https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9eb2b67b4a6a9af568205e4ee4f6d5d4.pdf 47b2831e12b95db71dd437cf17bbe6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Brusy ( Kaszuby) - ośrodek kamieniarski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4514 Title A name given to the resource Materiały źródłowe dotyczące bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.209-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO OKRESU GOSPODARKI Eksploatacja Roztocza dla pokładów stanowi historyków, terenie badań t a k Zagadnienie Wprawdzie się o s t a t n i o to nie p r o b l e m a t y k ą tą z a ­ Krzysztof a l e różnorodność 2 na do do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o ­ w a n i a monograficznego. Lew , wapiennych problem j a k i etnografów. doczekało się j e d n a k interesowali skał interesujący FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ Wolski zagadnień i 1 Stefan występujących j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e i c h traktować przy można j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów. Wolski wymienił eksploatowano, dy skał miejscowości, jednak na terenie uwagę przeważnie używa na Polanka (dawniej* Do I I w o j n y miejscowości cyjną W do odrębną Brusno oraz eksploatacji twórców, i obróbki a poza gię krzyży i jej włą­ nad potrzebę t y m zagadnieniem, opracowałem który PTH w referat wygłosiłem wano w naukowe 1965 r . przemyskich jakie 1966, p o z w o l i ł y tego 5 Mając kierunków o zebrany rejon w Oddziału jego o p u b l i k o ­ Dalsze e na materiał, naukowym „Sprawozdaniach" . okresie nad t y m tej chwili zagadnienia w rozszerzenie nie mogę całości, ba­ zagadnie­ pobytu we Lwowie znaczne na badań kamieniarski, a resume prowadziłem mi źródłowej. Ponieważ opracowania oparciu na posiedzeniu n i e m , a szczególnie w ku obszarze. dalszych Bruśnieński w Przemyślu w dania powyżej ustalenia w ro­ bazy się podjąć postanowiłem przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i bruśnieńskiego się do o k r e s u ośrodka kamieniarskiego, prosperowania a gospodarki odnoszące folwarczno- pańszczyżnianej. Rozpatrując rozgraniczyć ośrodka należy wyraźnie i widzieć problematykę dzieje tego tyczącą eksploata- II. 1. Krzyż kamienny postawiony nia pańszczyzny, 1848 г., Brusno na pamiątką Stare. zniesie­ wyrobów nazwiska próby Kuźniewicza niewielkim też kamie­ ich w y ­ ustalenia i przeprowadzono a wymaga problem jednak wpływu na wytwórczość stopniu za­ typolo­ t y p o l o g i i krzyży i n a ­ kamieniarzy omówienia, ustalono obaj twór­ miejscowych k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę W na wspomnianym uwadze które omówiono p r o ­ bruśnieńskich częściowo bruśnieńskich czości H r y c a skich o kamieniar­ stop­ doszczętnie a teren wapiennych, t y m poczyniono tychże dokładniejszego oparciu obróbką. skał i nagrobków. S p r a w a grobków w Odzyskane. zostało pracach wyrobów wymieniono sięgu z b y t u danych, t y l k o mieszkańcy t e j w s i wyżej asortyment oraz ilość się n a t e r e n i e B r u s n a S t a ­ światowej się i c h eksploatacją tradycyjny istnieje. znacznym Ziemie Brusno Stare obu wymienionych niarzy na nie dostateczną Horynieckiej. rego i do I I w o j n y ces administra­ obecnie została w częściowo Kamieniołomy znajdowały zajmowali Nowe wymienionych jednostkę Stare w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o , czono do P o l a n k i W że „ B r u s n o d z i e l i Deutschbach)"... . czasie w a l k z U P A spalone; tej wsi, 3 stanowiła ZSRR Stare. B r u s n o Stare, Brusno Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a niu Roztocza, nazwy ś w i a t o w e j każda z w y ż e j (gromadę). się, p o k ł a ­ Brusno pierwotnej się o b e c n i e n a t r z y o s a d y : których Środkowego zwrócił błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając, i w w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a wapiennych szczególną Autor kilka zebrać m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w autorzy badaczy. starali się dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a ­ lić p o c h o d z e n i e szych nazwy tradycjach opierali się na wykorzystując domości Obaj o danych jednak autorzy Wolski, w temat lustracji pełni z roku w najwcześniej­ tym roku ośrodku, 1565 , n i e 4 w niej wia­ kamieniarzach. że brak eksploatacji do w zawartych ośrodku bruśnieńskim odnośnie o kamienia stwierdzają, na w wzmiankę z bruśnieńskich źródłowych piennych w s i , a mówiąc obróbki XVIII i w w., 1710, z której jest wiadomości obróbki XVII skał w. przytacza w y n i k a , że wa­ Dopiero drobną Kamienną G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi. B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego ośrodka skiego gdyż jest odtworzenie Dziejami obszarze szczególnie w pełni dotkliwy, jego danych kamieniar­ uniemożliwia historii. t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a Środkowego kilkunastu lat, archiwalne, z Roztocza, prowadząc drugiej zaś z interesuję jednej terenowe, by się strony w już od badania t e n sposób 219 �c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów „pańszczyźnia­ n y c h " i p o r o k u 1848. Dotychczas, autorów, poza odnośnie nieńskiego pracami wcześniej do p i e r w s z e g o ośrodka Interesujące szym kamieniarskiego podali, mówiąc o w y r o b i e wymienionych okresu historii drobne k a m i e n i młyńskich w X V I w., Roztocze jest niejszych do twardszych, der wapiennym i Karol Kadlec . 7 Maurycy 8 Horn, po­ leżało Środkowego to obszar na Roztocza trzeciorzędowy. t a m pokłady piaskowców a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n ­ Jabłonowski nas t u B r u s n o S t a r e grzbiecie najwyż­ wśród l a ­ s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał. bruś- wzmianki prawie wykazują najgrubszych, które i od spojone iłowym. najmiększych są Na Występujące ziarna od najdrob­ cementem szczególną do uwagę zasługują w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł. tam XVI kamieniołomy, z których n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e budowlanych . odporniejsze w . m o g ł y t a m być c z y n n e wywożono mi się w materiał d l a celów jednak, iż t y m okresie nym tego jest były słowa Wydaje 9 mało prawdopodobne, t a m czynne znaczeniu, a aby już kamieniołomy w materiał peł­ dla celów b u ­ d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e liczyć się należy wielkiego t y m , że nie było na niego do pracy polskich , ziemiach Zarys dziejów mającej 10 dołączo­ górnictwa obrazować „Rozmieszcze­ n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u " zaznaczono, że kamieniołomy były w na błędnie Bruśnie Nowym, z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli chodzi o interesujący mniejszej nawet Poszukując danych bruśnieńskiego sporo m i już jego nie podano tyczących dziejów archiwalnych, a na odtworzenie, historii w zebrane w zarysie interesującym nas t u okresie. a) bazę źródłową l u s t r a c j e królewszczyzn b) i n w e n t a r z e 1739 , z l a t : 1565 gospodarcze 1740 , 17 i 1741 , l s stanowią." 1757 ° , 19 1662 1 2 1758 , 2 1 5 176 5 , 21 22 16 1769 2 3 1839 . Materiały podarczy, t e mają ale znaczne 2 5 . charakter przede dokładniejsza rozszerzenie Antoni tej Schneider żmudnych ną w ich w s z y s t k i m gos­ analiza pozwala na podczas różnorodnych oddzielnych hasłami . Z 2б i swych badań, z m i e r z a j ą c y c h teczkach, dziś a te zespół każda z nich które posegregował oznaczył ten En­ zgromadził pokaź­ materiałów, czasem długoletnich do o p r a c o w a n i a Galicji, odpowiednimi rozdzielono na przechowywana dwie jest od­ dzielnie. na do terenie ośrodków byłej sporo Schneidra Galicji dane, które t u zostaną zostały z t e k i k r a k o w s k i e j M a t e r i a ł y znajdujące paginowane i dlatego, dawał t y l k o n u m e r skał schyłku na neolitu a 2 7 utwierdzają grób nas w komisarza Napisany Schneider, był do profesora można Tekach rodowej w Warszawie 2e Wczesno­ 3 1 że że od z tego t e r e n u człowiek 3 2 przeby­ eks­ biorąc p o d uwagę współczesne cheologiczne rach taką z tego t e r e n u mu młyńskie potrzeb włościan były odległej , zanotował w sprzętu i i brusy młynów starożytności wojennego, nazwa" Dawniej 3 4 , wydobywane t u dla znane i że zdaje się, kliny, topory 3 5 „grysowate", kamienne itp. — i większych na powierzchni odporne wszystkich na jako jesz­ ziemi l u b „brusy", d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o j a k określano działanie materiał twar­ i c h wewnętrzną korozji, do za szlifowa­ . dużo w i ę c e j s k a l n y c h leżało już już p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy 3 e zbio­ okolicznych, wsi Brusno niewątpliwie bloków wę , ar­ swych czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o cze wy­ znaleziska myśl: „Kamienie w 3 3 i budo­ służyły wyrobu przede kamieni młyń­ Nie na jest wykluczone, terenie wcześniej Brusna iż obecność Starego, przedmiotem które eksploatacji, wany wpływ na powstanie nazwy Najwcześniejsza wotnie zwanej Założono już w wzmianka tylko XV w., za objęło s w y m księcia tam wywarła naj­ zdecydo­ tej wsi. źródłowa wołoskim czym „brusów" się o Brusno, pochodzi ją n a p r a w i e z tzw. osadnictwem owych stały z wsi, roku pier­ 1531 . 37 najprawdopodobniej 3 8 przemawiają wołoskim, które dane w związane tymże stuleciu zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j . mazowieckiego wieś Lubycza, roku i 1420 p r a w o bełskiego którą tenże wołoskie Ziemowita podarował IV bra­ materiałów. ciom t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e , wykorzystane, wynotowane która i lwowskiej Tekach się 2 S . J a k u b o w i i Miśkowi Schneidra bruśnieńskim, n i e są po­ mającej t u też z o s t a n i e 1901 г., również posiada piętnastowieczną z 1469 г.), a przysługujące list skierowany im kronice się też ludność wspomina ża, k t ó r e wymieniono w o oraz 4 1 rejestrze źród­ o nich źródła wołoskie Werchraty, Jan Długosz metrykę Prawem 40 rozciąg­ wołoskim której w Prusia i poborowym swej Radruz roku 153 1 . 42 Wszystkie Brusna Lwowie. zbiorach Biblioteki Na­ i m prawo nięte zostało później n a całą w i e ś . Krasuskiego. a ustanawiając ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają n a n i e , będę Cieszanowie, Wołochom, 39 rządziła jest w * brązu . już bruśnieński, A l e k s a n d r a Czołowskiego w e przechowywany się i ciekawych 19 c z e r w c a Obecnie datuje epoki przekonaniu, kamienioło­ stwierdzić, n a s t u ośrodek p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b ­ w pozwala k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego otrzymała ośrodku powiatowego o n został . terenie t y m obszarze początku 30 w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z w się w w wzdłuż ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b . znaleźć teczki. wapiennych na średniowieczne znaleziska archeologiczne od charakter artystyczny, wykorzystany 220 Starym człowieka położonych powołując Celem zasygnalizowania ki archeologów Bruśnie kamieniarskich różnorodnych Jeśli c h o d z i o interesujący to skał, w y g l ą d e m Dość w s p o m n i e ć , iż już w Odnośnie szczyty s k i c h i żarnowych. problematyki. do krajoznawstwa ilość części pobyt de, R o l ę drugorzędną, o charakterze uzupełniającym, mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k Schneidra. cyklopedii w przez jak je t a m nazywano 24 c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r . i Odkryty 13 1713 , atmosferycznych najwyższe toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu i 1765 , , tych leżą i naj- zbli­ skąd poszła z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2 czynników tworząc te Roz­ nia Podstawową działanie wszędzie, Skały żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a roby przejrzałem na litotamniowego. niekiedy naj­ bruśnieńskim. kamieniarskiego, zespołów pozwalają przynajmniej, t u okres, o ośrodku źródłowych ośrodka różnorodnych materiały nas wzmianki wapienia Roztocza. Pokłady mów t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e zbiorowej ocalały zbyt zapotrzebowania. Należy nej z pokłady naj­ kwarcowym, wymienione Starego, wyżej wsie leżały co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją obok wymowę. O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d ­ czą dane nionych podane w niej w lustracji z 1565 r . W ś r ó d k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin wymie­ Olech- �nowicz", a Woloszow" Być zagrodnikami też Vollosch" i „Wassil Wołochów W 1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o przez m o ż e , iż i osiedleniu byli . 43 B r u s n o istniało rządziło się już przed prawem się t a m p r a w o przybyciem ruskim, wołoskie a po ich rozciągnięte n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a maci) kolonia Stare dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e Kapuściński 1818 r.57. oznacza to wcale, to ludność być wała teren wołoskiej, nawet Moment iż która a wcześniej następnie, przesunęła się na teren ziemi wykazują, że Środkowego w czasie wsiach Roztocza, a miejscowych Werchracie czas w a p n o Nie 44 w do piecach iż z a k r o j o n a tamtejszych pokładów nych związana jest z t z w . o s a d n i c t w e m zagadnienie niezmiernie opracowania ważne, że j e s t thei ono monograficznego. kilka t o „dziedzina dosycz". wszy dziesziączi po Jest wymaga I dalej kmieczi (iako ony ich na c z i n s z u żadnego szowią) iednym albo robocizny dworziscz Wśród „Iwan niej: iesth tej w s i kości у ktorich n i e dawayą, t h i l k o podim- siedzy, dziejach października chłopów w roku innych okolicznych galicyj­ 1848. F a k t wsiach, chło­ u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a ­ . naturalnego, j a k i m wzmiankę o eksploatacji był kamień, n a t e r e n i e lustracja z 1565 г., w bogactwa Brusna której Sta­ czytamy: „ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łamyą a tich mistrzów, ktorzi łamią kamyenie t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o kamień dziesiąthi, k t o r i c h syedm, sescz, sescz" tho 5e kazdi uczini sie n a r o k d o s t a w a nataniey zlotich iesth — uwaga szaczuiącz za szesczdziesiąth у SFG) citra vel grziwien siedm i gr . Była to akcentowali suma stosunkowo lustratorzy duża, co podsumowując wyraźnie dochody z za­ tej „Suma wsithkich pozitkow z Brusna na then c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz, czas d[enarow] sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie­ II. 2. Krzyż kamienny, 1836 r „ Bełżec. steri a nowego czin­ s lich lustracji ze dziesiączi kmieci jednak „ratione posług" ogrodi" 27 wsie nabył na ktorich w 13 z a g r o d n i k ó w , „rolie w dniu pańszczyzny Galicji Deutschbach 60 46 znajduje o d płacenia . P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a w 1839 siąth у s i e d m i g r sescz" . niemało, s kniasźik", k t ó r y był z w o l n i o n y refor­ roku . wymienionych się r ó w n i e ż czynszu 45 dóbr na dawayą po g r z i w n i e " w dworzisczach, nego s kasdego po g r trzidziesczi szu skład w i e l k a , mając[a] r o i dworzisczu dorocznego w Lustracja z roku czytamy osiadlich 58 kolonię licytacji w jak w Najwcześniejszą podaje w wsi: 2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o niepomiernich wapien­ wołoskim. ale królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1565 p o d a j e , n a szerszą skał oraz zniesienie z B r u s n a Starego rego której dóbr k a m e r a l n y c h w i Nowe krzyża założona została to k a t o l i c y i . wydarzeniem było ten, podobnie pi ultra wykluczone, „W wów­ . zatem W tak młyń­ wypalano eksploatacja odrębnego I wyrabiano kamienie kilku pra­ eksploa­ wapiennych. skalę to jest skał się na 5e podczas Ważnym skich miennego względu, rządzących w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono skie, a w tzw. północ, położonych tacji Lubyczy na z tego wem n p . w r o k u 1571 w mogła chełmskiej. we pokładów Nie zamieszki­ dalej t e n u s i l n i e t u podkreślam badania obszarze że m u s i e l i t o być Wołosi, ale ukraińska, Podkarpacia, kolonizacji docierając t z w . p r a w a wołoskiego. w 5 S Podczas l i k w i d a c j i Brusno wsi tej mieszkali osadnicy niemieckich (byli Deutschbach , było 19 d o m ó w zostało dalszych ba­ osadników którzy oraz mieli siedmiu jeszcze różnej wiel­ komorników . 4 7 L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i : „W tey w s i (chodzi lustratione skiey anni SFG) Woli iuxta Brusien- 48 nianej z rozwojem na terenie też m i ę d z y broniąc gospodarki starostwa innymi folwarczno-pańszczyź- lubaczowskiego i powinności się p r z e d chłopów niesprawiedliwością 1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w zakazywał przemocy z racji W starościnie wobec Barbarze poddanych naruszania i c h p r a w 1629 r . B r u s n o jazdu ków uwaga było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " . Wraz roku o Brusno — 1616, t o i e s t B r u s n i e у Tatarów. (pozostało W lustracji z roku stosowania wsi, wynikającej ucierpiało wskutek na­ 31 b u d y n ­ 50 z 1662 r . z a n o t o w a n o 1664 p o d a j e , starostwo krupeckie powołując że p o odłączeniu Brusna 52 i poważne zniszcze­ w okresie wojen X V I I w . Krupca się na pierwszym rozbiorze włączyły . od starostwa l u ­ utworzono niegrodowe W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e , Po 5 1 lustrację . stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e austriackie w 104) . geograficzny..., baczowskiego tej uległo w ó w c z a s nia w tej w s i spowodowane Słownik się . znacznie Zniszczeniu wystarali którym Z y g m u n t I I I Płazinie z 49 zwiększano z Brusna. Ci .Brusno 5 3 pow­ . Rzeczypospolitej Stare do władze lubaczowskich dóbr k a m e r a l n y c h , 54 221 �Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y no wyciągnąć tacja należyte w n i o s k i . Dalsza k a m i e n i na terenie w XVII w. w lustracji na z kamieni z co „Górników teraz iż w powinności — górnicy a stulecia niewiele, daią płacili czynsz. już t y m bogactwem oddawali Dane prawo miejscowemu na już źródłowe n a t o , że z samodzielnego a k t ó r e t e n s t a n relacjonują władze eksploatację arendarzowi. A oto należy arendarza za („Góra zanotowano Kamienna W regestrach że a r e n d a kontraktem gospodarczych bruśnieńska z roku i hucińska puszczona") . 1714 w y k a z a n o , t y m roku Kamien­ n e j m i a ł o być 300 z ł . Na inwentarzu z roku у z 1739 p o d a n o o bruśnieńskiej Wieś wszelkiemi Brusno powinnościami z arendą browarnią [i] robociznami, k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą za s u m ę " 366 zł 20 g r Inwentarze ss puszczona poddzierżawiania do i n t e r e s u ­ Kamiennej niej Kamienna stay arendy inwentarze do brusięskiey, z roku arendy gdzie brusienskiey mająca ss „Góra gdzie ka­ i e s t stay W arendy dwoie" lustracji adiancta 69 za kontraktem ta I [należyj, gdzie młyńskie do jeszcze kamienie wyra­ kontraktu, ktorey samym roku podano: takowe: 1-mo. Wolne commoda dobywanie ostatnia notatka tycząca wynotowana z 70 ka­ . interesującego inwentarza z roku „Góra biaią, Kamienna, do arendy iest stay d w o i e " gdzie młyńskie brusienskiey n у do kamienie wyra­ kontraktu, którey . ten jednak W na inwentarzu z roku X X I I , ciekawy z ciekawe związku z 1839 z n a j d u j e „Opis w y d o b y c i a wysuwali jednak Kamienna były one W najlepszym wówczas dowodem, dużą z l a t 1757 i Starych" 1765 r. 7 7 że wartość Górę Podobnie na się, p o d n u m e ­ kamienia wapien­ 1839 p o d a n o wapien­ już, że „pod Mielniczą że w kamienie Górą" . 8 0 tymże był inwentarzu Miel­ porośnięty lasem to teren natomiast określana jako Schneider, wymieniając nie B r u s n a Starego, pole orne celu t r z y piece 150 do 200 k o r c y wane opowiedzenia i według się r o c z n i e W d o 2000 k o r c y lasach Brusna ludzi trzymaiące, murowane wymuro­ miejscowych wypala wapna. Starego pole Przy renie orne i wydobyć spieniężyć m o ż n a " n . po­ na tere­ Górę Mielniczą początek Mielniczej wsi, około być jeńcami niarze nazwy miejscowe Górę jako t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć tradycja eksploatacji Góry wiązała 8 4 S 3 f a k t , iż z miejscowa na te­ przybyciem do W ł o c h ó w , którzy a u s t r i a c k i m i . Wcześniej eksploatować pastwisko . skał w a p i e n n y c h 150 l a t t e m u , t r z e c h mieli tylko w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h Ile w rokiem miejscowi „poluchy", się w wydobywa źródłach n a z w y 1839 m o ż e być danych w kamie­ a dopiero przekazanych się także, i z łatwością p o 8 zł. reńsk. zbyt przez wydoby­ tej chwili t e j góry jakimś dociec. dopiero p o d stopniu przekazanych i głębszych n i e można tej mieli skał. t y m prawdy, trudno m i w autentyczności poparciem przez tradycję. j e d n a k szerszego u d o ­ dociekań. W dowolnie tradycję, żadnym jednak interpretować gdyż wówczas da­ za­ t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o ­ rycznego 85 . Ciekawy czynając m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ­ co r o k k i l k a Góra o określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą Sprawa owych Włochów w y m a g a podano: lesie w s i B r u s n a z k a m i e n i a po 7 8 najwcześniej skały 81 tam nych jakim też Górach") o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a Starego się w a p n o , w jest podają Starych eksploatowano wcześniej podano, d z i się k a m i e ń w a p i e n n y wypala góra gospo­ 1758 w y m i e n i a n a . („Niwa inwentarzu z roku wypadku i w zatem 7 e ne. kumentowania lasach B r u s n a Starego uwagi t y m , że Bruśnieńskiej Ponieważ S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e znacho- 222 w 7 9 p o roż­ MK lustracji 1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) . i H u t y Starey „a) W re lustratorzy Woli jest Górach n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą b) w i spełzły n a n i c z y m . już inwentarzach „Niwka Pojawienie nego i k a m i e n i młyńskich", w którym w została której Pierwsza „ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką 1769: W danych. darczą. jako tymże źródłach do 82 . w skał w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i . zaznaczono: brusienskiey, t u problemu, rem dzierżawcy przedstawiała jest spisanej są wyra­ w odnośnie sporo wynikł swe pretensje. niczą m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey" nas jaki kamienie „ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca, et niej zanotowali młyńskie w y d o b y w a n o . Kamienna, do Najwcześniej zanotowana 1758 i d e n t y c z n i e 1757 i młyńskie i n w e n t a r z u z 1765 r . biaią, to sporu Wymieniając dwoie" W wzmianka na terenie B r u s n a Starego do Kamienna, eksploatacji Starego. Góra, wcześniej całkowicie bezpodstawne •podają: „Góra miejsce Kamienna już temat wobec 5? biaią, jest spadkobiercy m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a . Podobnie też Brusna z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m Wówczas na Góry jednobrzmiąco: „Góra 7 4 na t y m terenie. k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a ­ imventairze 1741 odnośnie przy­ i Ma- 7 3 z 1662 r . Mar­ . z l a t 1740 i nas t u s p r a w y podają prócz trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu wręcz się n a 1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a przytoczyliśmy 0 miejsco­ z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e ) zasługuje lustracji Fakt czynszów, jącej uwagę Góry opierając wówczas stosowana wymieniana arendzie: „Notandum. Kamiennej można, w a p i e n n y c h na terenie W Starego. G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o , 6 5 W z roku powszechnie m dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y przypuszczać kładach z P o l a n y gierowa dwór pokładów n i e była czymś w y j ą t k o w y m , 7 5 osobnym miała w 64 poddzierżawiania odwrotnie, n a t o , że eksploatacją jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y . w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r . osobnym wskazują p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w . arendarzowi „góra, w kontraktem" 4 Podobnie praktyka dane, z 1710 r . p o d a n o : do niezbicie zainteresowany Stosowana gospodaro­ jego dokładniej: W inwentarzu gospodarczym Kamienna nie nastą­ dane był skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a podkreślono międzyczasie wskazują starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y poddzierżawiały Przytoczone żywotnie wemu fakt, młyńskich, „Góra zahamowana usilnie t u należy następnego wania w s i została pew­ eksploa­ 60 z ł " « . Podkreślić zmiana tej wojen, 1662 г.: i e d n a k ogółem piła skutek na jednak rzach, do odnotowania od X V I w., mówiąc nazywają jakieś s p e c y f i c z n e ich jest iż źródła, górnikami. Nie było po­ kamienia­ to jednak określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś - n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy wówczas fakt, o tamtejszych charakter powszechny sądzić, że m i a ł o o n o na terenie całej Polski- �Przemawiają pochodzące czące za kilku Czerwonej t y m dane z różnych miejscowości w., b) n a ć w i e r c i hrabcowej archiwalnych, a ty­ 1) 6 z a g o n ó w „Roman Hrabec źródłowe materiałów z położonych XVI—XIX na terenie Rusi zatem 2) 6 z a g o n ó w górników materiały źródłowe w C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6 kowskiego, (1641 do leżącej na r.) w, P o l a n i e starostwa terenie bieckiego należącym 8 8 drohowiskiego Ż ó ł k w i (1776 r . ) Mówiąc powiatu (1765 r . ) , R o z w a d o w i e , o 9 0 (1765 r . ) , 8 9 W trzech z którzy niej znacznie mienieni kolejno po słowo „hornyk" 93 tam Byli chyba to dwaj Sawka imieniu i nie górnik wyro­ i oraz z nich iwaszkowej za­ czyn[szownik]", czynszu tyle miał też 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", co Chmiel mający też „Ilko 2 konie czynszu, górnik miał znowu czy[nszownik]", 6 zagonów który e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w górnik czyfnszownik]", n i e i płacił c z y n s z u płacił f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j bec i górnik Inwentarz który 32 zł i 5 g r zaś pola „Ilko z Hrycow roku 9 4 b) na półłanku też posiadał 2 ko­ 2 Hra­ konie . 1769 p o d a j e , górnik w ó w c z a s 32 zł i 5 g r był „Paweł posiadał 6 zagonów miał „Hryc czynszowlnik]", płacił c z y n s z u który 32 zł i 5 g r , a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j napi­ górnik płacił c z y n s z u 21 zł i 23 g r , wy­ na temat dostarczają o nich dane w obsiewali pola zamożności inwentarze trakcie bruś­ z 1765 że: posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", który płacił czynszu, prymieńskim miał też 6 zagonów czynszowe w Bruśnie ' górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " , 10 zł 26 g r i 14г szeląga, 11. 3. Krzyże któ­ „Pawło g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił czyn­ szu 32 zł i 5 g r , d) na Hrycow a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a ­ Ochab 1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r , Wasylkow W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e : „Roman i c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w wymieniania Starym. r y płacił c z y n s z u konie płacący 32 zł i 5 g r „Dmiter zwrócono kmiecie, Steczko każdego po­ l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że danych p o d d a n y c h , którzy pola i 2 „ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim górników 1769 r . P o d a n o gony c) n a ć w i e r c i wówczas ich jednak . Interesujących i dlatego sobie, Przy 9 J on górnikiem nieńskich i na nie uwagi. Steczko . się Imiona owych wcześniej, n i m napisano o k a m i e n i młyńskich grodnik imiennie zajmowali młyńskich. „Semko Hrabec też czyn[szownik]", 32 zł i 5 g r , Hrabec, Hrycow światło n a i c h p o ­ 1565 r . w y m i e n i o n o kamieni dotychczas Roman Wasylkow „mistrzów", dano w sano jak społeczną. wyrobem bie czy, o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h lustracji i posiadał d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m kamieniarzach, uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e zycję koło który i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>. bruśnieńskich źródła podają, Glińsku górnik który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u i Małopolski. Wymieniają miał: niwie iwachowej miał n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2 Z przytoczonych powyżej 1765 było na cmentarzu, 3 staja pola „Iwan g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o ­ w Bruśnie szeląga ° . 5 d a n y c h w y n i k a , że w Starym co n a j m n i e j roku 7 górników, Lubaczów. 223 �co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę ­ kamieni ciu ostateczny i spośród w nich ostatnich były miało ma identyczne które, z a p e w n e j a k i s t n i e n i a tego na każdym jest 96 łączyć koni, dziesięcioleciach i m i wówczas ne . Interesujący ich parę wprost jeszcze f a k t , iż t r z e c h p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e więzy rodzinne. Być ośrodka, kroku potrzeb­ górników n a t o , że może, iż mogły wymieniany młyńskich. lesie Piece, w nia" 9T . k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y Świadczy t o , że fakt, tym były mienia zbudowano że umiejętności obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też chyba dziedziczone, Hryca Hrabca. czenia tych Starego p o d uwagę można założyć, że b y l i Ciekawym umiejętności jednak wśród j e s t w i a d o m o ś ć , że już w synowie dynki przykładem dziedzi­ mieszkańców Brusna i jego przezwisku nie podano n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o słowa „górnik", znaczenia. stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w żywe skiego były aż do ostatniego Dość ale jednak tej rodzinie o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień- Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem C h m i e l e , gdzie znajdowały n a przysiół­ się t e n a j t w a r d ­ sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r ­ nowe. Głęboką źródłowo zatem wymowę udokumentować kamieniarskiej gólnie w z wyrobem Przytoczone A rodzinie ma wcześniej fakt, iż daje i s t n i e n i e t a k długiej Chmielów, k a m i e n i młyńskich o t y m , że bruśnieńscy występował „murowane miejscowy mieszkalne też w wapno. z kamie­ materiał wykorzy­ obiektów przemysłowych. z tegoż i n w e n t a r z a wskazują oto dane a) „ D w ó r Poza n a t o , że z k a ­ Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u ­ i gospodarcze oraz źródłowe piece ogrzewalne na ten temat: czyli dom mieszkalny wyprowadzonym, „ieden piec mienny wał murowany, pod da­ materiały górnicy tradycji związanej i się szcze­ żarnowych. mówią zajmowali się jedynie wyrobem o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju... kamienny", a w ogrzewalny, się. Dalej d r u g i m zaś też kominek podano: i piec „...które „piec k a ­ piekarski" pokoje znajdo­ ieden piec k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u był ośrodka. ku zwanym to chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769 przy był piekarskie. 1765 g ó r n i k i e m był D y m i t r C h m i e l . też n a b u d o w ę dane to roku że skał. na terenie B r u s n a Starego Hrycow Biorąc to jednak, tamtejszych kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o stywano braćmi. oznacza N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o n a m , że w t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n (1769 r.) b y l i Nie cel eksploatacji też b) „piec ogrzewalny „Stajnia, c) W wozownia kamienny", i „ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c d) i z n o w u e) kurnik „piec „Gorzelnia t r o " . T a m też w k a m i e n n y " zaś w kamienny" wymienia murowana z kamienia (?), „Wołownia g) „ O b o r a inwentarz!... uwaga pię­ ogrzewalny" i piekarski kamienny", z k a m i e n i a m u r o w a n a " też [również — była izbie, n a iedno izbie był „piec k o m i e n n y a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y f) murowane" j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała była, SFG] z kamienia m u ­ rowana", cmentarzu, Horyniec. 5 224 I �N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u „Przy Krasuskiego: sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś - n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j stary i krzyż k a m i e n n y z nieczytelnym polskim napisem datą z r . 1654 l u b 1664" i ° . 2 Jest danymi to ciekawa może tworzenia ośrodku notatka i w być interesującym historii artystycznej zestawieniu z przyczynkiem obróbki innymi do o d ­ kamienia w bruśnieńskim. PRZYPISY 1 K. Wolski, Z badań nad kamieniarstwem ludo­ wym na Roztoczu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127. 2 S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „Rocznik P r z e m y s k i " , t . X I , 1967, s. 193—226. 3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114. 4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a nią określa ją j a k o z r o k u 1564/5 ( o p . c i t . , s. 117), a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a Kruszewskiego lustracje królewszczyzn położonych n a t e r e n i e R u s i C z e r w o n e j (Zereła do istorii Ukrainy — Rusy — dalej c y t . : Zereła... — t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj, L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o ­ rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3, mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u ­ s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u ­ s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d ­ n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e j a k o z 1565 r . 7 6 h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a i) „Za Bródkami" noma", a obok n a " . W izbie nem 9 8 był „dom zaś stała tejże tynkowana d l a eko­ kamienna murowa­ „karczma karczmy (...), p i e c murowane", mieszkalny „powała wałkowana, ogrzewalny wap­ i piekarski k a ­ mienny", j) i „Na f o l w a r k u mieszkanie uwaga SFG] z kamienia mianym, z dwoma r z u c a n a (...), p i e c nicy zwanym" kominek była z wozownią murowana, [była — u w a g a ogrzewalny „karczma [która b y ł a p o d dachem k o m i n a m i n a d dach m i " . Tamże „powała dzież Niwy d l a leśniczego — sło­ wyprowadzony­ SFG] wapnem na­ i piekarski kamienny, t u ­ do gotowania", a dalej m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie drzwi „do p i w ­ „mieszkalnej d l a l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y i piekarski kamienny", a i[była „powała wałkowana wapnem — uwaga SFG] tynkowana", k) „Stodoła [ w tymże, w s p o m n i a n y m w a r k u — uwaga murowana SFG] z dwoma powyżej fol­ szpiklerzami naroznemi z kamienia p o d dachem słomianym", 1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e ­ niem Na murowana, p o d dachem szczególną wymienione uwagę słomianym" zasługuje W była". że wówczas poprzednim na t y m terenie 1 0 °. stuleciu n a terenie d w o r u , w której b y n i e było pieca później stały piece Problem w były o d o s o b n i o n y , a l e często starostwa c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej lat wszystkie, w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e z kamienia. T o n i e był w y p a d e k spotykany fakt, reprezentacyjnym luba­ własnością kaflowego budynku ш , a w sto dworskim kamienne. to c i e k a w y i zasługuje n a uwagę badaczy. 225 �5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych oraz działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzystw na­ ukowych i kulturalnych miasta Przemyśla, Przemyśl 1965, s. 118. 6 S. F . G a j e r s k i , Bruśnieński rejon kamieniarski [ w ] Sprawozdania..., s. 121 — 122. 7 Źródła dziejowe, t . X V I I I , cz. I I , Polska XVI wie­ ku pod względem geograficzno-statystycznym, ' t. V I I , cz. I I , Ziemie ruskie. Ruś Czerwona opisana przez Alek­ sandra Jabłonowskiego, W a r s z a w a 1903, s. 456. 8 K . K a d l e c , Valaei a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, P r a h a 1916, s. 359. 9 M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa beł­ skiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, „Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a ­ g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 . 10 Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960. 11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o ­ m i e Zereł..., L w ó w 1900, s. 272—275. 12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e ( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m Czarto­ r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z ­ t w a bełskiego z 1662 r . 13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i ­ sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R — d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.), r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765. '14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o ­ s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r . 15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r . 16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r . 17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u ­ b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739. 18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I , Inwentarz starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740. 19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741. 20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.), r k p s n r 74/11, Inwentarz starostwa lubaczowskiego z 1757 r . 21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1758 r . 22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1765 r . 23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego s p i s a n y 1769 r . 24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11, Inwentarz dóbr B r u s n o Stare, Brusno Nowe, H u t a Stara i k o l o n i i D e u t s c h b a c h z 1839 r . 25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ] Wfewnętrzna] 148, K l u c z oleszycki, Sieniawa i star. lubaczowskie, R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e ­ riały t e n i e są p a g i n o w a n e . 26 Ł. Charewiczowa, Niedoceniony krajoznawca lwowski Antoni Schneider, L w ó w 193B; S. Piskowyj [Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki „Теку" A. Sznejdera jak istoryko-krajoznawcze dżereło, „Archiwy U k r a j i n y " , n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76. 27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) , T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n . 28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a ­ nów — Czortków. 29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a w Warszawie (dalej cyt.: B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a urzędowa A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71. 30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a ­ z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i , Roztocze Lwowsko-Tomaszowskie, „ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e - 226 I b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo kamienne [w:] Zar^s dziejów górnictwa na ziemiach polskich, t . I , s. 180. 31 J . M a c h n i k , Studia nad kulturą ceramiki sznuro­ wej w Małopolsce, Wrocław — Warszawa — Kraków 1966, s. 69. 32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania archeologiczne w widłach Sanu i Tanwi w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r ­ c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255. 33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a ­ r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15). 34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik języka pol­ skiego, L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y , k t ó r y można b y ł o poddać obróbce. 35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205. 36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a ­ piennym spoiwem. 37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y poborowe w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111. 28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302. 39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, wyd. I I , Lwów 1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie wo­ łoskie osady, „ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a 1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza — Kniazi. Pryczynky do istorii sił wołoskoho prawa w Hałyczyni, „Zapysky N a ukowoho Towarzystwa i m . Szewczenka", t . C L , Prąci istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i , L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ; A . S t a d n i c k i , O wsiach tak zwanych wołoskich na pół­ nocnym stoku Karpat, L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i , Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a ­ ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m , że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a ­ teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . , s. 1). 40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906, s. 439; P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny woje­ wództwa ruskiego i bełskiego w XV w., L w ó w 1939, s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13. 41 J . Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Kró­ lestwa Polskiego, księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312. 42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 309. 43 Zereła..., t . I I I , s. 272. 44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14. 45 Zereła..., t. I I I , s. 272. 46 T a m ż e . 47 T a m ż e . 48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'. 49 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w starostwie lubaczowskim w latach 1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " , t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 . 50 T e n ż e , Skutki ekonomiczne najazdów tatarskich z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną, Wrocław — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198. 51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268. 52 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich..., t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 730. 53 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w y d . c y t . , s. 2 3 1 . 54 K . C z e m e r y ń s k i , O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej, Lwów 1870, s. 267. 55 H . L e p u c k i , Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji. 1772 — 1790, L w ó w 1938, s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę zamie­ niono na Polanka Horyniecka. 56 LPNB 57 K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267. Czoł., n r 873/11, s. 54. 58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie i wykorzystywanie materiałów regionalnych na lekcjach historii w kla­ sach łączonych, „ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a 1965, s. 129. 59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274. �60 T a m ż e . 61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268. 62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'. 63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54. 64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s ­ na S t a r e g o . 65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B. 66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' . 67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83. 68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?. 69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112. 70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119. 71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123. 72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64. 73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l . G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478'). 74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a sekwestracyjnego było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó ­ r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n ­ d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o ­ p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г., s. 12). 75 Zereła..., t . I I I , s. 274. 76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302. 77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173. 78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111. 79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 . 80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64. 81 T a m ż e , s. 56. 82 T a m ż e , s. 55. 83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15. 84 Znajdujące się t a m p o k ł a d y s k a l wapiennych dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k ­ k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i występują t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie. 85 S. L e w interpretując dane przekazane przez t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194). 86 D o m n a przedmieściu Chełma miał wówczas m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła..., t . I I I , s. 42). 87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i g r z y w i e n 3 0 " (Księga sądowa kresu klimkowskiego, 1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o ­ dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I , Pomniki Prawa Polskiego p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I , Prawo wiejskie, t o m I V , Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1965, s. 155). 88 L u s t r a t o r z y wymieniwszy poddanych tej w s i i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a ­ stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d ­ n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar g r u n t ó w o r n y c h i łąk). Koni 2 1 5 [Górnicy] Morgi tylko ornego Stogi sianożęci Fedko M i k i t o w 4 1 lacko Wołk 4 1 Kość M a n d z y n m a y s t e r 4 1 M o y s i e y Jędrucha 4 1 2 Wasyl Sobczyszyn 4 1 I w a n Łysy 4 1 Lesko M a n u l a k 4 l ' Wasyl Manulak 4 1 2 Michayło Słuchów 4 1 ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478). 89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t „Stefan Górnik" ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 516). 90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11, I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5). 91 W y m i e n i a j ą c uposażenie c e r k w i w Werchracie p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . . 997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o , za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a II. 8. Krzyż na cmentarzu, Lubaczów. Greko-katolickiego, r k p s n r 409, W i z y t a c j e dekanatu p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e ­ niołomy). 92 Zereea..., t . I I I . s. 272. 93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o ­ w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " . 94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109. 95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122. 96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e — p a t r z p r z y p i s n r 88. 97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80. 98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był też m a ł y f o l w a r k . 99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16. 100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825 p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s „piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e ­ n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a ­ dzącej d o L u b y c z y , i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l ­ n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r 775/III, I n w e n t a r z dóbr Bełżca i Brzezin, 1825 г., s. 4, 7 — 9 . 101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec „posta­ w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s nr 4529 IV, Inwentarze starostwa lubaczowskiego z 1718 г., f o l . 108). 102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70. Fot. STANISŁAW FRANCISZEK Krzysztof Chojnacki GAJERSKI 227 �