-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a183bf782b6a03a2db327a4c162f08.pdf
0e006b5a914430788869f040be3de929
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3959
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3706
Title
A name given to the resource
Recenzje i sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.119-129
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
B I E L I C E R W. N . : N A R O D N A J A ODIEŻDA U D M U R T O W , M A T I E R I A Ł Y К E T N O G E N E Z U
( A K . N . ZSRR. T r u d y I n s t i t u t e E t n o g r a f i i i m . E. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, t o m X ) ,
s. 142, 76 r y s .
w t y m 10 t a b l . k o l o r , n a k r e d z i e , 1 m a p a
W pracy tej autorka systematyzuje i omawia m a
teriały, odnoszące się d o u b i o r u U d m u r t ó w ( W o t i a k ó w ) , ogłoszone d r u k i e m , znajdujące się w m u z e a c h
i z g r o m a d z o n e osobiście p o d c z a s e k s p e d y c j i e t n o g r a
f i c z n y c h w 1930, 1931 i 1938 r .
S t a r a się o n a w y k a z a ć p o c h o d z e n i e poszczególnych
f o r m u b i o r u l u d o w e g o , i c h ewolucję oraz odbicie w
n i c h stosunków r o d z i n n o - p r a w n y c h i różnic społecz¬
n y c h . R ó w n o c z e ś n i e a u t o r k a p o r u s z a z a g a d n i e n i e zna
czenia u b i o r u j a k o w y t w o r u a r t y s t y c z n e j twórczości
ludowej U d m u r t ó w .
P r a c a z a w i e r a o p i s y t e c h n i k i w y k o n a n i a ubiorów,
f o r m y k r o j u o r a z z m i e r z a d o określenia środowiska
i czasu w y s t ę p o w a n i a poszczególnych części u b r a n i a .
Autorka traktuje
ubiór j a k o d o k u m e n t h i s t o r y c z n y ,
który c h a r a k t e r y z u j e etniczną swoistość l u d u ,
jego
kulturę o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i z l u d a m i sąsiednimi
U d m u r t o w i e , d a w n i e j z w a n i W o t i a k a m i , należą dó
północno-wschodnich F i n ó w i liczą o k . 600.000 l u d z i
T w o r z ą r e p u b l i k ę autonomiczną o obszarze 32 t y s . k m
ze stolicą I ż e w s k i e m . T r u d n i ą się uprawą r o l i . W z a
r a n i u s w e j ł r s t o r i i z n a j d o w a l i się U d m u r t o w i e p o d
s i l n y m w p ł y w e m d a w n y c h Czuwaszów c z y l i Bułgarów
nadwołżańskich a następnie p o d p a n o w a n i e m T a t a
rów o c z y m w s p o m i n a m i c h podania l u d o w e Po p o
konaniu
starów
Moskwa
zwolnła
Udmurtów
w 1587 r o d nłaTen-a i m
to ny
dS U d m ^ t ó w
Г
leża także t z w B e s e r m e n o w i e S t a n o w i o T z u L u r
IfzowanyszczeptatarTk"
^
" W . N . B i e l i c e r podzieliła s w o j ą pracę n a 10 r o z d z i a
łów: 1 — źródła; 2 — t e c h n i k a w y t w a r z a n i a m a t e
riałów, a w i ę c przędzenie i t k a n i e , o b r ó b k a skóry,
p r o d u k c j a wojłoku wyrób o b u w i a z łyka; 3 odzież
kobieca; 4 - u b i o r y głowy; 5 - obuwie; 6 ozdoby:
7 - zespoły u b r a n i o w e w s t r o j u k o b i e c y m ; 8 - odzież
męska- 9 - odzież B e s e r n i e n ó w ; 10 - o r n a m e n t t k a n y
i w y s z y w a n y ; w r e s z c i e zakończenie i słownik termi¬
nów w j ę z y k u u d m u r c k i m , u ż y w a n y c h w p r a c y .
:
b
t
a
n
o
w
o
m
z
u
d
m
u
r
W p i e r w s z y m rozdziale ' a u t o r k a podaje k r y t y c z n y
przegląd p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , dotyczących U d m u r
tów, z k t ó r y c h n a j d a w n i e j s z e odnoszą się d o X V I I I w .
o r a z p r a c p a l e o e t n o e r a f i c z n y c h , w y c h o d z ą c z założe
n i a , że z a g a d n i e n i a e t n o g r a f i i U d m u r t ó w są h i s t o r y c z
nie z w ' a z a n e ze s t a r o ż y t n y m i k u l t u r a m i d o r z e c z a K a
my
a w ' ę c ananińską pianoborską
czepecką
oraz
z kulturą' B u ł g a r ó w nadwołżańskich
Z a b y t k i k u l t u r y ananińskiej w y s t ę p u j ą c e w p a s i e
l a s o s t e p u , sięgają p i e r w s z e g o tysiąclecia p r z e d n . e.
B y ł y o n e ściśle z w i ą z a n e z p o ł u d n i o w y m i i z a c h o d n i o s y b e r y j s k i m i k u l t u r a m i t e j e p o k i o r a z z wcześniej
s z y m i k u l t u r a m i e p o k i brązu.
W y n i k i w y k o p a l i s k w y k a z u j ą , że w epoce a n a n i ń
s k i e j , n a p o g r a n i c z u l a s u i s t e p u , przebiegał p r o c e s
m i e s z a n i a się typów
mongoloidalnych i europeidalnych.
Nadbrzeżna ludność K a m y w epoce ananińskiej n a
w i ą z y w a ł a s t o s u n k i ze s w y m i p o ł u d n i o w y m i sąsiadami
i wchodziła w szeroką orbitę w y m i a n y ze światem
scytyjskim.
N a p o d s t a w i e szczątków znalezionych t k a n i n oraz
płaskorzeźby n a k a m i e n n e j płycie g r o b o w e j z t e j e p o k i
p r z y p u s z c z a się, że istniały w ó w c z a s d w a t y p y o d z i e ż y :
lżejsza - z w ł ó k i e n roślinnych o r a z c i e p l e j s z a - w e ł
n i a n a i f u t r z a n a . O g ó l n y w y g l ą d t e i odzieży p r z y p o
m n ą krótką, ujętą p a s e m odzież t y p u s c y t y j s k i e g o
M a t e r i a ł y ' d o odzieży z e p o k i p i a n o b o r s k i e j ( I I I w .
p r z e d п. е. — V w . n . e.) są b a r d z o u b o g i e . P e w n e
2
M o s k w a 1951.
w y o b r a ż e n i e o u b i o r z e dają z n a l e z i o n e 3 f i g u r k i k o
biece. Zespół o d z i e ż o w y p r z y p o m i n a ubiór ludności z
e p o k i ananińskiej.
Następna e p o k a , od V do I X w . п. е., z p o w o d u b r a
k u o d p o w i e d n i c h badań a r c h e o l o g i c z n y c h , n i e w n o s i
żadnych n o w y c h d a n y c h do znajomości odzieży.
Z n a c z n i e l e p i e j p r z e d s t a w i a j ą się m a t e r i a ł y p o c h o
dzące z k u l t u r y c z e p i e c k i e j (od I X do X I V w . ) . A n a l i z a
t e g o materiału p o z w a l a w y j a ś n i ć w i e l e współczesnych
p r z e j a w ó w k u l t u r y U d m u r t ó w , a w szczególności do
tyczących odzieży l u d o w e j
B a r d z o u b o g o przedstawiają się źródła a r c h e o l o g i c z
ne i piśmiennicze, dotyczące k u l t u r y u d m u r c k i e j z o¬
k r e s u od X V do X V I I w . Z w i e k u X V I I I pochodzą
l i c z n e w z m i a n k i o odzieży t e g o l u d u . Ź r ó d ł a l i t e r a c k i e
z X V I I I w . podają t y l k o p r z y g o d n e w y p o w i e d z i o s t r o
j u Udmurtów, n i e wystarczające d l a o d t w o r z e n i a i c h
pełnego zespołu o d z i e ż o w e g o . Z n a c z n i e b o g a t s z a j e s t
literatura etnograficzna o U d m u r t a c h z w i e k u X I X .
A u t o r k a s z c z e g ó ł o w o o m a w i a w s z y s t k i e dostępne j e j
źródła piśmiennicze, t a k w j ę z y k u r o s y j s k i m j a k i w
obcych — prace N . Bucha, N. Tilkego, J . M a n n i n e n a
i innych
D r u g i rozdział p r a c y , p o ś w i ę c o n y t e c h n i c e p r z y g o t o
w a n i a materiałów, z a w i e r a : 1 — szczegółowe o m ó w i e
nie p r z e b i e g u przędzenia i t k a n i a , opis u ż y w a n y c h n a
rzędzi i będących w użyciu t e c h n i k t k a c k i c h ; 2 — ob
r ó b k ę skór, u ż y w a n y c h n a półszubki,
czapki,
pasy
i rękawice; 3 — produkcję wojłoku n a o b u w i e i c z a p k i ;
4 — w y r ó b o b u w i a z łyka, t z w . łapci.
O m ó w i e n i e odzieży k o b i e c e j w r o z d z i a l e t r z e c i m za
c z y n a a u t o r k a od c h a r a k t e r y s t y k i m a t e r i a ł ó w w y k o p a
l i s k o w y c h , pochodzących z X — X I w . n . e. P r z e c h o
dząc do u b i o r ó w współczesnych w y o d r ę b n i a 3 t y p y
k o s z u l k o b i e c y c h , różniących się k r o j e m P o d a j e b a r
dzo szczegółowy o p i s i c h w y k o n a n i a i zasięgu i c h
użytkowania Załączony materiał i l u s t r a c y j n y « a d a
się z f o t o g r a f i i
oraz
Г rysunków k a ż d e f k o s z u h
P r z e d s t a w i o n e , z p r z o d u i z tyłu ( n a r y s u n k a c h °tZy
^znaczon^Tinia
orzarywana)
NastonTe
a u S
orzecho^
fei omóudone sa z a i S 1 n a n i S k i z a z w T c z a i b o eatoTdobione haftem W w i ^ T L
S
\
v
n o w ' a d V mało
n ^ k l n v w S p
o
a
IZnrlt
^innXŹZ
o £ v
^
Г p
ł ó c i e n n y
™rń*nji
^ . f
h
ę s c i
t ™
k o ,
ł
i e
f f
e
s t r o j u , a u t o r k a o p i s u j e odzież wełnianą, a w i ę c k a f
t a n sięgający d o k o l a n , n o s z o n y l a t e m i jesienią. D o
tej g r u p y należy tez k a m i z e l k a . K a m i z e l k a jest bez
rękawów. K r o j e m
u p o d o b n i a się d o k a f t a n a , sięga
rochę niżej b i o d e r l u b d o k o l a n . A u t o r k a p o r ó w n u j e
t e n ubiór z p o d o b n y m i u b i o r a m i i n n y c h l u d ó w . N a ¬
s ępnie o p s u j e sukmanę z s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o . W
o k r e s i e z i m o w y m k o b i e t y zakładały n a s i e b i e p o k i l
k a t a k i c h s u k m a n . R z a d z i e j u ż y w a n e b y ł y s z u b y ze
skor b a r a n i c h .
W rozdziale c z w a r t y m z n a j d u j e m y opis l i c z n y c h o d
m i a n ubioru głowy kobiet.
W r o z d z i a l e p i ą t y m o m a w i a n e są płócienne p o ń c z o
c h y — okrętacze o r a z łapcie ł y k o w e , k t ó r e p r z y gos
p o d a r c e k o ł c h o z o w e j zostały w zupełności zastąpione
przez o b u w i e skórzane.
W r o z d z i a l e szóstym, p o ś w i ę c o n y m o z d o b o m , a u t o r
k a sięga w s t e c z d o w . X . J e j z d a n i e m większość m e
t a l o w y c h ozdób U d m u r t ó w p r z y p o m i n a o z d o b y T a t a -
119
�r ó w i B a s z k i r ó w o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i ze W s c h o d e m ,
z A z j ą Średnią. O z d o b y t e b y ł y dziełem w y t w ó r c z o ś c i
l u d o w e j O b e c n i e o z d o b y n a b y w a n e są w m i e j s c o w y c h
sklepach.
Rozdział siódmy o m a w i a zespoły o d z i e ż o w e ( k o s t i u m nyje kompleksy) w stroju kobiet, typowe dla pewnych
o b s z a r ó w g e o g r a f i c z n y c h . A u t o r k a w y r ó ż n i a pięć t a
k i c h zespołów.
A n a l i z a b a d a n i a materiału p o z w a l a następnie s t w i e r
dzić w y s t ę p u j ą c e w n i e d a l e k i e j jeszcze przeszłości —
i s t n i e n i e o b r z ę d o w e g o k o b i e c e g o zespołu o d z i e ż o w e g o
udmurckiego, a mianowicie: modlitewnego,
pogrzebo
wego i weselnego. Prócz tego w u b i o r a c h kobiecych
w y r a ź n i e zaznaczały się różnice g r u p w i e k u . B y ł y t o
u b i o r y — dziecięce, d z i e w c z y n e k , dziewcząt n a w y
d a n i u , m ł o d y c h mężatek, m ę ż a t e k ^ a t e k i s t a r u s z e k .
Ubiór k o b i e t w y r a ż a ł też równocześnie r o z w a r s t w i e n i e
społeczne w s i u d m u r c k ' e j Zaznaczało się t o w ubóst
w i e m a t e r i a ł ó w i ozdób u b e d o t y w s i o w e j . N a s t ę p o
w a ł a z a m i a n a ozdób i m o n e t z m e t a l i s z l a c h e t n y c h —
b l a s z k a m i z o ł o w i u i t p U b o g a c z ó w n a t o m i a s t samo
działy zostały w c z e ś n i e j z a s t a p ' o n e p r z e z s u k n a w y
r o b u f a b r y c z n e g o . P o z a t y m z a c h o w a l i o n i dłużej b a r
dzo d r o g i e p r z y b r a n i e g ł o w y .
Stopniowy
w z r o s t d o b r o b y t u ludności w o k r e s i e
w ł a d z y r a d z i e c k i e j w p ł y n ą ł n a t o , że k o b i e t a u d m u r c k a m a o b e c n i e możność k u p o w a n i a t k a n i n i ozdób w y ż
s z y c h g a t u n k ó w . T o t e ż d a w n y ubiór l u d o w y uległ
s z e r e g o m przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, b ę
dących w y r a z e m n o w e g o ż y w i o ł o w e g o r o z k w i t u socja
l i s t y c z n e j twórczości l u d o w e j .
Rozdział ósmy poświęcony j e s t o p i s o w i odzieży m ę s
k i e j . U k ł a d t e g o rozdziału j e s t t a k i s a m , j a k i p r z y
o p s i e odzieży k o b i e c e j . A u t o r k a w y r ó ż n i a d w a t y p y
k o s z u l i . D o o p i s u d w ó c h t y p ó w s p o d n i męskich dołą
czone są d w a r y s u n k i . R y s u n k i są m a ł o p r z e j r z y s t e ,
w i d o c z n i e a u t o r k a n i e opanowała t e j niezbędnej d l a
e t n o g r a f a umiejętności
N a przód k o s z u l i mężczyźni
nakładają p r z o d k i o z d o b n i e w y s z y w a n e . Z w i e r z c h n i m
o d z i e n i e m l e t n i m , z a k ł a d a n y m n a k o s z u l e , są chałaty
długie d o k o l a n . Cieplejszą odzież stanowią s u k m a n y
s u k i e n n e . Podczas z i m y n o s z o n e są f u t r z a n e półszubki,
k r y t e s u k n e m . O d początku X I X w . odzież męska za
c z y n a ulegać w p ł y w o m m i a s t a , co w y r a ż a się w k r o j u
ubrań i d o b o r z e m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h .
Wśród
młodzieży
r o z p o w s z e c h n i o n e są
kamizele.
Ważną r o l ę w u b i o r z e p o s i a d a p a s r z e m i e n n y , l u b
t k a n y , własnego w y r o b u l u b fabrycznego. W jego f o r
m i e i m a t e r i a l e zaznacza się związek z g r u p a m i w i e k u .
Miał o n również znaczenie obrzędowe.
Dawny
ubiór g ł o w y s t a n o w i ł y c z a p k i s u k i e n n e .
O b e c n i e rozpowszechniły się c z a p k i t y p u m i e j s k i e g o ,
nabywane w sklepach. Nogi owijano onucami i po
w s z e c h n i e n o s z o n o łapcie z łyka.
A u t o r k a r o z p a t r u j e ubiór męski n a t l e w a r u n k ó w
e k o n o m i c z n y c h i środowiska g e o g r a f i c z n e g o w y k a z u
jąc, j a k k s z t a ł t o w a ł się o n w ciągu w i e l u
wieków.
Występują w n i m e l e m e n t y związane z leśną kulturą
myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną, p o d o b n i e ,
j a k t o się p r z e j a w i a w u b i o r z e k o b i e t .
120
R ó w n o c z e ś n i e ze z r ó ż n i c o w a n i e m n a g r u p y w y t w ó r
cze, ubiór U d m u r t ó w w c z e ś n i e zaczął stawać się o z n a
ką odrębności p l e m i e n n e j . A u t o r k a a n a l i z u j e c z y n n i k i
w p ł y w a j ą c e n a w y o d r ę b n i e n i e się i z a c h o w a n e t e g o
u b i o r u . O b e c n i e męski ubiór U d m u r t ó w p r a w i e w z u
pełności zatracił s w o j ą odrębność narodową, został
zastąpiony p r z e z u b i o r y m i e j s k i e , t a k i e s a m e , j a k i e
noszą r o s y j s c y chłopi i r o b o t n i c y .
Rozdział d z i e w i ą t y p o ś w i ę c o n y został o p i s o w i o d z i e
ży B e s e r m e n ó w . U b i ó r B e s e r m e n ó w zbliżony j e s t d o
u b i o r u U d m u r t ó w . P e w n e różnice zaznaczają się w a r
chaicznych elementach u b i o r u głowy. Wykazują one
jakieś p r z e d t a t a r s k i e u w a r s t w i e n i a , sięgające jeszcze
e p o k i bułgarskiej.
:
W r o z d z i a l e dziesiątym r o z p a t r y w a n y j e s t o r n a m e n t
t k a n y i w y s z y w a n y n a ubiorze Udmurtów i Beserme
nów. A u t o r k a szczegółowo o m a w i a o z d o b n e t e c h n i k i
t k a c k i e , g ł ó w n i e technikę .,braną" — i z a s t o s o w a n i e
j e j n a poszczególnych częściach u b i o r ó w .
W k i l k u wierszach w s p o m n i a n a jest technika tkania
d y w a n ó w , k t ó r e w y k o n u j ą u d m u r c k i e kołchoźnice.
A u t o r k a z a z n a c z a , że p r z e d R e w o l u c j ą s z t u k a l u d o w a
U d m u r t ó w ograniczała się g ł ó w n i e d o t k a c t w a w z o
r z y s t e g o i h a f c i a r s t w a , o b e c n i e a r t y s t y c z n a twórczość
U d m u r t ó w z n a j d u j e w y r a z w różnorodnych p r z e j a
wach sztuki.
W o s t a t n i m rozdziale a u t o r k a p o d s u m o w u j e w y n i k i
s w o j e i p r a c y . W y k a z u i e o n a , że w y r ó ż n i o n e p r z e z nią
c z t e r y k o m p l e k s y u b i o r u U d m u r t ó w mogą b y ć s p r o
w a d z o n e d o d w ó c h z a s a d n i c z y c h . Są t o : j e d e n — p ó ł
n o c n y , z w i ą z a n y z ludnością s t r e f y leśno-rolniczej, za
mieszkującą d o r z e c z e C z e p c y i W i a t k i , d r u g i — p o
ł u d n i o w y ukształtował się n a obszarze p o g r a n i c z a lasos t e p u , g d z i e szczególnie w y r a ź n i e zaznaczył się w p ł y w
stepowych k u l t u r hodowlanych.
R o z d z i a ł t e n z a m y k a p r a c ę k r ó t k i m o p i s e m życia
i k u l t u r y m a t e r i a l n e j Udmurtów, i c h gospodarki, za
jęć, mieszkań, jadła i n a p o j ó w .
A u t o r k a z e s t a w i a w y n i k i badań e t n o g r a f i c z n y c h z
badaniami archeologicznymi i antropologicznymi, sta
rając się w y c i ą g n ą ć z t a k i e g o
zestawienia bardziej
ogólne w n i o s k i o e t n o g e n e z i e U d m u r t ó w . „ P o W i e l k i e j
R e w o l u c j i Październikowej w r a z z u t w o r z e n i e m U d
murckie j Autonomicznej
Radzieckiej
Socjalistycznej
Republiki,
naród
u d m u r c k i stał się r ó w n o p r a w n y m
członkiem w r o d z i n i e n a r o d ó w F e d e r a c j i
Rosyjskiej.
Uczestniczy o n a k t y w n i e w b u d o w n i c t w i e socjalistycz
n y m całego w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o p a ń s t w a / w n o s z ą c
swój wkład do k u l t u r y r a d z i e c k i e j . "
D o p r a c y dołączony został słownik u d m u r c k i c h w y
r a z ó w , s p o t y k a n y c h w tekście
W. N Bielicer
b a d a ubiór U d m u r t ó w w z w i ą z k u
z historycznym
procesem
kształtowania się n a r o d u
u d m u r c k i e g o . W t e n sposób ujęty strój l u d o w y zostaje
uwydatniony jako dokument Ivstoryczny i bardziej
z r o z u m i a ł y m i stają się p r z e j a w y twórczości l u d o w e j ,
sztuka i u p o d o b a n i a estetyczne Udmurtów.
Interesująca p r a c a W . N . B i e l i c e r j e s t c e n n y m p r z y
c z y n k i e m d o wyjaśnienia e t n o g e n e z y U d m u r t ó w .
E. Frankowski
I
�R O M A N REINFUSS:
POLSKIE
DRUKI
L U D O W E N A PŁÓTNIE.
Państwowy
Warszawa
Instytut
Wydawniczy,
1953, s. 260, 16 tablic,
mapa.
Ryc. 1. Odbitka
z klocka
o wzorze
ciętym w
drewnie.
Muzeum
w Słupsku. Wzór ten służył do zdobienia
dołu
fartucha,
spódnicy
itp.
N i e z m i e r n i e c i e k a w a t a książka, która ukazała się
n i e d a w n o , o m a w i a zagadnienie dotychczas w P o l s c e
p r a w i e w c a l e l u b bardzo mało z n a n e .
T e c h n i k a druków n a t k a n i n a c h była szeroko r o z
p o w s z e c h n i o n a w świecie, sięgając w k r a j a c h W s c h o
du odległych l a t p r z e d naszą erą W k r a j a c h euro
p e j s k i c h d r u k o w a n i e t k a n i n zjawiło się nieco później,
a od X V T I I s t u l e c i a z n a n e jest również w P o l s c e . Z d o
bienie płócien techniką d r u k u przeszło u n a s różne
k o l e i e Początkowo rozwiiało sie w małych w a r s z t a
t a c h potem w m a n u f a k t u r a c h aż w y p a r t e przez p r z e
mysł f a b r y c z n y do p r o w i n c j o n a l n y c h c i a s t e c z e k
i wsi
przez długie lata bo do okresu^tórwszei w o l n y Ś w i
towej służyło wyłącznie p o t r z e b o m T u d n o ś T i w ^ k i e j .
A u t o r dokonał żmudnej p r a c y . N a p o d s t a w i e dostęp
nej m u l i t e r a t u r y i w o p a r c i u o własne b a d a n i a tere
nowe zgromadził poważny materiał p o z n a w c z y , w y
pełniający w n a s z y m piśmiennictwie n a u k o w y m dot
kliwą lukę. B a d a c z e s z t u k i l u d o w e j , a zwłaszcza h i
storii l u d o w e j odzieży, etnografowie i h i s t o r y c y sztuki,
-СЯК
w r e s z c i e p r o j e k t a n c i opracowujący n o w e w z o r y n a t k a
n i n y , znajdą w książce R e i n f u s s a cenną p o m o c w s w e j
pracy.
Z a g a d n i e n i e d r u k ó w n a płóinie zostało p r z e z R e i n
fussa o p r a c o w a n e w s z e c h s t r o n n i e . W sześciu r o z d z i a
łach książki a u t o r o p s u j e d z i e j e d r u k a r s t w a t e k s t y l
n e g o n a g r u n c i e e u r o p e j s k i m i w Polsce. P r z e p r o w a
dza drobiazgową analizę o r n a m e n t u i n a t y m m a t e r i a l e
c z y n i p r ó b ę c h a r a k t e r y s t y k i ręcznych d r u k ó w t e k s t y l
n y c h w Polsce, porównując j e z d r u k a m i l u d o w y m i
k r a j ó w sąsiednich R e i n f u s s posługuje się p r z y t y m
dużą ilością i l u s t r a c j i i r y s u n k ó w o r a z mapą, n a której
rozmieszcza u s t a l o n e p r z e z siebie miejscowości, gdzie
znajdowały się w a r s z t a t y d r u k a r s k i e t k a n i n .
P o n i e w a ż sprawą d r u k ó w n a płótnie osobiście ż y w o
się i n t e r e s u j ę , p r a g n ą ł b y m , poza p o d k r e ś l e n i e m n i e
z b i t e j wartości o m a w i a n e j p r a c y , p r z y t o c z y ć p e w n e
szczegóły, które uszły u w a g i a u t o r a , i uzupełnić j e ,
co — j a k m n i e m a m — p r z y c z y n i się d o g r u n t o w n i e j szego p o z n a n i a interesującego z a g a d n i e n i a .
P r z e d e w s z y s t k i m należałoby n a m a p ę wpisać d a l
sze c z t e r y ośrodki, g d z i e b y ł y w a r s z t a t y d r u k ó w , a
m i a n o w i c i e : K w i d z y n ( w o j . gdańskie), K l o n o w a ( p o w .
s i e r a d z k i ) , C h o d e c z ( p o w . w ł o c ł a w s k i ) i Leśnica ( p o w .
Strzelce Opolskie).
1
G d y b y a u t o r p r z y o p r a c o w y w a n i u książki m i a ł d o
d y s p o z y c j i materiał z t y c h w a r s z t a t ó w ( w s a m y m t y l
k o K w i d z y n i u m u z e u m p o s i a d a b l i s k o 80 k l o c k ó w cię
t y c h w d r e w n i e , n i e licząc g r z e b y k o w y c h ) ,
mógłby
szerzej i głębiej oświetlić o m a w i a n e z a g a d n i e n i a
O t o k i l k a d a n y c h dotyczących w y m i e n i o n y c h p r z e z e
m n i e w a r s z t a t ó w . W 1925 r . d o książki i n w e n t a r z o w e j
m u z e u m w K w i d z y n i u w p i s a n o k l o c k i , które ofiaro
wał r a d c a m i e j s k i W a g n e r , ówczesn y właściciel f i r m y
J . H . W a g n e r — F a r b i a r n i a , założonej w 1772 r o k u .
W z o r y znajdujących się t a m k l o c k ó w są oczywiście
w p r z e w a ż n e j ilości p o d o b n e d o o m a w i a n y c h p r z e z
R e i n f u s s a , n i e m n i e j są też i o r y g i n a l n e , k t ó r y c h w
książce b r a k .
Z n a n y b y ł również s z e r o k o w p o w i e c i e w ł o c ł a w s k i m
w Chodczu warsztat d r u k a r s k i farbiarza Andrzeja G i r a u d później należący d o F r y d e r y k a K o e h l e r a , oże
nionego z wdową G i r a u d .
Farbiarnia i drukarnia
czynne
b y ł y w l a t a c h 1826—1860. D r u k o w a n o t a m
w z o r y n a płótnie p r z y n o s z o n y m p r z e z okoliczną l u d
ność j a k też f a r b o w a n o p r z ę d z ę W z o r y b y ł y p r z e
ważnie d w u k o l o r o w e .
Z materiałów
drukowanych
szyto f a r t u c h y , spódnice i k ? p y n a łóżka.
T r z e c i pominięty w książce w a r s z t a t ,
n a którego
ślad R e i n f u s s już p r a w i e trafiał, g d y w S i e r a d z u z a
sięgał i n f o r m a c j i o d r u k a c h n a płótnie u k u s t o s z a
m i e j s c o w e g o m u z e u m , z n a j d u j e się w S i e r a d z k i e m . B y -
Ryc.
nica
Z. Odbitka
z klocka
do drukowania
tkanin.
Leś
(pow. Strzelce
Opolskie).
Ze zbiorów
Muzeum
w
Bytomiu.
P i o t r G r e n ' u k : D r u k i l u d o w e n a płótnie w połu
dniowej
Lubelszczyźnie.
„Polska S z t u k a L u d o w a "
1949 n r 9 — 1 0 .
1
121
�la n i m m i a n o w i c i e p r a c o w n i a d r u k a r z a T . W e j c h e r t a
w K l o n o w e j , k t ó r y działalność swoją p r z e j a w i a ł w p o
c z ą t k o w y m o k r e s i e r o z w o j u łódzkiego przemysłu w ł ó
kienniczego.
Dziesięć k l o c k ó w z t e g o w a r s z t a t u z n a j d u j e się w
M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Młocinach.
W r e s z c i e n a ślad i s t n i e n i a w a r s z t a t u d r u k ó w n a
płótnie w L e ś n i c y naprowadzają nas z b i o r y k l o c k ó w
w m u z e u m w B y t o m i u , gdzie s a m y c h t y l k o klocków
ciętych w d r e w n i e j e s t 12, o w c a l e n i e b a n a l n y c h w z o
r a c h . N i e są t o zresztą w s z y s t k i e w a r s z t a t y , które
należałoby nanieść n a mapę. R o z w ó j badań w t e j d z i e
d z i n i e n a p e w n o z n a c z n i e ją zagęści
Poza t y m a u t o r n i e z b y t ściśle określa p o c h o d z e n i e
niektórych k l o c k ó w d r u k a r s k i c h , ograniczając się j e
d y n i e d o p o d a n i a miejscowości i m u z e u m , w k t ó
r y m znajdują s i ę z b i o r y ; w p r o w a d z a t o p e w n ą d e
zorientację u c z y t e l n i k a . B r a k w y j a ś n i e ń n p . o k l o c
k a c h z m u z e u m w Zamościu (s. 177, ISO, 181 i i n n e ) ,
które n i e m a l
wszystkie
( w l i c z b i e 32)
pochodzą
z warsztatu Chaima Flindera w Tarnogrodzie (pow.
biłgorajski). C z y t e l n i k n i e p o t r a f i
więc
ich
sobie
umiejscowić w t e r e n i e .
N a l e ż y r ó w n i e ż wyjaśnić p o c h o d z e n i e t y c h w z o r ó w
t k a n n które R e i n f u s s , opierając się n a
dokumentacji
Działu'Przemysłu Artystycznego M u z e u m Narodowego
w K r a k o w i e l o k u j e w e w s i „Modrzeniec", (na m a p i e
Modrzvniec''') w powiecie h r u b i e s z o w s k i m . M i e j s c o
wości o t a k ' e l n a z w ' e w p o w i e c i e h r u b i e s z o w s k i m n i e
™
N i e i s t n i e j e też . M o d r z e n i e c p o d Z a m o ś c i e m "
^47)
Jest n a t o m i a s t p o d H r u b i e s z o w e m wieś M o H r v n е - w e m i n i e M i r c z e , j a k t o zresztą p o t w i e r d z a
S n i k
GeWrafczny
Warszawa
1885. N i e m a też
„ C l
W e c i e
w s i o nazwie „Dobromieszyce"
Z 12fl D o d o r ' n o d m
88) Są n a t o m i a s t D o b r o m i e 7vre w S i e Moloduitvcze tSłowmk
Geograficzny.
Warszawa?881)
"
Są t o być m o ż e potknięcia d r o b n e i n i e o n i e m i
w t e j c h w i l i chodziło W a ż n i e j s z y m i w y d a j ą m i się
n a t o m i a s t te, k t ó r e sugerują, j a k o b y w t y c h w s i a c h
istniały k i e d y k o l w i e k w a r s z t a t y d r u k ó w n a płótnie.
J a k się orientuję, w c y t o w a n y c h miejscowościach n i e
było t e g o r o d z a j u w a r s z t a t ó w , a d r u k i , k t ó r e R e i n f u s s
o m a w i a w s w o j e j p r a c y , mogą być d w o j a k i e g o p o -
Уг.'.'М-.^-гЛ-у^
Z\ [i )z
:
:
< V . ' Y / "
0
^' '^ 'Ж'-Д .^4ч°
:
:
-
••~-;:.:fr.4>
"( ()i I;
Л-А
r/xi-VSYV
:
Ryc.
4. Odbitka
z klocka
do drukowania
tkanin z war
sztatu
T. Wejcherta
w Klonowej
(pow. sieradzki).
Ze
zbiorów
Muzeum
Kultur
Ludowych
w
Młocinach.
a
М
О
Ю
С
Ш
У
1
c h o d z e n i a . J e d n e ( r y c . 149, 150 i 154, s. 177 i 180) w y
konane były w n i e d a l e k i m od Modryńca miasteczku
K r y l o w i e , w powiecie h r u b i e s z o w s k i m , względnie w
odleglejszym
Tarnogrodzie
—
( p o r ó w n a j r y c . 86,
s. 120, z r y s u n k i e m w m o j e j p r a c y , s. 283), zaś pozostałe
( r y c . 152 i 153, s. 179 i 180) w s a m y m H r u b i e s z o w i e .
T w i e r d z e n i e t o o p i e r a m n a spostrzeżeniu, że oby
d w i e g r u p y w z o r ó w są zupełnie o d s i e b i e o d m i e n n e
i n i e są t y p o w e d l a j e d n e g o w a r s z t a t u . P i e r w s z e z g o
d n e są całkowicie z o p i s e m , j a k i R e i n f u s s p o d a j e , że
„ g w i a z d k i b a r d z o zbliżone d o p r z e d s t a w i o n y c h n a r y c .
149, t y l k o s t a r a n n i e j w y k o n a n e , o d b i j a n o r ó w n i e ż w
T a r n o g r o d z i e , k ą t y zaś, w z g l ę d n i e k ą t y z k r o p k a m i ,
znaleźć m o ż n a w ś r ó d w z o r ó w n a d e s k a c h z e b r a n y c h
w m u z e u m w Z a m o ś c i u " (s. 178). O p s t e n poszerzę
o d a n e , że p r a w i e i d e n t y c z n e „ k ą t y z k r o p k a m i " s t o
sował r ó w n i e ż w a r s z t a t d r u k a r s k i w K r y ł o w i e ( p a t r z
p r a c a m o j a s. 279). Charakteryzując zaś w z o r y d l a
całości t e r e n ó w L u b e l s z c z y z n y , R e i n f u s s s t w i e r d z a , że
„ u l u b i o n y m u k ł a d e m z d o b n i c z y m b y ł układ p a s o w y ,
składający się z s z e r e g u biegnących d o s i e b i e r ó w n o
legle l i n i i p r o s t y c h , z y g z a k o w a t y c h , ząbkowanych, f a
l i s t y c h l u b ze szlaków w p o s t a c i l i n i i p r o s t e j , p r z e k r e
ślonej
poprzecznie
p o w t a r z a j ą c y m i się e l e m e n t a m i
w kształcie c y f r y „ 8 " .
T a k i s t o t n i e było. D l a t e g o t o d r u g a g r u p a w z o r ó w
jest czymś zupełnie r ó ż n y m i n a t y m t e r e n i e całko
wicie odrębnym m o t y w e m zdobniczym.
Najprawdo
p o d o b n i e j m o g ł y o n e powstać w w a r s z t a c i e h r u b i e s z o w
s k i m , o k t ó r y m w s p o m i n a R e i n f u s s (na s 84—85), że
p r z y d r u k o w a n i u płócien n a odzież s t o s o w a n o t a m
technikę s z a b l o n u . D r u k i t e m o g ł y r ó w n i e ż przedostać
się n a t e r e n H r u b i e s z o w s k i e g o drogą w y w i a n o w a n i a
„ p a n n y m ł o d e j " pochodzącej z i n n e g o t e r e n u . W każ
d y m r a z i e łączenie o b u t y c h - g r u p w z o r ó w r a z e m i l o
k o w a n i e i c h w w a r s z t a c i e d r u k ó w n a płótnie w M o dryńcu j e s t niesłuszne. W t a k i c h m a ł y c h w s i a c h w a r
sztatów d r u k a r s k i c h z a z w y c z a j n i e było, lecz obsługi
w a n e o n e b y ł y p r z e z w ę d r o w n y c h m a l a r z y . Błąd t a k i
m ó g ł s p o w o d o w a ć t y l k o ktoś z p r z y g o d n y c h z b i e r a c z y
eksponatów z d r u g i e j ręki,
skoro dla dokumentacji
w m u z e u m k r a k o w s k i m n i e podał n a w e t w ł a ś c i w e j
n a z w y w s i , a czynił t o t y l k o j a k w i d a ć z z a w o d n e j
pamięci.
P r a g n ą ł b y m jeszcze
uzupełnić
twierdzenie autora,
który m ó w i , że w e „ w z g l ę d n i e r e a l i s t y c z n i e w y k o n a :
Ryc.
222
3. O d b i t k a z k l o c k a d o drukowania
tkanin.
zbiorów
Muzeum
w
Kwidzyniu.
Ze
�n y c h m o t y w a c h roślinnych twórca b y n a j m n i e j n i e s i l i
się n a konsekwencję w sensie p r z y r o d n i c z y m " (s. 101).
P r z y k ł a d ó w — poza t y m j e d n y m z M u s z y n y , że „for
m a roślinna składająca się z łodygi, p i e r z a s t y c h liści
oraz rozczłonkowanego k o r z e n i a w y k o n a n a t a k , j a k b y
to miał być r y s u n e k w k l u c z u służącym do o z n a c z a n i a
roślin (tabl. V I I I
7 ) " — i est więcej. O t , chociażby
b a r d z o r e a l i s t y c z n i e , wyraźnie b o t a n i c z n i e p o t r a k t o
w a n y liść k a s z t a n u ( k l o c e k z tejże M u s z y n y ) , gałąz
ka konwalii (klocek z K w i d z y n i a )
czy wreszcie ga
łązka z k w i a t a m i ładniczki ( l u d o w a n a z w a
Birza^in e s e ^ T ^ ^ ^ ^ J ^ ^ z
liśTicy
Ciekawy
o r z v t y m i M t t u ш в а f a k t w y b i t n i e r e a l i s t y ^ ego
S Ł a n i a
r o f l k T i M v
zaś n a t u r a l s t y c z n e g o
W ^ z u c i T d ^
tówTrzynaim^ieTw^ód
klockóT nolskl
S ^ b y l o
u ^KóT^rozwtóe> w d u ^ s S S .
W r e s z c i e n a zakończenie należy podkreślić i tę c e n
ną stronę p r a c y R e i n f u s s a , że podał wyczerpującą l i t e
raturę p r z e d m i o t u . A c z k o l w i e k c z y t e l n i k p o l s k i będzie
miał p e w n e trudności w j e j p r z y s w o j e n i u , gdyż jest
w językach o b c y c h , n i e m n i e j d l a specjalistów będzie
ona dużym u ł a t w i e n i e m
S a m a zresztą p r a c a R e i n
f u s s a p o t r z e b y te z a s p o k a j a w dużej m i e r z e i ze w s z e c h
m i a r d o b r 7 p sie stało
została o r w i b l i k o w a n a N i e
z n a c z y - t o j e d n a k ż e t e m a t z o s t a ł ?uż w s z e X t r o n n i e
o S t o i
dz%Taln^ć teao c z y
nneao T a r S u
d r X S e o
n a ołótnte chociaż w i e ^ y h i ż o w ' e l u
ш М е i k * d v S t n U ł v Z e b r a n e m S a h i hedz° ^'eVz
cze^stosunkowe"atw*
bo żyją mZ
którzy udztelą
P
Ryc. 5. Odbitka
z klocka
do drukowania
tkanin.
ten służył do zdobienia
narożników
chustek
lub
sów. Ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i u .
Wzór
obru
i n f o r m a c j i o tej f o r m i e z d o b n i c t w a t k a n i n Jest t o t y m
b a r d z i e j p o t r z e b n e , że w i e l u spośród p l a s t y k ó w s z u k a
i n w e n c j i d l a s w o i c h p r a c twórczych w t r a d y c y j n y m
d o r o b k u s z t u k i l u d o w e j , d l a t a k szeroko występującej
dziś s z t u k i u ż y t k o w e j . B ę d z i e t o jednocześnie c e n n y
dorobek w dziedzinie upowszechnienia k u l t u r y n a r o
d o w e j , t a k m o c n o w ł ą c z a j ą c e j się dziś w b u d o w ę so
cjalizmu w naszym kraju.
Piotr Greniuk
W Y S T A W A POKONKURSOWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O
W GRAJEWIE
Prezydium
łymstoku
w
Wojewódzkiej
i Prezydium
Grajewie,
Ligi
przy
Kobiet,
sztuki
i
udziale
otwarcie
Narodowej
CPLiA,
zorganizowały
rękodzieła
Uroczyste
Rady
Powiatowej
ZSCh,
ZMP
oraz
pokonkursową
powiatu
wystawy
Bia
Narodowej
wystawę
ludowego
w
Rady
grajewskiego.
nastąpiło
dnia
15-go
c z e r w c a u b . r . w obecności l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i i g o
w
k o l o r a c h pomarańczowym
i ciemno-niebieskim, po
siadał z a r ó w n o w ą t e k j a k i o s n o w ę w e ł n i a n ą . Ś r o d k o
we
jego pole
wypełnione
było
rzędami ośmioramiennych g w i a z d
sześcioma
pionowymi
( 8 x 8 cm), rozmiesz
czonych na tle drobnej szachownicy
( o k . 0,5 c m ) . B o k i
zdobiły s z e r o k i e s z l a k i (29 c m ) p r z e c h o d z ą c e w e f r ę d z l e .
D r u k i „ s e j p a k " , t k a n y czarną w e ł n ą n a c i e m n o - ż ó ł t e j
ści. W y s t a w ę p o p r z e d z a ł k o n k u r s ogłoszony n a t k a n i n y
osnowie
wełniane
w z b o g a c o n y j e d n a k skośną, o z d o b n i e r o z w i ą z a n ą kratą
hafty,
i l n i a n e , rzeźbę, c e r a m i k ę ,
zabawki,
ozdoby,
stroje
ludowe,
wikliniarstwo i pisanki.
prezentowane
ków k o n k u r s u nagrodzonych
stawie
stopniu r e
były w y r o b y siatkowe, ceramika, p i s a n -
karstwo i pieczywo jarmarczne.
pokazano
Spośród 96 u c z e s t n i
zostało 28 osób. N a w y
eksponaty
nagrodzone
za
wartość artystyczną i w c e l a c h d y d a k t y c z n y c h
wiono
przykłady
negatywne,
czeństwie z r y w a n i a
świadczące o
z tradycyjną
Najciekawszą pozycję w y s t a w y
tkaniny
tzw. „sejpaki"
z 1895 r o k u .
„Sejpaki",
oraz
formą
wysoką
wysta
niebezpie
ludową.
stanowiły d w i e
„dywan"
stare
zeszyte z dwóch płatów, w y
c i u 4 n i c i e l n i c i ręcznie p r z e t y k a n e .
terze geometrycznym
Wzór
w y k o n a n y był w
uży
o charak
d w u kolorach.
T e c h n i k a t k a n i a „sejpaków" występowała w p o w i a t a c h
grajewskim,
„sejpaków"
osnowy.
augustowskim
i suwalskim. Do
używano wątku z czystej
Niekiedy
wyrobu
wełny i lnianej
zarówno wątek, j a k i osnowa
k o n a n e były z l n u . Jeden z w y s t a w i o n y c h
pozwala
zasadniczo
wzór
podobny,
niestety
wy
„sejpaków",
określić
czasu
powstania
obu
„sej
paków".
„Dywan" dwuosnowowy
wełniany, w k o l o r a c h czer
w o n y m i ciemno-brązowym, zaopatrzony
boku
w t k a n y napis: „Wiktoria
Środkowe
pole
„dywanu"
był z jednego
Żbikowska R o
pokrywała
1895".
skośna
krata
o linii haczykowatej,
która w y s t ę p u j e z a r ó w n o w s t a
rych
mazurskich
„dywanach"
Kompozycja
2-osnowowy
k o n a n e były n a wąskich k r o s n a c h t k a c k i c h p r z y
posiadał
oraz k i l k u m o t y w a m i d o d a t k o w y m i . B r a k d a n y c h n i e
W w y n i k u k o n k u r s u z e b r a n o p o n a d 200 eksponatów,
głównie z zakresu t k a c t w a , w m n i e j s z y m
lnianej,
zurskie z X V I I I w.
Do
ny"
jak
i
białostockich.
bordiury żywo przypomina „dywany" m a
rzadszych
wełniane
1
tkanin
w
należały
ciemnych
również d w a
barwach,
„dywa
wykonane
splo
t e m r z ą d k o w y m p r z y p o m o c y 20 t z w . p r ą d k ó w , u m o ż l i
w i a j ą c y c h osiągnięcie w y n i k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h
uży
c i u 20 n i c i e l n i c . T e c h n i k ę
jako
tę o b e c n i e
zarzucono,
z b y t s k o m p l i k o w a n ą , chociaż p o p r z e d n i o b y ł a o n a r o z
powszechniona
w
całym
województwie
białostockim.
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1950 n r 7 — 1 2 , s. 112, r y c .
5 i 6.
1
123
�Z
innych tkanin
dekoracyjnych
wspomnieć
należy
Grajewskiego
ze S z c z u c z y n a .
Dostarczył o n różne n a
„płachtę" wykonaną „po p i k o w e m u " , t j . s p l o t e m rząd
czynia użytkowe z czerwonej, n i e polewanej g l i n y , zdo
k o w y m w d r o b n e k w a d r a c i k i , sporządzoną p r a w i e w y
b i o n e p a s k a m i z pobiałki, i różne d r o b i a z g i , p r z e w a ż
łącznie ze s z t u c z n e g o
w ł ó k n a z nieznaczną t y l k o d o
nie zabawki, j a k f l a k o n i k i , dzbanuszki, dwojaczki.
mieszką w e ł n y , o r a z
różne o d m i a n y
rozpowszechnio
n y c h t u t k a n i n p r z e t y k a n y c h t y p u t z w . „radziuszek",
t k a n y c h wełną n a l n i e l u b z samego l n u .
Wśród
tkanin
białych
wyróżniono
P i s a n k a r s t w o w i d o c z n i e już z a n i k a w p o w i e c i e
j e w s k i m , g d y ż n a k o n k u r s dostarczyła p i s a n e k
Szkoła P o d s t a w o w a
obrus
zszywany
gra
jedynie
n r 2 ze S z c z u c z y n a . P i s a n k i w y k o
n a l i u c z n i o w i e . Niektóre z n i c h nawiązują w
podziale
z d w u płatów, t k a n y l n i a n y m w ą t k i e m n a b a w e ł n i a n e j ,
i poszczególnych m o t y w a c h ( n p . k ó ł k o z w a c h l a r z y k o -
podwójnie
wato
i
skręconej
kanwowym.
Jest
osnowie
splotem
płóciennym
to stara t e c h n i k a obecnie
jeszcze
Ciekawie
wypadły
próby
zastosowania
sztucznych
włókien, j a k n p . „wistry", w j e d n o k o l o r o w y c h i b a r w
n y c h t k a n i n a c h l u d o w y c h , g d z i e n i e rażą o n e b y n a j
m n i e j , a p r z e c i w n i e — d o b r z e n i e r a z podkreślają
wzór
w y d o b y w a n y dotychczas w t k a n i n a c h j e d n o k o l o r o w y c h
jedynie przy pomocy splotu.
W s p o m n i e ć jeszcze należy o t k a n i n a c h n i e n a g r o d z o
n y c h , e k s p o n o w a n y c h m i m o to, j a k o u j e m n y przykład
n a ś l a d o w n i c t w a w z o r ó w f a b r y c z n y c h . Są t o p r z e w a ż n i e
w
nowszych
czasach
(łącznie
15 s z t u k )
wełniane
„dywany"
oraz
dwuosnowowe
lniane
przetykane
(7 s z t u k ) t y p u t z w . „ k a p o w e g o " , t j . naśladujące
l u b więcej
jak
w i e r n i e k a p y fabryczne.
np. „dywan"
dwuosnowowy
Niektóre
mniej
z
nich.
z 1909 r o k u ,
mają
obok t r a d y c y j n y c h motywów starych, m o t y w y
przejęte
z robótek k r z y ż y k o w y c h . I n n e n a t o m i a s t , j a k n p . „ d y
w a n " z o r ł e m i d r u g i o d e k o r a c j i k w i a t o w e j , naśladują
w
zupełności układ i o r n a m e n t y k a p o w e .
smutny objaw
jewskiego
zatracenia
linii
Stanowi to
przez t k a c z k i p o w i a t u
tradycyjnej
oraz
wszelkiej
gra
inwencji
t w ó r c z e j , czego n p . n i e można zarzucić i c h t o w a r z y s z
kom
z p o w i a t u sokolskiego,
zrzeszonym
n i a c h C P L i A w Wasilówce, P r z y s t a w c e
Ceramika p o w i a t u grajewskiego
ła
tylko
przecinkami)
przez
jedynego
w
i
spółdziel
Sitawce.
reprezentowana b y
czynnego
garncarza
Z
innych wyrobów
wełną, w y r o b y
nizowały
znalazły
Wystawę
Wydział
Łodzi
Kultury
zeum
Etnograficzne
zasięgiem
w
WRN
w
powiaty
zorga
oraz M u
Tomaszowie Maz.
obejmowała
wym
Wystawa
piotrkowski,
koszykowe
tkanin
na, dobrze rozmieszczona.
innymi
„kra
e k s p o n a t a m i , które
przez Wydział
Kultury
zo
WRN
z eksponatów pozostałych p o w y s t a w i e „ S z t u k i i r ę k o
dzieła l u d o w e g o
w o j . łódzkiego" o t w a r t e j w
ub. r. w Łodzi,
bądź
trwania
eksponatów
spoza
wystawy
konkursu
t e r y t o r i a l n y przegląd
wej
w y p o ż y c z o n e z t e r e n u n a czas
wystawy.
Organizatorzy
i
styczniu
zamierzali
dać
krótki
całokształtu
o r a z pokazać, w j a k i e j m i e r z e
przy
pomocy
historyczny
twóczości
eksponaty
ludo
dostar
c z o n e w r o k u u b i e g ł y m n a k o n k u r s nawiązują d o t r a
d y c j i , a co wnoszą n o w e g o .
124
pie
Szczu
ekspozycja
ograniczała
się
Możetza bardzo
dominowało
n a d całością s t o i s k o h a n d l o w e C P L i A , mieściło się o n o
bowiem
n a scenie
wszelkiego
i z konieczności
zwracało
uwagę
rodzaju towarem. Z wyrobów regionalnych
były t a m j e d y n i e w y r o b y tekstylne, t j . „ d y w a n y " d w u
osnowowe,
lniane
pasiaki
i
kraciaki
oraz
„krajki",
reszta t o t o w a r t z w . „chodliwy", czyli z a b a w k i i p a
m i ą t k a r s t w o (obce d a n e m u t e r e n o w i ) o r a z d r o b n a g a
l a n t e r i a , k t ó r e z a p e w n i ł y s t o i s k u dość o ż y w i o n y
Atrakcyjne
Społeczeństwo g r a j e w s k i e
teresowaniem
wystawę
młodzieży.
spotkało z w i e l k i m z a i n
otwarcie wystawy sztuki ludowej.
P o m i m o , że w G r a j e w i e
stawę po r a z p i e r w s z y ,
organizowano
wypadła
podobną w y
ona —
n y c h niedociągnięć — n a d s p o d z i e w a n i e
mimo
Przeździecka
MAZOWIECKIM
Z z a k r e s u t k a c t w a p r z e g l ą d b y ł dosyć
Pokazano f a r t u c h i gorset
powszechnie
w
stosowaną
powiatach
drob
dobrze.
Maria
stulecia
ruch.
z a b a w k i rozłożone n a s t o i s k u p r z y c i ą g a ł y
u w a g ę , zwłaszcza z w i e d z a j ą c e j
urozmaicony.
rawski wykonany
w
drugiej
połowie
opoczyńskim
i
techniką
ubiegłego
rawskim.
Było
t o płótno l n i a n e t k a n e w 4 l u b 6 n i c i e l n i c i p r z e t y k a n e
chu
uzupełnionej
użytkowe oraz
c u k r e m ) w y k o n a n e p r z e z D o m i n i z i a k ze
Wobec przewagi
w
bądź d o s t a r c z o n e
czysto
g ł ó w n i e d o w y k o r z y s t a n i a ścian, była n i e p r z e ł a d o w a
brzeziński i r a w s k i . Nosiła o n a c h a r a k t e r w y s t a w y p o
(konkurs na tkaniny, wycinanki i
rozpowszechnione
czyna.
konkursowej
stały
się
Józefa
Tomaszowie Mazowieckim.
swym
szanki")
wos
c z y w o j a r m a r c z n e ( s y l w e t k i zwierzęce u b r a n e k o l o r o
W d n i u 24 m a j a 1953 r . o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u
w
pisanek
w Białostockiem s e r w e t y s i a t k o w e w y s z y w a n e k o l o r o w ą
W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W TOMASZOWIE
dowej
dość s i l n i e d o
k i e m i b a r w i o n e w łupach o d c e b u l i .
stosowana.
tkane
ułożonymi
k u r p i o w s k i c h . Wszystkie p i s a n k i były w y k o n a n e
p a s k i c z e r w o n ą i czarną b a w e ł n ą . P a s k i n a f a r t u
b y ł y szersze (do 2 c m ) , n a g o r s e c i e w ę ż s z e ( o k .
1 cm). Przegląd
t k a c t w a uwzględniał
skompletowane
s t r o j e k o b i e c e pochodzące z p o w i a t ó w r a w s k i e g o ,
zińskiego i p i o t r k o w s k i e g o . S t r o j e z d w ó c h
p o w i a t ó w w y s t ę p o w a ł y już n a w y s t a w i e łódzkiej
wą
zaś p o z y c j ę
stanowił
strój p i o t r k o w s k i
śię o n ze s t a n i k a z k u p n e g o
zdobionego
Г
stebnówka
- k o l o r o w e
oranatnmri
Тi e Г
r/
ówn
ż
i z
Welone
n a w nionnwe
zТa o 1
o i o1
ny
materiału
wełniaka"
żółte
spódnicy
buraczkowe
na r z a r n v m t l e
Fartuch
i c i e m n o z i e l o n e,
ciemnobrązowe,
^anaiowe
™ ; '
r o z o w e i zołte) p a s y p i o n o w e , t k a n y „ w deskę
C
no¬
Składał
seledynowego
czyli
różowe
™^ r oó zż n
n ooK
k o il o rr oow
we
w
brze
pierwszych
'
i przy-
�brany
wełnianą koronką szydełkową w k o l o r z e
kowym
z
deseńfem
czerwonym
(gałązką)
i żółtym. Koszula
marszczonym
powyższy,
w
kolorach
o kroju
przyramkowym
została d o b r a n a o d i n n e g o
z
wyjątkiem
śliw
zielonym,
stroju.
Strój
k o s z u l i , pochodził z g m i n y
wycinanki
k u r p i o w s k i e i mogła służyć
szkodliwego
Ujemnym
ska
przemieszania
jako
odrębności
przykład
regionalnych.
p r z y k ł a d e m była też w y c i n a n k a
z Olszowca,
która
n i e posiadała
piotrkow
zrównoważonej
k o m p o z y c j i . Z b y t duże k o g u t y u m i e s z c z o n e
u szczytu
B o g u s ł a w i c e . D r u g i strój, z g m i n y Golesze, składał się
wycinanki
z zapaski n a r a m i o n a c h w k o l o r o w e (brązowe, zielone,
d e k z a n a d t o obciążają o p t y c z n i e w ą t ł ą p o d s t a w ę . N i e
fioletowe i buraczkowe)
uzasadnione
p a s y p i o n o w e n a pomarańczo¬
w y m t l e oraz z „wełniaka" w t y c h s a m y c h
lecz o s z e r s z y c h
kolorach,
pasach.
tów w
oraz
były-rawskie
jest
gdzie
drobnych
m u „ w deskę" w k o l o r a c h różowym, żółtym, c z a r n y m ,
akcenty
pomarańczowym
wprowadzono
n a jasnobrązowym tle,
d r u g i , późniejszy, p r z e t y k a n y „ w k o z i o ł k i " n a b i a ł y m
tle w b a r w a c h
(bawełna) pomarańczowej,
niebieskiej, oliwkowej
i czerwonej
szeroką
(15 c m ) białą koronką s z y d e ł k o w ą z o z d o b a m i
w tych
samych k o l o r a c h oraz k i l k a i n n y c h t k a n i n .
T k a n i n y wyróżnione
niny
na
k o n k u r s i e t o płótna, t k a
wełniane i „ d y w a n y "
technik
nawiązujące
i zestawień k o l o r y s t y c z n y c h ,
a
do starych
równocześnie
d o n o w y c h p o t r z e b życia, n p . c h u s t k a n a g ł o w ę z w e ł
ny,
tkana w
pasy
(w
żółtym, f i o l e t o w y m
k o l o r a c h różowym,
zielonym,
oraz pomarańczowym n a c i e m n o
z i e l o n y m t l e ) l u b ręczniki l n i a n e z w e t k a n y m i
mi
barwnymi
(zielone,
czerwone,
fioletowe
szlaka
i
poma
rańczowe).
W y c i n a n k i i „kraszanki" (jajka
wyłącznie
te, k t ó r e n a g r o d z o n o
n i c h znajdowały
zdobione)
pokazano
n a k o n k u r s i e . Wśród
się „ k r a s z a n k i " o w z o r a c h
tradycyj
n y c h w y k o n a n y c h w o s k i e m p r z e z 70-letnią staruszkę.
„Kraszanki"
te były
najczęściej
podzielone
n a 8 pól
p r z e z 2 k r z y ż u j ą c e się n a b i e g u n a c h o b w o d y
oraz
jeden
poziomy
przeprowadzony
pionowe
równikowo. L i
n i e p o d z i a ł ó w stanowiła k r e s k a z j e d n y m l u b d w o m a
szeregami
kropek,
łuków względnie
„pazurków"
(3
kółek
Oprócz
wicza
podzielone
Ziome l u b w o r ó l e h e / o o d z i a ł u
nvmi
mi
motvwami
e.nwptv™
bvłv na 3 strefy po
orLhinne krz J n w a
4
nnłńwk*
wU^dniJirh
w v.tkip
Wśród
ciernnym tle
wycinanek
były
jeanoKoiorowy
typowe
skiego k w a d r a t y rozpowszechnione
dla powiatu
w zbliżonej
raw
formie
również w P i o t r k o w s k i e m , d r z e w k a zwane w P i o t r k o w skiem
„rózgami", ponadto
oraz
kompozycje
obok
siebie
ków.
Na
poziome
umieszczonych
ogół
tła.
Główne
obwód,
gdzie
kółek.
znalazły
garncarskie
wyko
Maz. Były
tu
użytkowe:
polewane
częściowo
b i a ł y m i p a s k a m i . C i e k a w ą próbą
do starej
nany
to f o r m y
techniki polewania
p r z e z Józefa
malachitowym,
Butkiewicza o polewie
która
jednakże
nawro
był dzbanek
była
w
wyko
kolorze
spieczona
i
bez
połysku.
Na
i
wystawie
pokazano
„kraszanki" oraz
t k a c t w o , strój, w y c i n a n k i
garncarstwo. Pominięto
rzeźbę ludową, chociaż w
Sulejowie
natomiast
(pow. p i o t r k o w
s k i ) rzeźbi K a z i m i e r z A j s , a w T o m a s z o w i e M a z . Ż a k
i Wąchała, którzy, m i m o p e w n e g o p r z e s z k o l e n i a ,
zują jeszcze d o r z e ź b y l u d o w e j . W
nawią
Tomaszowie Maz.
z n a j d u j e się p o d o b n o m a l a r k a l u d o w a , k t ó r e j p r a c e m o
g ł y b y n a s r ó w n i e ż zainteresować. N i e s t e t y , p l a s t y k ę l u
dową
pominięto
całkowicie.
Natomiast
garncarstwo
przedstawiono
n i e k o m p l e t n e , ograniczając
do
Tomaszowa
produkcji
Brzeziny
i
oraz
Maz.,
a
się
ośrodki g a r n c a r s k i e
j a k Edwardów,
Sulejów,
wystawa
Rawę
w-powiecie
Norbertów,
chociaż
jedynie
pomijając
Poręby,
obejmowała
również i te p o w i a t y .
uchybień n a t u r y o r g a n i z a c y j n e j
należy
zaliczyć
niedbały sposób z e b r a n i a e k s p o n a t ó w z t e r e n u , w w y
n i k u czego n i e w i a d o m o
n a w e t w przybliżeniu, k i e d y ,
p r z e z k o g o i g d z i e d a n a r z e c z została w y k o n a n a , n i e
4 7
biały w z ó r M
i
szeregiem
eksponatów
również w y r o b y
z Tomaszowa
i ozdobione
Do
_
kolorze
t o środek
g a r n k i , dzbanki, m i s k i czerwone,
Grocholice
bochni (now rawski)
założenie
było
n a n e p r z e z E d w a r d a A r k u s z y ń s k i e g o i Józefa B u t k i e
piotrkowskim,
podział i m o t y w y l u b też j a k n p u Z o f i i K u b i c z z L u -
—
wymienionych
się n a w y s t a w i e
ki)
podobny
o t y m samym
wyżej
w y p e ł n i a ł y k r o p k i , g w i a z d k i (3 przecinające się k r e s
k r a s z a n k i " posiadały
otoczone
kogu
na konkursie
charakteryzowało
koło
śro
wielobarwność przez n a k l e j a n i e n a sie
k r e s k i u s t a w i o n e do siebie p o d p e w n y m kątem). Pola
Inne
duże
kolorystyczne
Maz.,
lub litery
postaci
bie różnokolorowych, coraz m n i e j s z y c h
fioletowej,
i obszyty
umieszczenie
piotrkowskie
centralne,
„ d y w a n y " n a łóżka, j e d e n z n i c h t k a n y o k . 50 l a t t e
i fioletowym
również
i masywny
dwóch k i e r u n k a c h . Wyróżnione
naklej anki
Z tkanin nie ubraniowych wystawione
mało z r ó ż n i c o w a n y
wycinanki
4- i 8-promienne
składające
się
gwiazdy
z
szeregu
postaci l u d z k i c h l u b p t a
piotrkowskie
zbliżone d o r a w s k i c h . W y j ą t k o w o
są
wycinanka
z R z e c z y c y p r z y p o m i n a ł a w założeniu k o r o n y
bardzo
rawska
drzewka
m ó w i ą c już o l u d o w y c h n a z w a c h
l u b innych danych,
k t ó r e p r z y t e j o k a z j i można b y w y k r y ć . W t a k i c h w y
padkach mówi
nieczności
pomocy
się z a z w y c z a j
korzystania
przy
osób n i e o b e z n a n y c h
o braku
zbieraniu
czasu
i o ko
eksponatów
dostatecznie
z
z
zagadnie
n i e m . Dość ł a t w o j e d n a k usunąć t e b r a k i —
wystar
czy
wręczyć
każdej
z osób
zbierających
eksponaty
k a r t k ę z o d p o w i e d n i m i p y t a n i a m i , co u ł a t w i i skróci
czas p r z e p r o w a d z e n i a
małego
wywiadu
o
przedmio
t a c h z b i e r a n y c h . W t e n sposób u z y s k a n e d a n e n i e z a w -
125
�sze zresztą
znajdą
stawianego.
najmniej
się n a m e t r y c z c e
Metryczka
przedmiotu w y
p o w i n n a posiadać j e d n a k co
nazwę ludową p r z e d m i o t u i miejsce
pocho
a n i r z e c z o w y , a n i też s p e c j a l n i e
umieszczono
d z e n i a o r a z czas w y k o n a n i a (może być w p r z y b l i ż e n i u ) .
pują
W
ekspozycyjny
wypadku
tryczek
nieumieszczenia
obowiązują
przy
przynajmniej
eksponatach m e
napisy
orientacyjne
dobrany pod wzglę
d e m e s t e t y c z n y m . O b o k t k a n i n i luźnych części s t r o j ó w
rze
g a r n k i i w y c i n a n k i , chociaż d a l e j
wystę
o n e też j a k o zespoły w y o d r ę b n i o n e . T e n nieład
m o ż e być w y t ł u m a c z o n y w p e w n e j
szczupłością
miejsca
częściowo
mie
zastosowaniem
charakteryzujące g r u p y eksponatów. N a w y s t a w i e t o
oprawy
maszowskiej
Zwłaszcza stoiska i t a b l i c e d y d a k t y c z n e , n i e p r z y s t o
niektóre p r z e d m i o t y ( g a r n k i i k i l k a
n i n ) n i e posiadały m e t r y c z e k , a czasem t r u d n o
b y ł o stwierdzić, k t o n p . d a n y g a r n e k
Ekspozycja
udanych.
wystawy
Przede
tomaszowskiej
wszystkim
tka
nawet
n i e należała
do
konsekwent
n e g o układu, n i e b y ł t o b o w i e m układ a n i t e r y t o r i a l n y ,
pozostałej p o w y s t a w i e
do rozmiarów sali tomaszowskiej,
wrażenie
wykonał.
n i e miała
sowane
plastycznej
i
Należy
łódzkiej'.
potęgowały
przeładowania.
podkreślić,
z zainteresowaniem
że
społeczeństwo
tomaszowskie
przyjęło wystawę s z t u k i l u d o w e j ,
o c z y m świadczy l i c z n a f r e k w e n c j a
już w
pierwszym
d n i u o t w a r c i a w y s t a w y , zaś obsługujący w y s t a w ę
1
M . Przeździecka: W y s t a w a
dowego województwa
s z t u k i i rękodzieła l u
łódzkiego. „ P o l s k a
Sztuka L u
sonel M u z e u m Etnograficznego
jącym f a c h o w y c h
M a r i a Przeździecka
V I I I POWOJENNY KONKURS SZOPEK W
D n i a 22 g r u d n i a 1953 r . odbył się w K r a k o w i e , w l o
k a l u miejskiego M u z e u m Historycznego, V I I I
powo
j e n n y k o n k u r s n a najpiękniejszą szopkę.
L i c z b a szopek zgłoszonych n a t e n k o n k u r s była n a j
niższą ze w s z y s t k i c h k o n k u r s ó w p o w o j e n n y c h . Z j a
w i s k o t o tłumaczy się w , z n a c z n y m s t o p n i u p r z y c z y
n a m i natury ekonomicznej.
Wykonanie szopki jest
p r z e d s i ę w z i ę c i e m k o s z t o w n y m i pochłaniającym dużo
czasu.
Szopkarz
stający d o k o n k u r s u
opracowuje
swą szopkę z a z w y c z a j k i l k a miesięcy, poświęcając k a ż
dą c h w i l ę wolną o d p r a c y z a w o d o w e j ; p o n a d t o p o n o s i
1
1.
126
Fragment
szopki
z pierwszą
odsłoną
bajki
Misiu
n i e r o b i e " . Wyk. A l e k s a n d e r K u d ł e k .
KRAKOWIE
znaczne koszty,
zakupując materiał,
zwłaszcza zas
b a r w n e m e t a l o w e f o l i e , dosyć t r u d n e d o n a b y c i a .
W czasie p i e r w s z y c h p o w o j e n n y c h konkursów, g d y
n a g r o d z o n e s z o p k i b y ł y jednocześnie k u p o w a n e p r z e z
różne i n s t y t u c j e i muzea, wkład p r a c y włożonej w szop
k ę opłacał się w y k o n a w c y dosyć d o b r z e . O b e c n i e m u
zea s k o m p l e t o w a ł y s w o j e z b i o r y w t y m s t o p n i u , że
s z o p e k już n i e kupują, a n i e z b y t w y s o k i e n a g r o d y
( I n a g r o d a w 1953 r . w y n o s i ł a z a l e d w i e 600 zł) s t a n o
wią właściwie t y l k o z w r o t wydatków poniesionych
p r z v z a k u p i e p o t r z e b n e g o materiału.
Po k o n k u r s i e
szoókarz s p r z e d a j e s w o j ą szopkę p r y w a t n e m u o d b i o r
c y za k i l k a s e t złotych, co s t a n o w i cenę n i e w s p ó ł m i e r
n i e niska wobec rzeczywistego wkładu p r a c y w y k o
nawcy.
D l a t e g o s z o p k a r z e chętniej robią s e r y j n i e m a ł e s z o p e c z k i , k t ó r e s p r z e d a w a n e p o kilkadziesiąt złotych z a
pewniają i m zysk znacznie większy.
S p r a w a u t r z y m a n i a zamierających t r a d y c j i s z o p k i
k r a k o w s k i e j łączy się, o c z y m pisaliśmy już k i l k a k r o t
nie, z dostosowaniem j e j f u n k c j i do a k t u a l n y c h potrzeb
n o w e j rzeczywistości — p o z w o l i ł o b y t o s z o p k a r z o m
w y k o r z y s t a ć w pełni s w e doświadczenia i t a l e n t , a z a
r a z e m z a p e w n i ł o b y i m szerszą możność z b y t u szopek.
D r o g ą w i o d ą c ą d o t e g o c e l u j e s t d a l s z e zeświecczenie
s z o p k i i przekształcenie j e j w k u k i e ł k o w y t e a t r z y k d l a
użytku świetlic s z k o l n y c h i p r z e d s z k o l i , t e a t r z y k , w
którym n a t l e bajecznej a r c h i t e k t u r y stworzonej
orzez szonkarzy — mogłyby same dzieci reżyserować
i wystawiać p o p u l a r n e b a j k i , opowiadania i t p
Organizatorzy konkursu
niejednokrotnie
zwracali
się w t e j s p r a w i e d o s z o p k a r z y — lecz bez r e z u l t a t u .
Z t y m większym zainteresowaniem m u s i m y więc s p o j
rzeć n a szopkę, którą w r o k u u b i e g ł y m p r z e d s t a w i ł
A l e k s a n d e r K u d ł e k , z d o b y w c a I n a g r o d y z r o k u 1952
( r y c . 2). S z o p k a j e g o z u m i e s z c z o n y m n a d scenką n a
pisem
„Krakowski
teatrzyk
kukiełkowy
»Jacuś«"
świadczy o pierwszej próbie p r z e m i a n y szopki n a t e
a t r z y k d l a dzieci.
Por. dane
Rok
„O
per
zwiedza
wyjaśnień.
d o w a " 1953 n r 3.
Ryc.
n i e szczędził
1948
1949
1950
1951
1952
1953
statystyczne:
Ilość
s z o p e k zgłoszonych
na konkursach
38
40
26
34
29
21
�Ryc.
2.
Szopka
krakowska.
Aleksander
Kudlek
(II
nagroda)
Wyk.
Ryc.
3.
Wyk.
Szopka
krakowska.
Wacław
Morys
(I
nagroda)
A r c h i t e k t u r ą swą n a w i ą z u j e o n a d o f o r m t r a d y
c y j n y c h . J e s t t o s z o p k a średniej w i e l k o ś c i (szerokość
p o d s t a w y w y n o s i o k . 70 c m ) , j e d n o p i ę t r o w a , o pięciu
wieżach, w z o r o w a n y c h n a w a w e l s k i c h . Środkowa —
n i e c o w i ę k s z a o d i n n y c h — j e s t w i e r n i e oddaną w i e
żą Z y g m u n t o w s k ą . D w i e n i s k i e w i e ż y c z k i , u m i e s z c z o
n e między ś r o d k o w a a b o c z n y m i , p r z y p o m i n a j ą kształ
tem wieżę Srebrnych Dzwonów
Część
środkową
p i e r w s z e g o piętra s t a n o w i m o t y w zaczerpnięty z e l e
w a c j i bocznej S u k i e n n i c .
Pod a r k a d a m i pierwszego
piętra w i d o c z n e są a k t u a l n e hasła: „ Ż ą d a m y p o k o j u n a
c a ł y m ś w i e c i e " , „ N i e c h ż y j e przyjaźń p o l s k o - r a d z i e c
k a " oraz sztandary biało-czerwony
i
czerwony
P i ę t r o j e s t o d d z i e l o n e o d p a r t e r u balustradą p o m y s ł o
w o w y k o n a n ą z t o c z o n y c h k o ł e c z k ó w Podobne b a l u
s t r a d y dzielą w i e ż e b o c z n e n a t r z y k o n d y g n a c j e
S z o p k a w s w e j g ó r n e j części u t r z y m a n a j e s t w c i e
p ł y m t o n i e o p r z e w a d z e k o l o r u złotego. D w i e d o l n e
k o n d y g n a c j e w i e ż b o c z n y c h zdobią p o s t a c i e c z e r p a n e
z podań k r a k o w s k i c h , j a k L a j k o n i k , T w a r d o w s k i n a
Księżycu. D o d e k o r a c j i s z o p k i , poza s t a n i o l e m , p o r a z
p i e r w s z y zastosował
Kudłek szklane k o r a l i k i , d i a
menciki i j e d w a b n y sznur dekoracyjny.
Umiejętnie
r o z m i e s z c z o n e błyszczące, r ó ż n o k o l o r o w e k o r a l i k i z n a
k o m i c i e podkreślają f o r m ę architektoniczną s z o p k i .
Z n i c h w kształcie m i s t e r n e j m o z a i k i ułożone sa także
p o s t a c i e L a j k o n i k a . N a t o m i a s t postać T w a r d o w s k i e g o ,
umieszczona n a parterze, jest wycięta z k a r t o n u i p o
m a l o w a n a temperą. E f e k t u dopełniają w i t r a ż e w o k
nach wież bocznych, m a l o w a n e n a szkle bardzo sta
rannie.
Pomimo wielkiego
wysiłku, j a k i Kudłek
włożył
w swoją szopkę, n i e udało m u się uniknąć p e w n y c h
błędów,
spośród k t ó r y c h
wymienić
należy p r z e d e
w s z y s t k i m niejednolite p o d względem k o l o r y s t y c z n y m
i f a k t u r o w y m t r a k t o w a n i e całości. P o d c z a s g d y górna
część s z o p k i była u t r z y m a n a , j a k w i e m y , w k o l o r z e
złota i o z d o b i o n a s e t k a m i m i g o c z ą c y c h w ś w i e t l e k o l o
r o w y c h szkiełek, w części d o l n e j n a p l a n p i e r w s z y w y
b i j a się c z a r n a p l a m a k u r t y n y , o z d o b i o n a n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą girlandą róż, o r a z
wykonane
temperą m a t o w e m a l a t u r y , p r z e d s t a w i a j ą c e T w a r d o w
s k i e g o n a t l e n i e b a , p o m a l o w a n e g o farbą niebieską
D o l n a część s z o p k i m a r ó w n i e ż p e w n e b ł ę d y a r c h i
t e k t o n i c z n e — j e s t m i a n o w i c i e z b y t l e k k a i za m a ł o
r o z b u d o w a n a w s t o s u n k u d o części górnych.
Ryc.
Wyk.
4. Szopka
krakowska.
Franciszek
Tarnowski
(I
nagroda).
T e w ł a ś n i e niedociągnięcia s p o w o d o w a ł y , że K u d ł e k ,
należący dziś d o g r u p y n a j z d o l n i e j s z y c h k r a k o w s k i c h
s z o p k a r z y , musiał z a d o w o l i ć się n a o b e c n y m k o n k u r
sie I I nagrodą.
D l a t e a t r z y k u swego, który o d i m i e n i a s y n k a a u t o r a
n o s i n a z w ę „ J a c u ś " , K u d ł e k napisał k r ó t k ą sztuczkę
w t r z e c h odsłonach „ O M i s i u n i e r o b i e " . T r e ś ć j e j j e s t
b a r d z o p r o s t a . M i ś b u d z i się w y g ł o d n i a ł y ze s n u z i m o
w e g o i cieszy się, że będzie m ó g ł podbierać miód
pszczołom:
W r e s z c i e skończył się s e n z i m o w y ,
M o ż n a odetchnąć p o w i e t r z e m t r o c h y ,
Już k w i a t u s z k i , j a k w i d z ę , z a k w i t a ł y ,
G ł u p i e pszczoły m o c r o b o t y będą miały.
W y p r a w a M i s i a d o d z i u p l i , g d z i e mieści się r ó j , k o ń
czy się n i e p o w o d z e n i e m .
P s z c z o ł y pokąsały r a b u s i a ,
który obolały i spuchnięty l e ż y w łóżku. D z i ę k i p o m o
c y d o k t o r a Z i ó ł k o , leczącego c h o r e g o z a s t r z y k a m i , M i ś
p r z y c h o d z i d o z d r o w i a , a l e z a r z e k a się, że już n i g d y
nie będzie „bumelantem", żyjącym z cudzej p r a c y .
Pszczoły, litując się n a d c i e r p i ą c y m M i s i e m i w z r u
szone j e g o obietnicą p o p r a w y , przynoszą m u s a m e m i ó d
w słoiku. T r e ś ć s z t u k i , zakończonej m o r a ł e m , n a w i ą
z u j e d o l i c z n y c h o p o w i a d a ń d l a d z i e c i , w f o r m i e zaś,
zwłaszcza w
„kalwaryjskim"
sposobie
rymowania
z n a j d u j e m y e c h a d a w n y c h tekstów s z o p k o w y c h .
Z d w u w y m i e n i o n y c h d e k o r a c j i , które wykonał K u
dłek d o s z o p k i , j e d n a ( r y c . 1) p r z e d s t a w i a p o k ó j M i s i a
i k r a j o b r a z , d r u g a ł ą k ę n a t l e gór, ze s t a r y m w y p r ó c h niałym d r z e w e m n a p i e r w s z y m p l a n i e . D e k o r a c j e , w y
k o n a n e b a r d z o umiejętnie, p r z y p o m i n a j ą m o d e l e sce
n o g r a f i c z n e , mają j e d n a k tę zasadniczą w a d ę , że c h a
r a k t e r e m s w y m zupełnie odbiegają
o d zewnętrznej
o p r a w y t e a t r z y k u — o d s z o p k i . P r z e p r o w a d z o n a próba
zastąpienia t y c h s k o m p l i k o w a n y c h d e k o r a c j i płaskim
tłem w y m a l o w a n y m ręką d z i e c k a , dała już l e p s z e r e
z u l t a t y N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i że K u d ł e k w s w y c h
d a l s z y c h p r a c a c h n a d t e a t r z y k e m k u k i e ł k o w y m i tę
trudność zdoła z c z a s e m p r z e z w y c i ę ż y ć .
Jeśli t a k w i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c i l i ś m y n a o m a w i a
nie „teatrzyku kukiełkowego", to m a to swoje uzasad
n i e n i e . P o k i l k u l a t a c h o c z e k i w a n i a została d o k o n a n a
p i e r w s z a próba zupełnego zeświecczenia s z o p k i i d o
s t o s o w a n i a j e j d o p o t r z e b t e a t r z y k u dziecięcego. P r ó
ba t a n i e osiągnęła jeszcze p e ł n e g o
wyniku.
Przed
u z d o l n i o n y m szopkarzem k r a k o w s k i m stoi ważne za-
127
�d a n i e n a przyszłość dalsza rozbudowa architektury
szopki, umożliwienie kukiełkom większej s w o b o d y r u
c h u (obecnie mogą się one poruszać t y l k o w obrębie
scenki), przygotowanie nowego typu dekoracji dosto
s o w a n y c h do w y g l ą d u szopki, a możliwych do w y k o
n a n i a p r z e z dzieci, w r e s z c i e o p r a c o w a n i e z e s t a w u t y
p o w y c h kukiełek, które d z i e c i mogłyby ubierać w s p o
sób zgodny z treścią różnych reżyserowanych p r z e z
siebie b a j e k i opowiadań.
Próby
przeprowadzone
n a scenie
„Krakowskiego
t e a t r z y k u kukiełkowego » J a c u ś « " wykazały, że d z i e c i
niesłychanie s z y b k o zapoznają się z a r k a n a m i n i e
s k o m p l i k o w a n e j reżyserii kukiełkowej i b a w i ą się t e
atrzykiem znakomicie.
Jeżeli wysiłek podjęty p r z e z k r a k o w s k i e g o s z o p k a r z a n i e m a rozpłynąć się w próżni, należałoby z a a p e
lować do kierowników p r z e d s z k o l i i świetlic dziecię
c y c h , a b y się jego t e a t r z y k i e m bliżej z a i n t e r e s o w a l i .
I n n e s z o p k i zgłoszone n a ostatni k o n k u r s n i e w i e l e
odbiegały od t y c h , które widzieliśmy n a p o p r z e d n i c h
k o n k u r s a c h — poziom
był wyrównany,
przewaga
szopek średniej wielkości, f o r m y t r a d y c y j n e , oparte n a
elementach architektury krakowskiej. D w i e pierwsze
nagrody przyznano Wacławowi Morysowi,
zdobywcy
I I n a g r o d y w 1952 г., i F r a n c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u ,
który po d w u l e t n i e j p r z e r w i e znów stanął do k o n
kursu.
S z o p k a w y k o n a n a p r z e z M o r y s a ( r y c . 3), jednopię
t r o w a , o t r z e c h wieżach, z których boczne w z o r o w a n e
są n a wieży Z y g m u n t o w s k i e j , p o s i a d a część frontową
opartą n a m o t y w a c h zaczerpniętych z S u k i e n n i c . P o d
stawę s z o p k i stanowią m u r y o b r o n n e W a w e l u , z w n ę
k a m i , w których
u m i e s z c z o n e są h e r b y
Krakowa.
Szopka Morysa jest bardzo kolorowa, w y k l e j o n a b a r w
n y m i błyszczącymi foliami. N i e s p o d z i e w a n y
kontrast
Fotografował
stanowią wieże boczne w y k l e j o n e j e d n o l i c i e c z e r w o
n y m papierem.
'
Szopka F r a n c i s z k a Tarnowskiego (ryc. 4) jest śred
n i e j wielkości i m a pięć wież.JSzopka t a b a r d z o p r z y
p o m i n a s w y m kształtem i układem szopkę tego a u l o r a z 1948 г., znajdującą się w M u z e u m H i s t o r y c z n y m
w Krakowie.
P e w n a j e d n a k różnica między o w y m i
s z o p k a m i p o l e g a n a t y m , że wieże b o c z n e n o w e j , n a
wiązujące do wyższej wieży kościoła M a r i a c k i e g o , p o
siadają dookoła — z a m i a s t małych wieżyczek — s t r z e
liste dwuspadowe daszki. Szopka Tarnowskiego, w y
k o n a n a b a r d z o p r e c y z y j n i e , w y k l e j o n a j e s t błyszczą
cymi foliami w kolorach pastelowych. P r z y k r y d y
sonans stanowi jedynie czerwona p l a m a dachu, w y
pełniającego przestrzeń
między wieżami,
oklejona
zwykłym c z e r w o n y m p a p i e r e m z Ы а Т у т n a d r u k i e m ,
mającym imitować dachówkę. P a r t e r od piętra o d
g r o d z o n y j e s t ażurową balustradą.
Drugie nagrody oprócz A l e k s a n d r a K u d ł e k a —
otrzymali Tadeusz R u t a i Antoni Wojciechowski.
S z o p k a R u t y j e s t s t o s u n k o w o większa o d p o z o s t a
łych, m a 2 piętra i 7 wież. W o j c i e c h o w s k i przedstawił
szopkę n i e różniącą się w i e l e od t y c h , j a k i e robił w l a
tach poprzednich.
T r z y trzecie nagrody u z y s k a l i — nestor k r a k o w s k i c h
szopkarzy, m u r a r z Stefan Mitka, oraz A d a m D u d z i k
i Ryszard Kijak.
W porównaniu z l a t a m i ubiegłymi zauważyć można
było n a o s t a t n i m
k o n k u r s i e częste w y k o r z y s t y w a n i e
k r a k o w s k i c h elementów
architektonicznych, czerpa
n y c h z W a w e l u (np. zakończenie wież), S u k i e n n i c ( a t t y k a , e l e w a c j a boczna), c o r a z m n i e j n a t o m i a s t w i d u j e
się elementów g o t y c k i c h , zwłaszcza zaś d a w n i e j chęt
n i e naśladowanego gotyckiego zakończenia wieży k o ś
cioła M a r i a c k i e g o .
-
Roman
Reinfuss.
Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e N r 1. W a r s z a w a , Wiślana 6. Z a m . 900. P a p . i l u s t r a e . k l . Ш 100 g :
A l f k a r t o n biały V k l . 100 g B I . N a k ł a d 3 000 egz. 5-B-16084. K l i s z e w y k o n a ł a D r u k a r n i a
A k c y d e n s o w e , W a r s z a w a , T a m k a 3.
�