https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7815eabb20123a25098281feb4fae5ef.pdf 7a60382e4d3d0ace7ea1f0c5a3b986c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa estetyka ludowa światopogląd artystyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4510 Title A name given to the resource Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIATOPOGLĄD W ŚWIETLE ARTYSTYCZNY STUDIÓW NAD LUDNOŚCI KULTURA WIEJSKIEJ KURPIOWSZCZYZNY „Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole ło już ostatnia rzecz..." Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i zdarza się o samej słyszeć natury. sądów A l e różnią estetycznych, w im też opinie się o n e z a s a d n i c z o których Poddając o t a k i e j treści Towarzyszą z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk­ nie tutejszej tych często. podstawą od silnego kultury, wych się ciśnieniu teorii sztuki nazwisk), świadczeniach tecznie badawczych, rozbudowanej szczególnie dzaj rozumieć z a s a d n i c z e gospodarstwa, wem tłustość 1 czerstwość. Antyrolnicze „widzenie świata" wiąże się na t y m t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało możliwości korzystania szechnej całego tym i Przed byłaby roztoczyły się oświaty szans, w pow­ jakie wyniku przed rewolucji kraju. kilkudziesięciu za dobrodziejstw splotu życiowych pokoleniem społecznej w z laty przeniewierstwo powszechnych w tym niechęć — brak zainteresowań tycznym. postaw Na wcześ­ łoniło naszym się w niej...? A n d r z e j K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w . poszukiwania z nielicznych którym mian jednym zawód n i e r o l n i c z y u majstrów szkolony organmajster bogorobów w rodzinnego (a w udało się Warszawie. potem jeden zdobyć Jako w y ­ z naczelnych t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y Jeglijowca. Osiadł w innej wsi i do zmienił Nie starając się rozpoznać zbiorowości wpływających które przez zbiorowość mamy szanse przekonaniu ności spraw, do dziś Od rozważania do co okazuje Nasze stworzył się w żywym, Ale się już nauce możliwym wreszcie do twórczości. że „właściwą niepełna 1033 p o z y c j i z światopoglądem zainteresowań twórcami NIEKONWENCJONALNI, są się z ludzie stylu NIEZALEŻNI. (konstruktywnie!), subiektywni szerokie badań — Są oni sztuki historycznych) Rozwijający rozwiązywania logicznej kierunek t y c h zagadnień w określonych procesów umysłu (względnie i się sprawom. U nas głośne p r a c e Zarówno głównie twórców i w badaniach rozpraw Sobeskiego, twórczości analizy całości twórczości badaniach samej psycho­ organizacji XX w. Dlatego też włączenia do U zainteresowań j a k jego poprzedników, odnosiły nurtu na Bystroń, k t ó r y w mienność w tezę o (można znaczeniu niefiguratywnych, użytych pierwsze Jan czy artystów środkków ludowego Bystronia, od­ ludowych w wyraża w y r a z o w y c h , choćby n a w e t asemantycznych), a nie, j a k t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i formalnych. Drevdahl, Kerr, M a c K i n n o n , Peck, Parloff, m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety, man s t w i e r d z i l i , że dla spraw jeden nie z istnienia badanej oznaczenie 1033 n a j n o w s z y c h „twórcy ludowego" Stanisława nie A 2 odpowiada delowe twórcy ekonomicznych... . dowód Barron, modelu przez zatem mamy rzeczywistości. (tak w przeszłości, do „lasów". wzór Mo­ cechach J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y ­ wami mitym f r a n c u s k i e j szkoły znawcą związanych że p r z e z kultury z życiem tego socjologicznej. Był l u d o w e j , zagadnień wsi. Nie właśnie jest uczonego więc sprawa też znako­ społecznych przypadkiem, światopoglądu artystycznego została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó ­ wynikające cenia na osobowości c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o ­ jak i n i e miała ekonomicznych, n i e stworzyłaby jeszcze którego twórczej, nie przystaje gdyby zainteresowania twórcy, prac, Bakułowa, Roe, Ross- M a c K i n n o n i Ross- mają nas osobowości Blatt, się określonym t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w do n i c h : pracy ludowej, odmiennego, Według este­ Stanisław kultury b y dziś dodać — pozornie próby ludowej sztuki się badaczy istnieniu światopoglądu ich na czasie p o ogłoszeniu wśród 4 i este­ wysuwa artystycznego . treści d z i e ł dotyczące twórczości przez filozofów niedługim pierwszy światopoglądu stanowiły artystycznej czoło do ludowej. postęp zdobytych sformułował się oficjalnego a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano duży są 3 artystycznej badań nas ukazuje Sobeskiego . niemieckiej, twórczości do poświęconych t y m tych Michała nauki głównie skłaniał badania początkach rozwinięciem kręgu i W filozoficzne prace z zbiorowości, obszernych od­ rozpatrywania o p a r c i u o s t u d i a cech twórczych artystycznego. się s p o r a l i c z b a witalni, zainteresowania to w y ­ na s z e r o k i m t l e psychologiczny niemieckiej, doświadczeń STANOW­ artys­ zagadnienie zaś tyków. stanąć n a — towarzy­ nauce europejskiej, zgoła anglosaskiej dowiadujemy CZY, mają badań n a m służy h i s t o r i a naukowym ludowego. Sobeskiego, „wiodącego", entuzjastyczni, powodzeniem tych narodowego stylu temu lub przyporządkowujemy I przeło­ s z t u k i o d końca X I X w . w się n a m w y ­ odnaleźliśmy ona myślenie a więc kiedy że naszej Można nad per­ ( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y nurtu krytyczni któremu Niedosziwina. Sięgamy psychologii na z niechaj międzywojennym l o k a l n y c h stylów istoty Współczesne przodującej W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem stanowisku żywot­ przedmiot, rozwijają zrozumieliśmy, interpretację", fałszywa. Polsce. małe moim fenomenem grupy to — w uwagę. półwiecza zrozumienia. że coś w danej człowieka, 1 doniosłych z artystycznej nad zjawiskiem poznania, daje, ludowej poświęcić przeszło przekonań są m o r a l n i e wielu światopoglądzie działalności chciałbym oceniane związanych sztuki w ogółu na te zachowania rozumienia przeobrażenia polu gruncie psychicznych nazwisko. jesteśmy zastanowienie ludowym okresie — był badań, przekonań. z własnych przemyśleń, n i e - niegdyś nas do­ t y m dosta­ szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d . uznana jeszcze u przy ideologicznych musi Przypomnieniu świato­ oryginalnych bazy nauce się j e d n a k zaczętych rozwoju magii z m i a n y poglądów p o d w p ł y ­ ciągłości. P r z y k ł a d e m pola A nawet manentnym rezygnowaniem kończenie na zmienność w teorii tylko n i e mając własnej na „historycznych nieuszanowanie środowisku. do podatni m ó w " . Budzić też ukształtowanych przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o ­ i rozwój, „wszelka przydatność" d l a światowych (albo obecnie). zainteresowań uwagi glibyśmy egzogeniczne powiedzieć) cechy semantyczną osobowości stronę twór­ twórczości artystycznej. Bystroń n i e rozwinął szerzej swych poglądów. N a j 239 �prawdopodobniej pełniejszego nad wychodził ujęcia określonymi ty, nikt u sferami nas z założenia, problemu nie są życia że warunkiem szczegółowe badania społecznego w s i . N i e s t e ­ próbował rozwinąć tego kierunku zwolennik kierunku poszukiwań. Eugeniusz Frankowski kulturowohistorycznego nienie światopoglądu nych. Kontynuował szych nie — w jako etnologii od strony tym samym — ujmował cech zagad­ antropopsychicz- założenia wcześniej­ s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a ­ cech endogenicznych sługiwał chiczny", mość", ,,nakaz „zmroki zmysłowe". ogólnych tury w się o k r e ś l e n i a m i : i wewnętrzny", Określenia te postępu", k r y c i e na tej drodze twórców środowiska swoistościach o jemy w nych spostrzeżeń. pracach omawianego świado­ skojarzenia próbom tłumaczenia służyły „rzeczników kul­ Oczywiście, wy­ twórców . n odmienności w c e c h a c h mniej ludowego życia było tego Frankowskiego Służyć osobowych niemożliwe. środowiska wiele one Po­ psy­ „utajone artystycznych czyli twórców. mechanizm „spotęgowana podświadomości", predyspozycji jej osobowości „specyficzny niezwykle mogą przedmiotu. Wskazywał Nie­ znajdu­ dalszej waż­ analizie on n p . na „zwartą skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u ­ jący się w wiąc o obrzędowości i twórczości „mechanizmie" rotwiązań formalnych, magań. P r z y j m o w a n e wskazywał swoim cemu u k o j e n i a psychicznego, wewnętrznym odzwierciedlają do h a r m o n i j n e g o Pod koniec dziestych w na ładem swoistość jednostki i lat dwudziestych pracach — Piwockiego i na początku i wypowiedziach Władysława tyki Podlachy, wych nie wzbogaciły widzenia oraz rozwiązania wynik ludowego w innych wielu dowych. jako to Na ważne ności dalszych (w dysput podstaw wych tów szym 140 do jako doby razie fragm.), pytanie właś­ Oto pytanie, do dziś ludowych Z artysty formalnych. do zasłu­ zbiorowości l u ­ stanowisko niedawna to o roli wyłoniło do z a g a d n i e n i a przyjmował, Chodziło poświęcił i Piwocki podjął wrażeń w z widzenia stawą jęcia stwierdzenia, widzenia, rzeczywistości abstrakcyj- Piwocki nieczność nie ludo­ o w ma artys­ najlep­ Dobrowolskiego wy- położy wistości świata, w czy i a artyku­ nie o jeśli społecznej doszedł wrażeń być zarazem o danego środo­ określane strukturą poglądów na uzasadniony zainteresowań nacisk różne czasem na k o ­ światopoglądem stosunku twórców do mogą rozpoznanie 3 wszystkim po­ osta­ Piwocki, (nie t y l k o „naturalną" ). Z „Zbadanie pod­ niektóre to wówczas bowiem nawet poznaniem godzić odmienności pozycji innymi, może to i struk­ wszyst­ monograficznym nawet Niemniej, Chodzi pełni społecznej. a przede dwu Sprawom do p e w n e g o s t o p n i a do j a k i c h uzupełnienia artystycznym, Piwocki próbę a n a l i z y czasu zastąpić słowy sfery że od t o było do dziś. co i n n y m i his­ dzie­ tych cennych teoretycznym Piwockiego. Wolfflinowskie struktury użył badań. opracowaniu zależnie Założenie aktualne i o n a została p r z e d e dyskutować, założeniem założeń jakich nas dys­ i „jak się t o niezwykle Zawarta Można ludzi (Wólfflin). różnych zainteresowań wiele okresu wykazanie zaś e t n o l o g i i u nas p i e r w s z ą ludu. samym tego teoretycznych. wyobrażeń-poglądów również istnieją­ interesującego przedmiocie imponującym drzeworytu. się autor wypowiedzi się artystów Polski, wspólnym łów tury określenia kierunków świadomości oczywiście z obszaru twierdzeń przez we z było warsztatowych szczególności lapidarne tym wiska, światopoglądu i dyscyplin kim świadomości oto oznaczenia być prowadzonych badaniach doświadczeń naukowych, w — teczne Dobrowolski Europy. czy badacze, do w dorobek uczonego dla Stanowisko jeszcze współczesnej cyplin zasługuje zasługą łączenia przedmiotu formalnych ludowej. uwagę Wielką konieczności rozwiązań było określania osobną uświadomione). sztuki abstrakcyjny. Na Piwockiego. je" które dążenie i rzeczy r e a l n i e artystów jeszcze się nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w artystów Czy się a b s t r a k ­ cych. t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e " fizycznych konsekwencjach pełni twórców sztuce. i w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d ­ określe­ formalnych). artystycznego p y t a n i e , nawiązujące w tych rozwiązaniach wyrażało wysiłku badaczy tle było przez u od pełnej do u z n a n i a w s z e l k i c h działaniach opraco­ pełniejsze i postulowania no­ z nich uwarunkowań. badaczy, udział podtrzymywane w zo­ rozstrzygnięte. takim zamierzone większość zain­ nowych (głównie przyjmowanych Ale w prowadziło I ogół nobilitacji cyjne oraz K s a - samym h i s t o r y c y , a także i n n i stanowisku żonej Jednym odbiegające n i e zostało o s t a t e c z n i e na snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e , zaprzątało uznawali wiele tym uświadomienia formalne, Wymienieni o poglądów rozwiązań ciwości rzeczy w stanowią (całość Mieczy­ artystycznym rzeczywistości stanu przyjmowanych W się badawczych. sposobu kicree trzy­ t y m czasie b a d a n i a p l a s ­ Zaistniały precyzowania ludowych które W 7 zadań П. 1, 2. Aleksandra Reich, słoma, bibułka kolorowa. głównie dotychczasowych światopoglądem analitycznych. możliwości program rozszerzony . ludowej wań — ludowym stał z n a c z n i e gromady e sztuki teresowań patrzą­ zaś (i t o j e s t sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o werego wy­ formalne, dostarczają a pośrednio pragnienie Mó­ określonych życia . różnych historyków się są t y l k o te rozwiązania które istotne) artystycznej. przyjmowania stosunku do r z e c z y ­ artysty otaczającej wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e w go do rzeczy­ jego dzie- �le — pozwoli zaliczyć go bądź do twórców ludowych, bądź n i e l u d o w y c h " . Można znacznik w by t u jedynie odrębności n i m zawarte). wiem w dodać, stanowi Zresztą przypadku jest wyznaczników ciu funkcji w analizę życiu środowiska. Przez dłuższy szość dla badaczy nym poszukiwany tylko dzieło ludowej i mamy Albo­ możli­ odrębności w szeroko pojętą opar­ ich rolę nie międzywojennego znajdywała wniosków dostatecznego w specjalnie zgromadzić się n i e u d a . . 1 0 więk­ oparcia zgromadzo­ że takich Tymczasem po­ dla nie, zdobycie tania i nasz świat rozdarta najbardziej i od świata odsłoniło ludowych się wewnętrzne przed życie artystów, nami zo­ najgłębsze, tamtejszej wiejskiej w swej pierwszej w Ile jednak kosztowały zdania, trudu, nieraz ostrożnie Zdarzało te od z nim w ciągu wykradane 2 do że długich dziedziny... mozołu rzeźbiarza, godzin sobie dla laika z ust w i e j s k i c h a b y zdobyć góralskiego dopiero, zjednawszy ny niewypowiedzianego drobne, tak nieporadne się przecież, zwierzenie ile trawę starego, jakieś twórców. lakoniczne Gładysz na hali i kosił potem szedł z n i m , u z n o j o - budzenia języków, pracy, w nich wreszcie chwy­ ufności bezwzględna o t o są najważniejsze autorowi książce zakresie w przygotowa­ wznieść n a szczyty badania sztuki się czyn­ od razu naukowej ludowej..." twór­ Słowa 11 te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i ­ czym swego swych te, i dzy jeśli 13 znaczenia. badań . której wczesny ludu, Dotyczy w szkic Udzieli Nie Seweryna Lubeckiego naszej poglądach i zarazem twórczość z do do artystyczna, ówczesnymi Gładysz zajął zującymi do s f e r y Chociaż niezwykle prrejawy wiedzy oraz estetycznej. się n a t o m i a s t wrażliwości sumiennie technicznej. roz­ jej od roz­ tendencjami poświęcił ideowej wie­ dziedziny, W starał się rozpoznać p r z e j a w y społecznej dziś kompendium najtrudniejszej ludowej nauce, o literaturze bezcennym wrażliwości już z a k r e s i e łoże w r a ż l i w o ś c i w Zgodnie w poznaniu magicznej). wyniki Książki ,2 dziedziny jest charakter. głównie i ona metodologicznymi szym są kulturze uzależniona i Gładysz d w u książkach . w uwagi Kazimierza unikalnym poznania Mieczysław opublikował pominąć późniejsze wój sztuki. im pozwoliły które zapamiętanie długoletnie czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w serce, niki, zupełnie stała za zapisywaniu — estetycznych lająca zupełne z biegiem rozwiązywania j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza — oddzie­ i entuzjazm, wierność w J . O.] książkę, o d c z u w a m y w y r a ź n i e , że zasłona się niej chłopstwa czości okresu m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t , materiałów wy­ (treści t o dziś o c z y w i s t e . owej dzieł czas formułowanych że nie twórczości wość p o z n a n i a o Rozmiłowanie cgromny 9 uwagę mniej­ i pod­ (wierzeniowej, poglądami, praktycznej, nawią­ utylitarnej. udokumentował różne �Materiały, j a k i e i zgromadził Gładysz, są t a k szczegółowe, że w y m a g a ł y b y wienia. Łączy się Brak jest dzieła dokonanego z t y m jeszcze dotychczas Gładysza. krytyczne opinie na temat przyjętej przez autora, zgromadzonych dodatkowa jakiejkolwiek przez przy oceny krytycznej wprawdzie „metody pomocy omó­ trudność. Istnieją eksperymentalnej" niemniej jej obszerne o s o b n e g o zupełnie parnych nikt wyników dotychczas nie kwestionował. Gładysz w operowania obydwu mentacyjnym, i wspomnianych wyjątkowo obszernym ograniczył się pracach, do bardzo ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u wniosków wyręczył Kazimierz Moszyński. Moszyński otwiera roli rozważania znanymi o postępującym tystycznej w niższy spadku postać tym „Oczywiście n i e można twórczości znaczenie, silniejsze biorąc ogólnie niewątpliwie t e g o sądu stosować orientuje — w wielkim, zdobnictwa części k u l i ozdób Boas] niekiedy nawet ogromnym u niezliczonych ludów wszystkich ruchomych, najprzeróżniejszych w dopodobnym kunszcie zdobnictwo niezmiernym obfitym dekorowaniu 3 II. 3, 4. Czesława Konopkówna, groch, pióra gęsie. i w jest czasem w p r o s t starannności, wykonywane, w ogromnej owo który kształtował ilości nym. W nie późniejszych. przyznać sztukom plastycznym bardzo doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości, większej może dziwnego niż w życiu n a pozór z j a w i s k a liwość mało, t y m czy Tajemnicę tego już z n a m y . Jest nią f a k t , że estetyczna bardzo z naszym. czy też [podkreślenie raczej nie i n n y m poziomem — ma J . O.] nic kultury; wraż­ wspólnego a podobnie się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości. n o a także cenione mach... idzie czy rozmyślnie dostarczane przez oraz na wzięte Niekiedy wszelkich rzeczy się n a i c h p r z y g o t o w a n i e dących bardzo przekonać ciężką się, j a k b o g a t o beryjskich odbywa zaś, ostiaczek. się gdy zimą chodzi jedną tylko pozio­ daleko ile trudu wio­ z n a s może... do szyi powiedzmy bardzo O.], było u ludów i od dłoni koszule A l e m a ł o k t o w i e . . . że przy o jak oraz nawet o d stóp bywają, i kulturalnych egzystencję. K a ż d y ramion haftowane J. jest uwierzyć, pięknych zużywa do przyrodę, trudno wprost zapotrzebowanie mimo­ [podkreślenie dziką ma P i ę k- [ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e wolnie, ma sy­ haftowanie skąpym świetle, trwa koszulę, niekiedy rok, stanowiska W okresie wań się g ł ó w n i e d w u przypadkach wić się (całość i iragm.), niepraw­ z jakimi czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę zawaha kierec przedmiotów codziennego i odświęt­ użytku, n a d z w y c z a j n y m , całe pojmuje z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w bogactwie nego t a k , j a k go pisze wyjątku; należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k się rozwoju [to jest jej człowieka. M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez ale ar­ człowieka. większe artystycznej, p o w i ą z a n i e z całokształtem życia roz­ sformułował znaczenia rozwoju, temat szczeblach Boas — ludowej na cywilizacyjnego twórczości idących dzieła Boasa wiadomo, miarę r o z w o j u szczebel pełniejsza skromnych plastyce Franza twórczości n a r ó ż n y c h ludzkościJak tezę Im poświęcone doku­ dalej i n s p i r a t o r jego poglądami artystycznej woju Gładysza mimo materiałem nauka w okresie pozwoliłem najwybitniejszych bujnego nasza rozwoju międzywojen­ sobie badaczy przedsta­ w omawianych zachowuje więź czasach zaintereso­ zarówno (Riegl, szkołami g ł o ś n y m i w h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej, lejskiej, się w ikonologów). podstawy których udział badań to W o l f f l i n , Boas), z n a r z a m i myśli obcej Równolegle wydarzeniach rodaków jednak funkcjonalnych jako i notować autorów i lumi­ j a k też kształtowały strukturalnych, możemy współ­ współautorów (Bro­ n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W blemach, jakie kowskiego, zaprzątały Piwockiego i wówczas nistycznych zakresie (o paradoksie!) poważnej bardziej w funkcji w naukach huma­ dopełnia w z i c h dalszej studia naszej nad w tym wykorzystania nowych, doświadczeń badaniach sztuki omawianych naj­ światopoglądem k o n t y n u a c j i . Można że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e sytuacji pojęcie pro­ Fran­ klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u zaangażowani rezygnują Bystronia, Moszyńskiego, n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y ze bazy- by sądzić, sprzyjających funkcjonalizmu środowisk. a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " . 1 5 W tych kakrotnie który rozważaniach do materiału to materiał m a wskazywać rakter wrażliwości istoty ludzkiej, zewnętrznych, tworzenia. W ludy Moszyński estetycznej. właściwość decydująca 16 o w się Ma kil­ Gładysza, na immanentny cha­ W studiach, jakie lizowane to być właściwość że od czynników jedynej potrzebach artystycznego swym Moszyński wiekopomnym dziele . ich wyżej autorzy w 142 ! został dorobek myśli rodzimej, mieli badawcze. możliwość rodzaju, dzenia, do j a k i c h d o s z l i , mają czenie. Mimo założeń wyraźnego ana­ temu, sytuacji ukształtowanej historii, anachronizmu które w stwier­ szczególne zupełnie nieraz metodologicznych, wiele artys-. Dzięki poznawania swoiście warunkach rodzimej rych tu doświadczenia swoim n a d kulturą starałem się w y k o r z y s t a ć niepowtarzalnych badaczom, Przedstawiony prowadziłem tyczną K u r p i o w s z c z y z n y niezależna t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e tzw. pierwotne Człowiek odwołuje zgromadzonego przez zna­ niektó­ przewodziły tym i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze — �aparat pojęciowy, dziś swoją dużą Wydaje giwanie mi się wości". jakim się, że szeroko Doświadczenia ograniczane wizualnych średni o uzasadnione pojęciem badawcze, jakie pojęcie że postrzegania o wrażliwości, z „wrażliwości twórczością jednostki czy też życie. A liwości e s t e t y c z n e j " , posłu­ „wrażli­ staraliśmy się to nie może wzrokowego) która ma artystyczną artystycznej" „wrażliwości do t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p . Mówiąc k i c h dostarcza o jest jednak, do j e d n e j związek reakcje nadal (struktury estetycznych. zachował — grupy — należy n a całość ale na t e j samej a więc doznań ostatnim mogłyby z się mieścić ideowe; magiczne, a także ralne treści reakcje religijne na różnego polityczne, ii I n . N a t o m i a s t chowań przede Jeśli zaś reakcje chodzi na dwie naturalną nie kultu­ o na dzieła „wrażliwość t y m pod uwagę naszym rzeźby, grafiki społecznych, ciu grupie zarazem t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e rówieśniczej, zawodowej czy wreszcie w j a k : jednostka bieta, starszy — „Wrażliwość wo 4 najsłabiej excellence szczegółowych —• z b i o r o w o ś ć , tery­ relacjach, t a ­ mężczyzna — ko­ młodszy. utylitarna" osadzonym jest w określeniem naszej stosunko­ literaturze przed­ oraz (wycinankarskiego, że w snycerskiego, wraż­ strukturze tej s u b l i m a c j i doznań) następują wrażliwości tej ostatniej. Wydaje że jeśli przyjmuje ona s w y m wrażliwości. Jednym wrażliwości znajduje odmianach 17 . nader S, I się też, rozwiniętą c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y słowem swoje uwrażliwienia którą rozwinię­ U . S z c z e g ó l n i e zaś w U zależ­ ulega i n n y c h rodzajach wrażliwość między prawidłowość, czy postać, z a b a r w i a dzieła różnych poszczególne t y p y podstawowa {pogłębieniu, s w o i s t e j zmiany wy­ i in.). na pewno, występuje — l u b wyłącz­ p r z y p a d k u będą t o ścisły z w i ą z e k zależności. W ności może człowieka. l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j , kich par to na nie tyle wszelkie malarstwa, tkackiego dziś pracy się układach za­ rzeczywistości e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e zdobnictwa Wiemy kategorie określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E różnych przed­ estetyczną", się z w y t w o r a m i sztuki. W kowalskiego, nimi się mate­ właściwościami r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące w korzyści czynności, p o s t ę p o w a ń — zasadnicze i wiążącą architektury, treści społeczną" określonymi propo­ okazywało o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć rodzajów wierzeniowe, pewne społecznych. są p r z y rodzaju „wrażliwość z tylko prowadziłem wrażliwości i osobno (chociażby społecznopolityczne, poprzez związane miotów, zjawisk Brane wrażliwości l u b po prostu rialne, jakie wyróżnienie twory zasadzie również typów przydatne zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś ­ wysunąłbym badaniach ja­ l u b „utylitarnej", wymienionych W budzić, o „wraż­ w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej". W może zycje. czy bezpo­ uwzględniać zatem możemy mówić praktycznej" m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c lenie ujmowanym poznać, w s k a z y w a ł y b y być się p o s ł u g i w a l i , przydatność. charakter określenie danego w typu pozostałych �П. 5, 6, 7. kolorowa. W Aleksandra odniesieniu zarówno nie można ona przeobrażeniom wości, i Reich, mówić o ogólnych słoma, miarę niezmiennej. kształtowania określonych zdarzeń obrębie wzoru dowiska, ma tzw. grup wrażliwości. są zawodowy rodzinnych, wioskowych jest łeczności bardziej zamożne, doznań magań i niż różnego się z typu doznania, Źródłem dowiska naszej są wiedzi jego bazę źródeł o tym kręgu mniej aktywne, lub których potrzeb — wy­ Faktem jest w środowis­ sprzyjające często warunki. świecie w doznań tego gromadzone śro­ wypo­ czasie specjalnie (jawnych Uzyskujemy wywołanych, wadzenie analizy w u n i f i k a c y j n e , obejmujące fachowo reprezentantów, wywiadów i nimi natrafiają wiedzy testowych. wę­ spo­ podłoże. szczególnie niewątpliwie nizowanych badań na wy­ rzeźbiarze — znajduje śro­ jaką społecznych, warstwy przedsiębiorcze wiążących ludowych i inne reprezentantów Ale j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y kach jednolitego jednostka wszak inna jednostki niejednakowe — układów rolników-gospodarzy. odnajdywać oddziaływają wrażliwości bogorób (byli zasadniczo możemy świat Struktura — osobo­ też p o d s t a w , a b y poszukiwać często ze s t e r e o t y p o w y c h drowni) się te, t a k j a k każde zróżnicowane. rzeźbiarz łączona ludowych Grupy grupy, Podlega biograficznych historycznych przemian, jakie n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y w bibułka d o j e d n o s t k i , j a k też wrażliwości w następstwa kierece, i na które tej drodze pozwalają deklarowanych orga­ niejawnych) oraz solidną na przepro­ poglądów, o p i n i i (spo­ łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) . Osobną bazę m a t e r i a ł o w ą stane. Składa mujący stanowią się n a n i e w wszystkie (często skutków dzieła w się w ó w c z a s danej wywiad, jest celów nad najczęściej plastyki do są postaci obiegu. życiem. przez W wagi dzieła stwierdzeń, że że tak samo może mieć grupy czy kiem — nie estetycznej, ważny wpływ doznań na Prowadzi jest Bywają swym powiedzieli takiego wolą, jeśli też ostatecznie zjawisku: wielkiej o zostających stosunków cywilizacji. 144 na warun­ sytuacje, (co oczywiście to że właś­ wybredniejsi) nie stają się o n i przynajmniej działania. o owym doniosłości s z t u k i w stosunkowo roli artystyczną jej niskim społecznoekonomicznych, wolę? zadziwiającym życiu szczeblu poziomu grup po­ rozwoju życia — się d o n i e ­ g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u stu ostatnich lat. oparciu o te dane czeniu każdej, nijmy od Zrozumiałe twórczości nawet bardzo dzieł w y r a ż a j ą interesowania związek, w uzyskane analizy Przymujemy Jednym z plastyce Włączając jego możemy zarazem, dążenia, dopatrzyć najdonioślejszych Kurpiowszczyzny do „nowe l a t k a " jej zakresu i wota — do r o z p a t r z e n i a zjawisko że się osiągnięć jest przewodzili też w y r a z jest rzeźbę artystycznych drobną rzeźba. (wypieki ofiary, osiary), m a m y unikalne w wyspecjalizowani skali całego umiejętności, majstrzy. kra­ której Znalazło ważne zakre­ (w XIX obrębie życia dzice — d z i e c i ) . W późniejszym wypieków zanikły funkcje rekreacyjne również mówić estetycznych. magiczną, pełniły rodziny, w czy ludystyczne. o towarzyszeniu Wota czasach zachowały relacji czasie f u n k c j e całkowicie. Rozwinęły ale i w nowszych w. to tych one społeczne końca — wówczas funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym sie do to ludowej. w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h Niemal że swoistości niewątpliwie j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h nie Zacz­ funkcji czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i w tłuma­ sytuacji. się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a ­ środowiska, którym że służyć podobnej szczegółowej artystycznej. w funkcji jest, w n i o s k i nie mogą przedstawienia się Do możemy funkcji pierwotną i c h p r z y p a d k u pojawiły elementy natomiast dziś t e j twórczości swą funkcji ro­ magiczne funkcję się w naj­ rekreacyjnych (widowiskowych). A zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej twórczości decydująco n a tę w z m o ż o n ą decyduje pod­ około w rzeźb. środowisku tworzenia, właśnie artystycznego Co z a t e m w p ł y w a Co nie mają środowiska, się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą wzmożoną to dziedziny nie działalność estetycznych z n a c z y , że są j a k b y ś m y wszelkie że w r a ż l i w o ś ć t a n i e zawsze się w na Moszyńskiego decydującym. wyróżniające nikłością długo­ zmianom. stwierdzamy, j e d n o s t k i , lecz czynnikiem jednostki testów, wrażliwość — legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m wrażliwości dobór poglądy do „ k o r o n n e j " tezy tych nabiera ich funkcje jak stają kultury poszczególne że przez studiach funkcji. j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta Nawiązując roz­ Istotne o skuteczny Ogromnej wielofunkcyjne, stałej, jest pojmowanych bezpośrednia, d o c i e k a n i e pełnionych inwentarz s t u d i a n a d całością jej choćby w z b o g a c o n y n i e wystarczający. sposoby szeroko za­ obej­ k u l t u r o w y c h , wywołanych kompleksowe trwała obserwacja — najważniejsze i c h społecznym zbiorowości, kompletny — twórczości rekonstrukcja) konsekwencji, sztuki miarę dziedziny dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h poznanie d l a nas źródła D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą wielkiej funkcji żenia. suje plastycznej dzieła pozwala i zachodzące Oczywiście, p r o b l e m się jeszcze bardziej w tych ramach w zakres przeobra­ wielofunkcyjności zasadniczo dziedziny prześledzić dzieł rzeźbie n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o który wiązać należy wych (bogorobów). z działalnością Początkowo (w rzeźbiarzy XIX i XX ry­ religij­ dziale, zawodo­ w. do �7 I wojny szeroko światowej) darczych), religijne dokumentacyjne. nikną z rzeźbiarstwem pojęte f u n k c j e magiczne funkcje działalność do Później tej łączyły stopnia (w okresie a następnie Pozostają społeczne, międzywojennym) zanika jedynie w ogóle świadectwa w okresie umiejętności najnowszym reaktywowano rzeźbiarskie. P o j a w i l i się b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e miu), legitymujący tycznymi, się wyraźnie ciekawymi osiągnięciami zindywidualizowanymi. Nowe Mimo to, a może ono dla samych twórców nać się ono daje do właśnie znaczenie poczucia dlatego, doniosłości a r t y s t o m o spotęgowanej istnienia w sztuce biarstwo i swej dla Sęka, Kamińskiego środowiska, wać spełniać tu określone praktyce, zaczęło mówić o współczesny funkcji rzeź­ zbiorowości dzieł rejestrowane skiej. Rozwijało funkcjono­ szerokim czy ich rzeźbiarstwo rekompensacyjną. społeczne, w też Można łagodzącej jakie bywa uwikłany powiązaniu k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia są najpełniej w się n a t y m t e r e n i e rzemieślników, głównie W łączyć twórczości z ży­ funkcji malar­ pisankarstwo stolarzy i w oraz mniej­ X I X w . działali t u r ó w n i e ż obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r pisankarstwem wszystkie środki możemy „świętych". funkcje łączność niektóre z autentyczne, nia o roli temu były w rozmaitej XIX i zasadzie z pojawieniem i kształtują bezpośrednie „rewolucjonizuje" t y m środowisku p o t r z e b y i wyobraże­ sztuki. twórczości początków znajemy się p o d o b n y m z d o b n i c t w a (nie Kurpiów tyczne, przede w wywania przemia­ wyłączając (w okresie stopniu funkcje społeczne. uzyskały artystycznej doniosłą w osądów kształtowania tej innym tle niektóre ponownie dziedzinom — (po rozwojowe. estetyczne. tym otoczenia mieszkańców najnowszych, Na słabo Kurpiowszczyzny grupie. i Twór­ odparo­ (głównie sąsia­ kulturalnym Puszczy. z tradycyjnych I I wojnie świato­ Przewodzą im, po­ twórczości uwagę (np. m a k a t ­ zasługuje osadzonych — — artys­ architektoniczne) rolę szlacheckiego) o poziomie podstawy funkcje na terytorialnej się i n s t r u m e n t e m uśmierzania zdobniczych jak grupy Po­ życie r o d z i n y , Tkanina, kowalstwo szczególności społecznym bogatej się w jednak społecznokulturowej czasach kom) łączą pewnym całej czasie zjadliwych sposobów i Zielonej. tym charakterze dobnie w wszystkim snycerstwo czość t a s t a j e wej) w. wioskowej samowiedzy W XX Puszczy spełniają i plastycznej j e w rozległej s k a l i , obejmującej społeczności się się zainteresowania Makatka jeszcze p r z y j r z e ć wierzeniowe, Tak malar­ w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie i oczy­ rekreacji, środowisku szczere w założeniami. kościelne. międzywojennym) w się prestiżu pełniło elementami okresie dzieła Spróbujmy z Dopiero n o m w różnych dziedzinach rozwój magiczne religijne podporządkowane piękna. pewnej manifestacji uroczystości dostępnych wyrazu dów pochodzenia społecznym, w stopniu garncarzy. malarze Z rolę własnego w jakąś więc funkcjonujące twórców, uśmierzającej obiegu ciem szym samych też stwarzały śro­ Polaka o ono jaką (w przemyśleń, tą powszednim, Miało tworzenia, kulturowe Malarstwo makatek Porów­ s t o s u n k u do rodziny. i w rozwijały w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i sied­ artysta ludowy. szerokim malatury Dla życiu ważną napięcia i n i e p o k o j e W treści oddziaływania. codziennej nie w społecznego stolarzy z potrzebami pozaestetycznym. j e j u p r a w i a n i e . Rzeź­ lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą zaczęły zasięgu już powiązaniu t y l k o te ostatnie Malatury skie przekonań o posłannictwie czy też r z e c z - kulturowym, czasem ścisłym uzyskało Chojnowskiego, Z estetyczne. funkcjom świadomości stało się podstawą g ł ę b o k i c h kształtowania nictwie i poprzez Chrostka, rekreacyjne. przeżywaniem wyjątkowe. jakie towarzyszy i mierze rzeź­ artys­ b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m dowiska. się gospo­ sztuki. wiadomo, tradycyjne jakiegoś magiczne, rzeźbiarzy. świetności Jak i tym (nie wyłączając takich w form także tradycji wypo- 145 �wtedzi zdobniczej, stroję w lniane jak wyszywanie, dzianinach oraz (zdobne serwety i firanki). j e s t t o twórczość b a r d z o współczesnym często i też „sztuce Łącznie żywa, mocno środowiska. współczesnej hafciarstwo i przy­ c h u s t y wełniane, f a r t u c h y Stanowi ludowej" z makatkami osadzona ona nurt we nieoficjalny, j a k niegdyś świątki wycinanki. w t u został głównych kulturze ludowej pozwala wysiłku twórczym tystycznego. sadnicze ną tej Zarys zarówno grupy, twórców jak plastyki tych w też (najczęściej bogorobowie wielorakie Można że przeo­ dziedzin Kurpiowszczyzny. np. jak dawni rolę zasadniczych różnych twierdzić, wyodrębnionych odgrywały zarys funkcji obrażeń kich prze­ zbiorowym w działalności zawodowych, czy k o w a l e składniki i ta­ cieśle), światopoglądu w 3 za­ Osob­ kategorię w j e uszeregować generalnie ar­ g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną. utylitarny miejsce nych tylko do j e d n e g o Oczywiście, piów w t y m światopoglądzie (praktyczny czy też stanowi re roku dnia łatwością w Ale artystycznym w wymagały sztuce rozrzutności odnajdujemy w dorobku innych na Mazowszu, witości czy południe słynne (Opoczyńskie) nujące p r z e j a w y cerstwie popisowe i w w przykłady hafciarstwie, tkactwie takiej postawy na terenach halańskich W były pracochłonności oraz praco­ dalej równie w koronkarstwie i sny­ zamieszkałych przez górali (pod­ śląskich). twórczości z a w o d o w y c h artystów k u r p i o w s k i c h — k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w — przez „zawołanych" majstrów również owe ograniczenia. Sztuka wystę­ uprawiana była t u podporządkowana Ale znacze­ k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków, pośredni określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w sposób tycznym, z niego w manifestowane dziele sztuki, i na koniec w są w w działaniu sposobach szeroko bez­ artys­ korzystania formułowanych o nim niczone silniejszym, możliwości go w y b o r u w przemian w w schemat światopoglądzie znaczenia stycznej tutaj głównych jest grupy, nabywcze wielu niedostatek i (poza wiążąca ekonomiczne, ogra­ większe­ rzeźbiarstwem się i dzisiaj materialne, w obrę­ skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j wrażliwości arty­ dziedzinami rejonach z t y m słaba zawodowa. wodowe z określonymi innych odbiorców, b r a k ukazania przemian składników powiązaniu próbą w rzemieślników Czynniki Przedstawiony niż wytworów, drewnie) rywalizacja sądach. bie stopniu na impo­ w n i e m elementy grup l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska Jest l u b większym też w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ­ obecnie. m u z mniejszym Kur­ czy podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i towarzyszą te skróco­ artystycznych. dorobku świadectw powały on uniesień czasie nakładu p r a c y . składnik ekonomiczny). święta, się i n n e osiągnięcia, k t ó r e nie odnajdziemy z przededniu tradycyjnym t e j g r u p y znajdują dłuższego w w w większej swobody Przedstawiony brażeń przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia miały życiu jednak jakby k r y t y k o w a n y , podobnie w mem silnie ważą organizacyjnoza- na charakterze z cepeliow­ Kurpiowszczyzny. * pla­ styki. Artystyczna znaczny twórczość odcinek dziejów plastyczna służyła poprzez ludności k u r p i o w s k i e j d o w y ­ rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h i społecznych, jakimi Przed wej" pięciu wydała artystycznym Chętnik innych tych •wspomnianym dane całościowe ludowych odłamów ówczesnego było początku do na terenie społeczeństwa, XX w. Polski — którym korzystać z nie dobrodziejstw pisma. Zanik tradycyjnych terpretowanych w y c h (magicznych nia większości wej. więzi przez te społecznych, środowiska i religijnych) się silnie w wierzenio­ usunął p o d s t a w y najważniejszych Rozwijające swoiście i n ­ treści dziedzin XX w. tych kształtowaniu trwa­ jeszcze Chętnik się i tej twórczości plastycznej dołączyła studium regionu We pierwsze Kutrzeba-Pojnarowa żywotności Adam grupy. przedstawił interesujące Ludo­ tradycjom wówczas kultury tradycyjnej wiadomości Puszczy Żył Anna Sztuki poświęcony znawca zeszycie ujęcie „Polskiej zeszyt znakomity Kurpiowszczyzny. do Redakcja Kurpiów. żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u ugrupowań — laty specjalny poświęcone historycznego Zielonej. O d czasu u k a z a n i a się t y c h p r a c zmiany plastyki ludo­ procesie przeobrażeń zainteresowania wały w w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y kultury artystycznej w ogólnym w s i następo­ w sposób d y ­ e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt­ n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą­ kowej żeniach niektórych pojawienie tradycyjnych się n o w y c h Funkcjonowanie tecznie szczególne warunki do w sztuce życiowe najbardziej tego sJowa z n a c z e n i u nikała dziedzin Owa walki tej grupy. jednak w rzyw, mających nięcia tej (ideowych, również „na Drobne 146 artystyczne powstawały społecznych i ekonomii role. te Etnografii dotyczą obrażeń na UW ośrodka terenie ludności. Wynikiem prace w latach nie Strzałki i obejmowały two­ osiąg­ napięciach ale p r z y ją stałej powiedzenie: pozwolić". imponujących takiemu nieźle z a r y s o w a n y określonym życia w na Ośrodkiem Wszystkie jego gospodarki pracach autorki otoczeniem, zadań mówią do Kry­ Brzo- uzyskaliśmy organizacji pozostającym tradycyjnych zasad między nowego nadal drobno- rolnej. tych znajdujemy analizę s y t u a c j i współczesnego wioskowej, i tym głów­ Szeska włącza dokładniej społeczność podziałowi inwestycji oddziaływania towarowej W a 13 prze­ z n i m wioski, o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących centrum wsi obrębie łeczności jaj, wycinankarstwo, to przejawy Dzięki 1968 . obecnie badań w e w s i Strzałki, a zowian. przedsięwzięć, silnych Określa rę­ rozważań w y n i k i między studiów 1963 — Kurpiowszczyzny. i b l i s k o sąsiadujące Brzozówka. Sprawom warszaw­ i c h są najżywszych Kadzidło swych w absolwentek jest styna Bałabanow analizuje Najciekawsze przy praktycznej. — Katedrze Prace niżej sytuacji określonych estetycznych), rzeźby, m a l o w a n i e drukowane Zarazem dla oszczędności, surowej grupy przystroję swoiste się w sobie ciężkiej umiejętności artystycznych. nakazy pełnić co m o ż n a maite rozwojowi przyjmowanie refleksji w ta w y ­ tutejszej badania prowadzone ośrodku e t n o g r a f i c z n y m . też jej sytuacji warunków czasu, wyrażały ją skim innymi szerokim odłamów o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a t y m zakresie Kurpiów dozowanie w różnych poświęcone były na o byt. ostatecznie działały materialnej one i Możemy grupy, z osta­ natrafiało życiowo. Cecha przywilejów zaradność sprzyjała kodzielniczych społecznych i przedsiębiorczych, społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m wielostronnej na tym Kurpiów zaradnych z historycznych plastyki i przejawów. treści i d e o w y c h , estetycznych zaliczać jej grupie roz­ członkowie Spółdzielni artyz­ znaczeniem różnorodnych pierwszą twórcy zawodowej, Cepelia. szczegółową ludowego jaką Zapoznajemy czynników w spo­ tworzą się ze warunkujących �r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro­ Władysław Krystkowicz dowisku. z nie m a się Z pracy ponadto o potrzeb wyrażających i Hilczer-Pilch arcyciekawej współczesnych dowiska Jadwigi się w sprawie dziedzinie. — estetycznych, najbardziej Jest nią dowiadujemy o charakterze dążeń ważkiej dom, życiowych, w wyborze dociekań spod urządzenie kich stwierdzeń t e m a t u , różnice w pozwoliły wzajemnie się uzupełniających. dojść Warto dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o i że w trakcie gromadzenia ich opracowywania autorki stanowisk. T y m większego zgodności poszczególnych Kadzidło — rza w wania scowej tych więc znaczenia tradycji czaj swoiste wej z innych propozycji innych w stron „życia nabiera fakt kształto­ temu n a osiągnięcia kraju. Łączy podejmowaniu dawnej sztuki osada starsza niż ośrodek Kurpiowszczyzny. się ta dziś silne Myszyńca poczucie rzecz Myszyniec się tej grupy ślady w ma jako kulturowych zachowuje do K u r p i ó w . odrębności sposób Myszyniec, powszechnie myszyniecka przynależności zachowały (artystycznej) uznana historycznych i Parafia również Puszczy? Kadzidło, tradycji ludo­ współczesnych W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny główny zazwy­ się z t y m różnych kulturalnego". Jak częściach W s t o s u n k u do m i e j ­ do Wokół kulturowej najpełniejszy. j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a , chociaż t u właśnie Rozalia Sfcrodzka, działali Anna sławni K o r decka, twórcy l u d o w i •— Waleria Brodzik, i „Kurpianka" przylegającym kontaktów. do Nato­ w rodzaju się Myszyniec naszej mógłby zarówno najżywiej stylu w nie życiu dawniejszej, wzory W Myszyńca w s i , które wymienić Gleba, a we wschodniej szczególną lipniczanie miejskiego czy został p r z e z dopiero Kadzidło. znaczenia, — można się jakie ważnego do rejonie tętnem miejskich wzorów Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a uwagę. Dzięki w nieco w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i warunki L i p n i k a c h , t a k zresztą (pozarolniczymi). n a korzyść żyiniejszej korzystniejsze i dodatkowymi ży­ Jednorożec W innych w. w części z a c h o d n i e j znajdowali XIX tym silniejszym materialne. jętności rze­ wła­ ostatnich dostąpił wyróżniają nawiązywania wieś z w r a c a w z tutaj Kurpiowszczyzny c i a . D o w s i t y c h należą w ziemi tkac­ kulturotwórczego. przeobrażeń, i w światowej życia. zdystansowany rzeczywistości spełniać Oprócz kilka wyrobów Mikołajkach... h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a rozwijały ośrodka artystycznej. Towarzyszy uwrażliwienie śnie latach możliwości s t r o n a c h najpełniejsze różnego myszyniecka małomiasteczkowego oraz — stwa­ skup i najnowszej sobą „Kurpianka" się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o aktywność Myszyńca między stwierdzeń. dzięki Spółdzielni innych. miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y też innym materiałów n i e uzgadniały do wiciu pełniejszych Spółdzielnia C e p e l i a jak sposobie autorkom i Myszyńcem jakichś Społeczność Odmienności terminie rejonem z m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności wystrój. prowadzenia w niego śro­ d l a tego jego Kadzidła A l e o w a różnica w l i p n i c z a n pozwoliła jak zajęciami ma­ i m n a większą a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u chałupnictwa, wanych w szczególności wyrobów tkackich. zaś z m a s o w o W produko­ najnowszych czasach t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a ­ zbywano wielkiej rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i rynarki) oraz włosianki. Wyroby to jedno z najporządniej zabudowanych nie. Przeważają w na modłę te osiedli n a Kurpiowszczyź- tej w s i domy murowane, urządzone małomiasteczkową. Л . 8. Przemiany funkcji twórczości artystycznej w życiu Kurpiowszczyzny: a — funkcje dziel w okresie od końca XIX do początków XX w.; Ъ — funkcje pełnione przez dzieła obecnie. Pierwszy krąg wewnętrzny zakreśla trzy główne kategorie funkcji. Kolejne kręgi na zewnątrz oznaczają określone dziedziny twórczości. Linia ciągła ozna­ cza pełną postać pełnionych funkcji, linia przerywana — postać funkcji zanikającej lub pojawiającej się. 147 T �W w podobnie nieoficjalny Lipnikach — całej rozwijało Kurpiowszyźnie szywanie serwet w wsi i w każdej wyszywaniem. dochód i Z sposób się inne każdym zajęcia W tego jak zarobkowe na — wy­ latach domu zajmowano czerpano na nieraz pokrycie r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j w tkactwo latach pięćdziesiątych bodaj głównie — ostatnich zajęcie firanek. (przeznaczony w się spory prosperowało i serwetami odleglejszych ławia, Katowic, Dane, do nabywców z różnych, naj­ części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a , jakie Wroc­ Lublina. znajdzie czytelnik w niniejszym zbędne źródło Do rych dziś sławne niejszym z prac w w tutejszym materialne gospodarstwie — środowisku b y ł y niemożliwość wystarczających środków życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r wadza się d o j a k n a j b a r d z i e j i są uzyskania prac Nie ulega Chociaż cji są się nadal chałupniczego, silna potrzeba lub spro­ miejscowych zajęć nadzorowanych, czości ważny cepeliowskiej. s c o w e j ludności i do g o s p o d a r s t w Stosunkowo znaczny odpływ miej­ do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h na ziemiach odzyskanych nie rozwią­ naj­ pisze artystycznej Z jarmarki, oferuje W nie­ sy­ rzeszy jego jest dwie Kurpianki że tutaj Ale przy Cepelia nie za­ rękodzielników, bardzo artystów. tej organiza­ poważne. kierowniczy jakby istnieniu spółdzielczej zwolniona od samokontroli. Gdyby spółdzielnie, więzi można rywalizacji i napięcia by wy­ możliwości jednej tylko Cepelii, niezbędnej istniały społeczne, owa w pozycję w tych awan­ społeczno- tutaj oczekiwać, zespołów, Zespół zajmuje s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r — proces określone personel zamoż­ natężenia pracy... wątpliwości, pełni istniejących na któ­ swym okresie przasnyskim na ten rodzaj organizacji kulturowej by rynku 'najmniejszej w awangardową. j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel­ Przasnyszu Kurpiowszczyźnie „Kurpianki", garda typu z której n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi czy utrzymuje na szerszej na stronach Zielonej są w kontraktów w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z ­ zarobkowych o gospodarstwa. z Kurpiowszczyzny polowych czekują do praktycznych, aktualnych pracy sąsiadom pracę najemną. trudnienia warunki w dofinansowywania ludność łamach, wskazują, że g ł ó w n y m trudne wycinankarek, padkach. wykorzystała jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h kraju tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y ­ zeszy­ za­ w szczegółowo Szeska, z n a j d u j e cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h czynnikiem rozwoju t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a sławniejszych podatków t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i ­ rankami zał o s t a t e c z n i e że chociaż­ nastąpi ukształtują nieodzowne się dla twórczości a r t y s t y c z n e j . PRZYPISY 1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u nie jest jednoznaczne i że b y w a różnie definiowane. A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne r o z p r a w y filozoficzne (W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.). U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d l a t y L. Kołakowski, Światopogląd i życie codzienne, W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e ­ konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó ­ r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e ­ niane". 2 A . Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii i twórczości, W a r s z a w a 1969. 3 M . Sobeski, Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce, K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia sztuki, War­ s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a marmur i inne szkice estetyczne, W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u i wstępu H . J u n g h e r t z . 4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polski, W a r s z a w a 1947, s. 125—126. 5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa [ w : ] Wiedza o Pol­ sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357. 6 T a m ż e , s. 353. 7 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże, Drze­ woryt ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a ­ dań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a , Hi­ storia sztuki a historia kultury [ w : ] Pamiętnik IV Zjaz­ du Historyków Polskich w Poznaniu, 1925, s e k c j a V , s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa w drzewie, K a t o w i c e 1930. 8 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody..., w y d . c y t . , s. 2. 9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku pojęć, „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325. 10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y ­ wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a zeznaniach a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e t a k i c h zeznań j e s t Fot. T i rys. niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a jedynie w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a subiektywne." 11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a Gładysza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1935. 12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo..., w y d . cyt.; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1938. 13 S. U d z i e l a , Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, „ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka, ludowa [w:] Szkice filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Maury­ cego Straszewskiego, K r a k ó w 1910, s. 121—128. 14 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t . 15 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., w y d . cyt., s. 384—385. 16 K . Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii po­ wszechnej i etnologii, „Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573. 17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a ­ c y : Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowie­ dziach chłopów kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e ­ m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y : Kultura artystyczna ludności wiejskiej. Przedstawione niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j publikowanych i na danych zawartych w pracy odda­ n e j do d r u k u . 18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic­ t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z . A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e ­ n i o n y m osobom podziękowania. autor. �