https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf bfd03638142de3ad78af66778007a259 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3600 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.58-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y „ K O Z I O Ł " W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a Z B Ą S K O - L U B U S K I w P o z n a n i u Państwo­ w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j . O d c i s k i t a k i e dają w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba­ obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a dania terenowe (Wiel­ czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a Ziemi na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a kopolska Zachodnia) Lubuskiej. Celem oraz n a w s c h o d n i c h połaciach i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a terenu, na j a k i m studiów porównawczych. Trasa dokładny otworów p a l c o w y c h objazdu pisz­ ich obok siebie nad nimi prowadziła przez osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e ­ w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o stwierdzają m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y ­ 16-go w i e k u . I n s t r u m e n ­ w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba­ niemieckie rozprawy teoretyczne — t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty repertuaru muzycznego kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h i koźle ślubnym. d a l i 24 w s i e . Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k ­ cją odcisków o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y ­ n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y ­ liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o ­ sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę­ jest tem gry na dudach wielkopolskich, polega technicznym słuchawki, stanowił (mikrofon, akumulator, baterie, zapas płyt decelitowych). aparat fotograficzny, Resztę przyrządy do głośnik, to t e c h n i k a zupełnie p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła­ muzycznego. Pomiarów opracowanych t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się metoda zdejmowania na papier odcisków techniki ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego ściwe p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y od b o w i e m n a umiejęt­ wyposażenia mienna — w według odmienna zdejmowania pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u dokonywano swoista, poprzednio zastosowana otworów palco­ zwroty i maniery melodyczne, regionie które — otworu rzecz zna­ kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały w terenie przeprowadzone zanalizowanie w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a wyłaniającego się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n ­ s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j . W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j tyce w s i , zgromadziliśmy na ten temat — o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i prak­ niezależnie o'd i opinii samych g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród generacji starszej i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t kozła. D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk­ niejsza n a d t o , co dzieje się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e więc t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e ­ g e n d a r n y c h rozmiarów dochodzi dziś c h w a l b a czasów m i ­ n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h koźlarzy, w y ­ marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e ­ m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h koźlarze dzisiejsi, nestorzy dzisiejszej sztuki przejęli kożlarskiej, których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt młodzież. F a k t , że w cym nazwiska istnieją pozycje, naszym dziewiętnastu spisie imiennym, dzisiejsza obejmują­ praktykujących które wymieniają koźlarzy graczy entuzjaz­ koźlarzy, czterdziesto- ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot­ ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y strym nurtem k u pokoleniom 58 najmłodszym. się b y ­ �N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u ­ z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa­ t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e kim k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u wszyst­ j e d n a k kozioł dał włączył do i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m swego sobie zespołu zespołem był k o ­ zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła­ śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ­ n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W elementem t e n sposób t a k k l a r n e t j a k i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o reper­ t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła. W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m w czasie o k u p a c j i p r a k t y k a kożlarska zamarła, n i e t y l k o z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y przed z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz­ nie z faktem wysiedlenia i rozproszenia ludzi, zwłaszcza młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e ­ d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś stopień zainteresowania młodzieży że nikły j e s t n a r y b e k młodych kozłem; po drugie — graczy. S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e ­ j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o ­ chwały, k i e d y t o chodził Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o ­ n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e - mnieniem z wesela n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u ­ mentu. d n i swej największej n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska czek n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy własnej roboty, o specyficznej konstrukcji. Odnale­ w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze­ i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o ­ mazanek oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso­ ści materiał. f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań­ Materiały, z e b r a n e czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za­ n i u i stają się podstawą następujących, będących w pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)), p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska), rzucając wielkopolskie» jak wesołymi przyśpiewkami czynią waczki to dziś jeszcze z t y m samym starsze kobiety, zapałem, dawne śpie­ weselne. Największe w n a s z y m objeździe, (mgr. M . S o b i e s k i ) , ślubny» (J. i M . są w oraz opracowa­ toku «Mazanki «Zbąsko-lubuski kozioł Sobiescy). MGR MARIAN SOBIESKI w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za­ p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y , wtedy b o w i e m m a się n a z a b a w i e zapłatą. I rzeczywiście oba zespoły za jedną j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło­ żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y zapro­ szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o ­ t o c y k l , zabierają podwójny k o m p l e t instrumentów i grają w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n , s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d ­ n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e żądają kozła, że młodzież « r ó w n o ze starymi» u m i e tań­ czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i . G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j ­ szy popierały muzykę kozłową, g d y b y na wszystkie uro­ czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w ­ sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o mu tym z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y ­ szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o W instrumentu. b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem­ plarz wymarłego przed 50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i ­ cie k o z ł a ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży­ w a n y przez koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a ­ rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i wieczerzy w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y kozioł ślubny ustępował m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z zła ślubnego (wprawdzie uszkodzony) ko­ oraz i n f o r m a c j e za­ sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub­ 59 �Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH Ł Jedną z pomocniczych form w notowaniu tańców ludo­ kierunku, wyjątkowo d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie silnych cieni, z drugiego d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e , 3. N i e z m i e r n i e struje ruch utrwalenie tańca. które w p e w n y m w y c i n k u i l u ­ Doskonalszą formą od ruchów n a taśmie f i l m o w e j fotografii jest i odtwarzanie ich ważnymi źródła, o d b i t e g o c z y n n i k a m i wzbudzającymi j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e musi przygrywać w d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą cza t e r e n o w e g o , trudność p r o d u k c j i , eksploatacji i publikowania we wła­ w ta­ n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y jest zbyt jednak o ekran. te i p o d o b n e przejawy czasie odpowiednich i bada­ m u s i w czas zau­ w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować. ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a 4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a papierze z góry m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym elemen­ przewidzieć skład zespołu t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d ­ wzrostu, specjalnego stawiającymi w najdoskonalszej mieć Fotografując tańce s p o t y k a m y postaci dany ruch. się z s z e r e g i e m zagadnień, pewien pochodzenia wpływ trzenie drobnego pod względem na uzyskanie jednolitości. szczególiku może stworzyć Niedopa­ nieprzyjemne występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r ­ sytuacje n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po­ n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze moc n a u k o w a , mająca niespodziankę i w i e l e popsuć. wie najprostszej, spełnić swą rolę w najprzystępniejszej D o t y c h zagadnień z a l i c z a m a postaci zarazem kompozycję możli­ istotnej. g r u p y , czy pary taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u wraz z całą techniczno-laboratoryjną stroną. u w a g i i należytego rozwiązania wymagają Specjalnej takie zagadnie­ n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e , zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h skład osób, r u c h , strój i «reżyse- ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję­ c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j (Ziemie czenia Odzyskane). Dąbrówce p o w . Międzyrzecz Korzystając ze spostrzeżeń i doświad­ uważam, że spotykane trudności dobrze jest roz­ w i ą z y w a ć w następujący sposób: t a k i e , które stwarza w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y łym n i e b e m , r z a d z i e j i majówki p o d go­ w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję­ c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o w i m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i mebli. Fotografowanie dokonywanych gdyż stwarza wcale warunki c y c h z atmosfery na urządzeń l u b nakręcanie filmów z pokazów na specjalnych uwzględniających podiach środowiska sztuczne czy nie scenach, jest i wyrywając się. P r z e d s t a w i a n i a nie pożądane, produkują­ normalnej, wpływa t y m samym i c h zachowanie tańców ujemnie ludowych na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h kulis kojarzy się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa­ mym wprowadza o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m w badaniach t a k bardzo 2. W 5. Fotografując zależy. tańce fotografującego, zdecydować się jak fotografowa­ trzeba stworzyć n a jedną całych zespołów, b) poszcze­ gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y element ta­ n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze­ gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się w g r o n i e osób, z a m a z u j e się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y ­ cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników. poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e , p a r y , czy g r u p y — elementu. Wadą i c h jest Jednak ze względu n a zasadnicze cechy i walory zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających między 10—17. Z a najodpowiedniejszą porę d o naświetla­ n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e letniej) Połączenie tych dwóch rodzai i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e sposobów fotografowania m i się najszczęśliwsze i m a m wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie wane przy nakręcaniu filmów datkową formą ilustracyjną, objaśniającą fragmenty w i n n y być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować w wyjątkowych wypadkach, kiedy ruch jest niezmiernie s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a ­ śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości wykonywanego ruchu lub efektu stroju. jest artystyczną formą ruchów, wykonywaną w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną czynnością właściwego ruchu na negatyw. które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e filtr na 1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ­ nej o d warunków barw w stroju, świetlnych. W konieczne tego l u b jasno-zielonego. jest Cały celu użycie uzyskania filtru szereg zdjęć tonacji ciemno-żóło niepożąda­ ruchu leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e ­ stwą przez Sądzę, że i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a ­ zmiernie naświetlanie stoso­ i i l u s t r o w a n i u tańców. D o ­ i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r ­ c h m u r , umożliwiającą tych obraz zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną. fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką po­ oder­ w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości. grafować w godzinach ruch taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań­ jest uchwycenie słońcu, szczególnie w Zdjęcia jaśniej ilustrują ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o ­ pełnym zalety i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i . 6. T a n i e c c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o dla z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e czenia 1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c zarówno wieku, i i n n y c h cech, mogących pożądane są zdjęcia wykonane podczas ruchu, u b i o r u , i te uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a ­ t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i naśladującej przez ruch. Przy­ znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m pożą­ n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą - d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do­ zance kumentalna tańców śląskich* (Jerzy Drozd, Wisła — Poznań, zdjęcia j a k i e f e k t a r t y s t y c z n y nakazują 1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle­ trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e świateł i półcieni, gdyż się w s z y s t k i c h efektów one głównie przyczyniają się do wane we wspomnianej czone n u m e r a m i 7 i 8. zależy. Z a w s z e pożądane j e s t 7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y , 60 rzucanie światła z j e d n e g o reproduko­ « W i ą z a n c e tańców śląskich* z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m popięk­ ozna­ charakterystyczny dla re- �g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań- kowskiej czy. nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o O d niego w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w kompletowa­ obrazy (Lwów 1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady Wacława n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e czaje ludowe» c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i ­ skie». Mniej żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a ­ skutek uważać Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i — «Taniec szczęśliwe daleko rozsąd­ rozwiązania tła można idącej zbójnickb i «Wesele rozwiązanie stylizacji tych ruchu zwy­ krakow- zagadnień, widać w na obrazie n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta­ Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska». tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia ogólno-europejskim, w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u ­ na osobach związku ze wsią i r e g i o n e m nie mających żadnego tanecznym. 8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e tańców l u d o w y c h o r y g i ­ fotograficzne strujących tańce, szczególnie do c h w i l i rozpowszechnienia filmów na wąskotaśmowych. Ze względu improwizację n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o ­ p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o ­ nieczność, w p e w n y m nywanie jednakowoż sensie, powinna reżyserowania. Reżyseria t a się ograniczyć t y l k o do u s t a w i e n i a zdjęcia równocześnie z n o t o w a n i e m piśmiennym. Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i ­ n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e ­ n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o wtenczas drugoplanowe na fotogra­ w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o ­ f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości. g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców, Taką o walorach dokumentu. na k i e d y g r u p y i postacie nieprzemyślaną tytułowej ilustracją okładce fotograficzną «Pląsów» Ludmiły jest zdjęcie Turkiewicz-Jur- ADAM BADANIA SZTUKI LUDOWEJ CIESZYŃSKIM, GÓ R N Y M I W l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze­ prowadzono w badania n a d śląskim 39 miejscowościach, zdobnictwem rozrzuconych ludowym n a obszarze Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y Śląska NA ŚLĄSKU O P O L S K I M wację, a częściowo i M o r a w y obszary zasobami GLAPA swojej o ż y w i a ł y południowe śląskie twórczości, przynosząc i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o barwność elementów i f o r m cie­ z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu­ szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ; ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v gliwickim do kim w powiatach: opraco­ (Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ; (Krzyżanowice, lublinieckim Sułków); k i u c z b o r s k i m (Gosławice, Gwoździany); o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ; głubczyc- (Kujakowice); nyskim (Przyłęk); o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i , Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław, Racławice); pszczyńskim (Grzawa, Miedźna); raciborskim (Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w , nia, Owsiszcze, Pawłów, tarnogórskim (Brzozowice, kary Śląskie). Oprócz z niewielkiego Siedliska, Zabełków); Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie­ tego nieco skrawka Tworków, Miedo- Śląska materiałów Dolnego, otrzymano zamieszkałego o s t a t n i c h czasów wyrażali cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e swoje zamiłowanie i metalu, a więc i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m . Tymczasem mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j chice (niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e stantyzm), pozostający w bliskim kontakcie k u l t u r o w y m resowań artystycznych. dość o g r a n i c z o n a motywach — Twórczość zdobnicza — objawia się w wytworach drewnianych i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y ­ c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków wiaternic i in. (pazdury), po- c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego Ogółem zdobnictwa ludowego, b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h miejsco­ zresztą zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a ­ w muzeach psy­ prote­ z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e ­ przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u zgrupowanych zdobni­ upodobania z całego terenu zebrano 1720 j e d n o - i wielo­ następnie w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a , tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W Opole, Racibórz, Zabrze). materia­ dziły łów obszarów muzeum ( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) , w z Uzyskano sudeckich także znajdujących część się w Karpaczu ). z obszarami zamieszkałymi czne. N i e w s z y s t k i e zbadane, jednak scharakteryzować wotność działy sztuki przez one w p r a w d z i e biorąc śląskie zostały ogólnie można b y na omawianych poszczególnych działów grupy etni­ równomiernie już z grubsza terenach zasoby śląskiej sztuki i ży­ ludowej, o b f i c i e występujące skidu Śląskiego; 2) sprzętarstwo półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ; niki, cedzidła, miary, formy kołowrotki, n a masło, można b y i ręby itd.). O s o b l i w i e n o c n y , a za granicę przyjąć linię pół­ przebiegającą n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o południowy działywaniem podziału południowy Opola. o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d ­ żywotnych k u l t u r zgrupowanych w basenie śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez bałkańskie i a l p e j s k i e a następnie Rumunię, W ę g r y , kraje Sto­ (skrzynie, przęślice, (odrzwia, na d w a obszary: garncarskie, szafy, 3) n a c z y n i a ławy, i narzędzia i tragarze tychczas i nieznane wrzeciona, laski pasterskie, 4) b u d o w n i c t w o podzielić ceramika oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż­ ziemie Obszar 1) d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be­ a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e mniej więcej zakres badań w c h o ­ ludowej: zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y 5 B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę ­ cej następujące szczyty barwne dachów, w y p u s t y , na uwagę motywy z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e zasługują zdobiące oraz t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz itd.); sos­ do­ wypusty szczyty b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że przy cierlice, świecaki, chat stosowano przyrządza­ n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą cegłę i sadzę. 61 1 �Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo­ w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od­ bienie c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a metalu i szechnie inkrustacja metalem. znane i p r a k t y k o w a n e — niu motywów Pierwsze — o b j a w i a się w na okuciach wozów, siekierach, pow­ wybija­ obuszkach, Łącznie poza przepracowano i a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o ­ nienia tywy bianka i mgr M . uzupełniają a więc osiągnięte wyniki na obszarach zdobienie drzewa badawcze Śląska. w Drugie latach natomiast, cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e ­ dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj bienia d a w n i e j był p o w s z e c h n i e Śląska południowego kie) i nawiązuje wytworów (cieszyńskie, słowackich, węgierskich trzonki noży, zdobień nie głubczycdo południowo-słowiań(gajdy, batów, lasek i t d . Tak bogatych i ory­ na innych obszarach Polski. talu, lazne grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a drzewa i k a m i e n i a . Są t o przeważnie skóry, m e ­ s t e m p e l k i że­ i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t niane samorodne szydła, nawiązujące do narzędzi drew­ prehi­ storycznych. Bogatą kolekcję stanowią zebrane drzeworytniczym nych metalem, Osobny z form wzory odbite sposobem d r e w n i a n y c h przeważnie nabija­ służących d o d r u k o w a n i a płócien. dział przedstawiają m a l o w a n e , a w i ę c przede lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o sprzęty, n a c z y n i a i licem o dr J . K l i m a s z e w s k a , dr A . zagad­ Kutrze- terytorialny moich poprzednich zasięg badań n a d śląską uzupełniają niektóre działy sztuką zdobni­ zupełnie okazało się j a k dużą róż­ norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u ­ dzielne jest l u b t a k niepokaźny zwyczajne się m a l o w a n e przyrząd cedzidło. P o d o b n i e gospodarczy, interesującymi jakim okazały o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u ­ stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h chat beskidzkich. To nie są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b ­ szarze całego Śląska. U z y s k a n o rocznych liśmy o systematycznych najstarsze nienotowanej także b o g a t y oraz b u d o w n i c t w a . W chaty poszukiwań typowe dotychczas meteriał d o czasie zeszło­ terenowych d l a Śląska konstrukcji odkry­ południowego ani zdobieniach. Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e o ozdobnych tragarzach na obszarze Śląska O p o l s k i e g o wiązują one d o c h a t y stare d a t o w a n e chaty i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy (Leśnica, R u d z i n i e c ) z r. 1738 o d k r y t e j w a na­ Domasłowi- cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza­ przyrządy w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, mazdobionym Ukleja Suboczowa. zdobnictwa barwnego Ciekawą badaniach W. materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie ctwa. Niespodziewanie obuszków, spotykamy Otrzymane ludową, ale w y d a t n i e instrumenty muzyczne rękojeści a także części d r e w n i a n y c h f a j e k ginalnych i opracowywali: zdo­ raciborskie, 165 d n i . W A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e na całym obszarze zarówno techniką j a k też m o t y w a m i skich. Inkrustacja zdobiono fujarki), znany barwnego. terenie mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r , pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń, przedwojennych w sie badań e t n o g r a f i c z n y c h zorganizowanych Śląski w r o k u 1946. przez MIECZYSŁAW Instytut GŁADYSZ symetrycznie rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym. Zanikające te w y t w o r y głównie n a renesansowych o motywach układach, pochodzą z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o ­ szące d a t y osiemnastowieczne. Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e C Z E P C E Z REGIONU Zaraz p o ślubie h a f t o w a n o bowiem w zwyczaju, PRZYPISY opartych przeważnie obser­ ') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej w r o k u 1946 przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba­ dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o . -) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a ­ nowska. T I U L O W E KURPIE-GOCIE młodej mężatce czepiec, b y ł o że w pierwszą niedzielę szła do k o ­ ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w H A F T O W A N E (PUSZCZA ZIELONA) Dlatego wany tył czepca j e s t skromnie wyszyty, że b y ł zakry­ r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a niedziele «langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r ­ i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane, p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód­ czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h — gniotły. m o w a ł y się s p e c j a l n e Specjalistki «wyszywaczki» czepców b y ł y n i e l i c z n e — dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a je­ miejscowe «strefin» zaj­ «strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942 r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a ­ p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r n i k i z wełenki, noszone i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o 1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po roku zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900 młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe- wyszywano czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za­ cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y ­ wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o - lowe», «pieprzowe» chustki lub l u b «na dnie» «na dnie» pomarańczowym, «modrym». Chustki wiązano czarnym. Młode czerwonym, bardzo «li- lubiły zielonym kunsztownie w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y . 62 ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o nad Nar­ wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem a Wyszkowem — w sercu K u r p i - G o c i . WANDA MODZELEWSKA �U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A REALIZM KAFLI W związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po­ święconym wystawie otrzymaliśmy Sztuki o d twórcy jej Ludowej Mazur następujące i Warmii uwagi: MAZURSKICH ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa jest «Osobiście jednakowoż «realizmu» (str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i pewnej nadal rodzaj uchwycenia sublimacji natury; rzeczywistości, za stanowi wśród formę pośrednią form nadałem niestety używanych do w y r o b u nieznany mi w kafli reliefowych, k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re­ l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o ­ teczną, d l a t e g o ficzną j e j n i e powtarzałem. Zależność kaflarstwa mazurskiego od sztuki ikonogra­ ludowej szwedz­ k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y artystyczną względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u pomiędzy natura­ artystycznego raczej sztanc uważani za m i się, że f o r m a r e a l i ­ wyrazu t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h — i określeniu z naturalizmem. Realizm l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje styczna przy g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t dla mnie identyczne swoisty trwałbym mazurskiego. Rodzaj mniejszy ludu procent pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j ­ odpowiedniej literatury porównawczej, n i e mogłem ze tego w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o , jako m o t y w u wśród kobierców mazurskich, jest wspólne całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u . Niestety nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w ­ formy w y r a z u artystycznego. skich. styczne a z drugiej Z jednej strony formy reali­ abstrakcjonistyczne. Stwarza to Ponadto odszukanie właściwego materiału HIERONIM Z jest o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » . SKURPSKI P I Ś M I E N N I C T W A NAJNOWSZE WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE WĘGIERSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o ­ l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o ­ wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów manovszky do sztuka pasterska. przewartościowania dowej dotychczasowych na Węgrzech. Wzbogaciło to w ujęć sztuki l u ­ dużej m i e r z e tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w dziedzinach, podstawowe opracowane do­ niektórych źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y tematy. Przytaczamy poniżej, w 5 g r u p Gyórgy: L'art pastoral Hongrois. Officina. Budapest (Węgierska 1948, str. 38, tabl. X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę ­ gierskie garncarstwo. Budapest. str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy Muzeum Etnograficzne, Istvan: Magyar nepi h i m - ujęty zesek. ( L u d o w e h a f t y węgierskie. B u d a p e s t 1930, str. 154, materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się 88 k o l o r o w y c h ilustr., 200 obrazków w w różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po­ m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy !. D o p i e r w s z e j grupy zaliczamy n a d sztuką ludową. literaturę ludową, która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u ­ tekście), f) Gyórffy ludności 80 j e d n o b a r w n y c h , I s t v a n : Matyó szurhimzesek. tzw. «matyó». g) P a l o t a y Budapest. 17 i l u s t r . G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k zesben — Les e l e m e n t s (Hafty kolorowych), a magyar h i m - t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n - c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s groises). G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str. parasztmesek. (Ilustracje B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r ­ tutay Gyula: Mesel а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i Konyv- tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y : S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest, str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h ­ daja). 145, t a b l . I ) . podstawowe prace ukazały się z dziedziny elementy w węgierskich haf­ h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a - g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i Nyomda, str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o ­ r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46). 4. Z w y c z a j e cych 2. N a j b a r d z i e j Turecko-osmańskie opracowań: i obyczaje są p r z e d m i o t e m a) B a l i n t S a n d o r : Az następują­ esztendó neprajza ( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a ­ e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y N y o m d a . Budapest. I I w y ­ d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r (Ludoznawstwo węgierskie. Budapest. M a g y a r nepismeret I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a ­ Szemle T a r - pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a : sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g I—IV (Etnografia Węgier. Egyetemi Nyomda. neprajza Budapest. p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l ­ k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878, N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki, tom I I I i I V zawiera duchową etnografię W ę g i e r , str. 976). prząśniczki. Jest t o p o d s t a w o w a i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r , bogato i l u s t r o w a n a i podająca całą literaturę poszczegól­ n y c h zagadnień. 5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o tę dziedzinę s t a r a n o się wydać też w językach a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje 3. Z poszczególnych działów s z t u k i ludowej ukazały się obcych: ludowe węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a ­ następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a ­ cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę­ gyar g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s - пёр szobraszata I . (Ludowa rzeźba węgierska. A B C . Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y A B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete. Gyórgy: (Sztuka l u d o w a n a d Ba­ q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i , :1934, str. 160). MARIA NYIRY 63 I �GŁÓWNE OPRACOWANIA Umeni Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e na Slovensku, c o n e sztuce słowackiej. O s o b n e S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ poświę­ ustępy poświęcone Sochan Р., są sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a . V y d r a Josef, L i d o v e Czeska gato stavitelstvi K a v u l j a k A., Starobyle wackiej sztuki ludowej. Obejmuje drevene kostoly G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny nie tylko budownic­ Oravy. tok a supis Sbornik Slovenskeho t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę XXXVI, ludową etc. Z a o p a t r z o n a i o zabytkach sztuki ludowej. V a c l a v i k A., Tradicie grafia, i w bibliografię. drevorezby. ludovej obejmująca zasadniczo z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c chodząca teorii znacznie Obszerna zagadnienie słowackiego o r n a m e n t u V a c l a v i k A., Slovenske mono­ się objąć całość ludowego. 1937. T e g o ż a u t o r a równie police, s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h . D r o p p a V I . , Slovenski] 1938. O słowackim s t r o j u l u ­ cyklus, XVIII k i m i czeskim drzeworycie Guntherova-Mayerova a XIX O słowac­ stoleti. Monografia ceramika. Medvecky Sbornik Slov. X X I I . O t e c h n i c e znaczenia carzy K a r o l , Detva. Monografia V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina, w s i odznaczającej Spolećnosti się 1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r - vacky Grob nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u ­ dowej b. rozwiniętej w tej w s i . Hala J . , Podfafranskd dedina, 1931. O w s i W a ż e c p o d Ta­ też materiały do sztuki ludowej. dibanka- Muzealnej wyszy- s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową. trami, z licznymi rysunkami, zawiera L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych a hrnciarov. Słowackie h a f t y i Slovenske Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j . słowackiej c e r a m i k i . rov vysivicy. Jest Prażak V . , Talianske ornamenty v slovenskej lud, v y s i v k e , 1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło­ wackie. ludowym. A., Slovenska pamiaMuzeum, wanki. dowym. Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt vytvdrnych Narodniho V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y . Prażak V . , SfovensJte rzeźbienia i k i j a n e k , ale w y ­ szerzej i starająca Sbor. M u z . v Orave. 1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach w i e j s k i c h na O r a w i e . p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o ­ o b f i t y materiał d o sło­ Cas. M u z . S l o v . Spo- na Slovensku, Slov. Spolećn. X X I X , P r a h a 1925. na Slovensku, i l u s t r o w a n a i zawierająca O obrusach lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h . G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n ­ ludove sośky (Słowac­ k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944. słowackich. JAN REYCHMAN TV AR T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i wreszcie w Pradze C z e s k i e j tura nowoczesna «Tvar» o r g a n «Centrali L u d o w e j i Ar­ n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka «Kul- — s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o - t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta­ vej rannie, na k r e d o w y m papierze miesięcznik p o ­ «Tvar» ze piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o ­ święcony zasadniczo wydawany sztukom stosowanym uwzględnieniem l u d o w e j szczególnym twórczości a r t y s t y c z n e j . Oczywi­ « N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek». tów łączy zagadnienie codziennego sztuki użytku, z ludowej nasycaniem z zagadnieniem motywami ludo­ ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o wymi źródło n o w y c h artystycz­ j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso­ czasopisma p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów­ motywów piękna wytwórczości n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a nie m . i n . artykuł p r o f e s o r a Ludową», uniw. A. Vaclavika «Na margine­ sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej «Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W numerze 2 m a m y artykuł E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a artykuł H o l l e c z y o v e j « О słowackiej w y s z y w a n c e p o d względem przypominają dążeń «Polską do estetyzacji L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a ­ Sztukę życia p i ­ smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j uwagi. ludowej», TANECNI TANECNI opisowo-sprawozdawcze i stro­ J . Я. LISTY s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a 0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s dziesięć dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a ­ wszel­ niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e dużo 1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u - interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n ­ ludowego c j i — i szereg i n n y c h . ukazało się numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera różnych narodów. szczegółowiej wego omówić wymienię N i e mogąc artykułów z braku miejsca dotyczących tańca l u d o ­ przykładowo kilkanaście tytułów: uwag Czasopismo j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami na papierze k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po­ J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce ziomem l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań­ n i e l i c z n y c h zresztą czasopism c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G. c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za­ de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i - sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a , c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz­ nym Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a : spół tańca n a r o d o w e g o ; 64 tanecz­ Czechosłowacki ze­ E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y ­ s w o i m i wszechstronnością przewyższa z z a k r e s u tańca, wybitnego większość, wychodzą­ choreologa, nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m . Г. Z. �