https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dba67b268b0a60310de2ddc7cdf982cb.pdf 9cd3d47b402fb172ad370081a6543e7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3354 Title A name given to the resource O problemie litewskiego stereotypu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.25-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Venclova, Tomas Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O problemie stereotypu litewskiego* Tomas Venclova W r o k u 1947, w obozie dipisowskim, m ł o d y filozof Juozas Girnius n a p i s a ł esej Problem litewskiego charakteru, k t ó r y został opublikowany w j e d n y m z efemerycznych litewskich wydawnictw na terenie Zachodnich Niemiec. M o g ł o b y się zdawać, że ten tekst, jak wiele t e k s t ó w tej epoki, jest skazany na zapomnienie. Niemniej po latach, przedrukowany w lite­ wskiej prasie podziemne . z d o b y ł p o n o w n ą p o p u l a r n o ś ć . W roku 1991 umieszczono go w g ł ó w n y m litewskim czasoniśmie literackim jako klasyczny w y k ł a d d o k t r y n y narodo­ wej D l a d o ś ć szerokich k r ę g ó w litewskiej opinii publicznej dv kurs Girniusa jest obecnie dyskursem niejako oficjalnym Myślenie i m ó w i e n i e odmienne uchodzi za brak miłości do nir7V7nv A wiec warto zacząć od teeo eseiu n r ó b u i a c wytłumaczyć jak L i t w i n postrzega i rozumie siebie samego E w S razie powinien o ^ wielu (Cli OL' m o ż e i nie w s z y s t k i c h Tekst Girniusa zrodził się z miłości i trwogi. Był pisany w latach, kiedy n a r ó d litewski, wdeptany w bioto przez dwa mocarstwa totalitarne, zosta! pozbawiony nie tylko wolności i niepodległości, ale - prawie że - i nadziei. N a Litwie był uwikłany w niesamowicie u p a r t ą i wyniszczającą wojnę partyzancką. N a Zachodzie, gdzie znalazła się przeważająca cześć elit politycznych i kulturalnych, stal wobec perspek­ tywy em.gracyjnego getta . postępującej utraty władnej odrębności Myśl m ł o d e g o filozofa który w k r ó t c e zosta czołowym ideologiem litewskiej emigracji mtala z a r a d z i ć tej beznadziei i r o z p a d ó w , . Było to wyznanie wiary w n a r ó d niszczony lecz stawiaiacy onór i dlatego z a s ł u e u i e na szacunek P o w i e d z i a ł b y m nawet że było prorocze - jak były prorocze' w pewnym stopniu utwory dziewietnastowiec/nych p o l s k i c h ^ e s j a m s t ó w Niemniej tekst G i m i u T a ^ S n e i a D ^ i i w t a rSyiskch i Ó o T S znacznie m n S u S S o n y c h ^ h 2 a d o w S ^ 7 oczywiście S m S E notskich Fs^G^rniu,,' wTróżńTa s ' i e " i S n T t wSh^nnvr-b n i , tv ko hr.kiern a?tokryTvki £ lakakolwlk J ^ A W S T K ^ Z S S J l ¡1 P f a k t y - S ż , tym g o r a j d l a ffktów stereotypów, A więc według jedenastowiecznego kronikarza A d a m a z Bremenu, L i t w i n i to homines humanissimi. (Co prawda, Adam z Bremenu pisał nie o Litwinach, k t ó r z y wtedy na ogół jeszcze nie w y s t ę p o w a l i w ź r ó d ł a c h , lecz o m i e s z k a ń c a c h dawnych Prus; ale co za różnica?) L i t w i n w y r ó ż n a się wrodzoną d o b r o c i ą serca, brakiem obojętności i nienawiści, miłością do człowieka k t ó r ą ceni wyżej od ambicji politycz­ nych, interesu gospodarczego prawdy naukowej p i ę k n a estetycznego i nawet d ą ż e ń religijnych Dwudziestowieczny U t w i n p r z e c h o w a ł te cechy w nienaruszonym stanie Wieś newska jest jedną wielką rodzina gdzie wszyscy są b r a ć m , Utylitaryzm i wyrachowanie s k ą p s t w o i nawet z w y k ł a oszczędność są tu z a s t ą p i o n e przez tradycję pomocy wzajem¬ * Teksty T. Venclovy i Cz. Okińczyca zostały wygłoszone na sesji Porody i Stereotypy zorganizowanej przez Krakowskie Centrum Kultury, dniach 23-29 czerwca 1993 r. w nej znajdującej wyraz w słowie talku n i e p r z e t ł u m a c z a l n y m na ż a d e n język (tu dodam, że w b i a ł o r u s k i m jest s ł o w o tołoka - ale na to odpowiedziano by m i , że z o s t a ł o p o ż y c z o n e z litewskiego wraz z obyczajem). Jak przystało filozofowi. Girnius dba o tolerancyjność i o b i e k t y w n o ś ć w stosunku do s ą s i a d ó w L i t w y , włącznie z Rosjanami i Niemcami. K a ż d y n a r ó d w e d ł u g niego ma swoje wady, ale i swoje zalety. L i t w i n i jednak, osiedleni w niebezpiecznej strefie, gdzie świat słowiański styka się ze światem g e r m a ń s k i m , reprezentują złoty ś r o d e k : są po­ zbawieni wad s ą s i a d ó w i nie m a j ą nic o p r ó c z zalet. Rosjanin lubi nie tyle człowieka, ile kolektyw, l u d z k o ś ć ; k o n k r e t n y m człowiekiem, w t y m s o b ą , c z ę s t o ' p o g a r d z a i nienawidzi go; jest g o t ó w poświęcić człowieka dla domniemanego dobra o g ó ł u , co oczywiście prowadzi do bolszewizmu - i co dla Litwina jest nie do p o m y ś l e n i a . Niemiec jest karny i zdyscyp­ linowany, pracowity, ale pozbawiony serdeczności, butny i chętnie wykonuje k a ż d y nakaz w ł a d z y doczesnej - co prowadzi do nazizmu i jest także w s t r ę t n e powściągliwemu L i t w i n o w i , k t ó r e g o dusza zawsze zbuntuje się przeciwko nakazom nieludzkim. Polak odznacza się p y c h ą , perfidią i skłonnością do anarchii; L i t w i n natomiast jest skromny nie uprawia p o d s t ę p u i ma wrodzony p o c i ą g d o s o l i d a r n o ś c i . A więc opozycja Girniusa jest zasadniczo prosta. Świat słowiański - to chaotyczna m g ł a w i c a , k r ó l e s t w o entropii; świat g e r m a ń s k i to nieludzki p o r z ą d e k , k r ó l e s t w o auto­ matyzmu i martwoty; m a ł y świat bałtycki - to chyba jedyny na kuli ziemskiej z a k ą t e k , gdzie p r z e c h o w a ł a się anima naturaliter Christiana, w zasadzie nie zmieniona o d c z a s ó w p o g a ń s k i c h aż do dzisiaj. Człowiek t u tworzy dobro, i wyłą­ cznie dobro, w ten sam s p o s ó b j a k jedwabnik wytwarza jedwab. Wprawdzie świat bałtycki też nie jest jednostajny. Łotysze, według Girniusa, są na ogól bradziej oportuntstyczni od Litwinów: z tego też p o w o d u byli s k ł o n n i k o l a b o r o w a ć z bolszewikami i r ó w n i e ż z hitlerowcami, czego o Litwinach powiedzieć nie m o ż n a . Są - albo raczej byli - jeszcze Żydzi. O nich Girnius m ó w i tylko tyle, że dzięki wrodzonej tolerancji litewskiej cieszyli się wszystkimi prawami w cza­ sach niepodległości międzywojennej - ale nie popisali się lojalnością w okresie okupacji bolszewickiej. Niemniej trage­ dia, k t ó r a ich s p o t k a ł a , w y w o ł a ł a głębokie współczucie L i t w i n ó w , nawet jeśli Żydzi nie zawsze zasługiwali na nie. W związku z t y m dzieje L i t w y są wielką b o h a t e r s k ą epopeją nigdy nie s k a l a n ą przez b r u t a l n o ś ć , o k r u c i e ń s t w o czy u g o d o w o ś ć . L i t w i n i są narodem p o k o j o w o usposobio­ nym, nie znają k u l t u siły, ale są często zmuszani do wojny przez d r a p i e ż n y c h s ą s i a d ó w ( k t ó r z y po prostu nie m o g ą zezwolić na istnienie tej wyspy chrześcijańskiej p r a w o ś c i p o ś r ó d swego zepsutego świata). Zawsze znajdują się w sta­ nie obrony koniecznej, i p o t r a f i ą czynić w t y m stanie cuda. T o , że L i t w a stworzyła imperium w czasach średniowiecz­ nych, było wymuszone przez agresję k r z y ż a c k ą . Ż a d n y c h korzyści w dziejach L i t w i n i nie odnosili. Jeżeli wygrywali, to zasługiwali na to; jeżeli przegrywali, to wyłącznie dlatego, że w o d r ó ż n i e n i u o d innych byli ofiarni i sprawiedliwi. Są po prostu za dobrzy j a k na ten świat. Są w zasadzie świętymi - t y m bardziej, że nie zdają sobie z tego sprawy. Metafizycznym obrazem tej L i t w y , w e d ł u g Girniusa. są dwa symbole wytworzone w głębokich p o k ł a d a c h jej ducha - P o g o ń i Chrystus Frasobliwy, rycerz i cierpiętnik: rycerz 25 �ł a g o d z o n y przez cierpiętnika, cierpiętnik w y w y ż s z o n y przez rycerza. D o d a m , że poza to przeciwstawienie historiozoficz­ na myśl litewska j a k o ś nie potrafi wyjść j u ż od k i l k u dziesięcioleci. Notabene oba symbole nie są wyłącznie litewskimi. P o g o ń jest u w a ż a n a za swoją t a k ż e przez Biało­ r u s i n ó w , a Chrystus Frasobliwy, znany na wszystkich tere­ nach dawnej Rzeczypospolitej, przyszedł do L i t w y z Polski albo przez Polskę. A l e mniejsza o to. Zbyt ł a t w o k r y t y k o w a ć esej Juozasa Girniusa. Myślenie w n i m demonstrowane jest nie tylko apologetyczne a ż do granicy śmieszności, lecz i g ł ę b o k o anachroniczne. W y w o d z i się z m i t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h . Polacy niewątpliwie r o z p o z n a j ą t u d u ż o ze swojej własnej narodowej m i t o l o g i i (zresztą Mickiewicz przyczynił się do powstania s t e r e o t y p ó w litewskich chyba więcej od innych). Wprawdzie Girnius m ó w i , ż e charakter litewski opisany przez niego jest raczej n o r m ą i d e a l n ą niż faktem, ale że nie przeczą tej normie ż a d n e z n a c z ą c e dziejowe wydarzenia. Niestety d o ś w i a d c z e n i e his­ toryczne, zwłaszcza d o ś w i a d c z e n i e ostatnich pięćdziesięciu lat, zadaje k ł a m t y m b u d u j ą c y m stereotypom: widzieliśmy w tych latach tyle o b o j ę t n o ś c i i nienawiści, tyle b r u t a l n o ś c i i u g o d o w o ś c i tyle chciwości małości i zawiści że ż a d e n narcyzyzm narodowy przed t y m się nie ostoi Widzieliśmy t a k ż e s o l i d a r n o ś ć , o f i a r n o ś ć i bohaterstwo, tak na L i t w i e , j a k i w innych krajach i m o ż e nawet więcej na Litwie, niż w Daru innych krajach' ale chyba m o g l i ś m y z r o z u m i e ć że c h o d ź , t u przede wszystkim o siłę i ś w i a d o m o ś ć jednostki a nie o hipostazjowany duch narodowy. Postawy bliskie postawom tu analizowanym, j a k m ó w i ­ łem, ostatnio z d o b y w a j ą r a n g ę prawie że oficjalnej filozofii na L i t w i e - w k a ż d y m razie p o ś r ó d p u b l i c y s t ó w i myślicieli d o s y ć licznych, hałaśliwych oraz s k ł o n n y c h s t a w i a ć znak r ó w n a n i a p o m i ę d z y k u l t e m N a r o d u i anty komunizmem. Są przyjmowane przez wielu, co z kolei w p ł y w a , oczywiście, na i n t e l e k t u a l i s t ó w . Znany polityk Vagnorius powiedział nieda­ wno, że człowiek m o ż e się mylić, ale n a r ó d jest nieomylny. A więc w p r ó ż n i postkomunistycznej - której nie znosi natura ludzka - b o ż e k narodu z łatwością zastępuje b o ż k a nieomylnej klasy i nieomylnej partii. Pielęgnuje się poczucie nieustannego z a g r o ż e n i a L i t w y przez rozmaite ciemne moce i głównie przez s ą s i a d ó w ; jest to dobry s p o s ó b zdobycia prestiżu i g ł o s ó w ( c h o ć m o ż e j u ż nie zawsze) W e d ł u g te, filozofii Lifwa powinna b y ć s p o ł e c z e ń s t w e m ściśle narodo­ w y m i z a m k n i ę t y m bo szlachetny etniczny typ litewski jest zawsze w niebezpieczeństwie- p o m i m o genetycznie zapew­ nionej cnotliwości podejrzanie ł a t w o ulega trującym wpły­ w o m czy to polskim po unii lubelskiej czy to a m e r y k a ń s k i m po r o k u 1991. Spotykamy takie postawy chyba w k a ż d y m niedawno w y z w o l o n y m kraju Europy Ś r o d k o w e j i Wschodniej. W y n i ­ kają, oczywiście, z ogromnego kompleksu mniejszej w a r t o ś c i - k t ó r y , sądzę, nie jest zbyt uzasadniony. Dzieje tak się złożyły, że wszystkie narody tej połaci ś w i a t a nie m i a ł y normalnych p a ń s t w przez cały wiek dziewiętnasty i przez z n a c z n ą część dwudziestego, nierzadko i przedtem. M ó w i ą c „ w s z y s t k i e " w ł ą c z a m w ten poczet i Rosję, bo nie m o ż n a przecież wielonarodowego imperium c a r ó w i b o l s z e w i k ó w u w a ż a ć za p a ń s t w o normalne. A wyłącznie normalne, włas­ ne, niepodległe p a ń s t w o stwarza w a r u n k i dla psychoanalizy narodowej. Poczucie z a g r o ż e n i a bytu narodowego w wypadku L i t w i n ó w zaostrzone przez przejmujące uczucie, że jest się narodem m a ł y m - zmusza do patrzenia w zwierciadło, k t ó r e codziennie twierdzi, że jest się najlepszym, najpiękniejszym oraz j e d y n y m m a j ą c y m rację. Cudzych racji nie rozumie się - z tego prostego p o w o d u , że inni racji mieć nie m o g ą . W Serbii ostatnio do kanonu wiary weszła f o r m u ł a , że Serbowie są „ n a r o d e m prawie zamordowanym": ma ona 26 1 u s p r a w i e d l i w i ć k a ż d e poczynanie p a ń s t w a serbskiego, a ż do najbardziej w ą t p l i w y c h . L i t w i n i analogicznej formuły nie stworzyli, ale niejeden z nich żyje z t y m samym poczuciem. Dla niejednego d o b r o narodu jest dobrem absolutnym, z definicji nie m o g ą c y m w c h o d z i ć w konflikt z p r a w i d ł o w o p o j m o w a n y m d o b r e m innych. W e d ł u g tego mniemania L i t w i n i w o g ó l e nie p o t r a f i ą r o b i ć nic, co by nie p r a c o w a ł o na rzecz m o r a l n o ś c i i demokracji, bo są m a l e ń k ą , dzielną g r u p ą w świecie zaludnionym przez k r w i o p i j c ó w , h i p o k r y t ó w i o s z u s t ó w . Przenigdy nie mogli p o p e ł n i ć najmniejszego błędu i t y m bardziej zbrodni. T o inni p o p e ł n i a l i zbrodnie na L i t w i n a c h . Odebrali nam ziemie na wschodzie i zachodzie, niszczyli nas o r ę ż e m , z a r z ą d z e n i e m b i u r o k r a t y c z n y m i sło­ wem z kazalnicy kościelnej. U k r a d l i n a m K a n t a , M i c ­ kiewicza i Dostojewskiego, k t ó r z y byli oczywiście rdzennymi L i t w i n a m i . Sfałszowali historię, wypaczyli złośliwie wizeru­ n k i Mendoga i W i t o l d a C h v b y najgorsza była zbrodnia P o l a k ó w bo chcieli i w znacznym stopniu potrafili zniszczyć d u s z ę litewską w s p o s ó b ł a g o d n y u ł a s k a w i a j ą c nas i jedno­ cześnie z a r a ż a j ą c p o c a ł u n k i e m z A l p u h a r y . L i t w i n i są t a k ż e , w e d ł u g tego mniemania, narodem, k t ó r y ucierpiał więcej niż wszyscy. Był oczywiście Holocaust Ż y d ó w , ale genocyd stalinowski w odczuciu nacjonalisty litewskiego co najmniej Holocaustowi d o r ó w n u j e , a tak n a p r a w d ę to go prześciga. Jest to myślenie, k t ó r e prowadzi do bardzo specyficznej definicji L i t w i n a . N a r ó d litewski s k ł a d a się wyłącznie z ludzi wyznających ideę n a r o d o w ą , t j . u w a ż a j ą c y c h n a r ó d za I w a r t o ś ć n a d r z ę d n ą w stosunku do k a ż d e j innej, a prze­ trwanie jego za rzecz najważniejszą z m o ż l i w y c h , właściwie j e d y n ą w a ż n ą , j e d y n ą , której należy o f i a r o w a ć życie własne, a t y m bardziej cudze. Nie wyznający tej idei są podejrzani - a jeżeli m ó w i ą po litewsku i są p r z y w i ą z a n i do litewskiego krajobrazu i k u l t u r y , są podejrzani jeszcze bardziej. Przecież l mamy t y l u w e w n ę t r z n y c h w r o g ó w , rozpoznawalnych z na­ zwisk, z mieszanych m a ł ż e ń s t w albo po prostu z nieprawomyślności. J e d n o c z e ś n i e jest to podejście do świata bardzo wygodne, bo w o d r ó ż n i e n i u od słynnej f o r m u ł y egzystencjalistów esencja narodowa poprzedza egzystencję. Ten, k t o miał szczęście u r o d z i ć się L i t w i n e m {respective Serbem, Chor- ] watem, Polakiem), nie musi w y b i e r a ć swego losu ani doras- „ l t a ć do niego: jest lepszy od innych, rozgrzeszony i ocalony przez sam fakt p r z y n a l e ż n o ś c i od tej a nie innej w s p ó l n o t y . Pewien intelektualista litewski z niepojętą dla mnie d u m ą użył słów Lithuania contra mundum. Bardzo niedaleko stąd do postawy wielu S e r b ó w t r a k t u j ą c y c h świat w kategoriach manichejskich, jako spisek całej k u l i ziemskiej przeciwko świętej Ojczyźnie. Jednym z większych g r z e c h ó w k o m u n i z m u któremu g r z e c h ó w , j a k wiadomo, nie brak - jest to, że uniemożliwiał § f r o z p r a w ę i n t e l e k t u a l n ą z t y m ciasnym i anachronicznym nacjonalizmem i z jego skrajną p o s t a c i ą , faszyzmem rodzi­ m y m . Z r e s z t ą wciąż utrudnia tę r o z p r a w ę . P r z e ś l a d o w a n i przez k o m u n i s t ó w - czasem surowo, czasem mniej - nac­ jonaliści zjawiają się w aureoli c i e r p i ę t n i k ó w za n a r ó d i wciąż jest rzeczą n i e ł a t w ą , acz n i e z b ę d n ą sprzeczać się z nimi w s p o s ó b o t w a r t y i p o w a ż n y . M a j ą uproszczony i mocny słownik: „ k r w a w i b a r b a r z y ń c y " , „ A z j a c i " , „ m o r d e r c y ducha", „ p ł a s z c z ą c y się zdrajcy", „ s a t a n i ś c i " . Najmocniejszym i najczęstszym s ł o w e m jednak jest mankurt (termin z a - j proponowany przez kirgiskiego pisarza A j t m a t o w a , bardzo sowieckiego i nacjonalistycznego j e d n o c z e ś n i e , modnego na Litwie chyba znacznie bardziej niż w Kirgizji). Oznacza człowieka pozbawionego pamięci, k t ó r a jest w d a n y m wypa­ d k u t o ż s a m a z ideologią n a r o d o w ą . Nie d o p r a c o w a l i ś m y się jeszcze s ł o w n i k a krytycznego, k t ó r y m o g l i b y ś m y temu słow­ nictwu przeciwstawić �Nie chcę powiedzieć, że w o g ó l e nic z tej narodowej filozofii i narodowych s t e r e o t y p ó w nie ma najmniejszego oparcia w rzeczywistości. Zbrodnie przeciwko g r u p o m et­ nicznym - zwłaszcza m a ł y m i nie m o g ą c y m się skutecznie bronić były i niestety są faktami. Wynaradawianie - tak przymusowe, j a k i „ ł a g o d n e " , nie stosujące z a u w a ż a l n e g o przymusu - było i czasem jest procederem j a k najbardziej realnym. I jest to zbrodnia przeciwko duchowi człowieka, powiem nawet więcej: Polska t u n a p r a w d ę nie jest bez winy stosunku do L i t w y . W p ł y w Polski na Litwę - tak samo j a k wołvw innych k r a j ó w , z N i e m c a m i i Rosją włącznie miał S h y pozytywne, przyczyniając się do p i ę k n e g o r o z k w i t u S t u r y Wielkiego K s i ę s t w a Ale miał t a k ż e cechy wybitnie neiatvwne zwłaszcza w czasach saskich kiedy pluralizm S ł o ń s k z o s t a ł w y p a r t y przez polski nacjonalizm i litera­ t a w języku litewskim świetnie się zapow a d a j ą c a w epoce Daukszy Szyrwida i S m o c z y ń s k i e g o z d e g e n e r o w a ł a się w ? niewygodnie. Utrata p a m i ę c i narodowej nie jest dobrem. Tyle że ta pamięć powinna b y ć p e ł n a , nie selektywna. Zawsze mieliśmy wielość tradycji, z t y m że tradycja „ r d z e n n i e litewska", izołacjonistyczna była t y l k o j e d n ą i nie zawsze g ł ó w n ą w t y m krajobrazie. Także i kategorie Juozasa Girniusa m a j ą pewien r d z e ń racjonalny. A ż do c z a s ó w sowieckich L i t w i n i byli n a p r a w d ę społeczeństwem wiejskim, p o s i a d a j ą c wiele zalet tego społe­ czeństwa - w t y m specyficzny, intymny stosunek do drugiego człowieka i natury. Wprawdzie społeczeństwo wiejskie jest społeczeństwem wybitnie konformistycznym i nierzadko okrutnym, bezwzględnie o g r a n i c z a j ą c y m d ą ż e n i a jednostki (czego Girnius i jego n a ś l a d o w c y nie z a u w a ż a j ą ) . Jest t a k ż e wysoce podatnym na p o k u s ę chciwości - o t y m pisali wszyscy klasycy litewscy Wprawdzie to że L i t w i n o m za­ brakło wielowarstwowego s p o ł e c z e ń s t w a (bo szlachta się spolszczyła a klasa mieiska była niemiecka ż y d o w s k a albo rosyjską) nie m o g ł o p o m ó c w w y c h o w y w a n i u w ł a s n y c h elit Ale cnoty wiejskie są cnotami Tyle że ta wiejska z w i ą z a n a z ziemią L i t w a należy do przeszłości . prawie nic już nie można na niej b u d o w a ć - zresztą winni temu są nie tylko (albo i nie tyle) bolszewicy, lecz i o g ó l n e trendy dwudziestowiecz¬ ne, Girnius ma rację t a k ż e i w t y m , że L i t w i n , niezbyt skory do wojny (chociaż chyba nie pozbawiony agresywności w cza­ sach średniowiecznych), jednak potrafi się b r o n i ć . Co jak co, ale to ostatnio z o s t a ł o dowiedzione w s p o s ó b niezbity. Charakter narodowy w o g ó l e nie jest rzeczą w y m y ś l o n ą , nawet jeżeli przejawia się głównie w o d s t ę p s t w a c h od średniej arytmetycznej. Są takie rzeczy j a k u p ó r litewski i g o s p o d a r n o ś ć litewska. Jest specyficznie litewskie przywią­ zanie do książki (czasem osiągające rozmiary k u l t u , bo k s i ą ż k a rodzima b y w a ł a zabraniana) i p o w a ż a n i e oświaty; w y g l ą d a niestety na to, że ostatnio zaczyna się to zmieniać. Jest osobliwa religijność litewska p r z e c h o w u j ą c a pewien odcień p o g a ń s t w a , k t ó r y zresztą nie zawsze na zdrowie wychodzi ( p r z y k ł a d e m s ł y n n a G ó r a K r z y ż y p r z y p o m i n a j ą c a t r o c h ę świątynie Trzeciego Ś w i a t a , gdzie korzenie się przed niepojętą t r a n s c e n d e n t n ą siłą w pewnym stopniu p r z e w a ż a nad chrześcijańską w o l n o ś c i ą i g o d n o ś c i ą ) . Są ogromne i ciekawe dzieje L i t w y , k t ó r e z o s t a ł y częścią k a ż d e g o z nas, c h o c i a ż nie zawsze umiemy i n t e g r o w a ć je w p e ł n y m wymia­ rze Jest i tradycja tolerancji p o c h o d z ą c a chyba z c z a s ó w Wielkiego Księstwa i tak n a p r a w d ę nigdy nie utracona" klisze ksenofobiczne proponowane przez i n t e l e k t u a l i s t ó w i podchwytywane przez p o l i t y k ó w rzadko znajdują wy­ dźwięk masowy i na t y m polega moja nadzieja że L i l a n i e zostanie d r u g ą Serbia Sa cechy narodowe mniei w s p a n i a ł e lecz t a k ż e charakterystyczne i częste Z a l i c z y ł b y m do nich np o g ó l n y b r a k i n o c z u c i a ^ u m o ^ mezbyt d u ż a d świat? n i e c h ę ć . i o l ^ ^ ^ ^ r ^ m i S ^ S ^ z r e a l t W s t o s u n k k m i sił (fu chyba n a i b a r S S y c z n e g ^ 5 S S ? S n A więc k o ń c z ę prawie tak samo jak G i r n i u s : problem charakteru litewskiego jest problemem rzeczywistym. I cho­ ciaż niezbyt z n i m się zgadzam, jestem tak samo j a k on o p t y m i s t ą . P r z e t r w a l i ś m y w bardzo trudnych warunkach i nawet u t w o r z y l i ś m y w tych warunkach w ł a s n e elity - nie zawsze nienaganne, ale mniejsza o to. U t w o r z y l i ś m y to, czego nie mieliśmy chyba nigdy s p o ł e c z e ń s t w o wielowarst­ wowe. Z d o b y l i ś m y na zawsze swoją stolicę. Bardzo dobrze o p a r l i ś m y się rusyfikacji (chociaż sowietyzacji m o ż e mniej). Nigdy zresztą nie m i a ł e m - w o d r ó ż n i e n i u od niejednego z moich z i o m k ó w - najmniejszych w ą t p l i w o ś c i w z d o l n o ś ć przetrwania narodu. Pozostaje nam teraz t y l k o z r o z u m i e ć że ż a d n e wynarodowienie i chyba nawet ż a d n e prawdziwe n i e b e z p i e c z e ń s t w o z z e w n ą t r z - n a m j u ż nie z a g r a ż a . Za­ grażała przede wszystkim własne paranoie i kompleksy m o g ą c e p r o w a d z i ć do jałowego z a m k n i ę t e g o p r y m i t y w ­ nego życia. ' Miłość do ojczyzny oznacza nie t y l k o - i m o ż e nie przede wszystkim praktykowanie jej m o w y i obyczaju. Ta grupa narodowa, do której należę przez urodzenie albo wychowa­ nie, n a k ł a d a na mnie pewien o b o w i ą z e k , k t ó r y jest jedno­ cześnie o b o w i ą z k i e m wobec ludzkości (jeżeli c o ś takiego jak o b o w i ą z e k wobec ludzkości istnieje, a podejrzewam, że istnieje). Polega ona na p o d t r z y m y w a n i u , utrwalaniu, stwa­ rzaniu pewnych w a r t o ś c i , takich j a k prawda, p i ę k n o , a t a k ż e krytyczny stosunek do swoich i d o siebie. L I T W A 1993 L U D N O Ś Ć - ogółem mniejszość polska mniejszość rosyjska mniejszość ż y d o w s k a mniejszość b i a ł o r u s k a i inne WILNO w tym Polaków 3.700.000 ok. 290-300.000* ok. 280.000 ok. 4.000 ok. 150.000 660.000 ok. 118.000 • r ó ż n e ź r ó d ł a , oficjalne i szacunek P o l a k ó w 27 �