https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa83ed81e9107c3d8d7708e08f760f50.pdf 63a38a294776553bbac6b720c560b6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3363 Title A name given to the resource Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.51-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAN PROWADZONYCH NA LITWIE Syndrom pogranicza Uwagi na temat badań świadomości etnicznej Lech Mróz Przedstawione tutaj teksty na temat religijności, zwycza­ jów, ś w i a d o m o ś c i i s t e r e o t y p ó w etnicznych, p o w s t a ł y w w y ­ niku prowadzonych o d 1990 r. b a d a ń terenowych w Repub­ lice Litewskiej i na Białorusi {realizowanych w ramach tzw. grantu nr 63). O m ó w i e n i e wczesnego etapu prac opubHkował „ P r z e g l ą d W s c h o d n i " (z. 3:1991). A r t y k u ł y , k t ó r y c h autorami są g ł ó w n i e studenci etnologii Uniwersytetu War­ szawskiego, p o w s t a ł y w w y n i k u dwuletnich prac terenowych kierowanych przez M a g d a l e n ę Zowczak i Lecha M r o z a . Badania zamierzamy k o n t y n u o w a ć w najbliższej przyszłości zajmiemy się przede wszystkim p ó ł n o c n ą Białorusią i po­ graniczem z Litwą Zebrany m a t e r i a ł wymaga poważniejszej analizy tutaj prezentujemy tylko n i e k t ó r e zagadnienia i pier­ wsze wrdoski Prowadzone badania d o t y c z ą , najogólniej m ó w i ą c , sto­ sunków interetnicznych i stanu ś w i a d o m o ś c i , przede wszyst­ kim na pograniczu b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i m i nieco dalej, w głębi Białorusi i L i t w y . W tak zakrojonych ramach oprócz t e m a t ó w ogólniejszych, j a k na p r z y k ł a d wzajemne sądy o sobie i stereotypy narodowe i etniczne przedstawicieli różnych grup, uprzedzenia i dystans etniczny, podejmowano różne kwestie szczegółowe, d o t y c z ą c e religijności zwycza­ jów, kultury materialnej (generalnie - tzw. kultury tradycyj­ I nej). Szło nam bowiem z a r ó w n o o poznanie m a ł o d o t ą d zbadanej przeszłości, j a k też o dowiedzenie się, j a k i wpływ w y w a r ł y na l u d z k ą ś w i a d o m o ś ć dziesięciolecia o d g ó r n i e zadekretowanego i realizowanego internacjonalizmu i ateizmu. Badania prowadzono w wielu wioskach w o k ó ł W i l n a (od linii T r o k i - Varena na zachodzie, do granicy z Białorusią i od tejże granicy na p o ł u d n i u , po Mejszagołę, Glinciszki, S u ż a n y , Podbrodzie i dalej k u S w i ę c i a n o m , na p ó ł n o c od Wilna). Ponadto w okolicach T u r m o n t i Jezioras - na granicy z Ł o t w ą ; w K o w n i e i na p ó ł n o c od K o w n a , w okolicach Janowa (Jonava), K o r m i a ł o w a (Karmelava). Kiejdan, D a t n o w a ( D o t n u v a ) i jeszcze dalej, ku p ó ł n o c y , w wioskach Laudy. T y l k o w odniesieniu do t e m a t ó w w i ą ż ą c y c h się z l u d o w ą religijnością i wierzeniami został podany wykaz informato­ r ó w . W p o z o s t a ł y c h przypadkach ( s ą d ó w na temat innych n a r o d o w o ś c i , stosunku do nie-swoich) nie zamieszczamy analogicznego wykazu ze w z g l ę d ó w dość oczywistych. Nie chcemy n a r u s z y ć zaufania naszych r e s p o n d e n t ó w , ani nara­ zić ich na ewentualne nieprzyjemności ze strony otoczenia czy j a k i e g o ś gorliwego przedstawiciela administracji Wszę­ dzie tam, gdzie jest to potrzebne, zostały podane informacje * II. 1. Krawczuny: il. 2. Kobieta z palmami wielkanocnymi; Krawczuny; il. 3. Wyptatacz K o s z y k ó w , Sudcrwa 57 �1 całej z b i o r o w o ś c i . Dziadkowie - co wielokrotnie mogliśmy o b s e r w o w a ć mieli większy wpływ na stan i rodzaj ś w i a d oi,­ mości w n u k ó w niż rodzice. T a k ż e n i e k t ó r z y osobnicy w pew­ nych sytuacjach mogli mieć znaczący w p ł y w na postawy z b i o r o w o ś c i , większy, niżby to m o g ł o w y n i k a ć z ich „ c o ­ dziennego" statusu. U w a ż a m więc, że nasze badania po­ zwalają k o n s t r u o w a ć w zasadzie poprawne wnioski na temat z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w i stanu ś w i a d o m o ś c i ludzi na bada­ nych obszarach A u t o r z y t e k s t ó w , jeżeli cytują czyjeś wypowiedzi, prezen­ tują tylko te, k t ó r e w swoim charakterze, tonie, idei, u o s a b i a j ą o g ó l n ą tendencję, w y r a ż o n ą w wielu innych opi­ niach ( t a k ż e z innego geograficznie obszaru). D o d a m , że s t a r a l i ś m y się pilnie wystrzegać maniery, jakiej ulegało wielu e t n o g r a f ó w dawniej, a nierzadko i dzisiaj kiedy to na podstawie r o z m ó w ze światłymi starcami wioskowymi budo­ wano jakaś wyidealizowana wizie czasu przeszłego nie tvle b ę d ą c ą odbiciem rzeczywistości ile projekcją o c z e k i w a ń b a d a c z a - m i ł o ś n i k a ludu ' Przedstawione teksty przyblilżają t y l k o kilka wybranych z a g a d n i e ń . W y b ó r jest kwestią indywidualnych preferencji a u t o r ó w , ale t a k ż e p e w n ą koniecznością. Opracowanie cało­ ści m a t e r i a ł u i d o k ł a d n a analiza wymaga daleko więcej czasu i miejsca. M a m nadzieję, że uda się ten cel zrealizować w niezbyt odległej przyszłości. Wyjaśnienia wymaga jeszcze jedna istotna kwestia. D o k o ­ nując w y b o r u analizowanych w ą t k ó w , autorzy opierali się przede wszystkim na wypowiedziach ludzi d e k l a r u j ą c y c h sie j a k o Polacy. M a m y p e ł n ą ś w i a d o m o ś ć etnicznej, językowej i religijnej złożoności populacji badanego przez nas obszaru Nie chcemy też być, j u ż z samego z a ł o ż e n i a , tropicielami polskości i badaczami P o l a k ó w Interesują nas relacje interetniczne w całej ich złożoności z wielością kwestii p r z e m ę ­ czanych, niewygodnych p o l i t y k o m , czy też lokalnym lidep r O J C K C j ą podstawowe - wiek i płeć r o z m ó w c y , nazwa miejscowości, p r z y n a l e ż n o ś ć narodowa. Temat d e c y d o w a ł w znacznym stopniu o doborze roz­ m ó w c ó w , czasami też miejscowości czy badanego obszaru. Grupa, k t ó r a zajęła się religijnością l u d o w ą , s z u k a ł a przede wszystkim ludzi starszych, ci bowiem dawali większą szanse poznania obrazu dawnego i tego, co z a c h o w a ł o się z prze­ szłości. Ludzie w wieku średnim i zupełnie młodzi - poddam przez całe lata o d d z i a ł y w a n i u o f i c j a l n o - u r z ę d o w e g o sposobu myślenia mogli d o s t a r c z y ć jedyn e w i a d o m o ś c i uzupemiaia cych Inny był d o b ó r r o z m ó w c ó w podczas p r ó b poznama stanu ś w i a d o m o ś c i t i n i ^ i s ^ r c o i ^ ^ t ^ m ^ w i w c a s rozmowy w i S wiekTwv?h i narodowych warstw sno ecznwh Yrodo wiskwTwS S e S w n f e S ł o ^ S S Srenrezentatlw^^^ SSMS nrowadzen e ro fmww drenowego winny zmniejszyć p r a w d o p o d o b n ­ c i e 1 * H r ' 5S n T towac zebrany materiał j a k o pods a w ę dla dalszej pracy, k t ó r ą powinna byc weryfikacja, realizowana j u z przez tnny zespól, w wybranych punktach . z zastosowamem k r y t e r i ó w reprezentatywności. D o b ó r r o z m ó w c ó w , j a k i w y s t ę p o w a ł w naszych bada­ niach, miał swoje zalety, umożliwiał poznanie j a k o ś c i i prze­ biegu zmian. Ten zaś rodzaj wiedzy (łącznie z poznaniem losów jednostek) jest niezmiernie użyteczny nie t y l k o dla prognozowania przyszłości, ale r ó w n i e ż dla głębszego i peł­ niejszego poznania stanu obecnego. Niejednakie przecież jest o d d z i a ł y w a n i e jednostek na innych, a także na p o s t ę p o w a n i e Y 52 a p o o c z e K l w a a rom. Z tego też powodu żałuję, iż redakcja „ K o n t e k s t ó w " nie przyjęła a r t y k u ł u Magdaleny Jaworskiej i Katarzyny Waszczyńskiej, w k t ó r y m p o d e j m o w a ł y s p r a w ę aktualnych kon­ fliktów polsko-litewskich. Rozumiem, iż tekst wnosił akcen- �ty polemiczne, k t ó r y c h redakcja chciała u n i k n ą ć , z drugiej zaś strony po części d u b l o w a ł j u ż posiadane m a t e r i a ł y . Decyzja to redakcji, mnie wypada tylko z a z n a c z y ć , iż w kwestii przemilczania e l e m e n t ó w konfliktowych m a m i m i e n n e zdanie. C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na pewne niebezpieczeństwa kontekstu m a t e r i a ł ó w gromadzonych we wsiach z a r t y k u ł a ­ mi d o t y c z ą c y m i k u l t u r y artystycznej warstw elitarnych. Chodzi tu o m o ż l i w o ś ć odczytania zapisów z b a d a ń tereno­ wych tak, j a k b y dotyczyły j a k i e g o ś egzotycznego obszaru. L a s e m decyzja redakcji i włączenia m a t e r i a ł ó w z b a d a ń S e się właśnie z z a ł o ż e n i e m metodologicznym widzenia kultury jako całości. Stereotypy obcego myślenie magiczne Sobony, ciążenie w z o r ó w tradycji, u ś w i a d o m i o n e b ą d ź nie S a d o m one występują we wszys kich ś r o d o w i s k a c h nieŁ od poziomu wykształcenia z a r ó w n o L i t w i n ó w jak f S E ó w W naszym przypadku są'tylko jaskrawiej widocz­ ne Miedzy i n n y m i d l a t e g o ż ^ ^ p S S l S t ó S l wieku była intensywnie fow.etyzowana. Należy tu p r z y p o m n i e ć , iż w o d r ó ż n i e n i u od sytuacji chłopstwa w Rosji, k t ó r e zmieniło tytko status p o d d a ń s t w a - w Polsce i na L i t w i e istniały j u ż tradycje, z w i ą z a n e z życiem w krajach niepodległych. To przypomnienie istotne jest dla zrozumienia różnicy i tego, co s k ł a d a się na dzisiejszy stan ś w i a d o m o ś c i i wiedzę potoczną. G d y po wojnie Z w i ą z e k Radziecki zmienił prze­ bieg granic, o d r y w a j ą c od Polski wschodnie ziemie, a Litwę włączając j a k o część s k ł a d o w ą imperium, miejscowa l u d n o ś ć zaczęła b y ć stopniowo poddawana presji ideologicznej, wzmacnianej d z i a ł a n i a m i ekonomicznymi i terrorem M i m o iż znaczna część społeczeństwa, zwłaszcza inteligencji, tak Litwinów jak i P o l a k ó w została wywieziona w głab Syberii lub osadzona w obozach a jeszcze większa ^ p ę d z o n a z własnych domostw i zmuszona do wyjazdu (dotyczyło to przede wszystkim P o l a k ó w ) to jednak charakter mentalny miejscowych różnił się zasadniczo od p r z y b y s z ó w i nowych był to wynik nego idTceio m S 11. 4. Charakterystyczna dla pol. Ż m u d z i wieś Łączyły się z t y m wzory wychowania domowego, p a m i ę ć przeszłości, śpiewy patriotyczne, romantyczna wizja po­ w s t a ń i w a l k i o w o l n o ś ć n a r o d o o w ą . Niezależnie od s p o r ó w p o m i ę d z y Polakami a L i t w i n a m i ta zasadnicza o d m i e n n o ś ć w z o r ó w wychowania i społecznej ś w i a d o m o ś c i L i t w i n ó w i P o l a k ó w , w stosunku do przedstawicieli nowej w ł a d z y , w y z n a c z a ł a granicę p o d o b i e ń s t w i różnic. Nawet wywiezie­ nie czy wypędzenie znacznej części inteligencji, u r z ę d n i k ó w , z i e m i a ń s t w a czy drobnej szlachty nie zmieniło istotnie sytua­ cji, me n i w e l o w a ł o owe różnicy Stąd zaprowadzane przy­ musowo nowe zasady ekonomiczne i wzorce m y ś l o w e funkc­ j o n o w a ć zaczęły obok idei i n a w y k ó w utrwalonych pokole­ niami Wpajanie nowych idei i zasad funkcjonowania społe­ czeństwa trwające przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzi­ ło jednak do E i ^ ^ ^ ^ ^ ^ w ^ f f i S i o d pierwszych lat życia p o d a n y c h i n S strony SSTpSS^SSy^SnSieSc^mS stereotypy jakie^wdo^obnie^teaSS^^e zakłckS ul egry^wol^TS S O S P X Z ^ c ^ o r z e c ^ z e s S n ^ nie FiLkwvTest to o S nie t v l k o ^ rozmówcy z w i S k o k o h c P u ń s k a Sem tak o c e n i a różmcę* W ten s p o s ó b m o ż e m y d o ś w i a d c z y ć owego klasycznego Orwellowskiego „ d w ó j m y ś l e n i a " - egzystowania przecięt­ nego obywatela tzw. L i t w y Radzieckiej w d w ó c h ś w i a t a c h r ó w n o c z e ś n i e - t y m , k t ó r y p r z e t r w a ł w ś w i a d o m o ś c i ludzi starszych, w ich o p o w i e ś c i a c h , pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i p o s t ę p o w a n i e w kręgu d b m o wo-rodzinnym, i tego, k t ó r y o b o w i ą z y w a ł na z e w n ą t r z , w miejscu pracy, miejscach publicznych, u r z ę d a c h , szkole Najmłodsi od wczesnych lat przedszkolnych poddawani byli o b r ó b c e ideologicznej, byli najpierw w n u c z ę t a m i Le­ nina", potem pionierami komsomolcami c z ł o n k a m i partii przechodzili edukację ideologiczną w wojsku w szkole na ulicówka. Zdjęcie wyk. w skansenie, Rumczyszki 53 �11. 5. Drewniany dom z gankiem charakteryzującym siedzibę szlachcica studiach; i Polacy, i L i t w i n i byli w podobnej sytuacji. Edukacja szkolna czy o d d z i a ł y w a n i e poprzez organizacje stanowiło jedną stronę kształtowania osobowości. D o m , rodzice, dziadkowie, przekazywali wzorzec gruntownie od­ mienny, o d w o ł u j ą c y się do przeszłości, religii, innego języka. Relacje obu tych modeli w poszczególnych przypadkach są oczywiście r ó ż n e , zależnie od cech osobniczych autorytetu starszego pokolenia, gorliwości i talentu nauczycieli i agita­ t o r ó w W konsekwencji s p o w o d o w a ł o to pogłębienie k ł o p o ­ t ó w z s a m o o k r e ś l e n i e m . Z ł o ż o n o ś ć kulturowa L i t w y , na­ k ł a d a n i e sie i k r z y ż o w a n i e s y s t e m ó w religijnych iezvków e l e m e n t ó w tradycji zwyczajów p r o w a d z i ł o (zwłaszcza na obszarach pogranicznych z KSKSbMmt powszechnego d^wójmyślenia Z T £ do treści wzajemnie sie wyklucza acych ale co pokazu e praktyka mi™ s p ^ cenie nie S aeneralfzEJch wVchowXnL w S n T E K S^^ismiSrS^f C h c i a ł b y m jeszcze zwrócić u w a g ę na kilka istotnych kwestii, w a ż n y c h zwłaszcza w przypadkku b a d a ń na po­ graniczu (nie t y l k o w sensie d o s ł o w n y m , p a ń s t w o w y m ) . R z u t u j ą one na rodzaj w n i o s k ó w i wyjaśniają częściowo, dlaczego tak odmienne opinie znajdujemy w literaturze Rzeczą p o d s t a w o w ą jest tutaj zagadnienie t o ż s a m o ś c i - identyfikacja etniczna czy narodowa i poczucie p r z y n a l e ż ­ ności do j a k i e g o ś obszaru kulturowego i j ę z y k o w e g o . Przy rozmaitych założeniach, kontekstach odniesienia i odmiennych celach politycznych, z a u w a ż y m y ( z a r ó w n o w literaturze litewskiej, wypowiedziach działaczy oraz uczo­ nych, j a k i w wypowiedziach P o l a k ó w i w polskiej literaturze) podobnie jednoznaczne i apodyktyczne s f o r m u ł o w a n i a . P o d s t a w o w ą kwestią w sporach na temat s t o s u n k ó w społecznych i obrazu społeczeństwa jest kwestia i d e n ­ t y f i k a c j i - problem przynależności narodowej miesz­ k a ń c ó w L i t w y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j . Odpowiedzi na to pytanie, wyjaśnienie z k i m mamy do czynienia, zawierają się zwykle w k t ó r y m ś z c z ł o n ó w dychotomiczn^go p o d z i a ł u : 54 Polacy - spolonizowani L i t w i n i lub też - jeśli uwagę odniesiemy do r e j o n ó w , gdzie jest w użyciu gwara zrutenizowani L i t w i n i - n i e u ś w i a d o m i e n i Polacy (patrz też: Ossow­ ski 1962, s. 64-65). Podmiot sporu raczej nie uczestniczy w wymianie z d a ń czy m o ż e odpowiedniej b y ł o b y powiedzieć 0 monologach na ten temat. Nie s p o s ó b bowiem u z n a ć ogółu publikacji p o d e j m u j ą c y c h tę kwestię za dyskusję. Podjęcie problemu identyfikacji prowadzi do sporów, nawet p o m i ę d z y zwolennikami tej samej orientacji. Gdy kwestia określenia tożsamości dotyczy narodu czy przy¬ należności etnicznej, spór jest nieunikniony. Odmienne bo- I wiem z gruntu są racje i punkt widzenia tych, którzy są o k r e ś l a n i , i tych, k t ó r z y ich określają - bycie w e w n ą t r z czy na z e w n ą t r z w s p o s ó b oczywisty i zasadniczy zmienia optykę 1 o c e n ę sytuacji. T a k ż e ci, stojący po jednej stronie spierają się o rolę poszczególnych c z y n n i k ó w i w zależności od nich , zakreślają granice. Dlatego też kwestia określenia k i m są m i e s z k a ń c y poszczególnych r e g i o n ó w L i t w y zawsze będzie się inaczej p r z e d s t a w i a ł a dla p o d m i o t u i dla k o g o ś z zewnątrz badacza, ideologa, polityka. Tak samo zresztą w przypad­ ku Polski czy Białorusi (by p o z o s t a ć w o b r ę b i e społeczności i k r a j ó w b ę d ą c y c h w polu naszego zainteresowania). Czy znaczy to, że nigdy nie ma w tej kwestii możliwości porozu­ mienia i osiągnięcia konsensusu? S ą d z ę , że z natury rzeczy jest to trudne ale m o ż l i w e (przynajmniej do pewnego stopnia czy w pewnym k r ę g u r o z m ó w c ó w ) Jednak by to było m o ż l i w e należy z a c h o w a ć daleko idącą powściągliwość w narzucaniu własnej opinii innym i m ó w i e n i u za nich. i zgodzić się, że podmiot winien m ó w i ć sam za siebie i tylko on sam m o ż e się określić. Kiedy m ó w i m y o tych kwestiach na obszarze styku Bia­ łorusi, L i t w y i Polski, p o d s t a w o w ą s p r a w ą , jest przynależ­ ność narodowa poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w ponie­ w a ż z a ś poszczególni badacze opierają się na rozmaitych podstawowych ź r ó d ł o w y c h , wnioski ich sa różne Mamy bowiem do czynienia z n a k ł a d a n i e m sie zróżnicowania j ę z y k o w e g o , religijnego, społecznego, ale w taki sposób, * granice tych p o d z i a ł ó w nie p o k r y w a j ą się lecz krzyżuj* w rozmaitych kierunkach i w najrozmaitszy s p o s ó b . N a * * gdy - pomijając płaszczyznę odniesienia - pozostaniemy przy kwestiach ś c ś l e terminologicznych musimy uświado­ mić sobie że brak jest w tej materii' ustaleń i że tak elementarne kwestie j a k to co to jest L r ó d grup'a etniczna, �11. 6. Polski szlachcic ze wsi Skorbuciany w czasie prac gospodarskich II. 1-6: fol. Lech Mróz narodowość i jakie są w a r u n k i konieczne, by m ó c d a n ą społeczność określić k t ó r y m ś z tych t e r m i n ó w - są dyskusyj­ ne w antropologii czy socjologii, nie m ó w i ą c o naukach humanistycznych generalnie. Najprościej (przynajmniej tak się wydaje), przedstawia się owa kwestia w pracach h i s t o r y k ó w . T a m , gdzie przed­ miotem jest k s z t a ł t o w a n i e się narodu litewskiego czy biało­ ruskiego, jest ono przedstawione j a k o proces, w k t ó r y m uczestniczą rozmaite warstwy i grupy społeczne. W pracach traktujących o czasach dawniejszych słowo n a r ó d u ż y w a n e jest zwykle bez w y r a ź n e g o zdefiniowania kogo autor ma na myśli; jest to w p r o w a d z a j ą c e w błąd, nieuprawomocnione uproszczenie. M ó w i e n i e o narodzie w okresie renesansu czy nawet wcześniej lub nieco później (jako o u k s z t a ł t o w a n e j wspólnocie) jest nieporozumieniem; jeżeli w o g ó l e m o ż n a użyć określenia „ n a r ó d " do tego wczesnego etapu dziejów, to na pewno nie obejmuje ono o g ó ł u ludności - t a k ż e wiejskiej a jedynie m o ż e o d n o s i ć się do części warstw elitarnych, w y k s z t a ł c o n y c h , bardziej ś w i a d o m y c h . Ale i w tym ostatnim przypadku d o m i n o w a ł o poczucie przynależ­ ności do wspólnej klasy społecznej, m i m o granic to także po części wyjaśnia polonizowanie się szlachty litewskiej czy ruskiej. Raczej należy więc m ó w i ć o ludziach żyjących w obrębie jednego p a ń s t w a i b ę d ą c y c h jego stałymi obywate­ lami, niż o narodzie j a k o wspólnocie- arystokracji szlachty mieszczan i ludności wiejskiej K o n s e k w e n c j ą n a d u ż y w a n i a terminu „ n a r ó d " i stosowania go przy op.sie dawnego Państwa jest tworzenie przez uczonych i p u b l i c y s t ó w pewnej mitycznej rzeczywistości k t ó r a potem popularyzowana \ wprowadzana do wiedzy potocznej zaczyna s t a n o w i ć element edukacji szkolnej f u n k c j o n o w a ć jako fakt bezref'eksyjnje powtarzany i nie poddawany w e r y f i k a c j i ' Historia ciąży w bardzo istotny s p o s ó b na poczuciu Przynależności etnicznej czy narodowej omawianego ob« 5 " . Nie p o w t a r z a j ą c w i a d o m o ś c i znanych powszechnie, fJl Jedynie najogólniej, że z rozmaitych przyczyn na Lhlf W ł o s z c z y z n y , ale również w innych rejonach w o n ? ! ^ M ę c z e ń s t w a (głównie szlachta) uległa wpłytat£ iUry J ' Polskiego j ę z y k a . Były, oczywiście, terem ' i t W y e c k i e , k t ó r e przesiedliły się z Polski na zasUo t r z y m u j ą c dobra, na p r z y k ł a d , za wojenne " g i . Przede wszystkim jednak szlachta miejscowa pod­ y p o m n e h P O L S K I E y L sr s z l a c h _ d a w a ł a się w p ł y w o m i d ą c v m z Polski, z k r ó l e w s k i e g o d w o r u i d o m ó w arystokratycznych. Bowiem, co należy p o d k r e ś l i ć , o d d z i a ł y w a n i e polskiej k u l t u r y nie o g r a n i c z a ł o się do j ę z y k a . W ten s p o s ó b szereg jednostek i r o d ó w , m i m o iż przodkowie ich wywodzili się z ludności miejscowej, trwale włączyło się w o b r ę b kultury polskiej, a swoją litewskość p o s t r z e g a ł o j a k o c o ś zespolonego, nierozdzielnego od p o l s k o ś c i . Z czasem, w okresie z a b o r ó w , litewskiego odrodzenia narodowego, w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m , a potem w czasie zmian powojennych, niektórzy z nich (dobrowolnie, ale często pod presją) powrócili do litewskości, o d r z u c a j ą c zarazem język polski. Wielu jednak, m i m o rozmaitych f o r m nacisku, t k w i przy kulturze polskiej, czując się litewskim. Polakami albo zarazem L i t w i n a m i i Polakami (patrz: Romer 1908). W t y m miejscu zacytuję interesującą w y p o w i e d ź z a n o t o w a n ą przez pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą r o z m ó w c z y n i ich stwierdza, że kiedy m ó w i z Polakami broni L i t w i n ó w i czuje się L i t w i n k ą kiedy zaś rozmawia z L i t w i n a m i , czuje się P o l k ą L u d n o ś ć wiejska, zwłaszcza K o w i e ń s z c z y z n y , Ż m u d z i , ale także n i e k t ó r y c h wsi leżących dalej na p o ł u d n i e , m ó w i ł a po litewsku. T o p r o w a d z i ł o do dychotomicznego p o d z i a ł u na m ó w i ą c ą po polsku szlachtę i wieś, p o s ł u g u j ą c ą się litewskim (a dalej k u p o ł u d n i o w i polskim i g w a r ą b i a ł o r u s k ą ) . J ę z y k polski staje się więc j ę z y k i e m d w o r k u , s a l o n ó w , kościoła, językiem „ p a ń s k i m " i tok też jeszcze gdzieniegdzie jest dzisiaj o k r e ś l a n y . G w a r y b i a ł o r u s k a , polska, litewska są j ę z y k a m i wsi, a zarazem sposobami porozumiewania się niższych warstw s p o ł e c z e ń s t w a . Dlatego nie musi dziwić zdanie wypowiedziane przez j e d n ą z r o z m ó w c z y ń ze wsi k o ł o Koleśnik: „ m o j a mamusia u m i a ł a k i l k a słów po litewsku, a i tego się w s t y d z i ł a " . T y m samym uwidacznia się kolejny podstawowy czynnik wpływający w istotny s p o s ó b na kwes­ tię z r ó ż n i c o w a n i a etnicznego i narodowego stratyfikacja społeczna i p r z y n a l e ż n o ś ć do o k r e ś l o n e j grupy czy klasy. Z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, a przede wszystkim odniesienie do przeszłości, to podstawowe elementy, do k t ó r y c h od­ wołują się ci, k t ó r z y p r ó b u j ą wyjaśnić istotę narodowego z r ó ż n i c o w a n i a . W e d ł u g wielu definicji w s p ó ł c z e s n y c h , język jest kolejnym najistotniejszym elementem o k r e ś l a j ą c y m na­ r ó d . W o m a w i a n y m przez nas przypadku rzecz jest jednak daleko bardziej z ł o ż o n a . W dzisiejszej L i t w i e litewski jest najpowszechniej stosowanym j ę z y k i e m w komunikacji m i ę - 55 �dzyludzkiej. Ale w użyciu jest więcej j ę z y k ó w niż tylko litewski (a nawet niż rosyjski czy polski), przede wszystkim częste jest używanie w o b r ę b i e jednej rodziny gwar b i a ł o r u s ­ kich i polskich. Wiele o s ó b p r z y z n a j ą c y c h się do częstego u ż y w a n i a gwary białoruskiej j a k o j ę z y k a najbliższego sobie, rodzimego (np. w okolicach Święcian) lub gwary polskiej (np. w okolicach Janowa), jednoznacznie deklaruje się j a k o L i t w i n i . W innych wioskach ta sama gwara uznawana jest za jednoznaczne potwierdzenie p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej pol­ skiej ( „ m y Palaki, ale h a w o r y m p a prostu"). N a przestrzeni ostatnich trzech lat bardzo w y r a ź n i e zmie­ n i ! się język, j a k i słyszy się w pojazdach komunikacji miejskiej W i l n a czy p o d w i l e ń s k i c h autobusach - jest to ł a t w o z a u w a ż a l n e dla przybysza. Powszechny niedawno rosyjski został zamieniony wielojęzycznością litewskiego, polskiego, rosyjskiego; ostatnio w y r a ź n i e z d o m i n o w a ł je litewski. T r u V no uwierzyć, że m o ż e b y ć to wyrazem trwalej zmiany, m o ż e r o d z i ć się przypuszczenie, że jest to t y l k o z e w n ę t r z n o ś ć , poddanie się pewnej pres i , nie jest bowiem możliwe, by g ł ę b o k a zmiana d o k o n a ł a się w tak b ł y s k a w i c z n y m tempie Tak więc język nie daje się z a s z e r e g o w a ć j a k o jednoznacz­ ny w s k a ź n i k przynależności narodowej. Granice p o d z i a ł ó w j ę z y k o w y c h nie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł a m i w y n i k a j ą c y m i z historii lub stratyfikacji społecznej; skojarzenie tych d w ó c h rozłącznych p o d z i a ł ó w pokazuje, że mamy do czynienia z sytuacją t r u d n ą do analizy, z ł o ż o n ą ; ale zarazem trzeba przestrzec przed zbyt pochopnymi wnioskami, przed auto­ matycznym uznawaniem ludzi m ó w i ą c y c h polskim, gwarami za P o l a k ó w ( k t ó r y to błąd popełniają często polscy t u t o r z y ) - są bowiem w ś r ó d nich tacy, k t ó r z y u w a ż a j ą się za L i t w i n ó w nie t y l k o dlatego, ze żyją w L i t w (np K a r a i m i i Tatarzy Podobnie błędne byłoby uznanie wszystkich k t ó r z y się posługują gwarami lub j ę z y k i e m polskim z silnymi domieszkami l i w s k i m i za L i t w i n ó w co spotyka się na­ gminnie u rozmaitych litewskich działaczy politycznych i społecznych. Przeszłość i język to dwa podstawowe elementy o k r e ś l a n i a ś w i a d o m o ś c i narodowej (co do tego uczeni są zgodni) c h o ć nie m o ż n a ich t r a k t o w a ć w s p o s ó b mechaniczny. K o l e j n y m czynnikiem jest religia; niekiedy jest to nawet podstawowy wyznacznik s a m o o k r e ś l e n i a . tworzenia się ś w i a d o m o ś c i narodowej. Poza stosunkowo nielicznymi wyznawcami is­ lamu (Tatarami - p o t o m k a m i dawnych p r z y b y s z ó w i jeszcze mniej licznymi współczesnymi przesiedleńcami z p o ł u d n i a byłego Z S R R - K a u k a z u i Azji Centralnej) i j u d a i z m u ( Ż y d a m i i K a r a i m a m i ) , L i t w a jest p a ń s t w e m chrześcijańskim 0 wyraźnej przewadze r z y m s k o k a t o l i k ó w (do k t ó r e g o to kościoła należy większość L i t w i n ó w i P o l a k ó w ) . W kolejno­ ści są p r a w o s ł a w n i (przede wszystkim Rosjanie, Białorusini 1 stosunkowo nieliczni Polacy i L i t w i n i ) , dalej staroob­ rzędowcy (potomkowie niegdysiejszych uciekinierów z Ro­ sji) i protestanci (przede wszystkim w L i t w i e Północnej). Pomijając sytuacje konfliktowe w o b r ę b i e kościoła rzymsko­ katolickiego ( m ó w i o t y m jeden z prezentowanych tutaj t e k s t ó w ) , większość P o l a k ó w i L i t w i n ó w to katolicy, religia więc w zasadzie nie m o ż e pełnić roli elementu różnicującego te narody. Niemniej na terenach pogranicza b i a ł o r u s k i e g o katolicyzm jest często o k r e ś l a n y j a k o .polska w i a r a " w od­ różnieniu od „ r u s k i e g o " p r a w o s ł a w i a N i e są rzadkie przy­ padki że żyjący w Litwie i ożywający na co dzień gwary białoruskiej mieszkaniec pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o stwierdza • jestem Polakiem bo jestem po Isk iei wiary i w k o ­ ściele modle sie po p o l s k u " Okazuje się więc że i p o d z i a ć religijne nie s t a n o w i ą o o k r e ś l a n i u przynależności n a r o d u re.ig.jne .ą OKre przyna.eznosc. narooo D o tych zaś trzech podstawowych kategorii d o c h o d z ą jeszcze inne czynniki; w ś r ó d nich o d d z i a ł y w a n i a o charak­ terze propagandowym i edukacyjnym pełnią role szczególne­ go mechanizmu presji. Jeśli wiec u ś w i a d o m i ć sobie to wszystko, staje się widoczne, j a k z ł o ż o n ą rzeczywistość przyszło b a d a ć i j a k o s t r o ż n e winny być wnioski. T o , co wyżej z o s t a ł o powiedziane, ujawnia p e w n ą oczywi. stość - są różne konteksty u w a ż a n i a się za Polaka, LitwinaJ B i a ł o r u s i n a i t d . F a ł s z y w o ś ć w n i o s k ó w w kwestiach okreś­ lania przynależności narodowej, w y n i k a ć m o ż e z jeszcze innych przyczyn - w ś r ó d k t ó r y c h strach odgrywa r o k p o d s t a w o w ą . M i e s z k a ń c y L i t w y i Białorusi przez kil* dziesięcioleci pozostawali w o b r ę b i e silnej presji i d e o l o g i c „ nej a również działań aparatu terroru, n a r a ż e n i na areszJ towania i donosicielstwo. T o zapewne d o p r o w a d z i ł o do wykształcenia n a w y k u stałej czujności i o s t r o ż n o ś c i w ujaw­ nianiu w ł a s n y c h myśli. Tego rodzaju balastu, o b c i ą ż a j ą c e j nie t y l k o d z i a ł a n i a ś w i a d o m e ale i p o d ś w i a d o m o ś ć , nie da Ł o d r z u c i ć z dnia na dzień. Ciąży o n latami - oby nie pokoleniami Wiele też zapewne o s ó b zwłaszcza we wsiach o b s z a r ó w pogranicznych kiedy miały do czynienia z litew<S k i m u r z ę d n i k i e m pracownikiem biura statystycznego S przedstawicielem lokalnej administracji w o l a ł o z o s t r o ż n o ! ści d e k l a r o w a ć iż uważają się za L i t w i n o w T y m samym X władz: obraz w ^ r ^ S Z ^ o i ^ k S w ^ . stawia sie korzystniej niż j S to w r z e c z y K o ś c i P o K utaiSdo^^^^ nTówczyS nozmlczn^uS m d o w e l oraz l S ^ z o w S h S k?mzowanvch^KTóTuSS n a r o T n S nadona ty^zneMest fo wodntoS ś^i m l e ż y Z d a ć że ó w s S S t ^ V r ^ \ ^ w iakS l e 56 czem z P o k k f c l y S M o ^ S h a z I d z i ć s i e S ^ I S ^ ^ ^ r M ^ S u l i . Litwinów Z tego, co z o s t a ł o wyżej powiedziane w y n i k a , między i n n y m i konkluzja, że kwestie określenia przynależności narodowej i poczucia t o ż s a m o ś c i m i e s z k a ń c ó w pogranicza b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i e g o winny b y ć oddzielone o d t o r i i , j ę z y k a , religii. N i e znaczy to, ż e nie istnieje związek p o m i ę d z y poczuciem przynależności a wymienionymi kate­ goriami, ale, że brak jest prostego w y n i k a n i a , prostych w s p ó ł z a l e ż n y c h . K a ż d y fakt z przeszłości m o ż e p r ó w a d z i ć d o r ó ż n y c h r e z u l t a t ó w w ś w i a d o m o ś c i i różnej identyfikacji - w zależności od p o w i ą z a ń z i n n y m i elementami wspólnie dopiero t w o r z ą c y m i syndrom określający decyzję akcesu do określonej społeczności U ż y w a n y powszechnie termin kul­ tura pogranicza" jako p r ó b a wyjaśnienia owej specyficznej jest w m o i m p r z e k o n a n i u przejawem m^możno^ śc, bardziej jednoznacznego znaczne i z natury swojej z ł o ż o n e Jest to określenie tyleż oczywiste co nic nie wyiaśniaiace Dlatego nie Dosłueuie si« n i m j a k o S a muiacymoriwnejS his­ złożoności d E L idS toS* T ^ Z ^ ą ^ ^ S i ^ S y ^ ^ ztozonosc Większość - jak sądzę - współczesnych publikacji doty­ czących s t o s u n k ó w etnicznych w L i t w i e , ma charakter r o z w a ż a ń historycznych. B e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o uzasa­ dniają one racje p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d ó w do prawa czucia się gospodarzem i prawa bycia s o b ą . P o d e j m u j ą c y te kwestie uczeni nie są dziś tak k r ę p o w a n i , j a k b y ł o to przez ostatnie dziesięciolecia i zapewne znacznie zmniejszył się procent tych, k t ó r y c h określa sie jako „ d y s p o z y c y j n y c h " , piszących zgodnie z potrzebami z l e c e n i o d a w c ó w (partii i liderów politycznych). O d n o s z ę jednak w r a ż e n i e że t o n ten nie jest irW , rzadki w wypowiedziach i publikacjach litewskich a prze­ konanie zastępuje nieraz wiedzę i a r g u m e n t a c j ę . O t o p.r z ') £ kład. Polska, Słowacja, W ę g r y leżą w Europie wschodni �i jesteśmy z tym oswojeni. Zaś „Litwa geograficznie znajduje 'e w samym centrum Europy (...) leżąc po środku Europy, jitwa stanowi jedno ze skrzyżowań tego kontynentu", iezyk litewski posiada starożytność oraz bogactwo form; wątpliwie czy istnieje w Europie inny język tak bliski do ¡ S a y t u " , „praojcami Litwinów byli starożytni mieszkań­ cy Tracji, Frygii lub Dacii - o wiele starsi od Rzymian" -przytoczone zdania wyjęte zostały z oficjalnego, wydawaJflo w Pięciu językach, przez Państwowe Centrum Wydaw­ c z e czasopisma „Lie uva" (1991. nr 1, s. 11 i 13). Kiedy S z a m y muzeum historyczno-etnograficzne w Wilnie, S n y usłyszeć od przewodnika (profesjonalisty przecie) Z S ć Chrystusa Frasobliwego jest wzorem ikonograficz­ nym charakterystycznym dla sztuki litewskiej - przedstawia ^ C h r y s t u s a M a r t w i ą c e g o się niedolą ludu litewskiego, duszonego do przenoszenia z Prus książek (w zaborze ^ S S o w i ą z w a ł prz^ ^ S t k M ^ m S ^ S z s i i przewodnik w T r o ^ ^ ^ u ^ i m u ^ ^ L c k i zamek był jednym í n a L t í z n S 2 a ™ S b y ł a ^ ^ k ^ K S t o ^ ^ ^ a b i T i L E ^ S t a w S M a T k r a i S w środka S k ^ S v S n ^ ' dla ducha X l ^ S f e k u ^ C * i do dziś u nas K e n a l o S hlii które MHei kTirvmi można sfe J o w a r t o ś Sch^robęeS Towarzyszy temu zwykle obraz narodu zagrożonego przez sąsiadów i na zagrożenia z przeszłości kładą nacisk politycy i działacze przy budowaniu przyszłości. Łatwiej bowiem pozyskać zwolenników do obrony, niż agresji Tyle, że granice obrony przed zagrożeniem są niekiedy trudne do ustalenia, jak pokazuje wiele konfliktów na świecie. Jest w tych działaniach widoczny także syndrom po­ granicza - kraju wieloetnicznego i wielokulturowego - co niekiedy napawa lękiem działaczy politycznych i państ­ wowych a w każdym razie m o ż e się w y d a w a ć niekorzystne. 0 którym jednak z krajów świata można powiedzieć, że jest państwem jednego narodu, że tylko jedna grupa ma prawo mówić o sobie: j e s t e ś m y u siebie, jesteśmy jedynymi gos­ podarzami a innych czy obcych nie ma"? Przytoczone wyżej wypowiedzi, które niezbyt trudno sfalsyfikować, przestają być m a ł o znaczące w momencie, gdy Poprzez masowy przekaz i system szkolno-edukacyjny za­ czynają oddziaływać na ogół społeczeństwa. Niewiele różni się to od uprawianej przez dziesięciolecia radzieckiej propa­ gandy. W artykułach, które tutaj prezentujemy, widoczne są ««eotypy myślowe tzw. prostych ludzi - nie one jednak powinny n i e p o k o i ć . T o m i t y tworzone przez p o l i t y k ó w i sankcjonowane przez uczonych m o g ą stać się g r o ź n e , gdy nauka staje się legitymizacją wiary, wiary we w ł a s n y n a r ó d i jego w y j ą t k o w o ś ć . Tutaj bowiem t k w i zarzewie k o n f l i k t u szerszego, niż tylko spory lokalnych społeczności. Zwłasz­ cza, gdy idealizacji towarzyszy przemilczanie f a k t ó w z naro­ dowej przeszłości, tych k t ó r e z a g r a ż a j ą nieskazitelnemu obrazowi narodowej chwały. Z a ś muzyka, sztuka, u b i ó r , nabierają magiczno-religijnego znaczenia j a k o symbole kor­ poracyjne, znaki przynależności i konsolidacji tych, k t ó r z y się i m p o d p o r z ą d k o w u j ą i oddzielenia tych k t ó r z y w ą t p i ą b j d ź ich nie a k c e p t u j ą Zjawisko nie dotyczy t y l k o L i t w y czy Polski, badano je i opisywano przed kilkudziesięciu laty (np Znaniecki 1990 s 66 i 162)-znane są r ó w n i e ż jego późniejsze reperkusje Jeżeli więc dzisia, w Europie p o s ^ S u K S dośćpowszechnie o b s e r w Ł o d d z i a ł y w a n i a to należy bacznie o b s e r w o w a ć k u czemu te d z i a ł a n o opserwowac Propaganda bowiem wyprzedza kształcenie. Propagan­ dzie potrzebne są czytelne sytuacje i dychotomiczny p o d z i a ł świata i rzeczywistości. Stąd ważniejsze o d poznawania owej rzeczywistości i przyczyn jej charakteru jest tworzenie p o ż ą d a n e g o obrazu; i poprawianie przeszłości, gdy nie n a d ą ż a ona lub odstaje od wizji. Dlatego niszczy się dowody z przeszłości, m a n i p u l u j ą c h i s t o r i ą ( t a k ż e w procesie edukacja szkolnej). D z i a ł a n i a takie często m o ż n a było o b s e r w o w a ć w niedalekiej przeszłości Białorusi, L i t w y czy Polski; ale nie odeszły wraz z przeszłością i z a d e k r e t o w a n ą przyjaźnią w obrębie K r a j ó w Demokracji Ludowej i braterstwa proleta? riatu Niekiedy uległy nawet intensyfikacji- zmieniły się symbole i programy ideologiczne ale p o z o s t a ł o zjawisko jego mechanizmy i rezultaty k t ó r e m o ż e m y o b s e r w o w a ć w Wilnie K o w n i e i i E h ^ l ^ w O ś H L i t w y k t ó r e widzim^y tak-że w mias^tach Białorasi a i w Polsce nie jest erenementem W wielu wypowiedziach i publikacjach litewskich działa­ czy i i d e o l o g ó w , ale też uczonych, pojawia się wizja jakiejś prajedni, w s p ó l n o t y o k r e ś l o n e j pochodzeniem, jako czyn­ nikiem d e c y d u j ą c y m o przynależności narodowej, wobec k t ó r e g o wszystkie inne, w t y m także zdanie p o d m i o t u , jednostki czy grupy - mew.ele znaczy. W dziejach b a d a ń kwestii naroLwych i s t o s u n k ó w etnicznych, tendencje takie pojawiały się niejednokrotnie - konsekwe nie jednak od­ rzucane i dyskredytowane przez ogół uczonych, j a k o w y n i ­ kające z przesłanek pozanaukowych oparte na wierze a nie dowodach i analizie p r o w a d z ą c e z reguły do k o n f l i k t ó w nietolerancji a nawet wojen Jeżeli założenie determinizmu rasowego czy genetycznego odrzucimy, pozostaje nam zgodzić się, że k a ż d y - jednostka i grupa ma prawo b y ć t y m , za kogo się u w a ż a i nie m o ż n a jej u z n a w a ć za k o g o ś innego. M o ż e b y ć B i a ł o r u s i n e m , L i t ­ winem, Polakiem, tutejszym; b y ć zarazem B i a ł o r u s i n e m i Polakiem czy Polakiem i L i winem, nawet, jeśli stan taki m a r t w i i d e o l o g ó w i działaczy politycznych, k órzy u z n a j ą go za niekorzystny dla interesu p a ń s t w a (patrz np. Gellner 1991). Ś w i a d o m o ś ć sygnalizowanych tutaj zjawisk skłoniła nas do podjęcia tematu, do p r ó b poznania i prezentacji tej złożonej rzeczywistości. Jak bowiem powiedział jeden z bo­ h a t e r ó w Babla: , j a , bywa, samego siebie me żałuję (...) ja bez o s ł o n e k p o z n a ć , jjakie " (Babel 1974 p o ż ą d a m życic y a « e jest je L I T E R A T U R A Babel L , 1 9 ?4 Opis żywota Mateusza Rodionycza wybrane. Warszawa Gellner E . . '"1 Narody i nacjonalizm, Warszawa LiEtuva. 1 9 9 1 „Lietuva", nr 1, Vilnius Pawliczenki, w: Utwory Ossowski S., 1962 O osobliwościach 1991 nauk społecznych. Warszawa „Przegląd Wschodni', z. 3, Warszawa Romer M . 1908 Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, L w ó w Znaniecki F . , 1990 Współczesne narody. Warszawa 57 �