https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74b6ca1368d4d909103607ea6693acf4.pdf 71f957f0dd306d280bfc454b19b873a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6154 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Wojciechowska, Aleksandra (1930-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5740 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.385-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spiss, Anna Szromba-Rysowa, Zofia Toroński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM ANNA KOWALSKA-LEWICKA (1920-2009) 20 sierpnia 2009 roku zmarła w Krakowie dr Anna Kowalska-Lewicka, etnograf, kierownik Pracowni Etnografii 1HKM PAN w Krakowie, długoletni prezes i honorowy członek Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego, znakomita badaczka terenowa, aktywna uczestniczka licz­ nych konferencji w kraju i za granicą, do końca czynnie uczestnicząca w życiu naukowym śro­ dowiska krakowskiego. Urodziła się 24 maja 1920 roku w Krakowie jako córka Tadeusza Kowalskiego, orientalisty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekreta­ rza Generalnego Polskiej Akademii Umiejętności. Była żoną również orientalisty, profesora Uni­ wersytetu Jagiellońskiego, Tadeusza Lewickie­ go, i siostrą profesora zoologii, Kazimierza Ko­ walskiego, prezesa reaktywowanej w 1989 roku PAU. Po zdaniu matury w 1938 roku w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy w Krakowie, zapisała się na filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku okupacji włączyła się w konspi­ rację (AK). Pracowała jako urzędniczka w Radzie Głównej Opiekuńczej, następnie od stycznia 1942 roku jako pracownik naukowy w Muzeum Archeologicznym w Krako­ wie (do końca 1953 roku). Równocześnie kontynuowała naukę w ramach tajnego na­ uczania na Uniwersytecie Jagiellońskim (wykłady z archeologii, antropologii, historii sztuki, etnografii). Po zakończeniu wojny, zafascynowana etnografią wykładaną na taj­ nych zajęciach przez Romana Reinfussa, podjęła studia w tej dziedzinie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tę decyzję wy­ warły także wpływ zainteresowania kulturą ludową ojca, którego osobowość wycisnęła na Niej piętno. Stopień magistra filozofii w zakresie etnografii uzyskała w 1948 roku na podstawie pracy „Ceramika kopieniaczych szczepów Ameryki Południowej”. Praca ta była wynikiem badań terenowych prowadzonych przez Autorkę wśród kopieniaczych ludów Ameryki Łacińskiej, w latach 1947-1948, w trakcie prywatnej podróży do Ko­ lumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Miała tam okazję zaznajomić się z kulturą kreolską i kulturami indiańskimi dorzecza Ukajali oraz płaskowyżu andyjskiego Peru i Boliwii. �386 In memoriam W latach 1945-1950 Anna Kowalska-Lewicka interesowała się głównie etnografią lu­ dów Ameryki Łacińskiej, szczególnie w dorzeczu Amazonki. Znalazło to wyraz w pracy doktorskiej „Zarys kultury Indian Shipibo na tle innych kultur Indian leśnych Ameryki Południowej”, obronionej w 1950 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, której promo­ torem był prof. Kazimierz Moszyński. Efektem pierwszych naukowych zainteresowań Anny Kowalski ej-Lewickiej był między innymi zamieszczony w „Etnografii Polskiej” artykuł Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontak­ tów z kulturą europejską (1966) i książka Shipibo (1969). Od 1954 roku pracowała w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie, od 1963 do 1971 roku w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Łodzi, w charakterze zastępcy kierownika, a następnie, do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1980 roku, w Pracow­ ni Etnografii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc funkcję kierownika. Po 1950 roku swe zainteresowania naukowe skierowała na polską kulturę ludową, szczególnie Karpat, przede wszystkim Podhala, szczególnie bliskiego Jej od dzieciń­ stwa, i Beskidu Sądeckiego. W intensywnych badaniach terenowych kierowała uwagę na problematykę z różnych dziedzin kultury, przede wszystkim materialnej: pasterstwa, gospodarki rolno-hodowlanej, pożywienia (ze szczególnym uwzględnieniem gospo­ darki mlecznej), stroju, ale i kultury duchowej (m.in. wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią). W latach 1952-1953 w praktyce kierowała zespołowymi badaniami tere­ nowymi z ramienia PTL na Podhalu, rozpoczętymi pod kierunkiem Kazimierza Mo­ szyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej, a kontynuowanymi w dalszych latach w ramach Zakładu Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Założenia badań przedstawiła w artykule Badania etnograficzne na Podhalu (1958). W latach 1976-1979 kierowała prowadzo­ nymi przez zespół Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie monograficznymi ba­ daniami w Beskidzie Sądeckim. Pod redakcją Anny Kowalskiej-Lewickiej ukazała się praca zbiorowa podsumowująca wspomniane badania — Studia z kultury ludowej Be­ skidu Sądeckiego (1985), do której napisała Wstęp oraz rozdział Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią. Wcześniej ukazała się Jej publikacja Hodowla ipasterstwo w Be­ skidzie Sądeckim (1980), będąca wynikiem dogłębnych badań prowadzonych na tere­ nie mało dotychczas etnograficznie przebadanym. Zainteresowała się też pożywieniem ludności wiejskiej; opracowała kwestionariusz do badań, które prowadziła między in­ nymi na Podhalu. Zagadnienie to było przedmiotem wielu Jej referatów i artykułów publikowanych w kraju i zagranicą. Wymienić tu należy opracowania o serowarstwie (1967), o pożywieniu chłopskim w średniowieczu (1965) czy o znaczeniu ziemniaka w polskiej kuchni (1986). Jest współautorką, z Zofią Szrombą-Rysową, rozdziału Po­ żywienie, w pierwszym tomie syntezy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludową (1976), wyróżnionej Nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. W 1968 roku odbyła podróż do Senegalu i Mauretanii, gdzie studiowała życie koczowniczych ludów Fulbe i Maurów na Saharze mauretańskiej, a w szczególności ich gospodarkę mleczną, jako materiał porównawczy do europejskich społeczności pasterskich. Plonem podróży była książka Mauretania (1976). Anna Kowalska-Lewicka uczestniczyła w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, wygłaszając referaty — głównie na temat pasterstwa i pożywienia. Część z nich została opublikowana, jak na przykład wartościowe opracowania na temat pożywienia ludowego i stanu polskich badań nad tą dziedziną (197la, 197lb). �In memoriam 387 Z inicjatywy Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1971 roku odbyło się w Krako­ wie ogólnopolskie, interdyscyplinarne seminarium naukowe na temat pożywie­ nia, zorganizowane przez oddział PTL i Muzeum Etnograficzne w Krakowie, któ­ rego plon ukazał się pod Jej redakcją: Pożywienie ludności wiejskiej, między innymi z artykułem o tradycyjnej produkcji mlecznej w Mauretanii (1973b). Swą wiedzę, a także zdolności organizacyjne wykorzystała, realizując w 1985 roku w Kamiowicach pod Krakowem, pod egidą krakowskiego oddziału PTL, VI Mię­ dzynarodową Konferencję na temat etnologicznych badań nad pożywieniem, po­ święconą innowacjom w zwyczajach żywieniowych w Europie i Stanach Zjedno­ czonych. W latach 1981-1989 była członkiem KomitetuNauk Etnologicznych PAN; wcho­ dziła w skład Prezydium Komitetu (1987-1989). Od 1973 roku, to jest od reaktywo­ wania przy Oddziale PAN w Krakowie Komisji Etnograficznej, była jej członkiem (wybrana została wówczas na sekretarza Komisji). Zasiadała w Radach Muzealnych: w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w Muzeum Tatrzańskim, Orawskim Parku Etnograficznym. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została w 1947 roku. Peł­ niła przez dwie kadencje funkcję prezesa Towarzystwa (1982-1986 i 1986-1989), a także wiceprezesa (1992-1996), wykazując w trudnych dla PTL momentach dużą energię i kreatywność. W latach 1999-2005 przewodniczyła Komisji Rewizyjnej, była redaktorem serii wydawniczej PTL „Biblioteka Popularna”, a potem „Bibliote­ ka Popularnonaukowa” (1962-2004). W oddziale krakowskim, do którego należała, aktywność wykazała już w latach 1951-1958, najpierw jako sekretarz zarządu, na­ stępnie wiceprezes (1962-1969). Dwukrotnie pełniła funkcję prezesa oddziału (1959­ 1961, 1970-1980). Ogromnie zaangażowana, nie tylko wygłaszała odczyty, ale była inicjatorką organizowania przez oddział tematycznych sesji naukowych. Za Jej ka­ dencji powstało Koło Zainteresowań Kulturą Indian (1971-1975). Gorąco poparła powołanie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian w 1980 roku; wówczas Ormianie tylko w ten sposób mogli się zorganizować. Ostatnim ważkim i wymagającym duże­ go wysiłku przedsięwzięciem Anny Kowalskiej-Lewickiej było współredagowanie z Ewą Fryś-Pietraszkową i Anną Spiss pierwszego tomu opracowania Etnografo­ wie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (2002), wydawanego przez PTL. To właśnie ona znacząco przyczyniła się do realizacji tej inicjatywy wydawni­ czej, wysuniętej przez Jana P. Dekowskiego z oddziału łódzkiego PTL. Całym ser­ cem oddana Towarzystwu, propagowała i pisała o działalności PTL, między inny­ mi w artykule Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju (1988). W 1991 roku otrzymała godność członka honorowego Towarzystwa. Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975), Srebrnym Medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2007), Nagrodą Ministra Kultury i Sztuki (1995). W Jej bogatym dorobku, oprócz trzech samodzielnych publikacji, znajdują się liczne artykuły, publikowane w polskich i zagranicznych czasopismach. Zwracała w nich szczególną uwagę na znaczenie dla naszej nauki empirycznych badań tereno­ �In memoriam 388 wych, z pasją przez Nią podejmowanych. Osiągnięcia naukowe i talent organizacyj­ ny, silna osobowość oraz niezależność sądów sprawiły, iż Anna Kowalska-Lewicka zajęła ważne miejsce w polskiej etnografii. Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PRACE ANNY KOWALSKIEJ-LEWICKIEJ 1958 1965 1966 1967 1969 197la 1971b 1973a 1973b 1976a 1976b 1980 1985 1986 1988 2002 2006 2007 Badania etnograficzne na Podhalu, „Etnografia Polska” 1, s. 240-256. Pożywienie chłopskie w średniowieczu i przydatność badawcza źródeł etno­ graficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 13: 4, s. 754-766. Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską, „Etnografia Polska” 10, s. 376-396. Tradycyjne serowarstwo w Polsce, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego” 9: 3, s. 151-193. Shipibo, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Die Volksnahrung der Bauern in Polen, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae” 20: 1, s. 45-85. Ethnologische Forschungen über die Volksnahrung in Polen, „Ethnologia Europaea” 5, s. 132-141. (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, w: A. Kowalska-Lewicka (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 269-282. Mauretania, Warszawa: Wiedza Powszechna. (wspólnie z Z. Szrombą-Rysową) Pożywienie, w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 353-376. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. (red.) Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław: Zakład Naro­ dowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. The Potato and the Polish Kitchen, w: A. Fenton, E. Kisban (eds.), Food in Change. Eating Habits from the Middle Ages to the Present Day, Edin­ burgh: John Donald Publishers. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kul­ turalnym kraju, „Lud” 72 (wyd. 1989) s. 47-65. (red. wspólnie z E. Fryś-Pietraszkową A. Spiss) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie. Jędrzej Wowro. Swiątkarz beskidzki, Wadowice: Wadowickie Centrum Kultury. „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła ”. Odpowiedzi na pytania Zbig­ niewa Jasiewicza, „Lud” 91, s. 305-345. �In memoriam 389 ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA (1930-2009) Urodziła się 15 maja 1930 roku w Poznaniu, w ro­ dzinie kupieckiej. Jej ojciec, Antoni Bilanowski, był po­ wstańcem wielkopolskim, w czasie II wojny światowej więzionym w obozie koncentracyjnym. Podczas wojny, jej matka Apolonia, a także Aleksandra, mając niespełna 12 lat, musiały przymusowo pracować i ten okres wywarł wpływ na jej życie. W czasie okupacji, mimo ciężkich warunków materialnych, uczyła się na tajnych komple­ tach. Po zakończeniu wojny, od 1945 roku uczęszcza­ ła do Gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu, a w 1950 roku rozpoczęła studia z zakresu historii kul­ tury materialnej na Uniwersytecie Poznańskim, które ukończyła w 1953 roku (pierwszy stopień), a następnie studiując w latach 1955-1957 uzyskała stopień magistra etnografii za pracę „Chłopskie budownictwo mieszkalne na terenie powiatu kcyńskiego” napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Po ukończeniu studiów pracowała w latach 1959-1962 w Pracowni BadaniaFolkloru przy Woj ewódzkim Domu Kultury w Poznaniu, a w latach 1962-1993w poznań­ skim Pałacu Kultury jako kierownik Uniwersytetu Kultury — dwuletniego Studium Oświaty Dorosłych oraz wykładowca z dziedziny historii kultury i etnografii. Aleksandra Wojciechowska, w ramach pracy naukowej, prowadziła badania nad kulturą ludową i folklorem w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i w województwie koszalińskim. Była autorką wielu prac opublikowanych między innymi w trzytomowym dziele Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967) oraz w książce Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej (1964), pracach zbiorowych pod redakcją prof. Józe­ fa Burszty. Napisała też Dożynki w Wielkopolsce, wydane trzykrotnie (1967, 1970 i 1983-1984) jako samodzielna pozycja wydawnicza o charakterze monograficznym, przeznaczona również dla potrzeb zespołów folklorystycznych. W czasie całej swej pracy zawodowej wykładała wybrane zagadnienia z dziedzi­ ny kultury ludowej i folkloru, prowadziła poradnię etnograficzną, udzielała konsul­ tacji instruktorom zespołów folklorystycznych, organizowała plenery dla twórców ludowych, a także wystawy twórczości ludowej. Wydaje się jednak, że największym jej osiągnięciem było rozpoczęte w 1987 roku tworzenie scenariuszy i komentarzy do filmów związanych z kulturą ludową i folklorem wielkopolskim. Przyczyniła się, wspólnie z autorem zdjęć, Januszem Piwowarskim, do powstania na taśmach wideo zbioru pod ogólnym tytułem „Videoteka Folkloru Wielkopolskiego”. Powstały 24 filmy dokumentalne o różnej długości. W latach 2007-2008 doprowadziła do przegrania wszystkich filmów wideo na płyty DVD, przy pomocy finansowej Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych. Dzięki jej współpracy ze Studio Pro Video Janusza Piwowarskiego powstało �390 In memoriam 9 płyt wydanych w 2008 roku pod wspólnym tytułem „Śladami tradycyjnej kultury ludowej”. Problematyka kultury ludowej i folkloru była związana nie tylko z jej pracą za­ wodową, lecz również społeczną Od roku 1962 była członkiem PTL. Działała też w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. W 1986 roku zorganizowała Oddział Wiel­ kopolski STL i została przewodniczącą Rady Programowej, którą to funkcję pełniła do ostatnich chwil swego życia. Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983), Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę „Zasłużony Dzia­ łacz Kultury” (1971), Odznaki Honorowe Miasta Poznania i „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego” oraz Nagrodę im. Oskara Kolberga przyznaną przez Mazowieckie Towarzystwo Kultury (1995). Tę ostatnią nagrodę najbardziej ceniła. Aleksandra Wojciechowska w 1949 roku zawarła związek małżeński; wspólnie z mężem przeżyła 46 lat. Mąż zapewnił jej stabilizację życiową i pomagał realizować wszystkie zamierzenia. Miała jedną córkę, Ewangelinę (dr historii, autorka publika­ cji historycznych, wydawca). Kilka lat przed śmiercią przeniosła się do Kiekrza pod Poznaniem, gdzie w ostatnim okresie życia była otoczona troskliwą opieką córki. Zmarła w Kiekrzu 9 czerwca 2009 roku, została pochowana 12 czerwca na cmenta­ rzu junikowskim w Poznaniu. Zbigniew Toroński Spis filmów dokumentalnych z kolekcji „Śladami tradycyjnej kultury ludowej” (9 płyt DVD), opartych na scenariuszach, przy większości filmów także opracowa­ niach naukowych i komentarzach A. Wojciechowskiej; zdjęcia i montaż J. Piwowar­ ski, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Studio Pro Video 2008: 1. Strój szamotulski, Stroje ludowe z Przyprostyni, Z tradycji hafciarstwa ludowego —p. Glapińska, Strój bamberski i poznański', 2. Henryk Hagel — rzeźbiarz ludowy, JózefSkawiński — rzeźbiarz ludowy, Zdzisław i Piotr Staszakowie — rodzina rzeźbiarzy ludowych, Kultura ludowa Pałuk, cz. 1. Zdob­ nictwo', 3. Instrumenty ludowe ze zbiorów Tadeusza Czwordona, Andrzej Mendlewski — bu­ downiczy instrumentów muzycznych, Kozioł weselny; 4. XVII Turniej Dudziarzy Wielkopolskich, XXVI Turniej Dudziarzy Wielkopolskich; 5. Kapela zbąszyńska, Kapela z Przyprostyni, Kapela Dudziarzy Wielkopolskich; 6. Józef Dzieciątkowski — garncarz ludowy, Bednarze; 7. Wesele szamotulskie; 8. W gościnie u Tośtaków, Chodzenie z niedźwiedziem, Pisanki wielkanocne; 9. Strój biskupiański, Stroje z Dąbrówki Wielkopolskiej, Maria Orlikowa — śpie­ waczka ludowa z Szamotuł. �