https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/550fee40b7622f5ceedac430e29f6508.pdf 3ade3114f92681c874faa5898e823292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource majolika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4399 Title A name given to the resource Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.67-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Z Fryś-Pieiraszkowa BADAŃ NAD MAJOLIKĄ I PÓŁMAJOLIKĄ Systematycznie n a r a s t a j ą c a literatura, dotycząca l u ­ dowego garncarstwa w Polsce, w znacznej większości odnosi się do poszczególnych o ś r o d k ó w garncarskich lub ich skupisk regionalnych i dotyczy przede wszystkim historii tych o ś r o d k ó w i techniki pracy *. M n i e j uwagi p o ś w i ę c a się natomiast samym w y r o b o m , charaktery­ styce ich form i dekoracji, przy czym zagadnienia te rozpatrywane są na ogół t y l k o od strony współczesnej produkcji. Wyroby garncarskie ze w z g l ę d u na swą spe­ cyfikę rzadko w y t r z y m u j ą dłuższe u ż y t k o w a n i e , a w y ­ j ą t k o w o t y l k o w n i e k t ó r y c h zbiorach muzealnych zacho­ w a ł y się w i ę k s z e serie starszych o b i e k t ó w tego typu. J u ż na tej podstawie m o ż n a stwierdzić ogromne różnice, jakie zachodzą w tych samych o ś r o d k a c h między pro­ d u k c j ą przed 50 — 60 laty a współczesną. Wiele form i technik zdobniczych zarzucono, a dzisiejsi garncarze często nie u m i e j ą ich nawet z r e k o n s t r u o w a ć poprawnie mimo bodźców, jakie s t a n o w i ą ogłaszane dla nich co j a k i ś czas konkursy. W z w i ą z k u z t y m uchodzi nieraz całkowicie uwagi produkcja starsza, znana częstokroć tylko ze w s p o m n i e ń i o p o w i a d a ń . W y r ó ż n i k i e m grupy ceramiki ludowej, na k t ó r ą prag­ nę zwrócić u w a g ę w t y m szkicu, jest białe tło, z k t ó r y m wiąże się bogatsza i odmienna niż na innych wyrobach garncarskich dekoracja m a l a r s k a . Zagadnienie to, znaj­ dujące swój w y r a z z a r ó w n o w technologii jak i zdob­ nictwie, jest niedoceniane lub w r ę c z pomijane przez za­ interesowanych garncarstwem l u d o w y m badaczy. Naczynia wykonane z glin garncarskich po wypaleniu w atmosferze u t l e n i a j ą c e j p r z y j m u j ą b a r w ę od k r e m o ­ wej lub r ó ż o w a w e j do intensywnie czerwonej (terakota) w zależności od ilości z w i ą z k ó w żelaza w surowcu. Białe tło m o ż n a na nich u z y s k a ć w zasadzie dwoma sposobami, z k t ó r y c h łatwiejszy stanowi pokrycie powierzchni na­ czynia g l i n k ą k a o l i n o w ą , r o z p r o w a d z o n ą w wodzie. G l i n ­ ka ta czerpana jest bądź ze złóż miejscowych, b ą d ź też sprowadzana z chrzanowskiego, kieleckiego i innych okolic, a dawniej t a k ż e z zagranicy. Nosi ona różne naz­ w y ; do najczęściej u ż y w a n y c h należą: biała glinka, ton, po­ białka l u b pobiółka, saska albo czeska glinka, ł a g ó w k a . Na­ czynia po umieszczeniu na p o b i a ł k o w y m tle dekoracji powlekane są w całości lub częściowo szkliwem ołowio­ wym, a następnie wypalane . W niektórych ośrodkach, m. in. w Bolimowie, Łowiczu, Gostyninie, wyroby takie nazywano „białą r o b o t ą " , właściwsza jednak dla nich będzie nazwa p ó ł m a j o l i k a , z n a j d u j ą c a szersze za­ stosowanie w terminologii technicznej i artystycznej . Powyższy t e r m i n obejmuje r ó w n i e ż mniej rozpowszech-, nione wyroby, polewane p o b i a ł k ą b a r w i o n ą lub angobam i innego koloru . Drugą metodą p r o w a d z ą c ą do podobnych w y n i k ó w jest użycie k r y j ą c e g o szkliwa o ł o w i o w o - c y n o w e g o . S z k l i ­ wo to stosowane było znacznie rzadziej przez ludowych garncarzy prawdopodobnie ze względu na to, że cyna 2 3 4 5 LUDOWĄ W POLSCE należy do s u r o w c ó w dość kosztownych i nie zawsze ł a t w o d o s t ę p n y c h . Ponadto przygotowanie szkliwa oło­ wiowo-cynowego we w ł a s n y m zakresie było stosunkowo skomplikowane i garncarze strzegli tej wiedzy jako jed­ nej z tajemnic zawodowych. Uzyskane w trakcie b a d a ń terenowych receptury tego szkliwa, niestety na ogół m a ł o precyzyjne , w zasadzie nie odbiegają od zaleca­ nych w ceramice artystycznej. Stosunek wagowy meta­ licznego o ł o w i u i cyny w y n o s i ł najczęściej 5 : 1 lub 6 : 1 (m. i n . w S e j n a c T ł ^ C r o k u , B u d a c h - M i k o ł a j c e , Krasnopo­ lu), ale w innych warsztatach dawano t a k ż e m n i e j s z ą : 1/7, 1/8, a nawet —• jak w S o k o ł a c h — 1/10 część cyny . Przetopiony i utleniony uprzednio na popiół ołów mie­ szano z cyną, piaskiem, solą k u c h e n n ą i topiono w pie­ cu garncarskim podczas w y p a ł u n a c z y ń . U ż y w a n o do tego celu starannie dobranego, m i a ł k i e g o piasku k w a r ­ cowego ( „ k w a r c " , „szklany piasek"), na ogół z miejsco­ w y c h złóż. Ilość tej domieszki nie była ściśle ustalona, najczęściej r ó w n a ł a się mniej w i ę c e j ilości u ż y t y c h top­ n i k ó w (Sejny, Sokoły, Brok). Piasek d o k ł a d n i e mielono, czasem z dodatkiem g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , u ł a m k ó w fa­ jansu lub porcelany (Sokoły), w z g l ę d n i e szkła (Raciążek). W y j ą t k o w o dodawano do tego szkliwa także domieszki organiczne, a mianowicie k r e w b y d l ę c ą . Podczas przepalania, nazywanego czasem bufowaniem (Sokoły), poszczególne s k ł a d n i k i topiły się i zestalały w j e d n ą t w a r d ą bryłę, k t ó r ą po ostygnięciu kruszono, rozdrabniano, a n a s t ę p n i e wielokrotnie przemielano w ż a r n a c h z dodatkiem wody, aż do uzyskania gęstego białego p ł y n u o jednolitej konsystencji, p r z y r ó w n y w a n e ­ go często do ś m i e t a n y . W tej postaci szkliwo było zdat­ ne do użycia. W n i e k t ó r y c h pracowniach u ż y w a n o po­ dobnego szkliwa kaflarskiego, zestawionego fabrycznie. Było ono stosowane b ą d ź w y m i e n n i e z przygotowanym we w ł a s n y m zakresie, zależnie od możliwości zakupu, b ą d ź też stale — zwłaszcza w w y t w ó r n i a c h , k t ó r e łączyły p r o d u k c j ę ceramiki u ż y t k o w e j i k a f l i . Na n i e k t ó r y c h te­ renach, np. w o ś r o d k a c h kaszubskich, już pod koniec X I X w. gotowe szkliwo o ł o w i o w o - c y n o w e w y p a r ł o cał­ kowicie poprzednie . Szkliwo o ł o w i o w o - c y n c w e kładzio­ no na ogół na wypalonych już raz naczyniach, a do­ piero na n i m malowano wzory. Po p o n o w n y m wypale­ niu z a m i e n i a ł o się ono w szklistą białą p o w ł o k ę , ewen­ tualnie z odcieniem s z a r o - r ó ż o w a w y m lub niebieskawym, w zależności od barwy b i s k w i t u i grubości w a r s t w y szkliwa. Dlatego do w y r o b u n a c z y ń przeznaczonych pod to szkliwo starano się d o b i e r a ć gliny o malej zawar­ tości t l e n k ó w żelaza. Wyroby garncarskie pokryte szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m nie p o s i a d a j ą — podobnie jak p ó ł m a j o l i k i — w ł a s n e j nazwy w l u d o w y m r z e m i o ś l e , mieszczą się one natomiast w pojęciu m a j o 1 i k a . Sporadycznie stoso­ wane były przez garncarzy białe szkliwa innego typu, np. alkaliczne . 6 7 8 9 10 11 u 67 �2 1 71 1 Miska 0 33 cm Wyk. 1878 r, Kwiatkowski. Kraków. II. 2. Miseczka, 0 15 cm ŁmaTiltwicz, Pruchnik, paw. Jarosław. II. 4. Miska 0 29 cm. 2 pol XIX w., Pruchmk, wys. 11 cm. 1877 r., Jarosław. •'o*® O OB-t .O" Ots l.j A • 68 t. III. i IV. II. 3. Mapa: s. i te Asi >.oU II. ¿53 A" wO O " O'« o 37 ° A " • <<9 s A 0 5 I i •50 3 5 10 0-16 I m o 57 AĄf« « A VI y,—t VII / A£ o j " / 7 / \ 'l u ® Wyk. 2. pol XIX w. Antoni pow. Jarosław. II. 5. Garnek, ' ^ VIII Garncarskie ośrodki produkcji pólmajoliki i majoliki w Polsce. �W zdobnictwie w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h zdecydowa­ nie p r z e w a ż a malowanie wykonywane t e c h n i k ą r o ż k o w ą lub pędzlem, w z g l ę d n i e oboma sposobami łącznie. Rza­ dziej malatury nanoszone są za p o m o c ą g ą b k i , przy czym s t a n o w i ą one bądź j e d y n ą d e k o r a c j ę , b ą d ź też u z u p e ł ­ niają p o p r z e d n i ą (m. in. Szczerców, Ł ą ż e k Ordynacki, K r a k ó w — i l . 1). P o d o b n ą funkcję spełnia nasączanie wilgotnej jeszcze w a r s t w y p o b i a ł k i k r o p l a m i barwnych polew. R o z p ł y w a j ą się one na t y m tle w delikatne w ł o s kowate desenie, zwane p a j ą c z k a m i (m. i n . Obrzycko, Leżajsk, J a r o s ł a w , Pruchnik — i l . 2, 5), l u b — przy energicznym w s t r z ą ś n i ę c i u _— dają efekt tzw. m a r m u r k u . Rzadziej na b i a ł y m tle w y s t ę p u j e f l a d r o w a n i e (il. 4). W nielicznych tylko o ś r o d k a c h z n a j d o w a ł a zasto­ sowanie technika sgraffita, czyli r y t u ostrym n a r z ę d z i e m przez w a r s t w ę wilgotnej p o b i a ł k i do odsłonięcia czer­ wonego czerepu { i l . 8 ) . Okonturowany w ten sposób rysunek b y w a ł n a s t ę p n i e zabarwiony. T e c h n i k ę t ę poza o ś r o d k a m i kurpiowskiej Puszczy B i a ł e j , gdzie nosiła n a z w ę flamerowania , stosowano na Kaszubach, a w y ­ j ą t k o w o w y s t ę p u j e ona także w innych o ś r o d k a c h , jak Raciążek i W i e r u s z ó w , gdzie jest raczej zjawiskiem nowszym. S t o s u j / ją też współcześnie garncarz w Oła­ wie, repatriant / Pokucia, k o n t y n u u j ą c y ściśle tamtejsze 1 3 14 15 16 Legent ., Ośrodki produkcji półmajoliki: I — miejskie zamane, I I — miejskie czynne, III — wiejskie zamarłe, IV — wiejskie czynne; Ośrodki produkcji majoliki: V — miejskie zamarłe, VI — miejskie czynne, VII — wiej­ skie zamarłe, VIII — wiejskie czynne; Wykaz ośrod­ ków: 1 — Police pow. Szczecin, 2 — Sikory pow. Szczecinek, 3 — Kościerzyna, 4 — Chmielno, pow. Kar­ tuzy, 5 — Kartuzy, 6 — Gdańsk (kon. w. XVIII — w. XIX), 7 — Tolkmicko, pow. Elbląg (w. XVIII), 8 — Leszczewo pow. Suwałki, 9 — Krasnopol pow. Sejny, 10 — Sejny, 11 — Gruczno pow. Świecie, 12 — Chodzież, 13 — Boruszyn pow. Czarnków, 14 — Obrzycko pow. Szamotuły, 15 — Tomaszów Maz., 16 — Koło, 17 — Ra­ ciążek pow. Aleksandrów 'Kuj., 18 — Osięciny pow. Radziejów (?), 19 — Kowal pow. Włocławek (?), 20 — Gostynin, 21 — Radzanów pow. Mława, 22 — Mława, 23 — Nidzica (?), 24 — Topór pow. Węgrów (?), 25 — Pasym (?), 26 — Szczytno (?), 27 — Myszyniec pow. Ostrołęka, 28 — Budy-Mikołajka pow. Łomża, 29 — Łomża, 30 — Sokoły pow. Łapy, 31 — Krasnosielc pow. Maków Maz., 32 — Pułtusk. 33 — Serock pow. Nowy Dwór Maz., 34 —• Wyszków, 35 — Brok pow. Ostrów Maz., 36 — Siemiatycze, 37 — Osieck pow. Otwock, 38 — Łowicz, 39 — Bolimów pow. Łowicz, 40 — Mszczo­ nów pow. Grodzisk Maz., 41 — Pobiedna pow. Rawa Maz., 42 — Rawa Mazowiecka, 43 — Podkonice pow. Rawa Maz., 44 — Mogielnica pow. Grójec, 45 — Nowe Miasto pow. Rawa Maz., 46 — Warka pow. Grójec (?), 47 — Firlej pow. Lubartów, 48 — Ostrów Lubelski pow. Lubartów, 49 — Oława, 50 — Wieruszów, 51 — Chojny pow. Wieluń, 52 — Burzenin pow. Sieradz, 53 — Szczer­ ców pow. Bełchatów, 54 — Małogoszcz pow. Jędrzejów (?h 55 — Strumień pow. Bielsko-Biała, 56 — Skoczów pow. Cieszyn, 57 — Kraków (w. XVI, XIX), 58 — Dębina pow. Bochnia, 59 — Okulice pow. Bochnia, 60 — Bratucice pow. Bochnia, 61 — Skomielna Biała pow. Myśleni­ ce, 62 — Rabka pow. Nowy Targ, 63 — Chochołów pow. Nowy Targ, 64 — Nowy Sącz (w. XVI), 65 — Grybów pow. Nowy Sącz (?), 66 — Biecz pow. Gorlice (XVII w.?). 67 — Miechocin pow. Tarnobrzeg (w. XVII—XIX), 68 — Modliborzyce pow. Janów Lub., 69 — Łążek Ordynacki Pow. Janów Lub., 70 — Domostawa pow. Nisko, 71 — Krzeszów pow. Leżajsk, 72 — Sokołów Małopolski pow. Kolbuszowa, 73 — Leżajsk, 74 — Rzeszów (XVII w.), 75 — Łańcut (w. XVII), 76 — Jarosław, 77 — Pruchnik pow. Jarosław, 78 — Sławków pow. Olkusz (w. XVI), 79 — Kołaczyce pow. Jasło, 80 — Jodłowa pow. Jasło, 81 — Mosina pow. Srem, 82 — Piaseczna pow. Zgorzelec, 83 — Zawidów pow. Lubań, 84 — Leśna pow. Lubań. tradycje. Sgraffito było r ó w n i e ż u ż y w a n e — w e d ł u g nie potwierdzonych m a t e r i a ł o w o p r z e k a z ó w — w Ostrowie Lubelskim oraz w Bratucicach koło Bochni, a szerokie zastosowanie znalazło r ó w n i e ż w zdobnictwie ludowych, m. in. krakowskich k a f l i . Zdobnictwo m a j o l i k i w zna­ nych dotychczas o ś r o d k a c h polskich ograniczało się do malowania. 1 7 69 �6a 6b II. 6. Miski: a) 0 26 cm. Wyk. 1932 r. Tomasz Rączka, Rabka pow. Nowy Targ, b) 0 23 cm. Wyk. 1887 r. Wojciech Smoleń, Skomielna Biała, pow. Myślenice. II. 7. Dzbanek, wys. 27 cm. Wyszków. II. 8. Dzbanek. Wyk. 1950 r. Ste­ fan Konopczyński, Bolimów, pow. Łowicz. II. 9. Dwojaki: a) wys. 20 cm, b) wys. 19,5 cm. Ok. 1910 r., Borysławice Kościelne, pow. Koło. 70 �Ob I Dekorację malarską w obu omawianych technikach w y k o n y w a n o najczęściej w kolorze zielonym i r ó ż n y c h odcieniach b r ą z u . Zieleń uzyskiwano p r z e w a ż n i e we w ł a s n y m zakresie przez utlenianie miedzi, podczas gdy drugi kolor daje b ą d ź silnie żelazista glinka, b ą d ź też tlenki metali, najczęściej pod postacią zendry k o w a l ­ skiej lub rudy darniowej. Znacznie rzadziej ze względu na t r u d n o ś c i z nabyciem u ż y w a n e są inne b a r w n i k i , np. kolor niebieski (tlenek kobaltu), brunatno-liliowy (tlenek manganu), czy żółty (tlenek chromu). Gotowe farby ceramiczne, zwane też o g n i o t r w a ł y m i , z k t ó r y c h większość przeznaczona jest do innych warunków i temperatury w y p a ł u , często nie zdają egzaminu w pra­ cowni garncarskiej. Zastosowanie na w i ę k s z ą skalę zna­ lazły one tylko u garncarzy kaszubskich. P r z e c h o d z ą c do o m ó w i e n i a m o t y w ó w i ornamentów stosowanych w wymienionych rodzajach ceramiki ludo­ wej zastrzec się trzeba, że s k ą p a ilość m a t e r i a ł u nie po­ zwala na przeprowadzenie szerszej analizy. W trakcie b a d a ń w o ś r o d k a c h , gdzie produkcja ta już u s t a ł a , uzy­ skiwano na ten temat w i a d o m o ś c i bardzo ogólnikowe, k t ó r e nie zawsze p o z w a l a j ą nawet na zorientowanie się w charakterze ornamentu (esy-floresy, fiksy-faksy itp.). Najczęściej jednak p o w t a r z a j ą się informacje o malo­ waniu k w i a t ó w i liści, a nieco rzadziej p t a k ó w — jako m o t y w ó w g ł ó w n y c h , natomiast uchodzą uwagi orna­ menty u z u p e ł n i a j ą c e , jak dekoracja kołnierzy na misach czy talerzach, w z g l ę d n i e w y l e w ó w i szyjek innych na­ czyń. W d o s t ę p n y m materiale zabytkowym znajdujemy p e ł n e potwierdzenie, że m o t y w y r o ś l i n n e były we wszy­ stkich o ś r o d k a c h najbardziej rozpowszechnione. Jedynie na flamerowanych wyrobach kurpiowskich dekoracja geometryczna m i a ł a r ó w n o r z ę d n e , a w pewnych przy­ padkach dominujące nawet znaczenie. Powierzchnia zdobnicza d z b a n ó w z tych o ś r o d k ó w była rytmicznie dzielona na pola o swobodnej dekoracji p r z e d s t a w i a j ą ­ cej, np. r o ś l i n n e j czy r o ś l i n n o - z w i e r z ę c e j na przemian z g e o m e t r y c z n ą (il. 7); w tej ostatniej najczęściej w y s t ę ­ p u j ą c y m m o t y w e m b y ł a u k o ś n a k r a t k a i pasy z y g z a k ó w lub t r ó j k ą t ó w wykonane rytem. K r a t k ą zdobiono także kołnierze misek . P r z y k ł a d półmajolik zdobionych w y ł ą c z n i e wzorami geometrycznymi s t a n o w i ą misy z Rabki i sąsiadującej z nią Skomielnej B i a ł e j , k t ó r y c h dekoracja ograniczała się na ogół do k i l k u koncentrycznych p a s k ó w , l i n i i fa­ listych i ł u k ó w (il. 6a, b). Skromna dekoracja linearna w y s t ę p o w a ł a t a k ż e m. in. na dwojakach wielkopolskich i mazurskich ( i l . 9a, b). Zwarte u k ł a d y o ś r o d k o w e w postaci rozet g w i a ź d z i s t y c h (il. 10) l u b w i r u j ą c y c h spo­ tykamy niezbyt często, mimo że dobrze k o m p o n u j ą się na dnach talerzy i mis. Należy do nich m. i n . dość w y ­ j ą t k o w a na tle ornamentyki kaszubskiej tzw. gwiazda kaszubska Necla, czy n i e k t ó r e geometryczno-roślinne ornamenty z Ł ą ż k a Ordynackiego. Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h motywów roślinnych należą drobne gałązki i luźne rzuty kwiatowe (il. 11), a przede wszystkim rozbudowane bukiety, potraktowane swobodnie ( i l . 9) lub symetryczne (il. 1, 12). K w i a t y w bardziej wyspecjalizowanych o ś r o d k a c h , np. na Kaszu­ bach, Kurpiach, w Bolimowie czy K r a k o w i e przybiera­ ją często k o n k r e t n ą p o s t a ć tulipana l u b róży ( i l . 1, 9, 13), na ogół jednak posiadają uproszczoną, s y n t e t y c z n ą formę (Bolimów, Boruszyn, Ł ą ż e k Ordynacki). 18 Z m o t y w ó w zoomorficznych szczególnie często spoty­ ka się w y o b r a ż e n i e ptaka. W y s t ę p u j e on b ą d ź jako uzu­ p e ł n i e n i e dekoracji r o ś l i n n e j , b ą d ź też jako samodzielny element zdobniczy. R ó w n i e ż i tutaj obserwujemy r ó ż n e sposoby traktowania formy, począwszy od prawie reali­ stycznej sylwetki ptaka na misce z okolic C z ę s t o c h o w y (il. 14) do dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h , charakterystycz­ nych form p t a s z k ó w bolimowskich ( i l . 13, 17), ł ą ż e c k i c h (il. 16, 17), b o r u s z y ń s k i c h , czy wreszcie maksymalnie przestylizowanych p t a k ó w siemiatyckich ( i l . 18, 19). Sto­ sunkowo rzadko ptak przybiera k o n k r e t n ą formę, ł a t ­ w ą do o k r e ś l e n i a przyrodniczego, jak np. postać koguta na misce z W a r s z a w y , pelikana w Bolimowie, czy też bociana na talerzach z pracowni Meissnera w K a r t u ­ zach . Wydaje się, że te ostatnie były przypadkowo 1B 20 21 71 �11 10 11. 10. Miska, 0 29 cm. 1877 r. Mosin, pow. Srem. 11. 11. Miska, włączone do tradycyjnego zestawu ornamentalnego i stosowano je bez niezbędnego przetworzenia artystycz­ nego. Sporadycznie prócz p t a k ó w p o j a w i a j ą się także inne zwierzęta, j a k np. królik w malaturach S t a r t k ó w , krowa u K u ź n i a r z a w Ł ą ż k u Ordynackim, pies u Meis­ snera. Również rzadko spotyka się na omawianych w y r o ­ bach m a l a r s k ą d e k o r a c j ę a n t r o p o m o r f i c z n ą . Najbogatszy dotychczas, przekazany przez t r a d y c j ę zestaw m o t y w ó w figuralnych stosowany był w 2 poł. X I X w. przez garn­ carzy w o ś r o d k a c h b o c h e ń s k i c h (Bratucice, Dębina, O k u lice). Malowano tam kwiaty, a także z w i e r z ę t a (ptaki, ryby), p r z e w a ż a ł y jednak m o t y w y antropomorficzne. Szczególnie często w y s t ę p o w a ć m i a ł a na p ó ł m a j o l i k o w y c h misach „ w e s e l n y c h " wiejska kapela w tradycyj­ nych krakowskich strojach, złożona z dwóch s k r z y p k ó w , basisty i klarnecisty, w z g l ę d n i e — na mniejszych m i s ­ kach — tylko jeden l u b dwóch m u z y k a n t ó w . Z d a r z a ł y się też na miskach pojedyncze postacie kobiece — „ p a n n y " . Na k o ł n i e r z a c h dużych talerzy oraz na b r z u ś cach p o b i a ł k o w a n y c h d z b a n ó w umieszczano postacie or­ szaku weselnego z młodą p a r ą na czele. Oprócz misek z malaturami o tematyce związanej z weselem, która m i a ł a t u być najbardziej typowa, z jednej pracowni na­ leżącej do garncarza N o w a k a wychodziły w y r o b y po­ siadające podobno bardziej rozbudowane pod w z g l ę d e m anegdoty malatury. Z a p a m i ę t a n o np. m i s k ę z m a l o w i d ­ ł e m p r z e d s t a w i a j ą c y m b ó j k ę dwóch mężczyzn oraz i n ­ ną, na k t ó r e j namalowany był aresztant zbiegający po linie przez okno więzienia. Tego typu swobodne k o m ­ pozycje były rzadkością, zdarzały się jednak i w innych ośrodkach. Np. w Ł ą ż k u Ordynackim, gdy w k t ó r e j ś pracowni podczas zdobienia naczyń zebrała się grupka rozbawionej młodzieży, p o w s t a w a ł y czasem malatury odbiegające dość znacznie od t y p o w y c h dla tego ośrod­ ka; ponadto pisano na wyrobach w ł a s n e nazwiska, ad­ resy, „na śmiech się takie robiło". 2 2 Do takich nietypowych p r z y p a d k ó w wydaje się r ó w ­ nież należąc p o s t a ć mężczyzny z fajką, widoczna na 72 0 28 cm. Kołaczyce, pow. Jasło. dwojakach p u b l i k o w a n y c h przez J a n i n ę K r a j e w s k ą , m i ­ mo że m o t y w y figuralne w y s t ę p o w a ł y na dawnej cera­ mice kaszubskiej . Natomiast nie były dziełem przy­ padku kompozycje figuralne na wyrobach z Pomorza Zachodniego, j a k np. scena pojedynku na dzbanie z r. 1817, znalezionym w pow. k o s z a l i ń s k i m c z y nie­ zbyt jasna t r e ś c i o w o wielobarwna scena z r o g a t y m i po­ staciami na talerzu z pow. S ł a w n o (ił. 20). „ M a l o w a n e chłopy z f a j k a m i " z d a r z a ł y się, jak z a p a m i ę t a n o , na dawnych misach z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o . Postać człowieka w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż na ceramice w y s z k o w ­ skiej i być może z tego w ł a ś n i e o ś r o d k a pochodził bar­ dzo i n t e r e s u j ą c y talerz ze z b i o r ó w dawnego muzeum etnograficznego w Warszawie ( i l . 2 1 ) . Na dnie tego naczynia przedstawiono m y ś l i w e g o z psem podczas po­ lowania na p t a k i . Podobna scena m y ś l i w s k a zdobiła brzusiec dzbanka, przypisywanego ośrodkowi łążeckiem u . Bardzo rzadko w y s t ę p u j ą w ceramice ludowej m o t y w y p e j z a ż o w e i architektoniczne. W y m i e n i a je A g ­ nieszka Dobrowolska jako typowe obok k w i a t ó w i mo­ t y w ó w figuralnych dla produkcji o ś r o d k a w Policach koło Szczecina . Stosowane były one r ó w n i e ż prawdo­ podobnie przez r o d z i n ę garncarzy P a n a s ó w w Soko­ łach . W ostatnim ze wspomnianych o ś r o d k ó w n a j w i ę k ­ szą u w a g ę p r z y k ł a d a n o jednak do zdobienia majolikowych święconek, czyli mis przeznaczonych do ś w i ę c e n i a wielkanocnego jadła. Na miskach tych malowano naj­ częściej g a ł ą z k i z k w i a t a m i i ptaki. Na dnach w i ę k s z y c h mis jako m o t y w centralny umieszczany był rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y baranka wielkanocnego, a na brzegach okazjonalne napisy w rodzaju „Wesołego A l l e l u j a " . Ś w i ę c o n k i wyrabiano t a k ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h na Podlasiu i Mazowszu, m. i n . w P u ł t u s k u . Napisami typu „ S m a c z n e g o " i „Szczęść Boże Młodej Parze" zdobił r ó w n i e ż p o b i a ł k o w a n e misy weselne garncarz w Chocho­ łowie na Podhalu, ojciec p r a c u j ą c e g o t a m obecnie Sta­ n i s ł a w a Tokarskiego. Ogólnie jednak napisy zdarzały się na omawianej ceramice t y l k o sporadycznie. 23 25 2S 2 7 28 29 Zdobnictwo malarskie r o z w i j a ł o się najsilniej na ta- �12 II. 12. Miska, 0 36 cm. Koniec XIX lenty Konopczyński, Bolimów, pow. 13 w. Łążek Łowicz. Ordynacki, pow. lerzach i misach ze w z g l ę d u na to, że prócz u ż y t k o w e j p e ł n i ł y one t a k ż e , a może przede wszystkim, funkcję d e k o r a c y j n ą . Naczynia te bowiem, zależnie od lokalnych zwyczajów, wieszane na ścianie, ustawiane na p ó ł k a c h kuchennych, listwach i w kredensach s t a n o w i ł y istotną ozdobę w n ę t r z a miesakalnego na terenie niemal całej Polski, dopóki nie w y p a r ł y ich z tego miejsca fabrycz­ ne talerze fajansowe i porcelanowe. Misy w r a z z dzba­ nami i k u b k a m i l u b k u f l a m i na piwo tworzyły z a s t a w ę stołową podczas w i ę k s z y c h uroczystości, zwłaszcza we­ selnych, co p o d k r e ś l a ł a tematyka zdobnicza b o c h e ń s k i c h półmajolik. Rzadziej zdobione były w ten sposób inne wyroby, j a k np. dwojaki, kropielniczki i odciskane z form plakiety treści religijnej, czy z nowszych •— fla­ kony i doniczki na k w i a t y . Produkcja ceramiki p o b i a ł k o w a n e j , a także polewa­ nej k o l o r o w y m i angobami, u t r z y m a ł a się do naszych czasów zaledwie w k i l k u o ś r o d k a c h . Na ogół jednak, ze w z g l ę d u na skomplikowane przemiany, j a k i m ulegała pod w p ł y w e m c z y n n i k ó w i n g e r u j ą c y c h z z e w n ą t r z , nie z a c h o w a ł a ona tradycyjnego charakteru. P r z y k ł a d e m te­ go są przede wszystkim ogólnie znane w y r o b y z pra­ cowni Necla w Chmielnie ( i l . 22) i Stefana K o n o p c z y ń ­ skiego w Bolimowie koło Ł o w i c z a ( i l . 9, 17), k t ó r y c h zdobnictwo ogranicza się do stosunkowo w ą s k i e g o ze­ stawu charakterystycznych, stale powtarzanych moty­ wów i rozwiązań o r n a m e n t a l n y c h . Reaktywowanie flamerowanych półmajolik przez g a r n c a r z y - s p ó ł d z i e l c ó w w P u ł t u s k u nie wyszło jeszcze poza stadium p r ó b . W y ­ roby p o b i a ł k o w a n e s t a n o w i ą t y l k o margines produkcji garncarzy w Wieruszowie ( i l . 23) i pobliskich Chojnach. U p a d ł r ó w n i e ż w y r ó b majolik w Siemiatyczach, gdzie w ostatnich latach prowadzony jest już tylko w jednej pracowni — M i c h a ł a Lewkowicza ( i l . 18, ,19). Na t y m tle w y b i j a j ą się zdecydowanie na pierwszy plan ze względu na ogromne bogactwo m o t y w ó w zdobniczych i u k ł a d ó w kompozycyjnych p o b i a ł k o w a n e naczynia z Ł ą ż k a Ordynackiego, pow. J a n ó w Lubelski i jego ośrod­ ków satelitarnych w Modliborzycach i Domostawie, 30 Janów Lubelski. II. 13. Talerz, 0 20,5 cm. Wyk Wa- Charakteryzuje je twórczy stosunek do tradycyjnego zasobu m o t y w ó w , wzbogacanie i przetwarzanie dekora­ cji w ramach t y p o w y c h dla tego centrum e l e m e n t ó w 0 przewadze t e m a t y k i r o ś l i n n e j swobodnej i zgeornetryzowanej. P o n i e w a ż jednak ceramika łążecka stanowi te­ mat osobnego o p r a c o w a n i a , nie b ę d z i e m y jej na t y m miejscu szerzej o m a w i a ć . 3I Na temat przeszłości w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h i naaj o l i k o w y c h w garncarstwie l u d o w y m niewiele niestety ze względu na brak źródeł historycznych m o ż n a p o w i e ­ dzieć. Posiadane w i a d o m o ś c i p o c h o d z ą g ł ó w n i e z b a d a ń terenowych, prowadzonych w ostatnim 2 5 - l e c i u , k i e ­ dy to w większości o ś r o d k ó w zarzucono j u ż od dawna ten rodzaj produkcji i jedynie na podstawie w s p o m n i e ń starych garncarzy l u b ich rodzin ustalić m o ż n a było, że jeszcze przed kilkunastu czy k i l k u d z i e s i ę c i u laty w y r a ­ biano tam naczynia p o b i a ł k o w a n e l u b — rzadziej — majoliki. 32 Tradycje te w y s t ę p u j ą na ziemiach polskich w dość szerokim rozprzestrzenieniu, k t ó r e obrazuje powyżej załączona m a p k a . N a j w i ę k s z e zagęszczenie zaznacza się w dwóch skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje ob­ szar mazowiecko-podlaski, drugie zaś — nieco mniejsze — Małopolskę. W pierwszym k r ę g u do najbardziej ak­ tywnych należały wspominane t u j u ż k i l k a k r o t n i e o ś ­ r o d k i kurpiowskie Puszczy B i a ł e j , niestety dotychczas dość słabo opracowane. Na t y m terenie k o n c e n t r o w a ł a się produkcja majolik, k t ó r e j kontynuatorem b y ł a do ostat­ nich lat tylko pracownia Lewkowicza w Siemiatyczach 33 1 prawdopodobnie druga pod Siedlcami. W k r ó t c e po I I wojnie ś w i a t o w e j z a m a r ł y warsztaty w B r o k u nad B u ­ giem, z a o p a t r u j ą c e przede wszystkim P u s z c z ę Zieloną w misy majolikowe malowane w rózgi, k w i a t k i i p ą c z k i ; w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zarzucili ostatecznie tę tech­ n i k ę zdobniczą garncarze w M ł a w i e i niedalekim Ra­ dzanowie, a jeszcze przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą — w Sokołach, gdzie (mimo że było k i l k a pracowni garn­ carskich) tylko rodzina P a n a s ó w szczyciła się tymi u m i e j ę t n o ś c i a m i . P r z y n i ó s ł je w e d ł u g rodzinnej trady- 73 �cji Jan Panas (zmarły ok. r. 1890), l i t e w s k i szlachcic (?), zbiegły t u przed służbą w o j s k o w ą . Niewielkie znaczer.ia w całokształcie produkcji m i a ł a majolika iw pozoblsłych o ś r o d k a c h , gdzie — jak np. w M y s z y ń c u czy B u riach-Mikołajce — garncarze znali ją wprawdzie, ale : t r s o w a l i t y l k o sporadycznie. Najbardziej oddalony od tego skupiska ośrodek wyrobu majolik s t a n o w i ł y przed 1914 r. Sejny i pobliski Krasnopol. Garncarstwu mazurskiemu poświęcono dotychczas znacznie mniej uwagi, niż np. malowanym kaflom — mimo że m i a ł o ono r ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c e o s i ą g n i ę c i a ( i l . 2*). Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y r ó b n a c z y ń i k a f l i pro­ wadzono w tych samych w a r s z t a t a c h , nie wiadomo jednak, gdzie b y ł y wyrabiane białe naczynia, sprzeda­ wane jeszcze iw okresie m i ę d z y w o j e n n y m na lokalnych targach. 34 Z w i e l u publikacji i wzmianek dotyczących o ś r o d ­ k ó w kaszubskich n a j w i ę c e j informacji na temat majo­ l i k i półmajolik dostarczyła praca Janiny K r a j e w s k i e j . W y r ó b i c h był r ó w n i e ż prowadzony na Pomorzu Za­ chodnim, choć z p u b l i k o w a n y c h wzmianek nie zawsze w y n i k a , czy omawiane ośrodki p r o d u k o w a ł y je syste­ mem r z e m i e ś l n i c z y m , czy też m a n u f a k t u r o w y m . Do 35 36 14 U. 14. Miska II. 16. Talerz, 15 z okolic Częstochowy. II. 15. Dwojaki. Wyk. ok. 1950 r. Stefan Konopczyński, Bolimów,pow. 0 26 cm. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. II. 17. Miska, 0 21 cm, 1948 r., Łążek Łowicz. Ordynacki. �18 17 najsilniej r o z w i n i ę t y c h należał ośrodek w Policach ko­ ło Szczecina, specjalizujący się w wyrobie malowanych mis i talerzy na eksport do p o ł u d n i o w e j Szwecji i Da­ nii. Spora ilość białych, malowanych skorup znajdowa­ nych w S ł u p s k u w s k a z y w a ł a b y , że i t u istniały pracow­ nie w y r a b i a j ą c e c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą Produkcja majolik i p ó ł m a j o l i k w Bydgoskiem wed­ ług dotychczasowego rozeznania nie r o z w i n ę ł a się sze­ rzej. Misy i k u b k i malowane na b i a ł y m tle wyrabiano na p o c z ą t k u w i e k u X X w Grucznie. W R a c i ą ż k u nato­ miast, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m robio­ no m i s k i polewane szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m , ale niemalowane, przed kilkunastu laty garncarz Aleksan­ der P o ł c z y ń s k i stosował p o b i a ł k ę jako tło m. i n . dla m a ł y c h g a r n u s z k ó w i d w o j a k ó w , k t ó r e zdobił rytym ornamentem r o ś l i n n y m lub k r a t k ą . Wyroby te kupowa­ li przede wszystkim kuracjusze z pobliskiego Ciecho­ cinka jako p a m i ą t k i . W Wielkopolsce, gdzie garncarstwo należy do rze­ miosł niemal już nie istniejących, najbardziej reprezen­ tacyjne ze znanych nam półmajolik wyrabiane były w Boruszynie koło Czarnkowa. P r z y k ł a d e m ich są zwłasz­ cza talerze z k o ń c a X I X w., publikowane przez Szemb e k ó w n ę . Zdobiły je swobodnie i pewnie malowane ptaki i gałązki z k w i a t a m i . K w i a t y s t a n o w i ł y r ó w n i e ż dekorację mis w y k o n y w a n y c h w pracowni H e y n o w i czów w Obrzycku koło S z a m o t u ł , czynnym do k o ń c a X I X w . Być może na starszych wyrobach z tego w a r ­ sztatu malatury m i a ł y bogatszą t e m a t y k ę , gdyż w rodzi­ nie z a c h o w a ł o się wspomnienie, że ojciec ostatniego garncarza, A n t o n i (zmarły ok. r. 1865), m a l o w a ł różne sceny historyczne, np. skok księcia Józefa do Elstery, na kaflach. I n t e r e s u j ą c e mogły być r ó w n i e ż znane nam tylko z jednego p r z y k ł a d u ( i l . 10) wyroby garncarzy w Mosinie. N a j d ł u ż e j na t y m terenie, bo do 1939 r., utrzy­ mała się produkcja półmajolik w n i e k t ó r y c h pracow­ niach garncarskich w Kole . Podobnie jak w Wielkopolsce sytuacja garncarstwa Przedstawia się na Śląsku. M i m o że teren ten był daw­ 3 8 39 niej dość silnie nasycony c e r a m i k ą i n t e r e s u j ą c y c h nas t y p ó w , nie posiadamy p r a w i e m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h na p o w i ą z a n i e jej z twórczością konkretnych ośrod­ k ó w . P r z e w a ż a ł y tu charakterystyczne zielonkawe tale­ rze majolikowe z b o g a t ą d e k o r a c j ą r o ś l i n n ą o p i e r w o ­ wzorach renesansowych ( i l . 25). Naczynia te, na ogół zaopatrzone w daty (1657—1800), zwane są fajansami ż y t a w s k i m i lub ł u ż y c k i m i . Poszukiwania centrum ich wyrobu nie dały dotychczas pewnego w y n i k u . Innego typu b i a ł e m i s k i malowane w i ą ż ą się przypuszczalnie z o ś r o d k a m i w L e ś n e j i Zawidowie pcw. L u b a ń lub w Piasecznej pow. Zgorzelec . Pod koniec X I X i w po­ c z ą t k a c h X X w. b i a ł a polewa była jeszcze stosowana w n i e k t ó r y c h warsztatach na pograniczu ś l ą s k o - k r a k o w skim, a mianowicie w Strumieniu i Skoczowie . 4 0 41 4Z Małopolska stanowiła, jak wspomniano w y ż e j , dru­ gie znaczniejsze skupisko produkcji ludowych p ó ł m a ­ j o l i k . W K r a k o w s k i e m z a c h o w a ł y się z nich tylko nie­ liczne obiekty, m. i n . miski wykonane w K r a k o w i e pod koniec X I X w . przez garncarza Kwiatkowskiego ( i l . 1). Stosunkowo sporo miejsca p o ś w i ę c o n o już tradycyjnym wyrobom o ś r o d k ó w z okolic Bochni, k t ó r e prawdopo­ dobnie należały do najbogaciej zdobionych na t y m te­ renie. Natomiast półmajoliki z Rabki, Skomielnej Białej i Chochołowa dekorowane były najprostszym sposo­ bem, przez n a k r e ś l e n i e k i l k u p a s k ó w i ł u k ó w na w i r u ­ j ą c y m naczyniu. Tradycje malowania na pobiałce w X I X i ewentualnie jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w. zacho­ wały się we wszystkich w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k a c h cecho­ wych Rzeszowskiego, a przede wszystkim w L e ż a j s k u , gdzie w y r ó b k a f l i i n a c z y ń s k u p i a ł się w tych samych pracowniach . Pod w p ł y w e m garncarzy z Rzeszowskie­ go r o z w i n ę ł a się produkcja malowanych n a c z y ń w Ł ą ż ku Ordynackim położonym na pograniczu woj. lubel­ skiego. Poza t y m na Lubelszczyźnie wspomnienia o ma­ lowaniu, p o ł ą c z o n y m ze sgraffito, zanotowano w zasa­ dzie tylko w Ostrowie pow. P a r c z e w , gdyż p ó ł m a j o l i ­ k i z Firleja prawdopodobnie nie były malowane. 43 44 75 �S z u k a j ą c genezy ludowej ceramiki pobialkowej i majolikowej zdobionej malowanymi wzorami, musimy się­ g n ą ć do renesansu, k t ó r y w szczególny sposób oddzia­ łał na rozwój produkcji garncarskiej w Europie, a t y m samym i w Polsce. Do Polski w X V I w. n a p ł y w a ł y w y ­ roby majolikcwe włoskiego przede wszystkim pochodze­ nia, wykonane z białej gliny pokrytej c y n o w ą polewą, bogato malowane i t a ń s z e od nich wyroby p ó ł m a j o l i k o we zwane bianchetto lub mezzamaiolica z gliny żelazistej, z z e w n ą t r z p o b i a ł k o w a n e i malowane pod oło­ w i a n ą g l a z u r ą . Importowane lub n a ś l a d o w a n e we wszy­ stkich niemal krajach Europy m a j o l i k i w ł o s k i e wy­ w a r ł y ogromny w p ł y w nie tyle na formy w y r o b ó w ce­ ramicznych, co na ich d e k o r a c j ę . Dzięki n i m zaczął się r o z p o w s z e c h n i a ć w garncarstwie ornament roślinny. C y n o w o - o ł o w i o w e szkliwa białe i barwione w Polsce zostały u ż y t e n a j w c z e ś n i e j w pierwszych dziesięciole­ ciach X V I w. na kaflach wawelskich, p o c h o d z ą c y c h z pracowni Bartosza w Kazimierzu. Twórczość ta wskazu­ je na p o w i ą z a n i a ze ś r o d o w i s k i e m w ę g i e r s k i m i austria­ ckim. P o n i e w a ż kontakty między K r a k o w e m a B u d ą były w t y m czasie ożywione, przypuszcza się, że tajem­ nicę tego szkliwa mógł p r z y n i e ś ć do K r a k o w a „bądź 4 5 II. 18. Miska. II. 20. Talerz, Wyk. 1955 r. Michał Lewkowicz, 0 35 cm. Pow. Sławno. Siemiatycze. II. 19. Motywy ptaka z misek Michała Lewkowicza. 18 nasz kaflarz z w ę d r ó w k i cechowej, bądź też rzemieślnik w ę g i e r s k i p r z y b y ł y do Polski" . Pierwsze serie nowa­ torskich kafli przeznaczone były dla k r ó l e w s k i e g o zam­ ku, ale dalsze rozchodziły się już szerzej . Wydaje się, że tak istotnej nowości technicznej nie m o ż n a było przez dłuższy czas u t r z y m a ć jako tajemnicy jednego warsztatu. P r z y p u s z c z a ć też należy, że ze względu na powszechne do niedawna łączenie zawodu kaflarza i garncarza p r ó b o w a n o szkliwo ołowiowe stosować t a k ż e przy produkcji naczyń. W r. 1583 Włoch Antonio de Stesi podejmuje się w K r a k o w i e produkcji majolik włoskich, na k t ó r ą o t r z y m a ł k r ó l e w s k i przywilej w y ł ą c z ­ ności. W z w i ą z k u z tą p r o d u k c j ą , k t ó r a się nie powiod­ ła, toczył się proces przeciwko Włochowi. Zamieszczona w aktach s ą d o w y c h wzmianka „iż prości ludzie w S ł a w ­ kowie tu w Polsce robią p i ę k n ą r o b o t ę " pozwala przy­ puszczać, że w t y m okresie były w Polsce wyrabiane naczynia ozdobne, choć nie tak doskonałe jak włoskie, być może półmajoliki. Również w N o w y m Sączu produ­ kowano w ó w c z a s białe, glazurowane kafle i garnuszki z „białego szkła" . M a j o l i k i włoskie s t a n o w i ł y źródło inspiracji dla ośrod­ k ó w garncarskich z n a j d u j ą c y c h się w Rzeszowie i Ł a ń ­ cucie, k t ó r y c h działalność o k r e ś l a n a jest na X V I I lub ewentualnie koniec X V I w . . R ó w n i e ż w pierwszych, podobnie datowanych fazach produkcji o ś r o d k a w M i e chocinie z a u w a ż a się duży w p ł y w ornamentyki w ł o s ­ kiej . Brak pełniejszej dokumentacji nie pozwala w c h w i l i obecnej na stwierdzenie, s k ą d pochodzi tak silna zależność półmajolik rzeszowskich. Czy były one n a ś l a ­ downictwem importowanych majolik, czy też — co w y ­ daje się bardziej prawdopodobne — garncarze przeszli przeszkolenie w nie znanym dziś o ś r o d k u k r a j o w y m , k t ó ­ ry już w c z e ś n i e j t ę p r o d u k c j ę rozpoczął. 46 47 48 49 5 0 51 Pod koniec X V I w. r ó w n i e ż warsztaty garnarskie w G d a ń s k u p o d e j m u j ą w y r ó b majolik pod w p ł y w e m du­ żego i m p o r t u f a j a n s ó w z D e l f t . Typowo r e n e s a n s o w ą o r n a m e n t y k ę p o s i a d a ł y t a k ż e majolikowe talerze ś l ą s 52 76 �21 22 II. 21. Talerz kurpiowski. U. 22. Talerz, 0 29 cm. Wyk. 1956 r. Leon 5 3 k i e , twórczość stylowa nie b y ł a więc na ziemiach polskich czymś w y j ą t k o w y m . W pierwszej fazie w y r o ­ by tego typu produkowane przez o k r e ś l o n ą liczbę pra­ cowni, więc na o g r a n i c z o n ą skalę, przeznaczone były n i e w ą t p l i w i e przede wszystkim dla elity, ewentualnie warstw ś r e d n i c h , gdzie z a s t ę p o w a ł y kosztowny import. Garncarze, znający t a j e m n i c ę szkliw i wyspecjalizowa­ ni w zdobnictwie, n i e c h ę t n i e dzielili się posiadanymi u m i e j ę t n o ś c i a m i , zatem produkcja majolik względnie p ó ł m a j o l i k prowadzona była początkowo prawdopo­ dobnie w w ą s k i c h , izolowanych k r ę g a c h . Jednak cecho­ wy system k s z t a ł c e n i a zawodowego z o b o w i ą z y w a ł do w ę d r ó w e k czeladniczych l u b co najmniej zalecał je dla doskonalenia się w rzemiośle. Z drugiej strony w ę d r ó w ­ ka taka była często n i e z b ę d n a dla znalezienia korzyst­ niejszych w a r u n k ó w pracy, gdy miejscowy cech wyzna­ czał normy zatrudnienia, ograniczając liczbę czeladników w poszczególnych warsztatach, liczbę pracowni i t p . J u ż w ceramice ś r e d n i o w i e c z n e j z obszaru ś r o d k o w e j Euro­ py zaznaczają się p o d o b i e ń s t w a stylowe i techniczne, przypisywane w ł a ś n i e w ę d r ó w k o m czeladników, którzy byli nosicielami i propagatorami n o w o ś c i . Tą drogą poszerzał się r ó w n i e ż k r ą g w y r o b u uszlachetnionych w y ­ robów garncarskich, jakie s t a n o w i ł y majoliki. 54 Z czasem m a j o l i k i zaczęły jednak wychodzić z użycia w ś r ó d warstw zamożniejszych, z a s t ę p o w a n e przez naczy­ nia metalowe oraz delikatniejsze i cenniejsze fajanse manufakturowe, a nieco później i p o r c e l a n ę . Ośrodki garncarskie p r a c o w a ł y nadal, szukając z konieczności odbiorcy w niższych warstwach społecznych. W t y m ce­ lu trzeba było obniżyć cenę w y r o b ó w , a więc zmniejszyć n a k ł a d pracy, co pociągało za sobą m. in. uproszczenie dekoracji malarskiej. Zjawisko to zaobserwowano w y r a ź ­ nie w osiemnastowiecznych wyrobach z M i e c h o c i n a , zaznacza się ono r ó w n i e ż w ó w c z e s n y c h fajansach g d a ń ­ skich ( i l . 26). Podobne zmiany zachodziły w zdobnic­ twie wspomnianych poprzednio f a j a n s ó w łużyckich . W czasie tego procesu u t r w a l i ł y się i jednocześnie roz-i S5 5 6 57 Necel, Chmielno, pow. Kartuzy. p o w s z e c h n i ł y pewne ogólne zasady o r n a m e n t y k i rene­ sansowej, przede wszystkim d o m i n u j ą c e znaczenie deko­ racji r o ś l i n n e j , jak r ó w n i e ż stosowanie m o t y w ó w f i g u ­ ralnych, k t ó r e do naszych czasów w y r a ź n i e odróżnia l u d o w ą c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą i m a j o l i k ę od z w y k ł y c h czerwonych w y r o b ó w garncarskich zdobionych p r z e w a ż ­ nie ornamentem geometrycznym. Na r o z w ó j i rozpowszechnienie majolik ludowych w p ł y w a ł y także n i e w ą t p l i w i e manufakturowe w y r o b y fajansowe i porcelanowe, nie m o ż n a jednak tego w p ł y ­ w u przeceniać. B e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i a o ś r o d k ó w ludo­ wych z manufakturami, np. w w y n i k u usamodzielniania się p r a c o w n i k ó w manufaktur i z a k ł a d a n i a przez nich pracowni garncarskich t y p u rzemieślniczego, praktycz­ nie nie mogło mieć miejsca, gdyż r o z w i n i ę t y w manu­ fakturach podział pracy u t r u d n i a ł jednemu pracowniko­ w i opanowanie całokształtu produkcji. Rozmieszczenie manufaktur p r o d u k u j ą c y c h c e r a m i k ę nie wykazuje w y ­ raźniejszych z w i ą z k ó w z lokalizacją rzemieślniczych ośrodków w y r a b i a j ą c y c h m a j o l i k i lub półmajoliki. Wy~, j ą t k o w o tylko w p ł y w ó w takich m o ż n a by się doszuki­ w a ć w Siemiatyczach, czy ewentualnie w B o l i m o w i e . Na próżno s z u k a l i b y ś m y jednak takich p o w i ą z a ń w K i e ­ leckiem, gdzie w X V I I I — X I X w i e k u w y t w ó r n i e cera­ miczne rozwijały się szczególnie l i c z n i e , a mimo to nie posiadamy z tego terenu ż a d n y c h p r z e k a z ó w o majolikach czy p ó ł m a j o l i k a c h ludowych. B y ć może szero­ ko znana i ceniona jakość techniczna kieleckich w y r o ­ bów garncarskich z a p e w n i a ł a i m tak duży zbyt, że t a m ­ tejsi garncarze nie potrzebowali u a t r a k c y j n i a ć ich deko­ racją w z o r o w a n ą na majolice. Ogólnie jednak m o ż n a przypuszczać, że chęć upodobnienia w y r o b ó w garncars­ kich do ceramiki manufakturowej stanowiła istotną przyczynę, k t ó r a s k ł a n i a ł a garncarzy cechowych, a w dal­ szej kolejności i wiejskich do w y r a b i a n i a n a c z y ń pob i a ł k o w y c h . Było to n i e z b ę d n e ze w z g l ę d u na wzrasta­ jącą k o n k u r e n c j ę w y r o b ó w m a n u f a k t u r o w y c h , a później fabrycznych. Podobnie miała się rzecz ze zdobnictwem, 53 59 77 �w k t ó r y m można się d o p a t r y w a ć zapożyczeń z ceramiki manufakturowej i p r z e m y s ł o w e j w postaci np. asyme­ trycznych gałązek i r z u t ó w kwiatowych, czy też m o t y ­ w u p r z y p o m i n a j ą c e g o festony. M i m o znacznego rozprzestrzenienia się szlachetniej­ szych technik w garncarstwie l u d o w y m , znajomość ich nie b y ł a wcale powszechna. Podczas b a d a ń terenowych niejednokrotnie spotykano się z p o d k r e ś l a n i e m , że b i a ł ą r o b o t ę otaczano t a j e m n i c ą i n i e c h ę t n i e przekazywano ją uczniom. Garncarze, k t ó r z y nie znali techniki wyrobu naczyń majolikowych czy p ó ł m a j o l i k o w y c h , z zazdrością patrzyli na powodzenie ceramiki z B r o k u lub Ł ą ż k a Ordynackiego. Garncarz z S o k o ł ó w p o d k r e ś l a ł z d u m ą , że jego rodzina to nie zwyczajne zduny, ale polewnicy. Toteż produkcja ta u t r z y m y w a ł a się przede wszystkim w o ś r o d k a c h miejskich, zwłaszcza cechowych. Bardzo późno p r z e j ę t a ona została przez nieliczne zresztą o ś r o d ­ k i wiejskie. I s t n i a ł r ó w n i e ż związek między naczyniami p o b i a ł k o w a n y m i m a l o w a n y m i kaflami. W w i e l u o ś r o d k a c h , jak np. w K r a k o w i e , L e ż a j s k u , Obrzycku, a także na Kaszu­ bach czy Mazurach w y r ó b ich o d b y w a ł się w tych sa­ mych pracowniach. Dlatego z a s t a n a w i a j ą c y m zjawiskiem są stosunkowo słabe zbieżności w zdobnictwie tych dwóch gałęzi produkcji garncarskiej. Czasami jednak garncarze w y k o r z y s t y w a l i d o ś w i a d c z e n i a zdobyte przy malowaniu mis i innych naczyń do dekoracji k a f l i , o czym ś w i a d c z y ł y b y np. kafle leżajskie o bogatej deko­ racji, złożonej z m o t y w ó w r o ś l i n n y c h i p t a k ó w . R ó w ­ nież tematyka scen figuralnych na p o b i a ł k o w a n y c h na­ czyniach, zwłaszcza tych znanych jedynie z tradycji, 6 0 H. 23. Doniczka. Wyk. 1955 r. Lucjan Serwaciński, Wie­ ruszów. II. 24. Talerz, 0 29 cm. II. 25. Talerz, 1726 r. II. 26. Talerz, 0 33 cm. 1820 r. 23 24 n a w i ą z u j e do scen w y s t ę p u j ą c y c h na kaflach (polowa­ nie, sceny rodzajowe) . Współcześnie proces przenosze­ nia tradycyjnej ornamentyki z naczyń na kafle zaobser­ wowano w Ł ą ż k u Ordynackim. N i e z b ę d n a w kaflarstwie u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się formami do w y t ł a c z a n i a gliny dała prawdopodobnie p o c z ą t e k m a j o l i k o w y m pla­ kietom o tematyce religijnej, k t ó r e spotyka się czasem wmurowane w ściany kapliczek, np. w K r a k o w s k i e m i Rzeszowskiem . 61 B2 Na podstawie przytoczonych w y ż e j m a t e r i a ł ó w przy­ puszczać można, że m a j o l i k i i półmajoliki są w kulturze ludu polskiego zjawiskiem stosunkowo p ó ź n y m , p r z e j ę ­ t y m z r z e m i o s ł a cechowego w okresie, kiedy ten rodzaj ceramiki zaczął już tracić uznanie dotychczasowego k r ę ­ gu odbiorców z wyższych w a r s t w społecznych. P r z y c z y n ą tego zjawiska b y ł a zapewne konkurencja ceramiki i m ­ portowanej, jak r ó w n i e ż rozwój krajowych manufaktur fajansu i porcelany. Proces powyższy p r z y p a d a ł na X V I I I w., o czym ś w i a d c z y ł y b y m a t e r i a ł y z G d a ń s k a i Miechocina. Konieczność szukania masowego odbiorcy, rozporządzającego s k r o m n y m i środkami materialnymi, s p o w o d o w a ł a znaczne uproszczenie dekoracji i dostoso­ wanie jej do gustu ludowego nabywcy. Poszerzenie się k r ę g u odbiorców tej ceramiki s p o w o d o w a ł o z kolei iloś­ ciowy wzrost pracowni i ośrodków, gdzie była ona w y ­ rabiana. Nadal jednak g ł ó w n y m producentem majolik i p ó ł m a j o l i k dla wsi pozostały cechowe miejskie ośrodki garncarskie i ewentualnie dawne dworskie — j a k M i e chocin. Dopiero w 2 poł. X I X w. ten rodzaj w y t w ó r c z o ś c i p r z y j ą ł się w nielicznych zresztą o ś r o d k a c h wiejskich, co wiązało się często ze s p o w o d o w a n ą w z g l ę d a m i eko­ nomicznymi m i g r a c j ą na wieś garncarzy miejskich. Cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m tego jest Ł ą ż e k Ordynacki, gdzie geneza w y r o b u malowanych półmajolik wiąże się z osiedleniem garncarzy z o ś r o d k ó w cechowych w Krze­ szowie, Sokołowie M a ł o p o l s k i m i Leżajsku. W z w i ą z k u z dostosowaniem produkcji majolik i pół­ majolik do potrzeb ludowego odbiorcy uległy przemia­ nie r ó w n i e ż formy dekoracji. S k ą p a ilość zachowanego do dziś m a t e r i a ł u zabytkowego nie pozwala na szczegó­ łowe rozpatrzenie tego zagadnienia. O p i e r a j ą c się jednak 78 �26 25 na p r z y k ł a d a c h dostarczonych przez wykopaliska z M i e chocina w i d a ć jak w m i a r ę odchodzenia od pierwotnej dekoracji stylowej p o j a w i a ł y się nowe m o t y w y , a stoso­ wane poprzednio były t w ó r c z o przetwarzane, co nada­ wało wyrobom ludowy charakter. W n i e k t ó r y c h przy­ padkach na białe tło przenoszono tradycyjne motywy geometryczne, występujące na ceramice czerwonej. Trudno byłoby już na obecnym etapie silić się na o k r e ś ­ lenie ogólnych cech stylu ludowego w wyrobach p o b i a ł kowych i majolikach. Można jedynie stwierdzić, że i n ­ dywidualnego stylu d o p r a c o w a ł y się n i e k t ó r e ośrodki, jak np. wspomniany k i l k a k r o t n i e Łążek Ordynacki w woj. lubelskim, B o l i m ó w w Ł o w i c k i e m , czy ośrodki kurpiowskie. Materiałów, k t ó r e u m o ż l i w i ł y b y pełniejszą a n a l i z ę zjawiska, dostarczyć m o g ą wykopaliska na terenie w y ­ branych o ś r o d k ó w garncarskich i to z a r ó w n o miejskich, jak np. Sokołów Małopolski, W y s z k ó w lub P u ł t u s k , jak i wiejskich, np. Bratucice koło Bochni. Wiele cennych m a t e r i a ł ó w dotyczących omawianych r o d z a j ó w ceramiki na obszarze Polski m o g ł y b y dać r ó w n i e ż zbiory m u z e ó w w Leningradzie i L w o w i e , gdzie znajduje się sporo na­ szych w y r o b ó w garncarskich, zgromadzonych w 2 poł. X I X w. Produkcja m a j o l i k i i półmajoliki ludowej w Polsce nie jest zjawiskiem izolowanym. Szczególnie często spo­ tykamy się z t y m i wyrobami na terenie Europy Zachod­ niej, przy czym większość z nich posiada p o d o b n ą tema­ t y k ę dekoracji malarskiej. Różnica polega m . i n . na t y m , że np. w krajach niemieckich czy w Czechach granica między wyrobami l u d o w y m i a nieludowymi jest nie­ kiedy trudna do precyzyjniejszego o k r e ś l e n i a , u nas na­ tomiast z chwilą, gdy m a j o l i k i i p ó ł m a j o l i k i przeszły w skład inwentarza k u l t u r y ludowej, wzory stosowane w zdobnictwie uległy uproszczeniu i przetworzeniu w du-, chu ornamentyki ludowej. PRZYPISY 1 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Stan b a d a ń nad garncarst­ wem, „Pol. Szt. L u d . " R. X V I I I . 1964, s. 220—224. 2 P r ó c z takich zdarzają się także naczynia pokryte p o b i a ł k ą , ale niemalowane, m. in. miednice, g a r n k i pob i a ł k o w a n e tylko w e w n ą t r z , m a ł e k u b k i i garnuszki, podstawki. 3 Współcześnie, ze w z g l ę d ó w oszczędnościowych sto­ sują garncarze na ogół jednorazowy w y p a ł , podczas gdy dawny dwurazowy d a w a ł znacznie lepsze w y n i k i ; por. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 24. 4 N a z w ą p ó ł m a j o l i k a , mezzamajolika lub półfajans ..określa się wyroby o czerepie w y k o n a n y m ze z w y k ł e j gliny, p o k r y w a n y m białą p o l e w ą , na k t ó r e j maluje się d e k o r a c j ę farbami podszkliwnymi i kryje przejrzystym szkliwem": Słownik Terminologiczny Sztuk Pięknych, Warszawa 1969, s. 105. 5 Barwne polewy stosowane są przede wszystkim w Chmielnie i w Starym Sączu, dawniej m. in. w K o ­ łaczycach i Brzostku. W Ł ą ż k u Ordynackim tło malatur s t a n o w i ą wymiennie p o b i a ł k a , czerwona glinka oraz polewa cielesna, powstała przez zmieszanie białej i czerwonej. 6 Doświadczeni garncarze zestawiali je często „na oko". Ponadto w i e l u z nich nie p a m i ę t a już d o k ł a d n i e proporcji, inni do teraz n i e c h ę t n i e je u j a w n i a j ą . 7 Wg R. Krzywca przeciętnie daje się 8—12°/o do 20% cyny; Podstawy technologii ceramiki, P o z n a ń 1950, s. 58. 8 Czyli w temperaturze ok. 900°, podczas gdy w y ­ starczyłoby ok. 400 'C, Krzywiec, op. cit., s. 58. 9 Janina Krajewska, Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w., „Pol. Szt. L u d . " R. X I I , 1958, s. 164. 10 T a m ż e , s. 164. 11 „ F a j a n s w ł a ś c i w y , wypalany w temp. ok. 900°C z g l i n zabarwionych z d o m i e s z k ą wapnia, k r y t y nie­ przejrzystym b i a ł y m szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m ; m a ­ lowidła wykonuje się albo ceramicznymi farbami pod­ szkliwnymi (na surowym szkliwie niewypalonym np. m a j o I i k a), albo farbami naszkliwnymi na w y p a l o n y m szkliwie". Słownik terminologiczny... s. 105. Pod WEP (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN), fajans; K r z y ­ wiec, op. cit., s. 76. 79 �12 W szkliwach alkalicznych topnikami są związki metali alkalicznych, np. sodu, potasu, por.: S ł o w n i k ter­ minologiczny..., s. 337. Szkliwa zestawionego z potasu i g l i n k i u ż y w a ł w k o ń c u w. X I X garncarz w Chodzieży. 13 Por. T. Szetela, Ceramika z Miechocina. „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I I I , 1969, s. 18. 14 Reinfuss, op. cit., s. 58. 15 W prostszej formie w y s t ę p u j e sgraffito na cera­ mice czerwonej. Znane są też p r z y k ł a d y n a ś l a d o w a n i a sgraffito przez w y p e ł n i a n i e r y t u i n n y m kolorem, por. Reinfuss, op. cit., s. 60. 16 M . Zywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne" T. V I I , 194B/9, s. 340. 17 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, Kraków 1966, s. 31 i nast. 18 Ż y w i r s k a . op. cit., s. 344, i l . 5. 19 Z. S. (Z. S z e m b e k ó w n a ) , Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", T. X I I , 1912, s. 8—9. 20 M . Waiwrzeniecki, The peasant A r t of Russian Poland, „The Studio", 1912, i l . 482. 21 B. Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, P o z n a ń 1937, i l . 85. 22 Z m a r ł przed r. 1890, pochodzić m i a ł zza Wisły. 23 Krajewska, op. cit., s. 226; H . F. Secker, Die alte Topferkunst Danzigs und seiner Nachbarstadte, „Cice­ rone" r. V I I , 1915, s. nlb. 24 W zbiorach Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . 25 F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956, s. 101. 26 Publikowany przez Wawrzenieckiego (op. cit., i l . 481) bez m e t r y k i ; przez E. Frankowskiego — w grupie ceramiki z Mazowsza (Sztuka ludowa, (w:) Wiedza o Pol­ sce, Warszawa 1932, T. I I I , s. 364, i l . 47), a przez T. Szafrana w grupie ceramiki kurpiowskiej (Garncar­ stwo ludowe w p r z e m y ś l e ceramicznym, „Przemysł. Rze­ miosło. Sztuka", R. I V , 1924, nr 2, tabl. do s. 15). 27 M . P r z e ź d z i e c k a , Wystawa sztuki ludowej B i ł g o rajszczyzny, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I I , 1954, s. 62. 28 A . Dobrowolska, M a t e r i a ł y do ludowej k u l t u r y artystycznej Pomorza Zachodniego, „Pol. Szt. L u d . " . R. X , 1956, s. 184. 29 Z. Ciesielski, Z b a d a ń nad garncarstwem ludo­ w y m w w o j . białostockim, „ L u d " R. L I I , 1968, s. 223. 30 B. Stelmachowska, Współczesna ceramika ludo­ wa na Kaszubach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, s. 100— 103; Reinfuss, Garncarstwo..., s. BI—2. 31 Monografia przygotowana do d r u k u przez a u t o r k ę tego a r t y k u ł u . 32 P o d s t a w o w ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą tego opracowania s t a n o w i ą m a t e r i a ł y archiwalne Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w Krakowie. 33 M a p ę sporządzono na podstawie p o w y ż s z y c h ma­ t e r i a ł ó w oraz cytowanej w przypisach literatury. W roz­ r ó ż n i e n i u miast i wsi p r z y j ę t o współczesny status m i e j ­ scowości, s t ą d k i l k a tradycyjnych o ś r o d k ó w miejskich figuruje na mapie jako wsie. W wykazie o ś r o d k ó w po­ dano w nawiasach p r z y b l i ż o n ą d a t ę działalności o ś r o d ­ ka, jeśli w y k r a c z a ł a wstecz poza X I X w. lub znak za­ pytania, jeśli w i a d o m o ś c i dotyczące charakteru produk­ cji ośrodka w y m a g a j ą sprawdzenia. 34 A. Skurpski, Kaflarstwo mazurskie, „Pol. Szt. L u d . " R. I X , 1955, s. 244; J. Grabowski, Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, „Pol. Szt. L u d . " , R. I I I , 1949; por. Rein­ fuss, Ludowe kafle... Liczne, bogato zdobione naczynia z tych t e r e n ó w publikuje K . H . Clasen, Ostpreussen, Weimar 1942, i l . 158—160 i i n . 35 Krajewska, op. cit., s. 161—6, 216—26. 36 Dobrowolska, op. cit., s. 184. 37 Zbiory Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . Mate­ r i a ł y w opracowaniu. 38 Z. S. ( S z e m b e k ó w n a ) , op. cit.. s. 8—9. 39 Były to pracownie Józefa P i e r c z y ń s k i e g o i Lenar­ towicza, k t ó r y c h w y r o b y z n a j d u j ą się w zbiorach Od­ działu K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j Muzeum Narodowego w Poznaniu. Pierwszy z nich n a w i ą z y w a ł do tradycyj­ nych technik zdobniczych pod w p ł y w e m nauczyciela-ludoznawcy, I . Ziębowicza. Za p o w y ż s z ą i n f o r m a c j ę dzię­ k u j ę serdecznie mgr S t a n i s ł a w o w i Błaszczykowi. 40 V. Scheufler, Katalog ż i t a v s k y c h fajansi, „Ćesky L i d " , R. L , 1963. s. 279—<84; tenże, Ź i t a v s k e fajanse, „ C e s k o s l o v e n s k a Etnografie", R. V I , 1958, s. 163—165. 41 R. Weinhold, Tópferwerk in der Oberlausitz, Ber­ l i n 1958, s. 104. 42 L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I , 1957, s. 200 i nast. 43 F. Kotula, Leżajski o ś r o d e k ceramiczny. „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, s. 27; T. Szetela, Malowane kafle z L e ż a j s k a , „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, s. 181 i nast. 44 St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930, s. 184. 45 Por. H . Z a ł ę s k a , Ceramika. Techniki produkcji, T o r u ń 1954, s. 146; B. Z b o i ń s k a - D a s z y ń s k a , B. K o ł o d z i e jowa, „ C e r a m i k a europejska od ś r e d n i o w i e c z a do naszych dni , Katalog wystawy, K r a k ó w 1964, s. 24 i nast. 46 M . P i ą t k o w i c z - D e r e n i o w a , Kafle wawleskie okre­ su wczesnego renesansu. „ S t u d i a do dziejów Wawelu", T. I I , K r a k ó w 1961, s. 337, 339. 47 T a m ż e , s. 369. 48 F. P i e k o s i ń s k i , Dawne ślady wyrobu majolik w Krakowie, Sprawozdania K o m i s j i H i s t o r i i Sztuki, T. I I I , 1888, s. 7, 9. 49 I . Baranowski. Przemysł polski w XVI w., War­ szawa 1919, s. 24. 50 F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, s. 311; tenże, Materiały..., s. 24, 56 i nast. 51 Szetela, Ceramika..., s. 20 i nast. 52 T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie g d a ń s c y w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka", 1922, z. 4, s. 30. 53 J. Dobrzycki, Ś l ą s k a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna w X V I I I w., „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka" R. I I I , 1923, z. 1/2, s. 47. 54 M . Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do za­ wodu w świetle polskich s t a t u t ó w cechowych, Studia z dziejów r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, T. V I , s. 104 i nast. 55 Szetela, Ceramika..., s. 97 i nast. 56 Secker, op. cit. 57 Scheufler, 2itavske..., s. 164—5. 58 W Siemiatyczach i s t n i a ł a w pocz. w. X X w y t w ó r ­ nia ceramiki B. Maliniaka (por.: Pamiętnik wystawy ceramiki, Warszawa 1913), z k t ó r ą k o n t a k t o w a l i się m i e j ­ scowi garncarze. O Bolimowie •— zob. Reinfuss, Garn­ carstwo..., s. 82. 59 E. Kowecka, Wytwórnie i produkcja ceramiki szlachetnej w regionie sandomiersko-kieleckim w XIX w., W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968. 60 Szetela, Malowane kafle..., s. 177. 61 Reinfuss, Ludowe kafle..., s. 89 i in. 62 M . in. w kapliczkach w Siołkowej pow. Nowy Sącz, z k t ó r y c h jedna jest datowana (1836) i autoryzo­ wana. T a k ż e St. Tomkowicz, Siady fabrykacji majolik znajdowane w okolicach K r a k o w a , Sprawozdania K o ­ misji do badania historii sztuki w Polsce, T. V I I I , 1912, s. 298—301. Właścicielami eksponatów są: Muzeum Narodowe, Kraków — il. 1, 2, 4, 5, 6b; Muzeum Narodowe, Poznań — il. 9b, 10; Muzeum Mazurskie, Szczytno — il. 9a, 24; Muzeum im. Orlcana, Rabka — il. 6a; Muzeum Etnograficzne, Kra­ ków — il. 12; Muzeum Śląskie, Wrocław — il. 25; Muzeum Pomorskie, Gdańsk — i l . 26; Muzeum, Słupsk — il. 20; Muzeum, Lwów — il. 11. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 9a, 8, 13, 17, 22, 24, 25; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—7, 9b, 10, 12, 16, 18, 20, 23; Barbara Brachacka — il. 15; Eugeniusz Frankowski — il. 11; Andrzej Rokicki — il. 26. Rys.: Magdalena Reinfuss i Anna Kunczyńska — il. 19; Maria Czarnecka wg opr. Ewy Fryś-Pietraszek — il 3. Repr.: A. Fischer, LUD POLSKI, Lwów, Warszawa, Kraków 1926 — il. 14; „Peasant art in Russia", „The Studio", 1912 — il. 21. �