowych sporach emigracji. Dlatego przyjął propozycję pracy w stolicy Chile. Inny bohater książki Marii Paradowskiej: Józef Siemiradzki. Charaktcrystyka lego opiekuna polskiej emigracji do Ameryki Południowej została przedstawiona poprawnic, a szczegóły dotyczące dokonań geologicznych kumuluj,! błędy poprzcdników. Na s. 110 Autorka piszc: "Jeden ze słowników brazylijskiego Jnstituto Historico, w tomic I, na stronic 907, nazwał Józefa Siemiradzkiego "najwybitniejszym geologiem tego kraju" (to jest Brazylii). Informację tę poda! Józef Retinger w książce Polacy w cywilizacjach obcych dIJ krJ/Jcu X l X wieku (nb. tytuł niew!aściwie zapisany, podobnie jak i bibliografii, gdzie zresztą nic uwzględniono edycji tej książki z 1991 roku). Pomińmy precyzję cytowanego tekstu. Rzccz w tym, ŻC Siemiradzk i prowadził badania �267 geologicznc w Brazylii raczcj przygodnie i - choćby z tego względu - jego dorobek nie był tak znaczący, jak stale pracujących w tym kraju geologów niemieckich. Podczas pisania ksi"żki moi.na było także precyzyjniej określić dokonania Ernesta Malinowskiego w Peru, a I.właszcza jego udział w budowie kolei transandyjskiej. Wiele o tym twórcy pisał w ostatnich latach Bolesław Orłowski (do artykułów tych nie dotarła Autorka), a najnowsze dane zawarł w książce wydanej w 1992 roku Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji. Z treści tych opracowań, opartych m.in. na żródłach północnoamerykańskich, wypowiedzi Władysława Klugera (cytowane przcz Autorkę) są nicco przejaskrawione. Uwagi powyższc zdają się wskazywać, że książka Marii Paradowskiej, przed kolejną edycją, musi być starannie zweryfikowana przez specjalistów z różnych dziedzin. Dotyczy to przede wszystkim spraw związanych z udziałem Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturalnym Ameryki Łacińskiej przed 1939 rokiem. Okres póżniejszy właściwie należy napisać od początku. Podane przez Autorkę informacje dotyczące ostatniego półwiecza są bowiem zestawione z pominięciem dokonań najważniejszych (jak choćby brak danych o pracach badawczych Instytutu Nauk Geologicznych PAN). Zwracam uwagę na niektóre z pominięć: I. Przez wicie lat Kuba stanowiła miejsce pracy polskich przyrodników. Obok geologów zwracam uwagę na studia zoologiczne Bronisława Wojciecha Wołoszyna z Instytutu Zoologii Systematycznej i Doświadczalnej PAN z Krakowa oraz geomorfologiczne Mariana Puliny z Uniwersytetu Śląskiego; 2. Udział polskich ekspertów geologów w badaniach złóż kopalin mineralnych w Chile (m.in. prace prowadzili profesorowie Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie; na miejscu towarzyszyli im Chilijczycy, absolwenci tej uczelni) oraz w Brazylii (badania z ramienia przedsiębiorstwa usługowego); 3. Uczestnictwo w kongresach międzynarodowych, dokumentowane zwłaszcza przez geologów poważnymi sprawozdaniami; 4. Wyprawy badawcze, zwłaszcza do Peru i Chile, organizowane m.in. przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (dokumentowane nawet wydawnictwami po hiszpańsku), Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych i wiele, wiele innych; 5. Prace okresowe profesorów uczelni i instytutów polskich jako wykładowców w wyższych zakładach nauczania w różnych krajach Ameryki Łacińskiej (m.in. Wiesław Szlenk wykładał matematykę w Meksyku, a Maciej Suffczyński fizykę w Wenezueli; Danuta Kosmowska-Suffczyńska towarzysząc mężowi prowadziła badania geologiczne); 6. Wśród Polaków, którzy wyemigrowali z kraju i osiedli w Stanach Zjednoczonych AP badania geologiczne złóż surowców mineralnych oraz ogólnych problemów tektoniki w Ameryce Środkowej i Południowej prowadzil na większą skalę Jan Krasoń. Rejestr tych uwag możnaby z pewnością potroić. Wymieniając je starałem się raczej wskazać na kierunki uzupelnień niż na braki dotychczasowego opracowania. Książka Marii Paradowskiej powstała w wyniku zapotrzebowania społecznego. Jej nakład właściwie nie trafii do księgarń w kraju. Jest więc potrzeba wydania kolejnej, poprawionej i znacznie wzbogaconej, edycji. Jest także pilna potrzeba ogłoszenia jej wersji w języku hiszpańskim. Jeżeli wersja ta powstanie (np. przy czynnym zaangażowaniu się oficyny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego) maszynopis winicn być starannie zweryfikowany przede wszystkim przez historyków zajmujących się profesjonalnie dziejami Ameryki Łacińskiej, a następnie przetłumaczony przez iberystów o dużej wiedzy historycznej. W tej wersji należy wzbogacić część opracowania, dotyczącą udziału Polaków w rozwoju kultury i cywilizacji Ameryki Łacińskiej zwłaszcza po 1956 roku. Tu nie może być poważnych pominięć, gdyż czytelnikami książki będą przede wszystkim ludzie znający Polskę bądź przyjaźniący się z Polakami mieszkającymi i pracującymi w różnych krajach Ameryki Środkowej i Poludniowej. Wiarygodność przekazu będzie więc wyrazem nie tylko umiejętności Autorki, ale równieź informacją o poziomie nauk historycznych w Polsce. Zbigniew Wójcik �268 Zygmunt Librowicz, Polacy IV Syherii. Posłowicm opatrzyli Wrocław 1993, ss. 380 (reprint. Kraków 1884) + 51. A. Kuczyński i Z. Wójcik. Książka Polacy IV Syberii Zygmunta Librowicza wznowiona w "Bibliotece ZcsłaJica" wydana została po raz pierwszy w Krakowie w roku 1884 i, jak piszą autorzy .,Posłowia": Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, trudno dziś uzyskać bliższe informacje na temat jej czytelniczego obiegu. Podobne trudności napotkają prawdopodobnie edytorzy wydanej w 1865 roku wc Lwowie rozprawy Lucjana Tatomira Pamiętniki o Syherii. Zygmunt Librowicz pisząc swoje szkice poświ,<conc problematyce syberyjskiej wrósł już w środowisko rosyjskie, ożenił si,<z Rosjanką, był sekretarzem redakcji petersburskiego pisma "Now", nie zaniedbuj"c także drukowania w czasopismach niemieckich. Wszystko to sprawiło, że niektóre bibliografie traktują jego działalność z pewnym chłodem. Temu dystansowi sprzyjają zresztą nie tylko losy autora, ale także odmienny rozkład akcentów, który sprawił, że pełne ostrych oskarżeń Dzieje Polaków na Syberii 1 zyskały i zyskują liczniejszych czytelników. Jeśli jednak wznowienie książki Michała Janika było długiem wobec literatury polskiej, to Polacy IV Syherii mogą być pozycją, któm łatwo zyska odbiorców pośród czytelników z innych obszarów językowych, zainteresowanych dobrą eseistyką i wiedzą o kontynencie, który do dziś budzi tyleż zainteresowania ile wywołał kontrowersji. Niezwykle bogaty obszar, słabo zaludniony, opanowywany przez niezbyt liczną administracj,< rosyjską, która wyraźnie odczuwała potrzebę stworzenia zaplecza gospodarczcgo i kuturalncgo. Dodajmy także naukowego. W tych właśnie płaszczyznach ujawniła się aktywność Polaków przeniesionych na Syberię za odmowę udziału w tłumieniu polskiego powstania, zesłanych do rot aresztanckich. odnajdujących możliwość psychicznego oderwania od zesłańczej codzienności w podejmowaniu prac przyrodniczych, kreśleniu map i opisów plemion. Nic zabrakło wśród nich także skrz,<tnyeh gospodarzy zakładających warsztaty rzemieślniczc, cukicrnic i manufaktury. Przypomnijmy jednak, że większość zesłanych na Syberię stanowili potomkowie zubożałych lub wn;cz ubogich rodzin, które nie zawsze mogły udzielić najbliższym pomocy. Brak matcrialnego wsparcia należało tedy zastąpić umiejętnością dostosowania się do trudnych warunków, na czym nic zbywało potomkom zubożałej szlachty i dlatego skład socjalny Polaków na Sybcrii tak bardzo przypomina obraz społeczeństwa angielskiego w Indiach. Syberia okazuje się ponadto dla wielu miejscem refleksji, przedmiotem opisu ale także szczeblem w karierze rozpoczętej jako przymusowo wcieleni do ciężkiej służby w batalionach orenburskich leżących już poza właściwą Syberią. "Zauważono, pisze Librowicz, że pomimo ogólnego narodowcgo charakteru i bytu Polacy zamieszkali w różnych miastach syberyjskich mieli zupełnie odrębne i odróżniającc ich cechy, wady, zalety, zajęcia i sposoby zarobkowania. W Jenisejsku, pisze korcspondent "Kraju" z Krasnojarska w r. 1883 - byli oni butni, hałaśliwi, zadawalniający wszystkic swe pragnienia; w Minusińsku - hreczkosieje i hurtownicy mniej dbali o ogładę, więcej za to micli do czynienia z kredką; w Aczyńsku byli myśliwymi i po części rolnikami, gdyż dla braku spławów taniość produktów nie opłacała trudu i zachodów; w Krasnojarsku, jako stolicy urzędników i tzw. "raznoczyńców", byli urzędnikami i raznoczyńcami; w Irkucku - byli kupcami; w Tobolsku - przeważnie - trudnili się rzemiosłem itd." 2 Ci, bardzo liczni przecież w wielusettysięcznej grupic zcsłańców - ludzie pełni przedsiębiorczości, nie pozbawieni ponadto chęci ryzyka nic pozostawiali po sobie dokumentów pisanych. Zawsze jednak chętnie służyli pomocą uboższym rodakom. niezależnie od tego czy poślubili Rosjanki czy też przybyłe do nich z kraju narzeczone. Tcn lęk przed wynarodowicnicm przez małżcństwo, który skłania wiele rodzin do zawicrania małżcństw przcd wyjazdem na Sybcrie czy, szcrzcj, do Rosji, nie był zresztą zjawiskiem tak prostym i dającym się jcdnoznacznie określić. Oczywiście, z administracyjnego punktu widzenia żony Rosjanki miały prawo do żądania I M. Janik, 2 Z. Librowicz, "p. cil., s. 214-215. Dzieje Po/akow na Syberii, Kraków 1928, ss. 461 (rcprinl). �269 ochrzC7.enia dzieci w cerkwi prawosławnej. Tak też było w rodzinie Librowicza, który, zdaniem autorów posłowia, pochodzc!c /. rodziny żydowskiej był ewangelikiem. W tym miejscu pisz,!ccj nasuwaj,! si~ pewnc w;ppiiwości. Czy danc tc są zupcłnie pewne? Wyniki kwerendy przeprowadzonej przez Bolesława Szostakowicza w Sankt Petersburgu mogą budzić zastrzeżenia. Nie ma także nazwiska Librowicz w Szkicl/ch yeltl'a/oyicznych Kazimierza Reychmana opartych m.in. na Archiwach Zboru Ewangelicko-Augsburskiego i Archiwum Zboru Ewangelicko-Reformowanego3 Wydana została dot'ld tylko seria pierwsza tych genealogii, mOle badacze dziejów rodziny Librowiczów si~gn<l w przyszłości także do tych materiałów. Zagadnienic zasugcrowane przez Antoniego Kuczyliskiego i Zbigniewa Wójcika wydaje si~ bowiem ukazywać nowe pole badawcze dla zaintcresowanych zagadnieniami demografii, a właśnie ta dziedzina ma przed sobą ogromne możliwości i jcj właśnic syberystyka dostarcza tak wielu materia/ów. Dodajmy - syberystyka i rusycystyka rosyjska mająca lepiej opanowanc prace archiwalne a także szersze horyzonty. Sprawa sposobu wrastania w nowe środowisko lub, znacznie trudniejsze, próby uczestniczenia w dwu narodowościach S,! niejednokrotnie sprawą niezwykle skomplikowaną ale też w ciągu ostatnich wieków nieuchronną. Przykładem mogą być losy Aleksandry Żeromskiej4, siostry pisarza, która wyszła za mąż za Rosjanina. Ale przecież nic był to przypadek odosobniony i nic dotyczył tylko Polek. W swej bardzo współczesnej książce Wyrwane strony Józef Czapski notuje słowa zasłyszane od swego wuja Meyendorffa: "Należał on do rodziny bałtyckiej. W tych bałtyckich rodzinach jcdyną dost~pną karicrc; otwicrała Rosja. Pami.,:tam, jak wuj mi powicdzial: »Ty nie wyobrażaj sobie, że twoje babki i prababki były zawsze takie kulturalne. Sicdziały w swoich starych pałacach czy zamkach i miały długic kajcty, w których zapisywaly co dzieli ccnę mięsa i cytaty z Pisma Świętego«. Ja zawsze to pamiętam, to jcst moja tradycja. Synowic tych rodzin szli do dyplomacji" S. W drugiej połowic dwudziestego stulecia zjawisko małżelistw mieszanych przybrało rozmiar, który porusza demografów. Losy Polaków, I:wlaszcza w dziewiętnastym wieku, dają niezmiernie bogaty materiał do przeprowadzenia badali. które do dziś niemal nie zostały zapoczątkowane. "Posłowie" do książki Zygmunta Librowicza jest być może zapowiedzią zmiany w dotychczasowych badaniach. Materiały takie nic zyskały dotychczas zainteresowania w oczach badaczy lubiących raczcj szerokie gości lice niż nicprzetarte ścieżki. Autorka tego ooracowania nie ukrywa jednak, że książka Librowicza lub jej recell/ja może prl:ypomnieć któremuś z rosyjskich, gruziliskich czy kazachskich czyteiników, że jego babka by/a Polką. Być może w zapomnianych papierach odnajdzie siC;także notes, w którym spisywała swe trudne i radosne momenty pobytu. Spisywała te momenty zupełnie bezinteresownie, bez pamięci o dzieciach, jak to czyniła w swych Pamiętnikach ksic;żna Maria Wolkoliska. Odnalezicnie takicgo notesu bc;dzie z pewnością ważnym momentem, zarówno w dziejach literaturoznawstwa jak socjologii lub demografii. Być może zainteresuje siC;tym zagadnieniem slawistyka rosyjska rOl:porządzająca wi~kszą kadrą i znakomitymi na/wiskami. Przypadek Igora Bełzy znakomicie znającego swą genealogię nic jest tu z pewności" wyjątkiem. Pytaniem, które może postawić czytelnik jest: dlaczego szukać takiego zapomnianego pamiętanika, autorki nic autora. Wydaje się przecież możliwe, że kronikarzem wrastania w nowc środowisko będzie mr;ż.ezyzna. Mc;żcl:yźni jednak, zwłaszcza w dziewiętnastym wicku łatwiej odnajdywali dla siebie inne tereny aktywności, jak omawiany tu autor Polaków w Syberii, Igor Be/za lub Koziell-Poklewski. o którym pisze Librowicz, wyliczając dowody jego aktywności ,,0 20 wiorst od Tomska założył fabrykę szkła; sprowadził brata z kraju, osadził go w Tomsku i ożenił z Polką, siostrą jedncgo z wygnaliców"b Właśnie odnalezicnie mcmuarów żon encrgicznych J K. Kcychrnan. S:kin 1/('III'O/o.llicJl(" Seria I. WarSi'.awa 1936, ss. 212 (reprint) . .• H. M. M<łlgowska. "liJms/.:il' plllllJ Stefana /.eronl..•kiego, ,,Slavia Orientalis", 1976, ~ J. Czapski, Wrn\"llllt' _••t/"tmy. Lcs J.:cJitions Noir sur Hlanchc 1993. ss. 190. Z. Lihrowil:z. op. dl.. s. :\22. h 7_ 2. s. 191-198. �270 i przedsi;;biorezyeh kierunkach. bardzo m;;zow Może wcześnie niezawodnych może też dopisać dostrzegł pomiędzy książki w dziewi;;tnastym kolonią powinno zwrócić animatorek zesłańczą a krajem. w naszym, uwag;; w zupełnie esej w książce jako Syberii w demografów ciekawy nic tylko o Polakach wieku uwag;; jeden roI;; kobiet łączniczek Wznowienie skierować jeszcze życia bardziej kilku na Łotwie, W maju Polonijnym odbyło sympozjum kolejnego zredagowany tom zawierający wzgl;;dów "Problematyka organizator referaty - pisze - mniejszości polskiej, ograniczenie, jakim po drugiej że zarówno kowane były sowieckiej racji stanu, W przypadku mniejszości -religijnej. w zasadzie tematy podjęcie historyk Polaków zakres łotewski, państwa lennych polskiego, króla Szwecji i Polski, narodowe a stolica Stefana i ludnościowe polskiego z Polską wśród dotyczy z czasem których osadnictwa. - Jak wiadomo, 1582. Przez zostały o dzisiejszej sytuacji stanowi wieki przez Rosję. Łotwy, co prawda Próba zarysu Polski i Polaków stanowi a całości, czyński szkic poruszył wyjaśniając dziejami na obszarze opracowanie dopełnienie wprowadza dzisiejszej K. Dybciaka M. kwestię genezę znanej teatru czytelnika polskiego Recepcji Łotwa łotewskich w potocznym w Rydze, łotewskie na Łotwie. bogaty w nazw geograficznych polskim z ważnych w jej rywalizacji polityczne (ok. 60 tys.), lecz jest kulturalnej fragmentów obecności tego artykułu i historiografii X X wieku, my.VIi politycznej. w ifzyku frazy "jechać placówek wjazdem Przesz/o.\'{: i teraźniejszocić. świat niektórych polskiej bylo w skład liczące się mniejszości ludności w polskiej literaturze niepodleg/a języku jednej Rozwinięcie wchodzila stosunki mającego polskiej i Semigalii te były miejscem Skomplikowane w zadziwiająco Łotwy. Ziemie Boruty Kurlandii Łotwy kolejno obecność w orbitę była z uroczystym państwa po/ska które także Eryk Jekabson. dzie;()w ukazal ten wszedl obszary Kiedy nadrabiać (... ) musimy dziejów. księstwo tylko ok. 2,2% widoczna w życiu kulturalnym i społecznym. J. Kolbuszewski z kolei w opracowaniu Kultura musimy tematyczne, do 1795, część dzisiejszej opanowane polska i socjologicznych. na przestrzeni gdy obszar kościelno- uniemożliwialo na Łotwie, segmenty ta podporząd- np. problematyki na przestrzeni jej Odpada Okoliczność współczesne, jak Polaków Ryga przez wiele lat kojarzona w roku ze Walewander, nieznany. się na wspólczesności od czasów, uwagi jako i zamieszkującej tej problematyki historycznych, w cztery tempa się starannie dotychczas sowiecka. - do glosu dziejów takiego Edward praktycznie jeszcze polsko-łotewskie to jest ks. Łotwy była okupacja związków od 1562 roku Batorego zdecydowały zarówno zgrupowane w szkicu Stosunki i stał si;; terenem w stosunkach zostały tematyczny dotąd bardziej jak i koncentrować od XVI wieku, na Łotwie polityki bramy materialy Pierwszy młody badal1 do ukazał znaczenie. (... j wykluczenie opracowania mapy. Organizatorem problemów publikacji nic dopuszczała Ma/gowska jest najwyższej współczesna kształt i - polskiej historiograficzne, Prezentowane omówię. jak światowej jak która do naukowego zarówno zaległości prognozować". wojnic Godny istotne niż i Duszpasterstwem miesiącach, ukazywania omawianej dzisiaj historyczne, kompleksowych dzisiaj przystępujemy do historyczna, przybiera sprawiła, plam", a mających wc wstępie zarówno Polonią się już przyzwyczaić, w Lublinie. "białych Maria na Łotwie. nad kilku ruchliwym 1993, ss. 348, aneksy, nt. Polaków Badań Po należy wygłoszone nie poruszanych sympozjum terytorium Lubelskiego. naukowych zapełniania politycznych Lublin listy, był Instytut Uniwersytetu z konferencji konsekwcntnego bowicm się w Lublinie już z długiej Katolickiego materiałów przykład Walcwandera, 1992 roku tego spotkania, wydania pod red. ks. Edwarda przecież ale także dyscyplin. Hanna Polacy który na wygnaniu znacznie przedstawicieli nieoczekiwanych Librowicza, po/skim, M. Bu- między innymi do Rygi". M. Kloc zaj;;ła się kulturalnego życia Polaków od �271 XIX końca turain,! wieku po lata środowiska micdzywojenne. polskiego, jak Jej opracowanie i smctny fakt, ukazuje iż problematyka zarówno aktywność ta dotychczas jest kul- słabo po- znana. Druga czcść (omu micdzywojennym, polskiej na Łotwie no-religijnym temat - Polaków faktów nym toczyło sic raczej Czcść trzecia świetle, dotyczy stopniu na działalności i operatywna konkluduje autor - miejskiej (zwłaszC/a podarstw i zachowanych kadra". Baza się organizacji Generalnie polskicj innymi, mniejszości życiu społecz- polskich, ten sam ta część tomu na Łotwie między o na w okresie dobrych ukazuje międzywojen- niemal przez cały okresu II wojny światowej, omawiając okres w artykule Polacy przez ten dzicki oporu bądź na Łotwie inteligencji) oporu kresowej i wiejskiej przez M. Cyw fał- światowej. na Łotwie ludności z małych z tych środowisk była konsekwentnie Z kolei II wojny ruchu postawie okupacji na Łotwie przedstawianym w czasie 1941-1944 polskiego szlacheckich; ta nis/.czona i obserwacjach. pomijanym patriotycznej wojskowych, dworków przeżyciach lata ruchu w latach była jeszcze działalność A. Ourejko. na własnych działalność młodzieży, koncentruje lat tragicznych, polskiego możliwa w dwudziestoleciu pisze polsko-łotewskich. sic na zagadnieniu "Powstanie na konspiracji również l3yczkowski sic w dużym skoncentrowal szywym J. Albin omawia na Łotwie E. Jekabson Stankiewicz co było rezultatem, opracowania Polaków Łotwy. że 7.yeie mnicjszości pomyślnie, J. Z. -- porusza pallstwowych i niemieckiej. 1939-ll)I)() oparł nych ujcciu życia niepodicgłej 19I9-1941, i dowodzi, stosunków sowieckiej ukazania w tym okresie, w nieco innym ten okres próbc istnienia w latach wiele nowych galiski stanowi w okresie ubogich wywodziła władzę - polskiej gos- się potrzeb- sowiecką w następ- latach. Ostatnia czc;ść tomu najnowszym, władz - czasom, odradza sic życic religijne po II wojnic kiej na Łotwic z religią, pisze Z. Szuba. Zwi'lzku polskie. Polaków na Łotwie, Polacy niewielką, to i znaczną narodowa należy z krajem. spoleczellstwie a wraz z nią i kulturalne niezwykle która cenne kraju na narodowych. przebiegała przedstawia przetrwała cicżki okres współczesne dzieje Jedną z form więzi tej z zewnątrz. na Łotwie. wieków. jest bez Omawiana O opiece warunkach wątpienia czyni się szkolnictwo ono K a c z m a rek, Urszula Kaczmarek wiedzy o obccności pionierskie stawiają I pracc istotne Zoh. U. od pewnego i roli odznaczają pytania Kal.:l.Jllarek. Dzieje Polaków Polaków już czasu /. godną na sic nie tylko z pogranicza na ziemiach obszarach bogatym polska zdaje się rozkwitać. wiedzy Rumunii J945·!CJ8Y. C::.eclws/m\'lu:ia. N;cm;aka /lll ud, /945-JiJXY. Rl'f'uhliku Poznan /)(,łUokraryczłla, Polonii 1991; Poznall pallstw bogactwem socjologii Akl.\'W'IO.~l: kU!IUr(//1l(HI.~wim(}Wll i na i-ł1'Ur:('cl1 "' kraryc:nn tzw. w Ił' Bu/u"r;;, JtV{,'gr.v. Poznań 1993, ss. 120, ił. zapełnia luki w naszej socjalistycznych Niemic('kiej zhiorowo.ki polonij/Irch 1993. I. Jej ale również Nie na wszystkie CzecilOsimvu<ji, teji.e. Kultura ich polskim Kantor faktograficznym, i etnografii. życiem mniejszość to znakomicie. uwagi pracowitością byłych ogromnym historii, bułgarskich, wiedzy zbiorowość Ryszard U rSllIla walki powstałego o podtrzymywanie poszerzenie publikacja duszpasters- kompendium Ukazuje i dbać tolerancji warunkach niedawno tym cechom na Łotwie dziejom dzięki i religijną, narodową Dzięki i dziś w nowych Polaków - odradzające prawdziwe kilku świadomością na ataki śledzić dzialałność wydawnictwo, a zwłaszcza w trudnych omawia przestrzeni sic ugruntowaną o rodakach mniejszości opiece, W. Krukowska odpornością na Łotwie Z uwag,! światowej, łotewska, a K. Frąckowiak-Karczewska w tym ale od/.naczaj"cą kulturalnym więzi Lo/wie IW mniejszości po II wojnic światowej, pallstwa o polskiej jest okresowi sic pallstwowość poświc;cona gdy odrodziła z nich, to Republice Europy Demo- .Środkowej �272 oczywiste, da się odpowiedzieć przy dzisiejszym stanic wiedzy, wszystkie jednak świadcz" o dociekliwości autorki. Podobne zalety posiada opublikowana ostatnio praca U. Kaczmarck poświęcona Polakom na ziemiach bułgarskich. Problematyka ta, prawda, że marginalna, była dotychczas zupełnie niemal zaniedbana. Nic oznacza to, iż nie istnieją źródła ukazuj,!ce obccność i rolę Polaków na tamtych obszara<.:h. Są one jednak stosunkowo nieliczne, wyrywkowe i rozproszone. Autorka zgodnie ze swoją nader skrupulatną metodą postępowania, przeprowadziła szerokie studia archiwalne. zgłębiła literaturę przedmiotu oraz ~ co szczególnie godne podkreślenia - nawiązała ścisłe kontakty ze współczesną emigracją polską w Bułgarii. W rezultacie, w pracy opartej na tak rozległych poszukiwaniach, udało jej się nic tylko zarysować dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (co zostało zaanonsowane w tytule pracy i co juź samo w sobie mogło stać się powodem uznania jej za nader cenną), ale także - i to stanowi prawdziwą rewelację - starannie nakreśliła "aktywność polityczną, gospodarczą, wreszcie kulturalno-oświatową grupy polskiej w Bułgarii" po II wojnie światowej. O tym, o naj nowszych dziejach bułgarskiej Polonii nic prawie nie było wiadomym. Dla porządku przypomnijmy, że przed powstaniem listopadowym na terenie dzisiejszej Bułgarii, w owym czasie znajdującej się pod tureckim panowaniem, Polacy pojawiali się sporadycznie, najczęś<.:iejw charakterze jeńców. Po powstaniu listopadowym skierowała się tam pewna cząstka emigracji żołnierskiej, która - jak pisze autorka - przekształciła się w emigrację połityczną. Szczególnie w latach wojny krymskiej(l853-1854) wzrosła aktywność polskiej emigracji politycznej na tym obszarze, tworzono tam nawet polskie jednostki wojskowe. Nowa fala emigracji napłynęła na ziemie bułgarskie po powstaniu styczniowym. Póżniej los zrządził, że PoJaey brali udział w wojnie turecko-rosyjskiej po obu stronach. Po powstaniu niepodlcgłego paristwa bułgarskiego, Polacy, choć nicliczni, odegrali w nim pewną rolę, zwłaszcza w medycynie. gospodarce, częściowo również w kulturze i oświacie. Tuż przed wybu<.:hem II wojny światowej mieszkało na terenie Bułgarii ok. 680 Polaków. Dzieje Polaków w niepodległej Bułgarii to przejawyaktywnoki pewnej liczby wybitniejszych jednostek oraz działalność drobnych organizacji, które ukierunkowane były na rzecz zachowywania polskoś<.:i w emigracyjnych środowiskach oraz służyły zbliżeniu polsko-bułgarskiemu. Nic byo ono łatwe ze względu na znaczne różnice kulturowe i religijne oraz gcneralnie odmienne tradycje. Z tych też przyczyn Polacy w Bułgarii nic asymilowali się do bułgarskiego społeczeristwa, zachowywali swoje wyznanie i system wartości, wykazując jednakże pełną lojalność wobec bułgarskiego państwa. Po 1/ wojnie światowej liczba Polaków w Bułgarii wzrosła do około 2000. Grupę tę stanowią potomkowie emigrantów z okresów wcześniejszych oraz nowi emigranci z fali zwanej niekiedy, "sercową", gdyż są to "polskie połowy" małżeństw mieszanych, głównie kobiety. Bułgaria, to jest ziemie na których dziś istnieje paristwo bułgarskie, nigdy nie była miejscem docelowym masowej emigracji Polaków, jedynie w pewnych okresach znalazły się tam odpryski emigracj politycznej. Nie oznacza to wszakże, iż nieliczna Polonia bułgarska nic zasługuje na zainteresowanie. Przeciwnie, jest ona interesującym badawczym problemem; poznanie jej, ustalenie stopnia jej aktywności (np. organizacyjnej), odsłonięcie mechanizmów, które wpływaly na trwanie polskości w sytuacji bytowania grupy liczebnie marginalnej o ograni<.:zonej więzi z krajem macierzystym, dostarczyć mogą ciekawych materiałów porównawczych, przydatnych dla badari innych, znacznie liczniejszych zbiorowości polonijnych na świecie. Ozi<;ki pracochłonnym studium U. Kaczmarek dowiadujemy się dostatecznie wicie o obecności Polaków na ziemiach bułgarskich w przeszłości oraz o współczesnej Polonii bułgarskiej, aby uznać, iż jest to grupa interesująca i pod wieloma względami oryginalna, pod innymi zaś przypominająca wszystkie zbiorowości polonijne świata. Dotyczy to szczególnie godnej uwagi, ale i typowej aktywności emigrantów na polu ochrony języka ojczystego i rodzimej kultury. RYSZltrd Kalltor �273 Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Ku/turowa nia Polskich KOlllhll/WlliJW IV Kanadzie, Toronto 1992, ss. 245, ił. analiza Stowarzysze- W 1992 roku ukazała się nakładem Polsko-Kanadyjskiego Jnstytutu Badawczego w Toronto Kongresu Polonii Kanadyjskicj, jako 22 tom studiów, nadzwyczaj interesująca praca, która swoimi założeniami, zakresem tcmatu i sposobem podania go, wyróżnia się wyraźnie na tle publikacji ukazuj'lcych si.,: poza granicami Polski, a dotyczącymi działalności organizacji - nazwijmy je umownie - polonijnych. Monografii organizacji polonijnych, a naj rozmaitszym charakterze i zakresie działania, od drobnych, regionalnych, po masowe grupujące Poloni.,: całych kontynentów, opublikowano już sporo. Wszystkie one powstały wedle jednego schematu, niosą pewną sumę informacji, obciążone jednak trybutem na rzecz doraźności (powstawały najczęściej jako dzieła jubileuszowe) i funkcją krzepienia scrc i ducha działaczy i członków organizacji, o których traktowały, najczęściej nie przekraczają poziomu ksiąg pamiątkowych. Chwalebne wyjątki wręcz można wyliczyć na palcach jednej ręki. Dotychczasowc monografie, piszę o nich tyle, gdyż dopiero na ich tic ujawnia się ranga pracy E. Sołtysa i B. Heydenkorna, miewały pewną wartość dla badacza, były rodzajem dokumentacji dokonali danej organizacji, ukazując jej działalność najczęściej nie bez przesadnej życzliwości; wykorzystywane krytycznie, stanowić mogły i często stanowiły interesujące żródło do poznania problemów Polonii. Brakowało im jednak pewnego krytycznego dystansu do ukazywanych zjawisk i problemów, nie miały szerszych ambicji zarysowania jego kulturowego tła, słowem: nie było to obiektywne analizowanie kulturotwórczej roli organizacji. Interesujące dla badacza Polonii, nie miały waloru - poza dokumentalnym - dla badacza kultury i jej mechanizmów. Odmiennie sprawa wygląda w przypadku omawianej książki. Już w jej podtytule jest określenie "kulturowa analiza" i bynajmniej nie znalazło się ono na wyrost. W istocie Trwanie \I' \\a/ce to prawdziwie kulturowa analiza niemal pół wieku już trwającej działalności Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie. Konsekwencja wykazana przez autorów w prezentacji owej. widzianej pucz pryzmat kultury działalności powoduje, iż praca - jako jedna z pierwszych - przekracza wąski krąg "literatury polonijnej", w istocie wspominkarskiej i jubileuszowej, i jej adresatcm mog'l być ci wszyscy, których interesuje ludzka kultura w jej uniwersalnych treściach i mechanizmach. Nic darmo wc wstępie pracy znajdziemy słowa lapidarnie ujmujące jej cel, którym jcst "pokazanie, jak doświadczenie polskich weteranów II wojny światowej zostało przeniesione w symbole, metafory, mity, legendy, rytuały i ceremoniały". Innymi słowy, praca ma ambicję ukazywać powstawanie kultury symbolicznej pewnej grupy, a także owej kultury funkcjonowanie. Punktem wyjścia analiz, co oczywiste, było ukazanie dziejów Stowarzyszenia Polskich Kombatantów. Organizacja ta, a właściwie jej autonomiczna gałąź istniejąca w Kanadzie, bo ona jest przedmiotem pracy, powstała - jeśli tak można powiedzieć - z tragedii wielotysięcznej rzeszy żotnierzy Polskich Sil Zbrojnych na Zachodzie, którym nie dany był powrót w chwale do ojczyzny, lecz gorzki chleb emigranta. W Kanadzie osiedliło się wielu polskich weteranów, oni to pow o/ali organizację, która walcząc o ich status kombatancki i społeczny, jednocześnie budowała i kultywowała, w oparciu o jasno sformułowaną ideologię niepodległościową, świat wartości, w imię których wcześniej walczono, by później chronić je w nowych, trudnych warunkach na emigracji. Poszczególne rozdziały pracy, zatytułowane niekiedy z prowokującą wręcz dobitnością (..Sztandar wśród chmur", "Wspólnota żywych i umarłych"), wydobywają na pierwszy plan zespół czynników tklcrminujących ideologię i działalność SPK w Kanadzie. Na przykład w rozdziale ..Żal" ukazano precyzyjnie te czynniki, dla których kombatanci i ich organizacja nie mogli być inni, jeśli mieli pozostać w zgodzie z ideałami, które przyświecały walczącym w czasie Il wojny światowej polskim żołnierzom. Poczucie krzywdy i przegranej, tak dziwne z pozoru w przypadku I 18 - Lud I. LXXVI �274 weteranów zwyci<;;skiejjakoby armii świadomość, iż zostali przcz aliantów "sprzcdani", poczucie. iż są zdani tylko na siebie, ale także przckonanie, iż wojna si<;;jeszcze nic skollczyła, że powrót do ojczyzny - nicmożliwy dla nich w danym momencie - wiąże się z dalsz;, walką (innymi środkami) o jej wolność, wyznaczały fundamentalne zasady ideologii ZPK. Od zniewalaj'leego poczucia żalu. krzywdy i przegranej droga wiodła - choć przecież nic musiała - k u silnej integracji kombatantów na obczyźnie, trwałej i niezłomnej postawie antykomunistyczncj, a tabe ku - to w sfcrze kultury, w której realizowała się kombatancka świadomość - bogatemu ceremoniałowi organizacyjnemu. Doświadczenia kombatantów wplynęły w decyduj"cy sposób na kształt ceremoniału ich organizacji, na język organizacyjny, na symbolikę, mitologię grupy, jcj stosunek do świata zewnętrznego. Wrzesierl, przeźycia w sowieckich łagrach, Katyń, Monte Cassino - to zasadniczc komponenty świadomości kombatantów i zręby ich ideaologii oraz filary ich symbolicznej kultury. Książka E. Sołtysa i B. Heydenkorna w precyzyjny sposób ukazuje strukturę symbolicznej kultury kombatantów i jej integrującą funkcję, w niej autorzy widzą źródła aktywności organizacyjnej byłych żołnierzy, ich niezłomności (taki jest też tytuł jednego z rozdziałów pracy: "Niezłomni"), przekonanie o słuszności wyboru i krzcpiącej członków tej grupy nadziei. a właściwie pewności ostatecznej wygranej narodowej sprawy, co w ostatnich latach zdaje się znajdować potwierdzenie. Szczególną uwagę budzi rozdział "Uroczystości", który jest prób,! - starannie przemyślaną i konsekwentnie przeprowadzoną - całkowitego ukazania rytuału organizacyjnego wraz z ukazaniem jego genezy, a nie tylko prezentacji poszczególnych rytuałów, wyrwanych z kulturowego kontekstu, co było charaktcrystyczne dla monografii organizacji polonijnych. Wcześniejsze fragmenty pracy znajdują w tym rozdziale uwieńczenie, w nim potwierdzaj,! się i wzmacniają poprzednio czynione wywody i wnioski. Przy całej oryginalności pracy, przy wszystkich jej walorach, brak uje mi w niej próby odpowiedzi na dość zasadnicze pytanie. Otóż kombatanci - członkowie SPK, żyli przez dziesięciolecia w konkretnym kraju, mając status emigrantów, wśród wieloetnicznego społeczetlstwa Kanady. Ich świadomość, całe ich doświadczenie, działalność i nadzieje nakicrowane były na zewnątrz, na kraj, na utraconą ojczyznę, na służbę dla niej. Jak zatem ten ogromny, w sensie stopnia zaangażowania emocjonalnego i konkretnego działania, wysiłek osłabiał ich aktywność na miejscu, wpływał na indywidualne kariery i aspiracje. Czy nic ograniczał ich roli w Kanadzie, czy nie osłabiał ich rangi jako grupy nacisku, czy nic wpływał na osłabicnic naturalnych i poniekąd dla jednostek korzystnych z pewnych względów tendencji integracyjnych (żeby nic użyć określenia dobitniejszego: asymilacyjnych). Brakło mi w pracy, choć rozumiem, że nic było z wielu względów łatwo o tym pisać - śladów pozaorganizacyjnych przejawów życia kombatantów, ich życia rodzinnego (jaka była, bo przecież nie "kombatancka", świadomość, a także system wartości, ich dzieci i wnuków?), informacji o aktywności ekonomicznej itd. Czy trwanie kombatantów przy ich systemie wartości (ze wszystkimi konsekwencjami takiej postawy), nic powodowało konniktów międzypokoleniowych, a także pewnej marginalizacji samej organizacji i jej członków w kanadyjskim społeczeństwie. Oczywiście, pewne przesłanki do odpowiedzi na te pytania, znalazły się w tekście pracy. Jest ich jednak zbyt mało, aby wyrobić sobie jaśniejszy pogląd. Praca Trwanie w walce wydaje się, jak wspomniałem na wstępie, otwierać nowe perspektywy badań; odchodząc od przyjętego, a przynajmniej nagminnic stosowanego, schcmatu monografii organizacji polonijnych ku precyzyjnej, choć ze zrozumiałych względów często nasyconych emocją. analiz kulturowych. Dostarcza ciekawego materiału, budzi zainteresowanie konkluzjami, powoduje refleksje wykraczaj,!ce poza swój tematyczny zakres, i również jest - co nie odbiera jej w żadnym stopniu walorów dzieła naukowego - hołdcm złożonym ludziom ciężko dotkniętym przcz los, a jednocześnie prezentującym konsekwentne postawy patriotyczne i niepodległościowe. ludziom wiernym swoim przekonaniom i umiejącym o nic walczyć. Ryszard Kanw,. �275 Władimir Moskwa Władimir Akademii Nikołajewicz świc,:tych w islamie szamanizmu Środkowej. jak równic? w szeregu praca W. N. Basiłowa dorobku zagadnień eksponuje dominacji kartach jsko element szamanizmu wiekową ludowego tradycją na kulturową buddyzmu, zachodzącymi próbę kondycji sicdmiu rozdziałów: l. analizy szeregu wierzeń jak pracy ludów głównie w ramach wniosek natury oraz buddyzmie zrozumienia poznania Biorąc uwagę na i Kazachstanu (wpływy jak się szamanizmu 3. "Szamańska duchy, 7. Sza- specyficzną iż szamanizm jako forma nie tylko poznanie formę uwarunkowaną zoroastryzmu, i złożonymi długo- manicheizmu, przemianami pod uwagę powyższe "przeżytków" W. N. Basiłow czynniki wierzeń nes- historycznymi autor stwierdza, pierwotnych, iż i w dziprzy tym zachował się w islamie lecz także w chrześcijaństwie istoty szamanizmu jesl ważne dla całościowego analizuje szamanizm cechami środowiska w efekcie charakter zjawiska regionalnego. sic,: lerminem do ..szamaństwo". które jego zdaniem wierzell zdegradowanego islamu). zachowały przez wykładnic,: "regionalnych" W. Szamanizm to termin, N. Basiłowa zatracimy który został pełnił budzi wszak przyjęty występujących ludów. bądź li pytanie ideę jego zdaniem znajdował używa funkcjonuje; autor w swej zastosowanie natomiast określenia odnosi się do wierzeń, różnych systemów religijnych (stosowane natury samego także przez metodologicznej. szamanizm jako zróżnicowanych bądź o jako innych cechach "doktryny". form wierzenio- odpowiadających etnicznym propozycja które (w tym Jeśli bowiem zjawisko szamanizmu pod względem z powyższym W. N. Hasiłow, l\.ulI swiafxch w i"'{amie. Moskwa 1970, ss. 144. W. N. Hasitow. l:hriulJIi/.:.i tludww. Mnskwa 1984. ss. 208. względu ponieważ dla określenia wielu odrębnych historyczno-kulturowe, w którym Z tego właśnie to terytorialnych, W związku zjawisko rozróżnienie traktującego samym jako kulturowego, rolę główną, adekwatne autora tym wiele "odcieni" (w tym religijnym) który si« w ramach rosyjskojt;l.ycznych) przyjmiemy ich rozwoju; u których jest bardziej Wprowadzone specyficznie reprezentujących "szamanizm", ludów, kultu w publikacjach i kulturowym się zwrócić obszaru islamu) względu w odniesieniu przypadku stara Środkowej sic,: specyficznymi nic posługuje w formie to stara religii. W swej książce przybierającego jak autor (szamanizm) uległy tutaj daleko id'Ieym "deformacjom" głęboko synkretyczną formę. W N. Basiłow formułuje w formie i z tego właśnie charakteryzujące tego jednak stwierdzając, czasów historii autor Azji tego środowiska. ogólnej do współczesnych wierzenio- i obrzędowej, przyjmując, problematyką Historia charakter tradycji w islamie, powyżej swój lat. Kolejna tej formy mitologicznej przetrwaly znalazły dotychczasowego charakterystykę Wskazaną terenie pierwotne struktury wierzeniowe siejszej rzeczywistości reprezentują stopniom podejmuje oblicze". Azji nosząca podsumowanie ocenę zawiera "przeżytków" Syberii, na ludów islamu. wstc,:pie swcj funkcjonuj'lcq torianizmu, badaczy aulor zagadnień dwudziestu i Kazachstanu, tak w perspektywie w formie ludów ostatnich szczególnie Praca i Kazachstanu", wybranych poświęconej z szamanizmem także niejako książl;e w tym religii muzułmańskiej. na - Środkowej i stanowi W prezentowanej czytelnika opracowania Rosyjskiej syntezy A/ji Środkowej i Kazachstanu, 2. Ogólne informacje o szamanach, 4. Szamańska obrzędowość, 5. Osoba szamana. Ekstaza, 6. Szamańskie W obszernym I Nauka, i Antropologii obszernej związane zakresie Azji autora "muzułmańskie autor się na przestrzeni ludów II badań klóre Etnologii N. Basiłowa pojawiły z szamanizmem, te jej e1cmenty, manizm książce W. Szamanizm wieloletnich W. N. Basiłow, u ludów choroba", ! Azii i Kazachstana, Sredniej jako popularnonaukowego które Alji Środkowej zainteresować oraz Instytutu czylelników choć w nieco węższym naukowego. w warunkach określa - związanych wej "ludów I artykułów. syntezy, jest efektem wych, u narodow profesor gronu Zainteresowania 2 wyraz jego Basilow Nauk znany jesl szerszemu kultowi temat Ba s i ł o w, SzamansIwo Nikołajewicz 1992, ss. 32~. różnym (językowym) W. N. Basilowa nie �276 wydaje sir; być w pelni uzasadniona opozycji terminologicznej. W swcj pracy autor posługuje szcregu Azji badaczy zajmowali krótkc, ludów siy na tym terenie charakterystykę matcriałów, sprawiając wrai'.enie się materiałem Środkowej już od XVIII wieku. publikacji. - stopniu w znacznym niecfektywnej faktograficznym i Kazachstanu, poszczególnych co w cfckcie tworzenia poznawczo zaczerpnir;tym którzy z opracowali problematyk,! szamanizmu W rO/.dz.iale I. W. N. Basiłow podkreSla - przy utrudnia pr/eprowadza tym odcl.Uwalny możliwości nicdostatek ca1ościowej rekonstrukcji szamanizmu. Zawartość sprawia merytoryczna wrażenic w litcraturze przedmiotu ctymologii terminu określają szamana, których jego tj. dość na temat jakim autor zdaniem, II. jest w pełni adekwatna rozdziału "rejestru", chaotycl.l1ic profesji szamariskiej. poszczególne, omawia zakresy nałeżaloby informacji, Po krótkim eksponowane przez podstawowych funkcji zaliczać: do jego tytulu. skompilowanych rozp0l.l1anie wprowadzcniu W. N. przyczyny choroby ludzi, zwierząt oraz zgubionych lub skradzionych tekst pojawiły się w zagadnienie Basiłowa, spełnianych lcczenia, leczenie chorych przy pomocy różnych rytuałów, przcpowiadanie wanie o losie", w tym także o losie ludzi, z którymi brak bezpośrednicgo zaginionych W całości jakie społeczności przez szamanów, do i wybór jej metody przyszłości, "wyrokokontak tu, odszukiwanie przedmiotów. Autor wicie miejsca poświęca także charakterystyce szamańskich atrybutów, w tym głównie instrumentów. W rozdziale II I. W. N. Basiłow podjął analizę niczmiernie istotncgo dla badaczy szamanizmu problemu dotyczącego określać mianem kategorii osób bydących oceny psychicznie wynikiem wysuwanych stanu "szamar1skiej nie stanowiącą W. N. Basilow upośledzonych. Autor dość wnikliwych na własnych być rozpatrywana zjawisko to winniśmy uniwersalnego obserwacji badawczych) analizować dla szamanizmu badaczy formułujc w ścisłym bądź ocen też rod/.ajl! tego wniosków psychiczncj (polegając z wierzeniami wtajemniczenia. - choroba" nie W. N. Basiłowa jako Wedlug ocenę w tym także iż "s/.amańska W przekonaniu do zjawiska błr;dnych ułomności których przekonanie. związku zaliczano Dysk redy t uj,!C powyiSl.ą psychicznych. obrzydu przyjr;lo się szamanów przykładów na podstawie chorób schematu wicie ich "profesji". opinii, w kategoriach to stan w iiteraturzc w przeszłości tezr; o pewnego charakterystyczną szereg odmiennych doświadczeniach powinna który autor podaje ugruntowujących cechę przytacza szamana, Jak zauważa na ich podstawie, szamanów, psychiczncgo choroby". ważne autora ogniwo jest to związek o charakterze przyczynowo-skutkowym stymulowany normami obrzr;dowymi funkcjonującymi w danej kulturze, nie zaś jak wcześniej powicrzchownie wnioskowano ułomnością psychiki szamana. W tym też kontekście szamanów - "dziedziczenie W rozdziale IV., poświęconym łu faktograficznego Z uwagi między materiał, kompleksu Kolejny, V. rozdzial szamanizmu, mianowicie kultowe oraz "mocy" zwraca uwagę o kunszcie jego wielogodzinne mistrzowskie Uzbeków, dokonuje obrz~dowego na sztuki. Zalicza te cechy do nich w obrzędach, gry nadzwyczajne na miydzy niebywałą instrumentach, umiejytności postaci znakomiq odporność znakomite wykorzystania kluczowym spełniającej i predyspozycje innymi Turkmenów. systematyzując wariantów Analizując szamar1skiego kondycj~ iluzji funkcje szamana które pozwalającą wokalne, - autor stanowią na zadawany uzdolnienia sztuki (rolniczego). zagadnieniom określone postać fizyczne, fizyczn,! b~dące za niczbędne oraz "tadżyckiego" poświęci I dwom jako ludów, Kal.achów, dwóch matcriamisteriów. uznajc W podsumowaniu, się w ekstazie. osobowości poszczególnych szamariskiej (hodowlanego) szamana przejawiającej przeglądu szamariskich W. N. Basilow wyróżnienia W. N. Basilow genctyeznego nicuzasadniona. dokonuje istol~ wśród oraz Ujgurów. próby charakterystyce czytelnika rytuału szamanizmu", "tureckicgo" swej książki autor stanowi,!cy obrz<;dowości interesujcej szamańskiej, opanowanie formy obciążenia W. N. Basiłowa szamańskiej, Tadżyków mianowicie uczestnictwo rytmu, danej (rzekomego się według kamłania "islamizacji charakterystyki Karakałpaków, zebrany poczucie procesu zaprezentowanie Kirgizów, obrzęd zróżnicowanie efektem choroby" wydaje obrzędowości prezentującego na czytelne innymi odrębne teza "szamańskiej choroby") na hól, iśeie doskonałe rozmaitych trików �277 stosowanych podczas spcłniania obr7l;du. Akccntując szczególnie owo bogactwo stosowanych przez szamana "s/.luczck" (st'lpanic po rozżarzonych metalowych przedmiotach, przebijanie ciała ostrymi nafl:.,:dziami itp.) autor stara siy zarazem potwierdzić pełną wydolność psychiczną szamana, uznaj'le iż stosowanic "trików" możliwe jest jedynie w warunkach absolutnej kontroli świadomości nad podejmowanymi czynnościami. Wychodząc z powyższego założenia autor podejmuje analiz~ techniki s/.amańskicj ckstazy. Jego zdaniem w warunkach środkowoazjatyckiego szamanizmu głównym środkiem w jej osiąganiu jest przede wszystkim monotonne rytmiczne powtarzanic (wygrywanie, śpicwanie lub odtwarzanic w pamięci) pewnego określonego motywu melodii. W odróżnicniu od np. szamanów syberyjskich środkowoazjatyccy szamani nie stosowali I.daniem autora środków halucynogennych. Ostatnie dwa rozdziały W. N. Basiłow poświyca analizie złożonego problemu, mianowicie .,islamizacji szamanizmu" oraz przenikaniu pewnych elementów wierzeniowych szamanizmu do systemu religii muzułmańskiej. Autor podkreśla, iż szamanizm pod wpływem islamu utracił głównie te elementy, którc "nic mieściły siy w ramach światopoglądu muzułmańskiego. łslam nic zaakceptował przcdc wszystkim szamańskiej kosmologii stąd też konsekwentnic "eliminował" wszelkie przejawy kultu, odnoszące siy do sfer pozaziemskich. W konsekwencji znacznemu ograniez.eniu ulcgła socjalna oraz rytualna funkcja szamana tj. funkcja mediacji z duchami tamtego świata. Świat istot nadprzyrodzonych, z którymi szaman winien nawiązywać kontakt podczas "mediacyjncj podróży", został zdegradowany i przyjął obraz picczary, tajnego podziemia. Pewne ślady szamańskich podróży w zaświaty zachowały się jednak do dziś w sufijskich misteriach (zikr)". W podobnym zakrcsic (w formic przcżytków) przctrwała w islamie szamańska demonologia, kult przodków oraz głównc bóstwa szamaliskiego panteonu, którc wlączone zostały w poczet muzułmańskich świ~tych b,!di: tei. wstały nimi zastąpione. W podsumowaniu swej książki autor charakteryzuje między innymi współczesną kondycję szamanizmu na omawianym terenie. Jego zdaniem tradycje szamańskie najtrwalej zachowały się na tcrenie Uzbekistanu i Tadżykistanu, na pozostałym zaś tercnie Azji Środkowej funkcjonuje on w bard7.0 ograniczonym zakresic. W. N. Basiłow wyraża zarazem przekonanie, iż w nowych warunkach spoleczno-politycznych, w których oficjalna ideologia państwa skierowana przeciwko religii utraciła SW,! moc, szamanizm uzyskał perspektywy reaktywacji swych tradycji. Podsumowując, książka jcst jcdll<! z niewielu pozycji, w której podjyto próby względnie całościowego opracowania problematyki szamanizmu na terenie Azji Środkowej. Niezwykłc cenną wartością pracy jest bogata faktografia, którą autor "ilustruje" poszczególne zagadnienia, jak również starannie opracowana bibliografia. Autorowi można jcdynie poczynić zarzut, iż omawianego zagadnienia nie ujął w szerszym kontekście historycznym. jak również niezmiernie powierzchownie naświetlił współczesny stan I.achowania świadomości tradycji religjnej na omawianym terenie. Wskazane uwagi nic umniejszaj,! jednak wartości pracy, która wnosi niewątpliwie istotny wkład w poznanie tradycji wierzeniowycb ludów Azji Środkowej. Maria Kuśko Marek M. Dl.ickan, ss. 152. Ara"ia Mayica. Wiedza tajemna Arahów przed islamem, Warszawa 1993, Magia nalci".ydo tych tematów, które od czasów starożytnych zajmowały umysły filozofów, historyków, a szerl.ej humanistów. Jej tajemniczość i związek z wydarzeniami niezwykłymi skłaniał do prowadzenia badań i nieustannych poszukiwali. Ustalenia definicyjne dalekie są jednak od zadowalających. Panuje tam bowiem gąszcz różnych propozycji. M. Dziekan traktuje magię jako zespół fenomenu współwystępującego w ramach szerokiej gamy zachowań kulturowych. Na �278 podstawie klasycznych dzieł arabskiego tekstów, a także ustaleń aspekty działań wróżbiarsko-magicznych, obejmują przede staroarabskiej. istocie wszystkim Specyficzne zjawiskami i różnice. niemieckiego Odtwarzając wyodrębnia pozwala ustalić aspekty warstwę Zakres tematyczny omawianych jednak poruszane kwestie Praca świata rzeczywistości pozwolil bowiem ptak, uszczegółowić Tematykę "Wróżbiarstwo" oraz "Magia Abual-lsfahani: Opowieść zaczarować oraz I tak i czary". pustyni i zachowań ten jest znaczący, cechujących wszystkim obszarach świata Koran o praktykach materiał także porównać zawarte w dwóch stanowią i o tym, dawne przedmuzułmańskiej się również podrozdziały wynikaly z istoty przyszłość natury: lub odkrywał skiej, aby wyjaśniać w wyobraźni Działania ludzi "kahin ludziom bóstw posiadał tajemnice "Wróżbiarstwo ducha, przeszłości bezwzględnie kahinów autor naturalnym staroarabskich. tekst literacki Nygus rozkazała naturalne" go wiąże z cechami dla innych, Chalt, się czyli którzy ich przywileje który ukazywał był dla społecznoci mu staroarab- sił pozazicmskieh, co działo społeczelistw przepo- się kahinowie, wspólnoty przeznaczcnia wszystkim (O zachowania ze strzał", zajmowali konieczny tajemnicą władały sposobu W opinii nicwidzialnego (... ). Kahin ich losy otoczone tego czasu i przywileje kultu ze częściach: "magiezny". wróżbiarstwem miejscami się bogaty, zachowania dwa dodatki: dlaczego i "Wróżbiarstwo sztuczne", czyli wróżenie z ruchu, ptaków i zwierząt (Kijafa i .f/rasa, Tira i .fal, "Wróżenie W epo'ce opiekowali różne sfery okazał podstawowych kahinów) oraz głosów geomantyka). wróżbiarsko- obejmujących itd.). Zebrany całości semicką. Arabskiego. muzułmańskiego. opis zachowań al-Waklidzie autor albowiem kulturę do Półwyspu do wiedzy a Uzupełnienie występują Podział się przede problemy zakończenia": pierwszej mieszkańców praktyki, Ibn w swej i jcdnostkowcgo niebieskie organizują o Amarze "Zamiast w części wiedniach liczne książki proweniencji z podobnymi podobieństwa Jest to szczegółowy ciała i magiczne równocześnie uporządkowania zwierzę, pewne Badania akcentując wierzeń odnosi przedmuzułmańskiej. wróżbiarskie sztuczne. w różnych istotne staroarabskiego. (człowiek, współczesnymi. pierwotnych fragmentarycznic on w swojej książce ezt;sto konfrontuje i hebrajskiej, zagadnień wnosi czyli społecznego zachowanych podjął w epoce i wierzenia i wróżbiarstwo występują M. Dziekana -magicznych życia naturalne wspólną mantyczne, zwyczaje europejskiej wróżbiarstwo oraz J. Wclhausena realizowanc praktyki arabskie kultury średniowiecza semitysty które się na ziemi" przedpiśmiennych (s. 9-10). powołując się na inne regiony i kultury: "Podobne funkcje mieli też kahinowie i kahiny u starożytnych Hebrajczyków" (s. 10). Aktorami wróżbiarstwa naturalnego byli kahinowie, natomiast wróżbiarstwem sztucznym zostały uznane aktywność różnego Autor w pełni zadżar) istotne zajmowali za niezgodne formatu omawiając oddaje istotę w świetle znaczenie z lewą stroną, się tzw. wieszczowie z doktryną wróżbiarstwo analizowanego przypisywano natomiast i prawej nie stanowią wspólne wielu Jednak trwa do dzisiaj wróżbiarzy zagadnienia. dobrą wprawdzie (arra!). religijną. sztuczne Wróżenie materiału kierunkom, zwraca Wraz uchodziło uwagę stroną. o specyfice świata na i głosów terminologię ptaków za zjawisko pochodziły (Jal) z prawą islamu ich działania i własnych obserwacji l z zachowań skąd z nadejściem w świetle literatury Techniki dość d7więki. która zwierząt (ijafa, powszechne. Złą nowinę mantyczne staroarabskiego, arabską, oraz Również (lira) łączono i opozycja ale potwierdzają strony lewej elementy kultur2. l Jako przykład swoistej specyfiki światC:1 muzulmi:ińskiego można wskazać na rolę tzw. marahutów, lokalnych swiętych w Afryce połnocnej. W okresie arabizacji pełnili oni rolę mediatorów, przyczynili się do ocalenia tr<.I(.1yl:j i plemiennej. Marabutt:m zostawała osoba pobożna lub wyróżniająca się mocą czynienia cudów. Por.. E. Rckłajtis, Nit!pod{t!ql(J.~(:Alqit'rii iki narodowe trdei. w: Poslade narodów a wspólcze.m().~(:' Warszawa 1984, s. 120-121. W krajach Północnej Afryki (Algierii, Tunc/ji i Maroku) marabuci w dalszym ciągu odgrywają rolę znaczącą, o czym mogłam się przekonać podczas mojego wieloletniego pobytu w tym r~g:ionie (Tunezja 1982-1984. Algieria 1986-t991). 2 \V tym przypadku uwidaczania się wyraźny związek tradycji arabskiej z wartościami i zal:howaniami powszechnymi w innych kulturach. Por. W. Kopaliński, Slownik ~')'mboli. Warszawa 1990. �279 Islam nie akceptował wróżbiarstwa jednak jak pisze M. Dziekan technikami mantycznymi wymienione nie. Wyartykułowane współcześnie trzy w jednym istotne postacie dla z pf/ysłów w literaturze Arabów ,,Istnieje sunny, czyli przekaz i wypowiedziach Proroka oraz ludzi mu i konia" (s. 28), W porównaniu z innymi tradycji muzulma"lskiej obejmuj,/cej przekazy o czynach najbliższych (... ), że Arabowie wróżyli z kobiety, domu średniowiecznej elementy, tworzące traktowano podstawę marginal- wróżby występują półncnoafrykańskieh: "Franges de femmes, toupets de cheval ou certains seuils 3. I"rędzle kobiety dzielność albo Należy podkreślić bogactwo sztucznego. Uwagę zwraca nich śladów w postaci z treści opowieści domostwa, informacji interpretacja odciśniętych o czterech konia progi jakie zawierała książka losów ludzi i zwierząt stóp, kopyt synach Nizara czy racic. Opisy Ibn na na podstawie tcmat tego zagadnienia Madda oraz z eposu się również ptaki będące wróżbiarstwa pozostawionych prz~z czytelnik poznaje Żywocik zatytułowanego ksi('::nic:ki 2al (// liimmy, W kręgu zainteresowań mantycznych. gęś. sr,;pa, suarda staroarabskiego, of/ekano autora i orła. Wymienione również m.in. ze Starego zamykają sowę, dzikiego nic stanowi kręgach natomiast obiektem gołębia, oczywiście kulturowych występowanie kulturowe. suka, gazela, szarańczę), zachowania człowieka atmosferyczne (zaćmienie słońca poszukiwań ptactwo i tradycje (osiol, wielbląd, kruka, w innych Potwierdza na położenie także zwierzęta zalicza: albowiem o przyszłości. bez wzg";du znanych znalazły Do uprzywilejowanych o specyfice wspólnego przepowiadania wilk), owady (mrówki, ich zachowall dla wielu kultur przyszłości muchy, komary obejmuje i kleszcze Nobla z 1988 roku, Egiptu Testamentu rozważania M. Dziekan sprawami skala w książce (największym argumentuje i próbuje możliwości sposobów związane wróżenia z wróżeniem Część traktuj,!e amulety wraz przedmuzułmańskich za pomocą strzał i rzutków. i ziemi. Ostatnia na piasku arabską: na jaką zwraca i czarach, funkcje formuły, uwagę jednak Spośród zagadniell miłosnej, której zduszenie owego .l Prol"crhe.'i ('r IY~5. s. 175. Autor ognia (... ) są w powszechnym najczęściej die-f;OIlS zwi'Izanych przypisuje w sercu znakomite Islam rzeczywistość określone z magią dwa (lof'ultlin's 1l1,qhi<~"'I('s. interesujące podstawowe mężczyzny" ale celc: ludowych dzielnic tego zjawiska się nad swoimi koraniczne. (s. 84). Uzyskanie Również się ustalenia tych w których o islamizacji «pogańskie» "rozpalenie informacyjne zachowania, po dziś dzień, dawne o "swoistej świadectwo świadczy wydają świadczy jak i pozaeuropejskich. odrzucił użytku wersety nadal popularne, szezególnic w medycynie ludowej, zastąpionc fragmentami świętej księgi" (s. 82). Dziekan europejskich, stanowi ochronne. do wróżenia Nagrody linie na ziemi,>" (s. 75). Ta szeroka M. zarówno Ciąg praktyka (s. 75). Aktualność jeśli ktoś zastanawia się, że «kreśli o magii zaklęciami, pisze, że na ulicach "współcześnie pełniących l. Kairu« cieszy się wróżbita)" w wielu kulturach : "Amulety rÓŻne święte Starego ich bieg, mówi znanych i przedmiotach stosowano wypisane frazeologią przewidzieć działań druga, o sposobach »Opowieści powodzeniem wróżbiarskich współobecności" oraz (np. połykanie, drganie oka, kichanie), ciała niebieskie i zjawiska i księżyca, spadające gwiazdy i meteory). Nawiązuje również do dzisiaj cieszy się niezwykh! popularnością w krajach arabsko-muzułmańskich: "Zwyczaj na piasku przetrwal do współczesności (... ). Znany egipski pisarz Nadżib Mahfuz, laureat stolicy orni tokawkę, wróżbiastwa na podstawie elementu Tematyka praktyk kurę, wróbla, ognia efektów wierzeń ale są na nich zaklinanie teksty dotyczące miłości magii (... ) i (... ) zapewnia Necuiliis dll ..•S(;.'i,traduits et commentćs par Kadde 80Ularene, jest zostały z kolei ed. OPU, Alger �280 działanie tzw. afrodyzjaków, stanowiących wyciąg z ziół. Napój miłosny podaje się zarówno kobiecie jak i mężczyźnie, aby zapałali do siebie uczuciem. Autor pisze o braku współczesnych receptur na tego typu mikstury, tymczasem z własnych obserwacji i przeprowadzonych rozmów wiadomo mi, że sposób przyrządzania napoju jest w każdej rodzinic chroniony, albowiem panuje przekonanie, że jeżeli trafi w obce ręce może utracić swoją moc działania 4 Wpływ na pozytywne relacje między małżonkami miały noszone przez kobiety talizmany miłosnc w kształcie przekutego kamienia (hinimma) oraz wykonane z ziemi pochodzącej z grobów legendarnego plemienia arabskiego - Adytów (kabala i daradahis) (s. 85). Autor zwraca uwagę na tematykę miłosną występującą w licznych zaklęciach. Ponadto, omawiając różnorodne funkcje węzłów magicznych, wskazuje także na ich rolę w magii miłosnej: "W Maroku strój panny młodej powinien mieć aż siedem węzłów. Rozwiązać je musi młody małżonek w noc poślubną, zanim zacznie z nią obcować cieleśnie" (s. 103). Obrzęd ten zdaniem Autora wskazuje na powiązania antyczne, albowiem ,,(... J w Starożytnym Rzymie panna młoda jako element stroju miała tzw. "nodus Herules", czyli węzeł heraklejski, który rozluźniał pan młody" (s. 103). Wielorakie funkcje węzła potwierdza Autor wskazując m.in. na ochronę przed "zlym okiem". Przekonanie w magiczne właściwości narządu wzroku znane jest zresztą w wielu kulturach 5. Lęk przed zagrożeniami wywołanymi ingerencją "złego oka" wytworzył przekonanie o zbawiennych właściwościach amuletów, na jakie zwraca uwagę autor wymieniając m.in. zasłonę, czarny kamieit (kohla), zajęczą łapkę, krew menstruacyjną, wisiorek złożony z jednego lub kilku kamieni, biały kamieit lub wypolerowany, kulisty kawałek kości. Amulety te najczęściej zawieszano na szyi. Właśnie wiara w "złe oko" potwierdza podobne działania zapobiegające u różnych ludów. Książkę M. Dziekana można uznać za interesujący przewodnik wicdzy wróżbiarsko-magicznej świata staroarabskiego. Rozdziały poświęcone wróżbiarstwu naturalnemu i wróżbiarstwu sztucznemu dostarczają nieznanej informacji na temat zawartości tekstów arabskiej literatury średniowiecznej, a opisy praktycznych czynności wzbogacone ilustracjami dodają walorów wizualnych. Anlla Derek Bryce, Symholika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków Barska 1993, ss. 118, ił. Na tę pozycję warto zwrócić uwagę co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, jest to pierwsza tłumaczona na język polski popularnonaukowa pozycja dotycząca kultury celtyckiej, która ostatnio zaczyna budzić spore zainteresowanie w Polsce. Przyczyniła się do tego, bez wątpienia, działalność krakowskiego Towarzystwa Miłośników Kultury Narodów Celtyckich. Z kręgu tej organizacji wywodzi się zresztą autor tłumaczenia i wydawca omawianej pozycji. Drugi powód, dla którego warto zwrócić uwagę na pracę Bryce'a (wydaną zresztą stosunkowo niedawno w oryginale i ukazującą aktualny stan badań nad problemem), to jej kapitalne walory popularnonaukowe. W tej doprawdy niewielkiej publikacji pomieścił autor zaskakująco wicie istotnych informacji o kulturze celtyckiej w ogóle, a o celtyckiej sztuce w szczególności. Koncentrując się na symbolice krzyży celtyckich, w imponującym jasnością skrócie, ukazał autor związki tego typu wytworów kulturowych, związanych z pojawieniem się chrześcijaństwa na wyspach brytyjskich, z całym dotychczasowym dorobkiem celtyckiej kultury duchowej. Z dorobkiem, którego symboliczne treści wywodziły się z dziedzictwa antyczncj Europy, a ich realizacja na gruncie celtyckim nabrała wysoce oryginalnego charakteru, by z czasem stać się istotną częścią europejskiej kultury i sztuki czasów romańskich. 4 5 Par. też: A. Gaudio, R. Pelletier, Femmes d'islam au Por. w. KopaiiiIski, op. cit.. s. 271-275. .''if.'X(! interdit, ed. Dcnoel/Gonlhcir. Paris 19RO. s. n. �281 Nie mamy w,ppliwości, czytając pracę Bryce'a i zapoznająe się z jej bogatą częścią ilustracyjną, że obcujemy ze sztuką wysokiej jakości, będącą nie tylko wyrazem biegłości technicznej, ale przedc wszystkim głębokiej duchowości, wyrażającej się w skomplikowanej symbolice. Nie ma też oczywiście wątpliwości, iż chrześcijaństwo przejęło w znacznej części symbolikę pogariską, zwlaszcza jej elementy o charakterze uniwersalnym, zaadaptowało je do swoich potrzeb, tym samym ocalając je przed zaniknięciem i budując pomost między przeszłością a współczesnością. Dla polskiego czytelnika interesującego się sztuką romańską występującą na naszych ziemiach zastanawiającą może być zbieżność licznych elementów i motywów dekoracyjnych, występujących - choć nie w tym samym okresie historycznym - na dwóch bądź co bądż kra licach Europy. Ogólnie należy uznać. że praca Bryce'a, choć nie może zastąpić lektury podstawowych pozycji z zakresu dziejów celtyckiej sztuki, niemal zupełnie w Polsce niedostępnych, daje przecież pewne wprowadzenie do tego zagadnienia. Należy mieć nadzieję, że polski czytelnik zainteresowany bogatym i tajemniczym pod pewnymi względami światem celtyckiej kultury, zarówno przedchrześcijańskiej. jak i chrześcijańskiej, tworzonej i przechowywanej w celtyckim mateczniku, jakim były przez wieki i do pewnego stopnia są także i dziś wyspy brytyjskie, oraz podrażniony, w dobrym scnsie, skromną, lecz niezmiernie interesującą pracą tu omawianą, doczeka się nicbawem dzieł ogólniejszych, bardziej przegl<!dowych. Ryszard Lcszek Dzięgiel, ""i'ze! kurdyjski. Universitas, Kraków Kantor 1992, ss. 446. Kurdystan stanowi bliskowschodnią krainę geograficzną zlokalizowaną na terenach przygranicznych Iraku, Iranu, Turcji i częściowo Syrii. Jest to obszar górzysty leżący między Taurusem Armeńskim na północnym zachodzie a Zagrosem na południowym wschodzie. Zamieszkują go Kurdowie, których liczcbność ocenia się na około 16 milionów. Trudno wyobrazić sobie, aby we współczesnym świecic, szczycącym się poważnymi osiągnięciami w zakresie praw człowieka, a szczególnie gwarancją samostanowienia narodów, nikt nie pomyślał o przyznaniu im niepodległości. Wprawdzie w ostatnich latach w związku z wojną iracko-irańską oraz agresją Iraku na Kuwejt i skuteczną intcrwcncją wojsk ONZ, ukazało się w prasie światowej sporo artykułów o Kurdach, ale nic przyniosły one żadnej zmiany na lepsze. W wyniku krwawo stłumionego powstania Kurdów przez siły zbrojne Saddama Husajna, ponad milion Kurdów irackich schroniło się w Iranie, a około pół miliona umknęło do południowo-wschodniej Turcji. Gazy trujące stosowane przez Irakijczyków wywołały jedynie gdzieniegdzie oburzenie, zaś obecna wielka ofensywa tureeka przeciw partyzantom kurdyjskim przechodzi prawie bez echa, nie powstrzymując fali przemocy i represji. Strategiczna pozycja Turcji i jej przynależność do NATO stanowią najlepsze zapewnienie bezkarności. W naszych środkach masowego przekazu pojawiają się również wzmianki o walkach w Kurdystanie i o ciężkim położeniu ludności, niemniej jednak rzcczowe i godne uwagi wiadomości o Kurdach należ'l do niczwyklej rzadkości. Naukowe informacje są też niezadowalające, bo brak nam środków na finansowanie wypraw, a ponadto bezpieczne dotarcie do terenów ustawicznych zamieszek stoi zawsze pod znakiem zapytania. Mimo to doskonale rozumiemy wysiłki tego dzielnego narodu i solidaryzujemy się z nim. U schyłku 1991 roku zorganizowano u nas akcję pomocy dzieciom kurdyjskim, w ramach której wysłano wiele odzieży, żywności i lekarstw, a wc wrześniu 1992 roku powstało w Krakowie, przy współudziale prof. L. Dzięgla, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Kurdyjskiej. Na marginesie warto zaznaczyć, że już w ubiegłym stuleciu niektórzy nasi rodacy penetrowali obszary zamieszkiwane przez Kurdów, pozostawiając różne zapiski z podróży. Należał do nich �282 między innymi filareta tłumacz w konsulatach w Persji studiował plemion. Interesował quI's sur literaturę konsulem rosyjskim powstał no/ices prowadził badania wśród czego dowodem zamieszkujących jest praca zamieszczona na którym rękopis w 1861 roku w Kościesza i Smyrnie. to stanowisku 1857 W tam F.ludl's philoloyi- roku tekstów Bajazidiego, w paryskim (1801-lli94), został Jednak liczący Z jego inicjatywy przez Żabę jego interesująca et des tribus du K ourdistan. praca najważniejszym 656 stron tlumacz mianowany prze/o 18 lat. Badal język kurdyjskich. przetłumaczony się w Petersburgu kurdyjsko-rosyjsko-francuski Żaba 184li roku pozostawał gromadzenia Mahmuda ukazała et l'I?cits de la lilterature August Salonikach był inspiratorem słynny by! obszerny słownik ski (721 ss). orientalista w Jaffie, w Erwrum, Ponadto oraz kurdyjską, de Soleimanie, inny polski a ponadto w 1858 roku francuski. Dialecte rosyjskim Kurdów, kraju filologią Chodźko (1804-1891), zatrudniony jako i w Reszt. Podczas I(l-Ietniego pobytu Asiatique". rolę odegrał konsulacie i kulturę i folklor Kurde. "Journal Podobną Aleksander Borejko w Tebriz, Teheranie się również la langue czasopiśmie przy i orientalista rosyjskich na język pt. Recueil des dziełem Polaka i francusko-rosyjsko-kurdyj- Do Kurdystanu dotarli też dwaj inni nasi rodacy: Władysław Jabłonowsk i (1841-1894) i Karol Brzozowski (1821-1904). Pierwszy był lekarzem warmii tureckiej i pozostał w imperium osmańskim do końca poznając rozległe zielniki, a ponadto placówki naukowe przybył do Turcji początkowo życia. Piastując połacie prowadził w kraju i za granicą. Drugi a następnie W 1869 roku ustalenia możliwości rozwoju Zagros, rozciągającą się od Sprawozdanie likowano późno, Biorąc uwagę obecnie książkę i ma na swym wspomnienia Ludoznawcze w 1991 roku dra czyta /lie do lti/leraire miasta "Bulletin każdemu się z wielką doskonałych zdrów przyjemnością. problemami jest Kieruje przez należy tego powitać z wykształcenia Katedrą i oryginalnych wydane opub- de GĆographie". uznaniem Autor 1: 750 000. ci Amadieh spoleczeństwa Dzięgla. na pólnocy. w skali de la Societć dla część gór Amadija mapą z tym większym osiadł w zakładaniu do Kurdystanu de Suleimanich polskiego sporo próbie udział wyprawę różne emigracyjny, Po nieudanej ze sporządzoną Leszka Sporządził zasiliły i dzialacz biorąc oraz poza jej granicami. naukowym Lwów odbył zbiory Badał północno-zachodnią poludniu państwa, hab. w Polsce koncie wojenne na wraz zainteresowanie prof. żołnierz polskiej. Paszy w paryskim bez własnego i szanowanym poeta, wiele podróżował i Kurdystan. Jego po całej Turcji zatytułowane wzrastające - tam armii Midhata trasy w 1892 roku narodu znanym w Krakowie z wyprawy na świecie prezentowaną etnologiem z kolei Sulajmanija w Bagdadzie Mezopotamię na tych obszarach. przebytej bo dopiero pod na zlecenie miasta szpitala i archeologiczne. podróżował gospodarki geograficzny francuskie największego jego etnograficzne w 1853 roku celem organizowania sieci telefonicznej. opis komendanta w tym również badnia we wsi Bozhane, Pozostawił funkcje bliskowschodnie, Etnologii prac. Polskie Również Towarzystwo Od wielu lat poświęcił się badaniu zmiany kulturowej zachodzącej wśród ludów Bliskiego Wschodu. Prowadził obserwacje w Afganistanie i Libii, a w latach 1977-1980 uczestniczył w zespole polskich ekspertów agroekonomicznych mających przede przygotować wszystkim ArbiI, Dohuk specjalistów i Sulejmanija. z Instytutu Rolniczej Zakho, Zabem Sarsangu koło Pandźwinu Zalewem Małym Do Iraku północnego W październiku i Amadii, w górach Zagros siedmiu Kurdyjskiego i Leśnictwa a w miesiącach Derbendikhan, nad i listopadzie Małym Zabem osiedli Dzic,:gicl przybył 1977 roku roku wiejskich. Autonomicznego Tropikalnych nastr;pnego i pod Arbilem. zaś w rok później Regionu profesor Krajów wiosennych wytypowanych wraz z grupą i Subtropikalnych główne pral:e koncentrowały były prowadzone w okolicach Rania Sarsjanu, i północne naszych Akademii się nad Wielkim nad granicą W 1979 roku objęły swym zasięgiem rejon miasta Chodziło w prowincjach irańską obszar brzegi Zalewu Dokan nad na Zabie. Prowadząc zebrał nawodnienia tak zwanego Rolnictwa w Krakowie. w okolicach wokół plany o tereny wiele badania cennego wokoło materiału, 80 wsiach który i miasteczkach posłużył irackiego mu do opracowania Kurdystanu ponad polski dwudziestu etnolog warto- �283 ściowych publikacji. Rural Commulli/y kulturowcj Na specjalne wyrOZnIenIe oj" CIIII/I.'mpllrary wśród pewnej Przygotowując kategorii do druku spostrzeżeń bliskowschodnich, światowych profesjonalistów. takich ośrodków 7.asługuje Iraqi Kurdislan rolników kurdyjskich swe najnowsze lecz oparł Ponadto wiedzy, jak Oxford, wydana dzieło książka pt. zmiany w Iraku. wykorzystał naukowych Sztokholm, jego Jej treść dotyczy nie tylko na wyróżnionych sporo Cambridge, żyjących autor się również zdobył w 1991 roku Facing Moderniza/ion. pracach danych Bergen, wyniki innych dzięki Uppsala, swych znanych wyjazdom Durham, do Erlangen i Lipsk. Recenzowana W pierwszym ksi"żka regionu, już badaczy, w trzecim polskich jc,;zyk i problemy w szóstym nas z ustrojem dziesiąty z systemem sposobem odżywiania i upadek w drugim się, a trzynasty życic kurdyjskiej rzemiosła, Kurdów wioski, handel miejski, warunki w czwartym dawniej natomiast ośrodki rozdziałów. łącznie naturalne dzieje literacką i dziś, dziewiąty Kurdów, w piątym Rozdział z cyklem dwunasty Na stronach rozdziału w piętnastym zobrazowano rozwój centra edukacji i codzienne rzetelnie i niezmiernie ich ósmy życia jednostki, indywidualnym, i higieną. kultu, z udziałem omawianego i piśmiennictwo. z gospodarstwem z ubiorem rozbudowanych i Kurdystanu, nakreślono twórczość jedenasty znacznie Kurdów demograficzne, społecznym rolniczym, dość poznawania religi~\ zaś w siódmym zapoznaje nakrcślono się z piętnastu zwięźle etapy wzmiankowanych diasporę, składa przedstawiono ze czternastego miast, rozkwit życie na terenach zurbanizowanych. Wszystkie rozdziały przy tym urozmaicone bujących zostały pokaźną nawet najbardziej m.in. mało znane zredagowane ilością wybrednych informacje fachowo, umiejętnie dobranych, odbiorców. o Jezydach pasjonujących Doskonałym i Żydach potwierdzeniem kurdyjskich. Czytelnik również lepsze zrozumienie jednego z najbardziej pogłębiania wiedzy skomplikowanych o Kurdach. Poza Cennym u7.llpcłnieniem według stanu -perskiego stanu pogranicza między z lat sześćdziesiątych Pomocne w Izraelu, nomadów, wojowników Wykaz problemów bliskowschodnich literatura lukę w znajomości pierwsza XX wieku, druga, XIV a XIX stuleciem, fotografie wizerunki (ponad wiosek kurdyjskich wykorzystancgo wybranych są trzy mapy: przedstawia ważniejsza a trzecia - niektóre są po raz etnograficzna tego rycerskiego rozmieszczenie księstwa Kurdów kurdyjskie plemiona turecko- kurdyjskie według XX wieku. są też dobre kurdyjskich granicznych, książki z lat siedemdziesiątych mógł ich kulturą materialną Książka umożliwi mu tym polska otrzymała pozycję znakomicie wypełniającą dotychczasową narodu, jego pochodzenia, języka i obyczajów. Są absor- tego wywodu będzie pierwszy zapoznać sic,;z burzliwymi dziejami i codziennym życiem Kurdów, i duchową oraz z szeroko omówioną wielowiekową walką o niezawisłość. i zachęci go do dalszego interesująco. ciekawostek których obrzędy zaprezentowano weselne, m.in. góralskie Żydów zagrody, obóz itd. piśmiennictwa trafnie 30), na i miasteczek, obejmuje i 7. wyczuciem. 241 pozycji Są to przeważnie zarówno polskich, najnowsze prace jak i za- o Kurdach i Kurdystanie. W następnym tyczną 7. wydaniu zaznaczenicm tej niezmiernie terenów naszych pożytecznej badań książki w północnej warto by zamieścić części Iraku mapę w latach schema- 1977-1980. Roman Karczmarczuk Regina Lietuviy M er k i c n ć, GYl!u/h,l iikis X VI (l.-X X (l. pirmojoje kulturos istorijos, W serii wydawniczej Reginy Mcrkiene t. 14), "Mokslas", "Is Lictuviy poświęcona kultiiros gospodarce Vilnius istorijos" hodowlanej puseje. Elnines patirlies i§takos (IS 1989, ss. 236, ił. ukazała na Litwie się, jako jej czternasty od początków tom, praca XVI do połowy �284 XX wieku. Autorka objęła badaniami obszary Litwy Wielkiej i Małej I Obraną problematykę rozpatruje z dwóch punktów widzenia - badacza dziejów gospodarczych i ctnografa. Interesuje ją zwłaszcza rozpowszechnianie się umiejętności hodowlanych 2, które - jak wskazuje - prowadziło do przemian w sferze kultury materialnej i kształtowania się regionalnej specyfiki gospodarczej. We "Wstępie" do pracy przedstawiła modelowo proccs "przcjmowania elcmentów doświadczenia zawodowego" 3 Rozpatrując ezynniki ograniczające rozprzestrzenianie się umiejętności gospodarczych, zaliczyła do nich m.in. bariery etniczne; nie jest jednak skłonna przeceniać ich zljUczenia (s. 8-9). Poza "Wstępem" i "Zakończeniem" (to ostatnie w językach litewskim, rosyjskim i angielskim, s. 205-220), znajdujemy w pracy trzy rozdziały. W pierwszym i najobszerniejszym z nieh (s. 33-103) zajęła się Autorka głównie ilościowymi i strukturalnymi zmianami w hodowli. Uznaje, iż wynikały one zasadniczo ze związków łączących hodowlę z całoks7.taltem gospodarki. Stąd i tytuł rozdziału: "Działalność gospodarcza a hodowla"4. W następnym rozdziale - "Produkty hodowli" - zostały omówione kolejno: I. przetwórstwo mleka; 2. ubój zwierząt, przetwórstwo i konserwacja mięsa; 3. pozyskiwanie i obróbka skór i wc/ny. Trzeci rozdział zapoznaje czytelnika z pomieszczeniami dla zwierząt. Wobec rozległości chronologicznych ram pracy nieuniknionc było marginalne potraktowanie lub pominięcie w niej niektórych zagadnień, nie tylko drugorzędnych 5, ale i istotnych (np. związków hodowli z rynkiem wewnętrznym i zewnętrznym w XVI-XVIII wieku). Mimo ograniczeń w zakresie tematu treść rozprawy jest bardzo bogata, toteż w niniejszej n.:cen7ji ograniczę się do zasygnalizowania tylko niektórych z jej wywodów i ustaleń, przede wszystkim zaś tych, które dotyczą stanu hodowli w XVI-XVIII wieku. Autorka szczególną uwagę skupiła na hodowli zwierząt roboczych - koni i wołów - co w pełni jest uzasadnione ich znaczeniem w gospodarce Litwy do stosunkowo niedawnych czasów"W zagrodach chłopskich stanowiły najważniejszą, otoczoną szczególną troską, część inwentarza żywego. W hodowli dworskiej ich znaczenie bylo silnie zróżnicowane - większc w gospodarstwach ubogiej szlachty ("dworkach i zbiedniałych dworach", s. 34), mniejsze w wielkich folwarkach, korzystających w szerokim zakresie ze spw;:żaju chłopskiego. Według szacunków Autorki (tab. 25) w drugiej połowic XVI wieku udział koni w ogólnym pogłowiu zwierząt dworskich wynosił 8,5%, wołów zaś 9,2%, Najlicz.niej reprczentowane były w hodowli dworskiej - podobnie jak i w chłopskiej - owce (25.4%) i świnic (11l,2%), w następnej zaś kolejności krowy (16,9%), których pogłowie dorównywało niemallącznej liczbie wolów i koni 7. 1 Z terenu Małej Litwy znajdujemy w pracy niewiele danych. Zarnic~zczonc w ro/.prawic mapki (i~!cznic 24) ukawj:.j. Li!w!; w jej dzisiejszych granicach. W badaniach Autorka wykraczała niekicdy poza te granice, nickiedy lnów zawl;żala geograficzn~ horyzont obserwacji (np. omawiając dzieje hodowli w okresie między wojnami światowymi wykorzystuje dane zsadniczo tylko z terenu ówczesnej Republiki Litewskiej). l U;iyty prl'.czc mnie termin ..umiejęlllOsci hodowlane". dalcce nic w pełni oddajc lrdt slosowanego pr/ez Autorkę określenia "gamybine patirlis", oznaczaj<.!cego dosłownie ,.doswiadczenie produkcyjne". W tlumau.cniu można by użyć wyrażenia ,.doświadczenie zawodowe", lecz powstaje wątpliwość, czy 7..asadnc jest mówienie o "I".awodzic" rolnika w XVI-wiec?ncj Litwie. Toteż zastępczo posługujemy się terminami - "umiejętnosci gospodarcze" luh (hardziej s/czcgt·,łowo) "umiejętnosci hodowlane" . .l Określa przy tym drogi rozpowszechniania si~ owych doswiadczen i akcentuje mIę rll;i-nych struktur społccznych w ich zachowywaniu, wzbogacaniu i wymianic. -l W dosłownym tłumaczeniu: "Dzialalność g.ospodarcza a stado l.wi~r7.ąt". Takie sforlllulowanic Iylulu rozdziału 7oslalo podyktowane, jak sądzę, zamiarem AUlorki zwrócenia uwagi głównic na zllli~lny w poglowiu zwicrz;.p ~o""p(lJ"Jn,;zychi struklurze hodowli. ~ Do nich zaliczyłbym pominiętą w pracy kwestię hodowli drobiu. t> Ta rola zwierząt roboczych uwarunkowana hyła ukierunkowaniem rolni<..:lwana produkt.:ję l.hoi,owC!,wymagającą pracy ze sprzężajem. Autorka trafnie zauważa, że w gospodarstwach dworskich obok koni roboczych hodowano też wierlchowt: i cugowe, nie z.awsze dające się wyodrębnić w oparciu o dane źródeł. Z drugiej strony w gospodarstwach chlnpskk:h rolę I.wierzą! robol.:zych pełniły krowy. 7 Margines hodowli stanowiły kozy (4,5%). Przytoczone dane procentowe dotycz,", Iylko pogłowi;! dorosłych 7wierząl gospodarczych. �285 Pod wzglr;dem struktury hodowli gospodarstwo chłopskie różniło sir; od dworskiego głównie znacznie wyższym pogłowiem zwierząt roboczych niż krów, a także dużo wir;kszą liczebnością wołów od koni (tab. 22-23, 31-32 i inne). Na niektórych jednak terenach koni hodowano nie mniej niż wołów, a nawet wir;cej. Z takim preferowaniem hodowli konia spotykamy się zwłaszcza w północno-zachodniej Auksztoeie; ku południowi i wschodowi tej krainy wzrastał natomiast odsetek wołów wśród zwierząt roboczych (s. 59-60, 68). Podohnie i w południowo-wschodniej Żmudzi woły wystr;powały wśród zwierząt roboczych liczniej niż w jej północno-zachodniej części (s. 44-45). Terytorialne zr<')żnieowanie struktury hodowli zwierząt roboczych wiąże Autorka z wpływem licznych czynników, a m.in. zamożnością gospodarstw chłopskich, formą włościańskich świadczeń, przenikaniem wzorów gospodarki hodowlanej z ziem łotewskich, zniszczeniami wojennymi i klr;skami elementarnymi. Przeprowadzona w pracy gruntowna analiza oddziaływania owych czynników ukazuje, jak rolnik litewski, kierując sir; doświadczeniem przodków i własnym, dostosował strukturr; hodowli do wymagań środowiska naturalnego, warunków społecznych i gospodarczych. Z przedstawionych w rozprawie spostrzcżcń na temat zmian w strukturze hodowli w XVI-XVIII wieku wynika, iż nie były one wielkie. Ohjawiły się głównie względnym ubytkiem zwierząt rohoczych w gospodarstwach dworskich w ciągu XVII i w pierwszej połowic XVIII wieku, które to zjawisko wynikało, zdaniem Autorki, przede wszystkim z ówczesnego wzrostu pańszczyzny (s. 48)"' Zastanawiające jest, iż na ziemiach litewskich, odmiennie niż na hiałoruskich, zasadniczo stabilne pozostawały do korica XVIII wieku proporcje między liczbą wołów i koni". W odróżnieniu od struktury hodowli jej stan liczebny ulegał dużym wahaniom, odzwierciedlając kolejne fale zniszczeó gospodarczych nawiedzających Litwr; i póżniejszą z nich odbudowę. Z uwag Autorki można wnioskować, że po zniszczeniach hodowla dość szybko podnosiła się z upadku dzir;ki w/.rostowi areału łąk i pastwisk zajmujących miejsce dawnych pól ornych (s. 57) 10 Przechodząc do bliższego przedstawienia hodowli bydła mlecznego próbowała R. Merkienć w pierwszym rzr;dzie okrcślić jego rasy (w XVI-XVIII wieku), opierając się m.in. na danych o maści krów. Godne uwagi jest jej przypuszczenie, że już w XVI wieku pojawiło sir; na Litwie wysokomleczne bydło holenderskie (s. 80-81) 11. Ogół hodowanych na Litwie krów charakteryzował sir;, I.daniem Autorki, niską mlecznością (s. 104-105). Zauważa jednak zarazem, iż wielkie zapasy serów przechowywane w niektórych dworach, świadczą o gromadzeniu w nich sporych ilości mleka. Uważam za prawdopodobne, że część owych serów pochodziła z danin chłopskich. W partii pracy omawiającej przetwórstwo mleka sporo miejsca zajmują spostrzeżenia na temat naczyó do jego przechowywania, narzędzi do wyrobu masła i sposobów wyrobu oraz przechowywania serów. Uwagr; zwraca m.in. próba odtworzenia na podstawie XVI-XVIII-wiecznych inwentarzy, wyglądu dawnych sernic dworskich (s. 105). Już w XVI-wiecznym żródle znalazła Autorka przykład osadzania takiego pomieszczenia na słupie. Mamy więc tu do czynienia z prototypem uwiccznioncj w "Panu Tadeuszu" sernicy soplicowskicj. Do stosunkowo słabo rozwinir;tych działów hodowli na Litwie należało owczarstwo. Wprawdzie owce stanowiły, obok świó, naj liczniejszą część inwentarza żywego, Iccz przecież stan ich poglowia nie przedstawiał się imponująco. W zagrodach chłopskich hodowano przeważnie K Co \v/hud/a lJ Zmiany KriL'.\tjanie lI) \v;,tpliwosci, w struktur/c Hie!or!1ssii Aut(lrka Wf) zdaje nii ląk na tzw, ziemiach bowiem hodowli Autorka /,v,'icrz"t zauważa, roboczych że również na Białorusi p%willie ,l( V fJ-X V J II wieka, Mińsk wage; przypisywać wykorzystywaniu w/orni si~ wi<;ksz,-, w gospodarstwach chłopskich spadło pogłowie w XVII-XVIIl wieku przedstawia P. G. koni. Kozłowskij, 1969. po dobie zniszczeń naturalnych łąk na nadbrzeżach rzek, pustych. jest jui fakt hodowli hyła holenderskiego (zachodnio-fryzyjskiego) na Białorusi w końcu XVI wieku. Ry'g:t; - do swoich tamtejszych dóhr ks. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką, zob. M. Siekierski, Ltllu1ed ~Vl.'llfrh ill lhe (1/,(///(1 Duchy of Ur/nlUnia: The cU)flomic A.1!"ai,-.\'ąl Prince Nicholas Christopher Radziwil/ (1549-1616), "Acta 11 Sprowad/il Ohecnie je Baltico-Slavica", znany pr'leI t. XXI. 1992. s. 229-:nO. �286 po kilka owiec, w gospodarstwach dworskich nieraz po kilkadziesiąt (rzadko ponad sto sztuk) 12 Ponieważ udój od jednej sztuki był dziesięciokrotnie mniejszy niż od krowy (s. l (3), można sądzić, że ceniono je mniej jako dostarczycielki mleka, więcej zaś ze względu na wełnę, którą pozyskiwano w trakcie dwukrotnej strzyży w ciągu roku (s. 155) l3 Jako zwierzęta rzeźne traktowano przede wszystkim świnie (s. 125). Do końca XVlII wieku ich pogłowie nie przedstawiało się okazale; Autorka sugeruje, że nawet w gospodarstwach dworskich hodowano je głównie z przeznaczeniem na własną konsumpcję, nie zaś na sprzedaż 14 Charakterystyczne jednak, że przy dość niskich wskaźnikach pogłowia trzody chlewnej (s. 85, 88-89), wysoki poziom osiągnęło na Litwie przwtórstwo mięsa i jego konserwacja 15. W pracy uwypuklone zostały korzystne zmiany w gospodarce hodowlanej na Litwie w XX wieku. Już w pierwszej jego połowie intensyfikacja hodowli nabrała szerokiego rozmachu, ujawniając się zwłaszcza we wzroście pogłowia zwierząt i uszlachetnianiu ich ras. Jedną z głównych przyczyn owych przeobrażeń upatruje R. Merkiene w pomyślnych koniunkturach handlowych (s. 95 i inne). Za ważne czynniki aktywizacji gospodarki hodowlanej w XIX wieku uznaje także uwłaszczenie włościan, wprowadzenie na masową skalę uprawy ziemniaka, rozwój przemysłu i transportu (s. 97-98). Charakterystyczne, że właśnie na Litwie, a ściślej mówiąc na jej północnych obszarach (gubernia kowieńska), wpływowych czynników okazał się dla hodowli szczególnie pomyślny. Widocznie już przed końcem XVIII wieku osiągnęła tam wysoki poziom, co pozwoliło jej w następnym stuleciu skutecznie wykorzystać nowe możliwości rozwoju. Dopomogły jej w tym zapewne dawniejsze związki z szerszym rynkiem handlowym. W końcu XVIII wieku (w latach 1786-1791) udział produktów hodowli w eksporcie Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosił rocznie średnio 9,7% 16; dla obszarów objt;:tych badaniami przez R. Merkiene wskaźnik ten był zapewne znacznie wyższy. Eksportowane produkty hodowlane pochodziły nie tylko z gospodarstw dworskich, ale i z chłopskich. Znany jest fakt pośrednich i bezpośrednich kontaktów handlowych włościan ze Żmudzi i z północnej Auksztoty z miastami bałtyckimi. Wprawdzie do miast tych wywoził włościanin litewski głównie len, ale przy okazji zbywał i artykuły pochodzące z hodowli 17. W sumie można spostrzec, że obserwowany w XIX wieku eksport litewskich produktów hodowlanych był zjawiskiem o dawnej tradycji, choć oczywiście zmieniała sit;:jego skala. Pomyślny rozwój hodowli na Litwie przerwała I wojna światowa. Jednak już w pierwszej połowie lat dwudziestych przedwojenny poziom produkcji hodowlanej nie tyko został ponownie osiągnięty, ale i przekroczony. Do ówczesnego rozwoju hodowli w istotnej mierze przyczyniła się,jak podkreślono w pracy (s. 99), reforma rolna. Autorka przypomniała imponujące osiągnit;:cia hodowli litewskiej w latach dwudziestych i trzydziestych, zwracając uwagę m.in. na dokonujący się w niej postęp techniczny. 12 W regionach z rozwiniętym owczarstwem, np. w Wielkopolsce. po kilkadziesiąt sztuk owiec spotykamy często w gospodarstwach chłopskich, a w trzodach dworskich po kilkaset i więcej sztuk, zob. W. Sobisiak, Owc::arstwo, w: Kultura /udmHł Wielkopolski. t. II. Poznań 1964, s. 185-213 (odpowiednie dane na s. 186·189). u Pierwsze bli:iBze informacje o strzyżeniu owiec na Litwie, do których dotarła Autorka, pochodzą. 'l. XVIII weku. Do tego tei czasu odnosi się spostrzeżenie o dwukrotnej strzyzy w ciągu roku. W późniejszym czasie na CZęŚCI terytorium Litwy upowszechniło się trzykrotnie w ciągu roku strzyżenie owiec. 14 Wskazuje m.in. na uzupełnianie przcz szlachtę konsumpcji mięsa w drodze ści,-!gania danin zwicrzycych (s. g2). Jednak daniny te już w XVI wieku nie odgrywały istotnej roli. Warto wspomnieć, żc świnic (żywiec i mii(so wieprzowe) były popularnym artykułem handlu. M. Siekierski, s. 22g, spostrzega w oparciu o dane z folwarków radliwiłłowskich, że w odróżnieniu od innych zwierząt gospodarczych świnie hyły często sprzedawane. IS Autorka omówiła m.in. wyrób i konserwację kumpii (szynek) i skiłądzi (można je określić jako spcl:)'ficzny rodzaj salcesonów). W zgodzie z dość powszechną w literaturze przedmiotu opinią uznaje skiłądzie za potrawę miejscowego (litewskiego) pochodzenia. ló L. Troska, R. lasas, lVnieszniaja torgowla J/Viclikogo Knia::eslwa Litowskof}o w posil'dnijc gody je(IO sll.\~('~(:'stwm..-amja (1785-1792), w: Lietuvos TSR Moksiu akademijos darbai. seria A. t. 1(32). Vilnius 1970. s. 46. lah. nr 2. 17 Na ten temat nie hrak bezpośrednich danych źródłowych, zob. np. 11lStrukdjos /l'odalinllj mid,! adminlstrw)jai Lietu1"(~ie X V{f-X l X (l., wyd. Z. Kiaupa i l. Kiapiene, Vilnius 1985, s. 25 (,-Poddani na włości cokolwick hydła, lnów. slcmienia. wosków. łojów. skór do Rygi albo gdzie indziej przedawać i wyprowadzać będą. wtedy wprzód arendarzowi zapłacie powinni (. .. )": Rirże. 1764 r.). �287 ROI.prawa R. Merkienc dostarcza wielu nowych danych o stanic gospodarki chłopskiej i dworskiej na Litwie. Pozwala lepiej poznać dyferencjację majątkową dawnej wsi, przynosi cenne spostrzeżenia o strukturze konsumpcji, przedstawia zajęcia związane z hodowlą (zwłaszcza przetwórstwo mleka i mi~sa), odsłaniając w ten sposób przed czytelnikiem codzienność życia wiejsk iego. Sporo można się z niej dowiedzieć nawet o warunkach mieszkaniowych litewskiego włościanina. Odpowiednie informacje przynosi rozdział trzeci, poświęcony - jak wspomniałem pomieszczeniom dla zwiep.ąt hodowlanych. Rzecz w tym, iż owe pomieszczenia pospolicie służyły równi6. za mieszkania dla ludzi. Charakterystycznym budynkiem łączącym funkcje domu micszkalnego i pomieszczenia dla zwierz,!t był "nom" ("nam", "nams", "num", "noma", "numa"). Z czasem tracił on swe funkcje mieszkalne, staj'lc si~ typowym budynkiem gospodarczym. Ta zmiana w przeznaczeniu "nomu" najszybciej dokonala si~ w dworach. Jednak jeszcze w XVIII wieku w dworkach i plebaniach wyst~powaly "nomy" będ,!ce jednocześnie obor,! dla bydła i mieszkaniem dla czeladzi. R. Merkiene wnikliwie przcśledziła zmiany jakim ulegały funkcje "nomu", jego rozplanowanie, wyposażenie itd. (s. 187-19 J). Podobnie szczegółową obserwacją objęła inne - występujące w gospodarstwach dworskich i chłopskich budynki, służące za pomieszczenia dla zwierząt hodowlanych. Przeprowadzaj,!c ich klasyfikację wyjaśniła jednocześnie wiele zawiłości terminologicznych. Lekturę pracy. zwłaszcza zaś wywodów na temat zabudowań gospodarczych, istotnie ułatwia zamiesz.cl.Ony w niej materiał ikonograficzny: plany i przekroje budynków, ryciny i fotografie. Niezmiernie pomocne dla czytelnika są również zamieszczone w tekście mapki, obrazujące geograficzny zasięg różnego rodzaju 7jawisk I. dziedziny hodowli. To kartograficzne przedstawienie wspomnianych zjawisk dopomogło Autorce w wyodrębnieniu na badanym terytorium czterech regionów "gospodarczo-kulturowych": żmudzkiego. auksztockiego (obejmującego jednak tylko północno-zachodni,! cz~ść Auksztoty jako historyczno-geograficznej krainy), dzukijskiego i zaniemeńskiego. Autorka przckonywaj,!co uzasadnia wyodrębnienie poszczególnych stref. Należy jednak zauważyć, żc podkrcślaj'lc odrębność gospodarczą Żmudzi nietrafnie uznała, że w XVI w. specyficzną cech,! temtejszej hodowli było znacznie liczniejsze pogłowie wołów niż koni (s. 41-45). Rejestry dochodów hospodarskich z włości żmudzkich z lat 1537-1538, na których się oparła, wymieniają konie w posiadaniu włościan tylko w tych wypadkach. gdy liczby tych zwierząt nie można było przeliczyć na pełną liczbę soch wołowych 1~. Odstępstwa od tej reguły były niezmiernie rzadkie, co wskazuje na ich przypadkowy charakter 19 Autorka przyjmując, że w rejestrach miano "socha wołowa" oznacza z.awsze parę wołów, 7.naeznie zawyżyła liczbę tych zwierząt. W istocie relacje liczbowe mi~dzy pogłowiem wołów a koni były na Żmudzi w XVI wieku zapewne podobne, jak na innych tcrenach Wielkiego Ksi\=stwa, na co wskazują m. in. dane inwentarza Cytowian z 1555 roku 20. W wiciu micjscach pracy Autorka z uwagą docieka, w jakiej mierze gospodarka hodowlana na Litwie korzystala /. obcych wwrów, w jakiej zaś z rodzimych doświadczeJl. Dostrzega, że różne innowacje w dziedzinie hodowli trafiły na Litwę z Zachodu i z ziem łotewskich 21. Zdaje się IKKonie (sochy k(\llskic) przeliczano w rejestrach na sochy wołowe w stosunku 2: I. Stąd np. przy włościaninie posiadającym 'auk i tfZ.y konie zapisy'wanu dwie sochy wołowe i jednego konia itp. Oryginały rejestrów znajdują sir; w Bibliotece Akademii Rcpuhliki Litewskiej. H2 [24. 1'1 Rcjc:-:tr'l. ].o;lX roku odnotowuje konie prz)' ponad \OSO gospodarzach, lecz tylko przy kilku wymienia więcej niż jednego konia. PoJohnit: sztuk~ tych '/wicrZ<It. parę V.'Oh'Wi rcjc:str z 15.17 roku wymicniaJ'fc konie.:: przy pUIl:Jd tysiącu gospodarzy tylko przy kilku wymienia więcej niż jedną 10 Akry i:(/lIIrajfmyie ~Vilt'nsJ,;oju A"l"hi('(Jw~/i(';t' .••k(~iu Kommissijeju dla razhora driewnich aktm'\i (dalej cyt.: AWK), t. XIV, Wilno l XX?, nr 2..'\. 12-17. W ('ytowianal:h w ogólnej liczbie zwierząt roboczych należących do chtopów woły stanowiły 590/0 a konie ..lI%. W dohrach slnłowyd\ hiskupa wileńskiego w 153lJ roku odpowiednio 57% i 43%. zob. J. Ochmański, PowsiUllie i rozwój lalx/imdium hiskul' ...• 'h'O \\'i!l'Ib/"ieao (IJR7-1550), Poznań 196). s. 132. .!I Pr/.yv.k nauania winny pclniej llwzględnia( przenikanie na Lilwę innowacji (organizacyjnych. technicznych itp.) w dzieuzinie h()uow1i I I.iem polskich. Prawdoplldohny wydaje się np. wplyw na ewolucjI; litewskiego budownictwa gospodarczego wZ\)fÓW podl'lskich. co wyra/nic sugeruje instrukcja J. Łaszkowskiego dla włości korszowskiej z 1562 roku, zoh.: A WK, L XXV, Wilno I X9X. s. 92. �288 natomiast prawic nie uwzględniać możliwości oddziaływania na gospodark" hodowlaną ziem litewskich wpływów z sąsiedniej Białorusi. Za bardzo konstruktywny element badali R. MerkieOl~ uważam konsekwentne stosowanie rozróżnienia między hodowlą dworską (elitarną) a prowadzon<t przez włościan, przy jednoczesnym, stalym dostrzeganiu jego umowności. Autorka często podkreśla ścisłe związki w dziedzinie hodowli między dworem a wsią. Nieraz można tu mówić nawct o swoistcj symbiozie. Tak np. dworskie zwierzęta robocze często zasilały - w formie załogi - chłopski inwentarz żywy. Warto też przypomnieć, iż w ramach powinności na rzecz dworu chłopi zobowiązani byli nieraz trzymać w swych zagrodach pańskie konie "putne", tuczyć woły i wieprze 22 Tego rodzaju kooperacja między dworem a wsią ułatwiała rozpowszechnianie si.,: umiej.,:tności hodowlanych. Nie ulega wątpliwości akcentowany w pracy fakt, że dwory zwykle przodowały w modernizacji hodowli, stanowiąc pod tym wzgl.,:dem wzór dla włościan. Można jednak przypuszczać, że z drugiej strony dwór nieraz wprowadzał innowacje w swej gospodarce hodowlanej korzystając z doświadczeń wsi. Do zagadnień wymagających dalszej dyskusji należy kwestia granic chronologicznych w dziejach hodowli na Litwie. Autorka na ogół nie wytycza ich dość wyraźnie. Zdaje się wyodrębniać cały wiek XVII i pierwszą połowę XVllł stulecia jako okrcs regresu w gospodarce hodowlanej; w kaźdym razie podkrcśla spadek pogłowia zwierząt roboczych jUl. w pierwszej połowie XVIl wieku. Z lektury pracy moźna wnioskować, że jakościowe przcmiany w dzicdzinic hodowli do końca XVIII wieku nic były zbyt głębokie. Czytamy np., iż wyrób i sposób konserwacji produktów mleczarskich w ciągu XVI-XVIII wieku niewiele się zmieniły (s. 107), co wzbudza zastrzeżenia w zestawieniu z innymi uwagami zawartymi w rozprawic23 Zastrzec muszę, że generalnie skłaniam się do przyjęcia tezy o dużej sile tendencji konserwatywnych zarówno w hodowli, jak i w całej gospodarcc rolncj dawnej Litwy. Przykładem oddziaływania tych tendcncji (wspomnianych też w pracy, s. I i), mo7.c być długotrwałc utrzymywanie się na Żmudzi zwyczaju zaprzęgania wołów do jarzma za rogi. Ta praktyka, wzbudzająca zdziwienie już XVI-wiecznych obserwatorów stosunków żmudzkich, a za jawny anachronizm uchodząca w XVIII wieku utrzymująca się jeszcze w XIX stulcciu 24 Tcn przyklad zastanawiający jest szczególnie z tcj racji, iż pochodzi z tcrcnu Żmudzi, która pod względcm gospodarczym była przodującym regioncm Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozprawa R. Merkiene oparta jest na obszernej i różnorodnej podstawie materiałowej. Znaczną jej cz.,:ść stanowią źródła r.,:kopiśmienne, wyszukane przez Autork.,: w archiwach Wilna, Kowna i Petersburga. Dostrzec można wprawdzie pewne braki w wykorzystaniu literatury przedmiotu i publikacji źródłowych, ale nic zaważyły one istotnie na ostatecznych wynikach pracy25 Autorka wydobyła ze źródeł obfity materiał statystyczny, starannie go opracowała i przedstawiła w postaci 33 tabel. Odnosi się do niego z godnym podkreślenia krytycyzmem; tak np. podkreśla, iż zaczerpnięte z XVI-XVIII-wiecznych źródeł dane o liczbie inwentarza żywego w gospodarstwach chłopskich są z reguły zaniżone. Bacząc na względną wartość informacji źródłowych poddaje je wnikliwej analizie i ostroźnie formułuje wnioski. 22 Tuczenie wieprzy dworskich bylo częstym obowiąJ'.kiem młynarzy_ O "karmieniu" (••",.:ychowywaniu"') wołów pan'skich zoo.: K. Jablonskis, LielUrHki iod'fiai setlosios rasIlllil,1 kal/Joje, I dali.",: Tekstui, Kaunas 1941, s. 22,41. O hodowaniu przez włościan koni ,.pulnych" na potrzeby dworu (i z pewnością te:i dla niego nal~i.ących}zob. np.: !starijm ArdJ}To.",. I. I: XVI amztllus Ueturos iłil!('łHoriai, wyd. K. Jablonskis, Kaunas 1934, nr 3, sZp. 22. 2j p. z uwagą (s. \05-106) o stosunkowo póżnym (w XVII wieku?) pojawieniu się na Litwie tłul.:zck du masła (maślnic). N Z Kroniki Sarmacyi Europejskiej Alexandra Gwaynina: t~'f1roflY ... , wyd. K. J. Turowski, Kraków IK60, s. 214; ir6d/a do d::it!j{}\\' powstaniu chlopów szawelskich w 1769 rok!" wyd. W. Kula i 1. Leskiewio.owa, .,Teki Archiwalne". t. 5. Warsl.(Iwa 1957; M. G[adon]. Opisanie 1958; Ro:v.'ój t. powiatu re/szewskiego ... , Wilno 1846, s. 101. dla dóbr maynal'kil'il i sz/achl'ckidJ Wrocław 1963. Z prac poruszających zagadnienia hodowli na Lilwic pominięla została {}ospodarki Io/w(lf("ztlej tul Linde; Bia/urus; do polowy X V I "';l'ku, Poznań 1965. 2:- Zwraca II, uwagę pominięcie Instrukcji gospodarczych OZ X V II·X I X wit'ku. m.in. Ttlzprawa t. I. Wrocław S. Kasperczaka. �289 O szerokości Jej rozprawy. zarówno paru l. horyl.ontów Dzi~ki oświetlić stuleci dawna - niekiedy prawic badaniom aż po dzień dyskusji prl.ez badacf.Y tów pochodzenia w literaturze mimo swego świadczy szerokich już sam zakres granic hodowli, zdołała jak i przedstawić dzisiejszy. W swej pracy naukowej, podjęła istotnego w ciągu zagadnień i takie, (np. kwestia Autorka ich rozwój obok również znaczenia chronologiczny czasowych b~dących które były dotąd przetwórstwa produk- zwierl.~cego). R. Merkienć zastosowała ukazuje hodowl~ roślinną. Z drugicj, litewskiej R. Merkienć swym genez~ wielu ;rjawisk w dziedzinie puedmiolem niedoceniane badawczych zakreśleniu nowoczesną, w powi'!Zaniu kultury dając pierwsl.ellstwo materialnej. interdyscyplinarną z innymi działami spojrzeniu Rozprawa metod~ gospodarki, etnografa, jest swoistą badań. a zwłaszcza przedstawia wyprawą tropami Z jednej rolniczą strony produkcją ją w kontekście tej kultury dziejów ku jej odległym żródłom. Swego rodzaju oś wytyczającą kierunek badań się doświadczcli z dziedziny życia gospodarczego. eksponowancgo przesadnie miejsca perspektywy wyniki badawcze swych przenikania szczcgółowych badali. wywoła jcst Oczekiwać się naukowo widzi do przedstawia należy, dyskusj~, rozpowszechniania centralnego, pożyteczne, wniosków. przemiany tej pory opracowaniem je w nowym że wśród badaczy dziejów na którą w pełni zasługuje. Opowidannia W popularno-naukowej wydarzenia niem z 1933 roku. szych pisarzy Adrian historyczne silny oświetleniu jako poświ~eona wpływ została rok u i kolicl.ąc dziejów hodowli kierunki i kultury Zdaniem historii wyłącznic Tatarzy z procesem Ukrainy, nie i politycznie budowuje bardzo t. i Turcy. LXXVI Proces rozwoju które p,\I1stw, bogatym takich jak Polska bardzo materiały zarówno interesujący kozactwa", sposób. i rysunki który kozactwa i Rosja. historycznym zaporoskim ramach, dają miał i ma Tymi działania jako pojawieniem swoją wojskowe ugrupowanie jako równoległy aktywnej się nowych koncepcję które narodu byli na początku czynnik i folklorystycznym. od 1483 z genezą został jako niżowym, czynników, najeźdźcami przedstawiony a kozactwo Całą kozackim poczynając tego wydarzenia powstała najeźdźcom. zaktywizowane materiałem Jawornickiego. zawierają pieśni, fotografie i wyjaśnienie i powiązanie ukraińskiej wstało wojsku w szerokich Sicz Zaporoska świadomości historyczne jest wznowie- Ukraińców. wskazanie przeciwko w b<lrdzo się "mitu o sławnym Sicz Zaporoska walczącej wykształcenia o niezależność było jego bogate Kiew z najpopularniej- Dimitria Prace ludowe ksztaltowania Siczy Zaporoskiej A. Kaszczcnki ukrailiskiej, życic kozackie która był jednym w nich i etnograficznych: Opowiadania że w 1483 roku powstała ukraińskiego. Lud Kaszcl.enki głównie Wykorzystywał procesu czasie Weselka, naj słynniejsze akademika ludowej Jurkiewicz nyzowe, Kaszczenki, nie drukowano. i życic polityczne na kultur.;: omawiającej Adriana w swoim odzwierciedlające na rok u 1828. Celem wolnej ludności 19 kozactwa. rezultat i wytycza gospodarczych zaporoz'ke tak jak prace A. Kaszczenki przcśledzenia Adriana worota", Kaszczenko folklorystycznych możliwość wijs'ko autorstwa były I..nane prawic j<lk i etnograficzne, Ksi"żka sprawiły, Feoranowicz z ż.ycia Duży zbiór m<lterialów enografom si~ praca do ostatnich eiek<Jwe spostrzeżenia pro sławne pl. "Zołoti pojawiła i jego utwory Od l<lt trzydziestych bardzo serii na Ukrainie, nowe Uogólniając w hodowli Jan Adrian K a s ze z e /I ko, 1992, ss. 271. il. choć nie odsłaniając doświadczeń. najpcłniejszym Litwie, kwestia generalizujących Autorka wspomnianych na ożywioml okazało stanowi temu zagadnieniu na sformułowanie spostrzeżeń rozprawa gospodarczych dalszych Litwy i pozwalając si~ i kumulowania Recenzowana zwierz,!t w pracy, Autorki Nadanie silnych walki militar- Kaszczenko Autor uważa; podże �290 wraz z rozwiązaniem o wolność niżowego Ukrainy, która Pracę swoją autor procesie. zaczyna Wywodząc próbuje wojska uzasadnić swój narodu tezę wyodn;bnienia grup etnicznych. także codzienne również swoich kozacką własnych ułatwia czytelnikowi W następnym ukraińskich autor sprawczą kiego. Bardzo jednak Tureckim, powstawania itp. rejestrowy, wypiszczyk, itp. Kolejne rozdziały pracy poświęca poroskiego w latach rycznym bardzo uroczystość tyczne 1681-1709 wyraziście złożenia tradycji kozackiego Autor odmienny życia wydarzeń próby folklorystycznym je na podstawie roli kozactwa w czasach chłopskich w życiu kozactwa, zaporoscy rolę w ruchu analizy grup terminologię na Zaporożu. w powstaniach Kozacy różnych środowis- się odrębnych Wprowadzając poświęca byli takich jak główną Bohdana kozactwa jako kozackich, zbiorowości. takich jak: i przywileje w latach Na szcrokim 1710-1734. hajdamactwa. Interesuj'!co dostrzegając opisuje sił,! Chmielnic- walec o niezalcżność rosyjskiemu, kozak wojska za- tle histo- A. Kaszezcnko w nicj ccchy charakterys- dzieli kozactwa Bogata ikonografia A. Kaszczence i upadek zresztą cie po materiały niżowego Zaistniała w pracy przez kiedy bowiem Ukraina nowego z nadzwyczaj rekonstrukcji wykorzystane teraz, daj" dobrc uznając, Rok 1828 postrzega i powstanie w połączeniu dopuszczalny Kaszczenki na 7 okresów kozactwa i życia kozackiego. nowe możliwości źródeł, tle historycznym, mo7.1iwości rekonstrkcji okresic. rozwój typ wydarzeń A. Kaszczenko pisze o dzicjach kozactwa w ramach ich broń, konie a takżc wiadomości o dawnych ujęte na szerokim w tym zaporoskiego kiem. fenomen państwu i ostatnim rozdziale Wygląd Kozaków, i przywilejach, zwyczajach A. wierności z warunkami formowanie historyczny powa7.ną A. Kaszezenko kozackiej. W przedostatnim państwa rosyjskiego. życia przedstawił hołdu w tym rekonstruuj,!c i innych kozactwa i roli kozactwa materiał Kaszczenki A. Kaszczenko i upadkowi powiązan,! Kozaków i określenia walki w Siczy, uwagi i odegrali zbrojnej Kijowskiej ówczesnego w tym rozdziale przydomki Rusi na udział odnotować Zdaniem dokonano typowe dużo uwagi Rady Perejasławskiej interesująco przedstawiono wiele ukraińskiego etnograficznych. i zrozumienie tradycje folklorze. spowodowały Uzupełniając A. Kaszczenko nic zapomina z Imperium które i materiałów Skierowawszy narodu życic kozackie poznanie rozdziale ł Rzeczypospolitej. walka spostrzeżell istnieć z czasów ukraillskiego komunikacji, autor pokazać genezy się narodu i możliwościami przestały w ukraillskim ukraińskiego wschodniosłowiańskich próbuje ślad od wyjaśnienia początki ka geograficznego zaporoskiego pozostawiła kozactwa popularno-naukowej, Warto uzyskała konieczność państwa interesuj,!cym życia kozactwa. autora. że w każdym jako datę, która który nicpodległy odmiennego spojrzenia z folkłoru pracy.jest jednak podkreślić, uniemożliwia państowy, na sięgnię- wydanie nic jcst historię daly brak wskazania że powtórnc byt istniał na kres rosyjskiego. materiałem Słabością okresie wskazuje Ukrainy pracy przypadi narodu ukraińskiego. WladyslalV r. na01CJl'tTj, A. Aromunów z Aminciu, Cdl1li,ti Armdne$ti Metsovo), di-Aminciu. TomKo I nohrtajlol, BACąlKIl r(!~l'()/j()ta t. I, EKliom;lś rr.polJ. TO/) Bielecki Mn(Jó/JoIJ (pidlli A9TJvU 1988, ss. 158. r. A. nablCJl'tT], Ciinti,ti Fiirserotesti. T(!ay()/iliw Ipapallplwrwv - Ap/II1VIW/I}Jixw1' (Pidni Faraerolów - Arwanitowolochów), ToniKoI nO).,r/(JjlOI, t. 2, E'tUlplllŚ ApCJlllUV1KOU(BAaX1Kou) nOA1'tlallotJ, Do rąk opracowane Tom A9TJva 1991, ss. 166. naszych trafiły przez Georgiu pierwszy zawiera ostatnio Padioti, przede dwa opatrzone wszystkim zbiory pieśni przezell przykłady Aromunów komentarzem, folkloru grupy z Półwyspu Bałkańskiego, słowniczkiem i fotografiami. Aromunów z położonego �291 w górach Pindos miasteczka Metsowo (arom. Aminciu), drugi zaś to wybór tekstów folklorystycznych mikroetnosu Farserotów, zwanych również Aromunami albańskimi (gr. Ap~aVtW~Aaxot). Obie publikacje zasługują na szczególną uwagę ze względu na swoje nowatorstwo i wyjątkową szczupłość dotychczasowych informacji o etnicznej grupie Aromunów, ich historii i kulturze. Mogą one stanowić istotny przyczynek do badań w zakresie etnografii, etnolingwistyki, etnomuzykologii, folklorystyki, studiów nad mniejszościami etnicznymi (tzw. minority studies), oraz szeroko rozumianej ba/kanistyk i. Autor opracowall zaopatrzyl je w wyczerpujące przedmowy w językach greckim, aromuńskim i francuskim. Zawierają one podstawowe informacje o Aromunaeh, ich historii, pochodzeniu, rozmieszczeniu, języku, muzyce, folklorze i tradycjach z nim związanych. W tekstach widać doskonale emocjonalne zaangażowanie autora - Aromuna pragnącego ocalić od zapomnienia fragment tożsamości własnego ludu. Opinie autora dotyczące pochodzenia i historii Aromunów nie są wolne od subiektywizmu, tak właściwego przedstawicielom małych grup etnicznych stojących na krawędzi zagłady kulturowej, dla których pamięć o wielkich momentach własnej historii i niegdysiejszej świetności stanowi ostatni często bastion świadomości etnicznej odrębności. Aromuni, zwani po polsku również Wołoehami, są jedną z wielu grup etnicznych zamieszkujących Półwysep Bałkański, przede wszystkim Grecję (góry Pindos, Gramos, Epir, Tesali\ i Meglen), południowo-wschodnią Albanię, południową Macedonię, południowo-zachodnią Bułgarię, oraz jako emigranci (czy też repatrianci) - Rumunię. Liczebność Aromunów (użytkowników języka aromuńskiego) szacuje się obecnie od 50 tysięcy (Winnifrith, 1987, s. 7), 100 tysięcy (Gunnemark, 1991), 110 tysięcy (Rikman, 1988), do ponad 350 tysięcy (Mańczak, 1988). W recenzowanych pracach Padioti'ego brak danych liczbowych dotyczących ludności aromuńskiej. Dyskusyjna jest również kwestia statusu i przynależności genetycznej etnofakru (bądż etnolektów) używanych przez poszczególne grupy Aromunów. Aromuński klasyfikowany bywa jako odrębny język (Gunnemark, 1991). Padioti nazywa język Aromunów dialektem proto-rumuńskim, wywodzącym się z łaciny ludowej, ze znacznymi wpływami z języka illiryjskiego (który dał początek współczesnemu albańskiemu). Inne żródła jako ojczysty dla Aromunów podają macedorumuński dialekt języka rumuńskiego (Rikman, 1988; Majewicz, 1989). Mańczak (1988) oprócz tego ostatniego podaje również meglenorumuński, jako dialekt rumuńskiego używany przez Wołochów w okolicach Salonik (z kilkunastoma tysiącami użytkowników). W innych opracowaniach megleński wymieniany jest jako jeden z dialektów aromuńskiego (Winnifrith, 1988, s. 22). Prawic wszyscy Aromuni są dwu- lub trójjęzyczni, posługując się prócz własnego etnolektu również greckim w Grecji, albańskim w Albanii, rumuńskim w Rumunii, czy macedońskim i serbochorwackim w Macedonii. W zakłopotanie wprawiać może również wielość etnonimów nadawanych ludności aromuńskiej. Najczęściej jako synonimy stosowane są nazwy Aromunów i Wołochów (ang. Aromoulles, Vlachs; franc. Aroumaines, Valaques), czasem również Kucowołochów. Rikman (1988) wymienia następujące etnonimy: MaKCÓOllcKlte pyMblHbl, lJUlllJapbl, KYlJoeAaxu, tjjapUlepombl. We wstępie do drugiej z recenzowanych prac Padioti wyjaśnia, że nazwa Farseroci (arom..fiir:ferol) obejmuje tylko jedną z grup Aromunów zamieszkujących Półwysep Bałkański, zwaną inaczej Arvanilo- Vlahi (albańscy Wołosi), Caraguni (zhellenizowani); Albańczycy zaś zwą ich Ramani (Rzymianie) lub Ciobani (alb. "pasterz, owczarz"). Literatura dotycząca Aromunów i ich języków, choć stosunkowo bogata, ciągle nie znana jest szerszym kręgom badaczy. Wśród opracowań historycznych na największą uwagę zasługują opracowania Weiganda z 1888 oraz Winnifritha z 1987 roku. W recenzowanych pracach autor traktuje historię tylko jako tło powstawania bogatego folkloru Aromunów. Dość szczegółowo omawia jednak historię i etymologię ludową wyjaśniającą pochodzenie i nazwę tego etnosu. Jak już jednak wspomniano, szczególnej wartości nabierają omawiane prace przede wszystkim ze względu na zawarty materiał językowy i folklorystyczny. Oba tomy zaopatrzone są na wstępie w szczegółowe omówienie zastosowanego zapisu ortograficznego. �292 Ponadto tom pierwszy zawiera obejmujący około 1300 hasel słowniczek aromuńsko-grecki. szczególnie przydatny przy analizie tekstów. Jego wartość podnosi brak ogólnodostltpnego słownika i gramatyki aromuńskiej. Główny trzon tomów stanowią teksty pieśni aromuńskich wykonywanych przy rozmaitych okazjach. Tom pierwszy zawiera następujące gatunki pieśni: bożonarodzeniowo-noworoczne (gr. Y.UAUVTU, arom. kolinde), kołysanki, wielkanocnc, heroiczne i historyczne, weselno-zaręczynowe. miłosne, pieśni śpiewanc "na obczyźnie", satyryczne dwuwicrsze epigramatyczne, picśni pasterskie. góralskie, żałobne oraz opis obrzędów pogrzebowych i żałobnych. Znakomita wiltkszość tekstów w tym tomie wyposażona jest w tłumaczenia na język grecki. Tom drugi, niestety, jest wyłącznie jednojęzyczny. Brak już tłumaczeń pieśni; zaopatrzone są one jednak w krótkie uwagi słownikowe i merytoryczne po grecku, umieszczonc po każdym z utworów. Tom ten zawiera pieśni: dzieciltce. miłosne, wojenne, wędrowne, żałobne oraz liryczne. Istotną wadą obu tomów jest brak zapisu nutowego zamieszczonych picśni; dla badań etnomuzykologicznych jednak wielce pomocny może okazać się komentarz muzykologiczny zamieszczony przez autora we wstr;pie do tomu drugiego. Istotną wartość poznawczą mają również zamieszczone fotografie (około 30), przede wszystkim osób, o charakterze etnograJicznym i w kilku wypadkach archiwalnym. Publikacja obu zbiorów ma niewątpliwie charakter apclu o przestrzeganie praw mnicjszości etnicznych w Grccji. Świadczy o tym opublikowany jako aneks do drugiego tomu fragment "Resolution sur les langues et cultures des minorites regionales et elhniques de la Communaute europeenne" w j9zykach francuskim i greckim. Charakter ten poświadczony jest również we wstępach do obu tomów, gdzie mowa o nieocenionej roli, jaką odegrały niegreckie grupy etniczne w kształtowaniu współczesncj kultury i historii politycznej państwa greckiego, a o której to mli tak cZltsto zapominają Grecy i ich władze 1. TiJll1aSZ Wichakiewie Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (3). Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) przy warszawskim oddziale PTL już od lat dziesięciu prowadzi godną najwyższej pochwały działalność wydawniczą. Pisałem już o niej w poprzednich dwóch tomach "Ludu", piszę też w niniejszym, gdyż działalność ta nie ustaje. W roku 1991 i 1992, a więc w okresic, gdy prezesem KZKO pozostawała Małgorzata Axentowicz-Sokołowska, a jego opiekunem z ramienia PTL Leon Ter-Oganian, ukazało się znów kilka publikacji poświęconych Armenii i Ormianom. Te skromnie wydane i o niskim nakładzie broszury i książki są pilnie poszukiwane przez coraz liczniejszych w naszym kraju armenofilów. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę na książkę Aleksandra Chećki, Armenia na w/a.me oczy. Jest to reportaż ukazujący Armenię i jej mieszkańców po trz9sieniu ziemi, które następilo 7 grudnia 1988 roku. Daje on nam okazjr; poznania Ormian podczas kolcjnej w ich dziejach tragedii. Jeszcze smutniejszych faktów z ich historii dotyczy mikropowicść Bohdana G9barskiego. Morituri. Opowie.\:(' 01915 r. Jej podtytul tłumaczy wszystko, w roku 1915 rozpocz9ły Si9 bowiem w Turcji masowe mordy na ludności ormiańskiej, w efekcic których według najostrożniejszych szacunków zginęło półtora miliona ludzi. G9barski, wybitny znawca spraw ormialiskich, nie ogranicza się do samego przedstawienia wydarzeń, które mogły zaistnieć w owym 1915 rok u, stara się także wniknąć gł9boko w psychikę swych bohaterów, ukazać najskrytsze motywy ich działania. l Publikacje cytowane: E. V. Gunnemark, Arumallian. w: Cowllrics, peoples mill their lall~u'ą.J('.'i.Thl' y"lJlinnuistic !wr:dnook. Geolingua, Gothcnhurg 1991; A. F. Majewicz, Jfzyki j:wiutu i ich klusyflkmwmie. PWN, Warszawa 19X9: W. M ariC7.ak. J'j~.rJ.: rumuński, w: Jrzyki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka. I. 2, PWN, Warszawa 19XX: E. A. Rikman. Awmun)'. w: Nmody mira. !storiko-elrwgrajiczeskij sprawoanik, pod red. lu. \V. HromJeja, SowieIskaja Enciklopedija. Moskwa 19XX: G. \Veigcwd Die Aromlmcn, 1. 1-2, Leip7.ig 1888: T. J. \Vinnifrith. The Vlach'i: The Hislory of a Uli/kan P('(}pk. DucbVt)Tth. I.ondon 1987. �293 Proza Gęharskiego to nie jedyny przykład zainteresowania literatury polskiej Ormianami. O innych czytamy w jednym ze szkiców zamieszczonych w Rozmaitościach polsko-ormiwiskich Zbigniewa Kościowa. W tym zbiórku przeczytać można poza tym o dwóch polskich kompozytorach ormiańskiego pochodzenia: Józefie Nikorowiczu i Karolu Mikulim, a także o znanym fotografiku Stanisławie Hoberze. Zbigniew Kościów, autor niejednokrotnie już wydawany przez warszawskie KZKO, przyczynil si.,: nadto do wydania Zapi8kliw podróżnych Symeona Lehaey (Szymona z Polski). Ówże Symeon żył na pr/.ełomie wieku XVI i XVII w Polsce, aczkolwiek młodość spędził na pielgrzymkach do miejsc świętych. Osiadłszy wreszcie we Lwowie jął spisywać swoje wspomnienia z podróży po krajach śródziemnomorskich i po Bliskim Wschodzie. Kościów wybral i spolszczył tylko pewne fragmenty dzieła Symeona, które dotyczą Ormian. Otrzymaliśmy bardzo ciekawe przyczynki etnograficzne, dotąd nieznane w Polsce, choć w kraju tym napisane. W ostatniej kolejności omówię Słownik pisarzy radzieckiej Armenii, napisany przez Artdrzeja Pisowicza. Zawiera on biogramy około 100 pisarzy i krytyków literackich, którzy tworzyli w Związku Radzieckim. Książka ta bardzo rozszerza naszą wiedzę o malo znanej literaturze ormiańskiej (także dzięki l'o8/owiu Jerzego Szokalskiego). Zachwyca w niej ogromna erudycja autora, wybitnego wszak armenisty z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czytając zamieszczone w Słowniku .. życiorysy pisarzy, i:ałuje się, że tak mało jest polskich przekładów z literatury ormiai1skicj. Być może ukażą się one kiedyś jako kolejne publikacje warszawskiego KZKO. Grzegorz Pe/czyński �