https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8aeb470dc5ec35090f6d933071784549.pdf d66fca78f00d0821a69d6a8bf4f0f94a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3350 Title A name given to the resource Z perspektywy Siedmiogrodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.14-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z perspektywy Siedmiogrodu Drogi Aleksandrze, Na Twoją propozycje rozmowy odpowiadam - tak jak to j u ż kiedyś się zdarzyło - listem. Poprzedni pisałem do Ciebie w okresie kiedy przygotowywałeś świetny numer „ K o n t e k s ­ t ó w " poświęcony antropologii teatru i kulturze alternatywnej. Ja byłem wówczas w „ P o d r ó ż y na W s c h ó d " z zespołem, który w t y m właśnie - 1990 roku stworzył F u n d a c j ę „ P o g r a n i c z e " a później Ośrodek „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " z siedzibą w Sejnach. Dzisiaj przygotowujesz wydanie „ K o n t e k s t ó w " poświęco­ nych Litwie, bywałeś u mnie w domu w drodze do W i l n a i K o w n a , zapisując adresy i trudne do z a p a m i ę t a n i a nazwiska. To, że tutaj przecinają się nasze drogi, że taki jest obecnie kontekst naszej rozmowy, dowodzi najoczywiściej ewolucji jakiej uległy nasze poszukiwania. Dzisiaj z a a n g a ż o w a n i jesteś­ my w rozpoznawanie Litwy, w obecność Litwy. Dzisiaj powtarzamy coraz płynniej nazwiska, uczymy się melodii słów. które są w ustach Polaka nie oswojone zupełnie, jakby przywoływały glos nie z sąsiedztwa trwającego wieki, a z dale­ kiego kontynentu. A przy tym wszystkim proponujesz - co jest jeszcze jednym dowodem Twojej diabelskiej intuicji - nazwać naszą r o z m o w ę „ Z perspektywy Siedmiogrodu", co od razu ustawia przed­ miot naszych dociekań we właściwym, szerszym wymiarze. Tak więc przywołuję w pamięci wszystkie nasze rozmowy w Cimochowiznie. Sejnach. Warszawie wszystkie stawiane przez Ciebie pytania i zabieram się do pisania. Dlaczego perspektywa Siedmiogrodu jest ważna dla naszej rozmowy? C h o ć b y dlatego, że umieszcza Polskę i Litwę w pewnym systemie naczyń połączonych, wzajemnie uwarun­ kowanych i silnie na siebie oddziałujących. Ten system to oczywiście pogranicza Europy Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j ze swo­ im piętnem historycznych p o w i ą z a ń , zmieniających się granic, kulturowych powinowactw. D o l e g o doszło jeszcze piętno wspólnoty obozu socjalistycznego, co do k t ó r e g o łudzimy się, że szybko ulegnie zatarciu, a w rzeczywistości z m a g a ć się będziemy z nim jeszcze przez dziesięciolecia. Samo pojęcie „ p o g r a n i c z e " nie jest w obecnej dobie tutaj popularne. Związane to jest z t y m , że godząc się na rzeczywistość pogranicza godzisz się na rezygnację z wyłączności np. litewskości czy polskości na danym obszarze. W e ź chociażby takie Wilno - L i t w i n i tyle się nawalczyli, aby mieć je za swoje, za swoją stolicę. A tu teraz Białorusini głoszą światu, że ich d u c h o w ą stolicą jest W i l n o i spokojnie p r o p o n u j ą , aby to miasto stało sie stolicą nas wszystkich: Litwinów P o l a k ó w , Białorusinów, Ż y d ó w . . . Tak to j u ż tutaj u nas jest. T u żaden n a r ó d nie ma wszystkiego na własność. W konsekwencji stoją przed nami zawsze dwa możliwe scenariusze p o s t ę p o w a n i a : albo będziemy chcieli mieć wszyst­ ko na własność i wówczas zaczniemy wypisywać na murach hasła w rodzaju „ P o l s k a dla P o l a k ó w " i gorliwie b u d o w a ć wizerunek każdego innego j a k o obcego i wroga, albo dom swój zbudujemy otwarty, trudząc się nad d o b r o s ą s i e d z t w e m i poszanowaniem innego. Istotny problem w tym przypadku nie tkwi w tym, że przyjmujemy pierwszy scenariusz, bo świadomych i aktywnych nacjonalistów jest u nas niewielu, a przypadłość ksenofobii, choć rozpowszechniona, pozostaje jednak w większości środowisk cechą wstydliwą Problem polega na t y m , że ogromna większość z nas u w a ż a , iż wystarczy nie być nacjonalistą, mieć demokratyczne p o g l ą d y i sprawa załatwiona. Tymczasem dom otwarty trzeba b u d o w a ć; tutaj potrzebna jest wielka praca do wykonania, wielkie serce. Podobnie jest z pojęciem tolerancji; samo słowo łacińskie tolerare - znosić, ma w sobie coś z bierności i wówczas rację ma Jan Paweł I I m ó w i ą c „Tolerancja to za m a ł o . . . " . Ale o tolerancji później. 14 Teraz chcę tylko zaznaczyć, że to pole budowania, zawiązy­ wania nici wspólnoty w momencie narastającej fali procesów dezintegracji na pograniczach, uznałbym za jedno z najistot­ niejszych pól działania naszego o ś r o d k a w Sejnach. O t ó ż dla mnie osobiście przełomem w spojrzeniu na po­ granicze j a k o na system scalający całą tę naszą część Europy w jeden oVganizm, były p o d r ó ż e do Siedmiogrodu Wcześniej były tylko intuicje, pojedyncze tropy, lektury książek. Była na przykład dyskusja o Europie Ś r o d k o w e j w latach 80-tych zainicjowana słynnym esejem Kundery Zachód po¬ rwany albo tragedia Europy Środkowej, w której wzięli udział m , : Miłosz, Havel, K o n r a d , Venclova, M i c h n i k i Jancar. Ale wówczas idea Europy Środkowej pojmowana była zbyt w ą s k o i zbyt silme uzależniona od przeszłości Poza tym p o w s t a w a ł a przede wszystkim w opozycji do Rosji do Z w i ą z k u Sowiec­ kiego W momencie gdy słabła g r o ź b a uzależnienia od Moskwy i pojawiła ię szansa^wcieleniai idei w życie dyskusja udchb m K arenę w k r o c z ™ n r p o d r n s a n e ^ ^ ^ S ^ ^ S ^ S - ^ ^ o hcznvch d ą s ó w i o ? ó r ó w - ^ ^ ^ b J T S t ó e t o H Szowane jedymeT^ Jesień 1989 r o k u zakończyła pewien rozdział w podejściu do problemu Europy Środkowej. I choć był to rozdział c ekawa, obfitujący w świetne eseje, błyskotliwe analizy historyce n o - k u t u r o w e . to jednak o b n a ż o n e zostały wszystkie jego słabości: pewen akademizm, brak przebicia i umocowania w realiach bieżącego życia Powoli stawało się jasne że E u r o p ę Środkową zaczyna zastępować Europa Środka wo-Wschodnia i obok Węgier Czech Słowacji i Polski jest także Litwa R u m u n a i inne^ kraje że na n k t u a się z d a d z ą wszelkie k a l k i S ^ ^ ^ ^ y ^ ^ i ^ S T S . wym w y z w a ć Europy D o m S R o i a S B nrzed^ m z v s t k i m na nfewieTeztoffi^ ba nomiedzv ludzi SałanTe ^ ^ S o i ^ z T i ^ ^ ^ rozpocząć W ten s p o s ó b otwiera się obszar pracy organicznej, który stoi przed nami do wykonania. T r u d n o sobie wyobrazić jakikolwiek rodzaj ideologii, choćby najbardziej szlachetnej, który byłby w tej sytuacji p o ż ą d a n y i skuteczny. Potrzebny jest raczej w a r s z a t, który przysposabiałby ludzi do życia na pograniczu w sytuacji otwartości i szansy na godne współist­ nienie. O t ó ż nasze miejsce jest właśnie przy t y m warsztacie. M o ż n a powiedzieć, że to co robimy w Sejnach, to pewnego rodzaju laboratorium, w k t ó r y m poszukujemy nowych form działania, aktywności kulturalnej i edukacyjnej nowych s p o s o b ó w * 5 macji życia w małych ojczyznach które o d p o w i a d a ł o b y wyzwaniom czasu Nie jest to łatwe. O p ó r materii jest ogromny. Przede wszystkim jesteśmy nieprzygotowani do zmierzenia się z rzeczywistością, która nagle się przed nami wyłoniła. Żeby cokolwiek tutaj b u d o w a ć trzeba znać swoich sąsiadów, rozu­ mieć ich punkt widzenia, z d o b y w a ć dystans wobec własnej'. megalomanii. T y m sposobem trzeba też pogłębiać poznanie samego siebie Przecież jednym z najdramatyczniejszych py­ tań jakie się wyłoniły obecnie to jest pytanie o własną tożsamość. Tymczasem, gdyby p r ó b o w a ć określić nasz stopień facho­ wości w tych dziedzmach, to śmiało m o ż n a powiedzieć, że jest dyletancki. I ciągle nie widać jakiejkolw.ek istotnej zmiany w podejściu do tych p r o b l e m ó w w szkołach, parafiach c z j mass mediach. Istnieją oczywiście różne pojedyncze inic­ jatywy, w tym wydawnicze W czasach .podziemnych" poja¬ w i Ę książka B o h d a S S K c z y p i e ™ �- Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nie j e d n ą cegiełkę wniosła w tej budowie. T o jednak ciągle za m a ł o i myślę, że rozumiesz dlaczego tak upieram się przy tym warsztacie. Tak sobie myślę teraz, że ten okres - mityczny j u ż prawie _ niezwykłego współistnienia n a r o d ó w i kultur, opisywany orzez Vincenza i Stempowskiego, to był okres dziecięcy, Ł - r e f l e k s y j n y , pewnej naturalności i przezroczystości ist­ niejącego p o r z ą d k u . D o tej epoki nie ma powrotu tak jak nie Sa powrotu do dzieciństwa. Dzisiaj jesteśmy w okresie dojrzałości, przebudzonej refleksji i bez rozwoju świadomości, Ł g o jej pogłębiania, nie damy sobie tutaj rady. Dotyczy to nie tylko elit ale nas wszystkich. I dlatego jeszcze raz powtarzam - warsztat, bowiem ś w i a d o m o ś ć jest przecież dla nas kwestią życiowego praxis. Powiesz, że tych w a r s z t a t ó w uruchamianych obecnie jest bardzo d u ż o : warsztaty języków obcych (zachodnich oczywiś­ cie), komputerowe, menadżerskie, marketingu i t d . Zgoda. One wszystkie są potrzebne. Ale na tej samej zasadzie potrzeb­ ny jest warsztat ś r o d k o w o e u r o p e j s k i odnoszący nas do naszeco miejsca zamieszkiwania. I tak samo prosty i oczywisty jest fego cel: być w pulsie życia, nie stać się anachronicznym, zasklepionym w p u d e ł k u rodem z X I X wieku jeszcze. M i m o że ta praca powinna być obliczona na długie lata, że powinna być gruntowna i niespieszna, to jednak dokonuje się pod wielkim ciśnieniem czasu i okoliczności. Jest niepokój j pośpiech. P ł o n ą Bałkany, a przecież to u nas się pali! 1 co robić w tej sytuacji: o r g a n i z o w a ć k o n w ó j humanitarny czy brać się za pracę u siebie, za przygotowanie spotkania młodzieży polskiej i litewskiej na przykład? Jedno i drugie jest tym samym Oczywiście aby p r z e k o n a ć się do tej pracy, aby położyć pod nią właściwy fundament, nie m o ż n a kierować się strachem i myśleć jedynie o działaniach prewencyjnych. Nie w y o b r a ż a m sobie tego inaczej jak tylko pracy twórczej, odwołującej się do mocy pozytywnych, ich energii duchowej i trzeźwego budowa­ nia. Cała moja nadzieja opiera się na przekonaniu, j a k ż e często już w życiu sprawdzonym, że te siły na naszych pograniczach są w przewadze. One są m o ż e bardziej ukryte, nieśmiałe i często n i e u ś w i a d a m i a n e . Brakuje impulsów do ich wy­ zwolenia. Wszyscy jeszcze tutaj stoimy na słabych nogach więc nadrabiamy miną, baczymy kto ważniejszy i nie kwapimy się, aby pierwszemu wyciągnąć rękę. Tym ważniejsze jest więc przełamywanie tego stanu rzeczy, odnajdywanie miejsc siły i czerpanie z nich energii do działa­ nia. W tym miejscu pora j u ż p o w r ó c i ć do przywołanego przez Ciebie Siedmiogrodu, który wywołał wszystkie moje dotych­ czasowe refleksje. T o jest niewątpliwie miejsce siły Gdybym miał je p o r ó w n a ć do innego znanego mi miejsca w tej części Europy, to bez wątpienia p o r ó w n a ł b y m je do Wilna. Nie ma miasta w Siedmiogrodzie, k t ó r e m u o d p o w i a d a ł o b y W i l n o , ale stopień kondensacji mocy duchowych związanych z bogact­ wem kultur i tradycji j a k i posiada stolica L i t w y znajduje swój odpowiednik w całej sieci miast i m i k r o r e g i o n ó w Siedmio­ grodu zajmujących powierzchnię ponad stu tysięcy kilomet­ rów kwadratowych I nie jest to banajmniej ż a d n a przy­ graniczna prowincja - region Cstk zamieszkały przez seklerów bardzo przywiązanych do swych tradycji karpackich Węgier to samo centrum współczesnej R u m u n i i I takjest w p r z y p a l ku Wilna czy choćby Rusi Kijowskiej co najmniej dwa współczesne narody upatrują w Siedmiogrodzie kolebki swej kultury i swego narodowego odrodzenia A obok R u m u n ó w i Węgrów sentymemdcTtej ziemi mają Sasi .Szwabi Żydzi Rusint, C y g T m e T Przy pierwszym zetknięciu z tym żywiołem dzisiaj masz wrażenie, że okres panowania „Geniusza K a r p a t " ostatecznie ten ogród zdewastował, co jest pozorne. Wystarczy zajść do mieszkań, w k t ó r y c h na p o r z ą d k u dziennym są bogate biblio­ teki, cenne obrazy, misterne wyroby rzemiosła ludowego, wystarczy p o r o z m a w i a ć z ludźmi, a przekonasz się, że tradycja tutaj zachowała swoją ciągłość. Że nie zamilkły uniwersytety * środowiska inteligencji że żywa pozostaje w dalszym ciągu kultura ludowa, A co z tego wynika na dzisiaj, na jutro? Przede wszystkim pewna postawa ś w i a t o p o g l ą d o w a , pe­ wien format duchowy człowieka, który określiłbym k r ó t k o jako głęboko tolerancyjny. W y d a w a ł o b y się, że to tak niewiele. Przecież każdy z nas jest tolerancyjny. Również tam u Ciebie w Warszawie kogo byś nie spytał to jest oczywiście tolerancyj­ ny. N o tak, tylko że dopiero tam, w Siedmiogrodzie, staje się jasne o czym w rzeczywistości m ó w i m y . Tolerancja to po ecie które do chwili gdy pozostaje w sferze naszych intencji i wyobraźni, jest całkowicie czcze, puste i nic nie znaczJedynie życiowe p r ó b y , nieustannie ponaw.ane, coraz to trudniejsze, powoli wypełniają je znaczeniem. A w Siedmio­ grodzie pod t y m względem jest jak w ulu - trwa nieprzerwana P^aca i to już od wieków. W tym sensie postawa, o której m ó w i ę jest czymś o wiele ważniejszym, czymś co może stać się d o m i n a n t ą życia społecz­ nego, czy wręcz całej cywilizacji. Oczywiście zaledwie m o ż e się stać, bowiem stawiać musi czoła całym z a s t ę p o m złych sił. konfliktów, ksenofobii itd. Docieramy teraz do rzeczy, myślę, niezmiernie istotnej dla naszej rozmowy. Oto mamy bowiem z jednej strony p o s t a w ę tolerancji, obok której ciągle nieśmiało stawiamy potencjalne „ m o ż e " . Ale ta postawa wywołuje i o b n a ż a tu na pograniczach nieubłagalnie swoje przeciwieństwo - p o s t a w ą zamknięcia, wrogości, nietolerancji. O t ó ż ta dychotomia, ten dramat przeciwieństw jest dniem codziennym mieszkańców pograni­ cza, jest koniecznością dokonywania w y b o r ó w , pracy nad samym sobą i w obrębie wspólnoty. T y m dla mnie tak n a p r a w d ę jest Europa Ś r o d k o w o - W s c h o d n i a : dramatem, w k t ó r y m postawa otwarcia, pobratymstwa i szacunku dla inności zmaga się z postawą wąskiego partykularyzmu, egoiz­ mu narodowego i ksenofobi,. X X wiek przyzwyczai) nas do sytuacji, w których ta druga postawa zwyciężała i w związku z tym nie próbujemy nawe* sobie realnie wyobrazić rzeczywis­ tości, w której to postawa jej przeciwna u W ł a b y w pełni do głosu. A przecież będzie musiała dojść do głosu W żaden fposób s,ę od tego nie wykręcimy N e uporamy się ze sobą z życiem wspólnoty bez wypracowania w sobie postawy głębokiej tolerancji A za tym idzie przecież wielka praca światopoglądowa .duchowa I to jest właśnie fascynujące tutaj, stanowiące zapowiedź wielkiego potencjału kulturowego i cywilizacyjnego. M y w Po­ lsce mamy często wyobrażenie o Litwinach j a k o nacjonalis­ tach, zaślepionych na punkcie swojej n a r o d o w o ś c i i nieufnych wobec sąsiadów. Jest to niesprawiedliwe uogólnienie, a głoszą­ cym te opinie Polakom warto by odpowiedzieć w ó w c z a s , że np. w Hiszpanii mówi się o K a t a l o ń c z y k a c h „ P o l a c c o " , mając na myśli ich skłonności do nacjonalizmu. T y m niemniej zapoznając się kilka lat temu z Litwinami obserwowałem u nich pewną egzaltację n a r o d o w ą i n e r w o w ą o b r o n ę przed wszystkim, co s t a n o w i ł o jakiekolwiek zagroże­ nie dla litewskości, co w y d a w a ł o m i się wówczas zrozumiałe biorąc pod uwagę historię. Ale piszę o tym dlatego, że ten stan w przypadku moich znajomych był stanem dynamicznym i podlegał przemianom za sprawę Wilna przede wszystkim. O t ó ż byli ludzie, dla których ksenofobia czy nietolerancja były czymś obrażliwym. A ponieważ życie w Wilnie ciągle z m u s z a ł o ich do konfrontacji postaw, do współistnienia z o d m i e n n o ś c i ą , to w ciągu tych laV obserwowałem ich ewolucję w stronę otwartości i tolerancji. Oto przykład p o d s k ó r n e j pracy jaka ciągle się dokonuje na pograniczach A za tym sto. przecież w istocie nie problem stosunku do n a r o d o w o ś c i czy religii czy obyczaju, ale formatu duchowego j a k i człowiek posiada Na koniec myślę, że nie od rzeczy będzie przypomnieć opowieść Jerzego Stempowskiego o t y m j a k przybył ze swojej doliny Dniestru do Polski centralnej, do Warszawy chyba i jakiego rozczarowania d o z n a ł kiedy s p o t k a ł się tam - sięgam po cytat - „ z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, d o b r y m co najwyżej dla dorobkiewiczów i p r o s t a k ó w " . Trzymaj się w tej Warszawie, Aleksandrze! Krzysztof Czyżewski 75 �