https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/645dc667d7fd761ffd49d8d5e3d353db.pdf bbdd0807d5510020193d0b1adc088a91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1597 Title A name given to the resource Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew; Rieszetow, Aleksander M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U n i w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu ALEKSANDER M . RIESZETOW M u z e u m A n t r o p o l o g i i i Etnografii i m . Piotra W i e l k i e g o R A N w S. Petersburgu KORESPONDENCJA MIĘDZY A D A M E M FISCHEREM A DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM. Z MATERIAŁÓW ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU I A R C H I W U M ROSYJSKIEJ A K A D E M I I N A U K W S A N K T PETERSBURGU Celem naszym jest udostępnienie listów wymienionych między dwoma wy­ bitnymi etnologami: polskim, Adamem Fischerem (1889-1943) i rosyjskim, Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem (1878-1954). Korespondencja ta jest zatem interesująca dla historii dwóch etnologii narodowych: polskiej i rosyjskiej. Dramatyzmu listom A. Fischera nadaje fakt, że pisane były również po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki w roku 1939. Listy pisane przez uczonych stanowią ważne źródło historyczne. Zaletą listów, podobnie jak i innych dokumentów osobistych jest to, że w inny sposób w porównaniu z pracami naukowymi, często bardziej wyraziście, przedstawiają poglądy naukowe i opinie o środowisku naukowym. Są niezastąpione w bada­ niach biograficznych. Ukazują uczonego jako uczestnika zarówno historii małej, związanej z codziennością, jak i wielkiej. Informują często o faktach nie utrwa­ lonych w innego rodzaju źródłach. Są oczywiście świadectwami subiektywnymi, zależnymi od osobowości autorów, warunków ich pracy i życia, w tym warun­ ków ekstremalnych, które stały się udziałem A. Fischera, celów prowadzenia korespondencji, a także od osoby ją odbierającej. Listy A. Fischera odnalezione zostały w Archiwum Filii Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu, nato­ miast listy i kartka D.K. Zielenina w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego we Wrocławiu . Informacji o podstawowych opracowaniach omawiających działalność nauko­ wą i życie D.K. Zielenina dostarcza m.in. ostatnio opublikowany komentarz do jego korespondencji z Kazimierzem Moszyńskim (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 277n). Działalność ta obejmowała również, co jest dla nas szczególnie intere­ sujące, przygotowanie pracy Naród polski, zawierającej charakterystykę kultury 1 1 A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , fond 849 ( D . K . Zelenina), opis 3, delo 431 i 526; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, sygn. 599. �32 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW narodowej, etnografii, folkloru, literatury, historii, ekonomiki i geografii Polski. Praca ta znajdowała się w planach Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR i miała zostać ukończona w 1947 roku (Frankowski 1948-1951, s. 7-8). Nigdy jednak nie ukazała się drukiem. A. Fischer nie doczekał się, jak dotąd, całościowego przedstawienia prac na­ ukowych i kolei życia. Dostępny jest jednak życiorys, obszerny nekrolog oraz bio­ gram, omówienie jego badań folklorystycznych, a także przegląd wyboru otrzy­ manych przez niego listów . Zasługi A. Fischera jako nauczyciela akademickiego oraz organizatora życia naukowego: kierownika Katedry Etnologii na Uniwersyte­ cie im. Jana Kazimierza we Lwowie, sekretarza Towarzystwa Ludoznawczego i redaktora „Ludu", odnotowują opracowania dziejów lwowskiego ośrodka uniwer­ syteckiego i Towarzystwa (patrz m.in.: Czekanowski 1946, s. 33-88; 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183-192; Kronika... 1997, s. 35n; por. Armon 2001, s. 21n). Dalszym studiom nad tą postacią sprzyjać będą rozwinięta przez A. Fischera biblioteka i założone archiwum Towarzystwa, zawierające m.in. jego dokumenty osobiste i wydawnicze, ochronione przez niego w znacznej części w czasie I I woj­ ny światowej i przewiezione przez jego rodzinę po wojnie ze Lwowa do Polski (Gerlach-Kłodnicka, Kłodnicki 1997, s. 159-163; Suchecka 1997, s. 163-166) . Adam Fischer studiował romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Edwarda Porębowicza, zwolennika metody porównaw­ czej w badaniach celtyckich, germańskich i romańskich pieśni ludowych. Dokto­ rat z tego zakresu uzyskał w roku 1912. W roku 1921 habilituje się na Uniwersy­ tecie Jana Kazimierza z etnologii pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. W roku 1924 mianowany został profesorem nadzwyczajnym tego Uniwersytetu, co umożliwiło wyodrębnienie z Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego oddziel­ nego Zakładu Etnografii i Etnologii. W roku 1930 powołany został na stanowi­ sko profesora zwyczajnego Uniwersytetu Jana Kazimierza, w latach 1934-1935 pełnił funkcję Dziekana Nauk Humanistycznych tego Uniwersytetu (Czekanowski 1956, s. 21n; Falkowski 1933, s. 183; Gajek 1948, s. 18). Pracę na Uniwersytecie Adam Fischer łączył z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym, w którym od roku 1910 pracował jako sekretarz i członek ko­ mitetu redakcyjnego oraz sekretarz „Ludu", od roku 1912 jego redaktor. Wydał w sumie 20 tomów Ludu (tomy od 16 z roku 1910 do 35 z roku 1938), nadając mu charakter nowoczesnego, naukowego czasopisma etnologicznego, odpowia­ dającego standardom europejskim. Powołał serię Prace Etnograficzne, która pozwoliła na uwolnienie Ludu od dominacji opisowego materiału etnograficznego i zredagował 5 jej tomów (1934-1939). Wzbogacił bibliotekę i stworzył archi­ wum Towarzystwa Ludoznawczego. J. Czekanowski napisał: „Tej jego niesamo­ witej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło przetrwać wszystkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu 2 3 2 Gajek J. Życiorys A. Fischera, A r c h i w u m N a u k o w e P T L , sygn. 390 ( r ę k o p i s niekompletny, przerwany na s. 8); Gajek 1946; 1948; Simonides 1997; Suchecka 2 0 0 1 . 3 Patrz t e ż : Staszczak 1955. �33 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM potwornych wojen" i dalej: „Towarzystwo Ludoznawcze - to był Fischer i tylko Fischer" (Czekanowski 1946, s. 57, 74). Niezwykle szeroki i ważny dla rozwoju etnologii i folklorystyki polskiej był zakres prac naukowych A. Fischera. Uznany przez Juliana Krzyżanowskiego za „folklorystę z prawdziwego zdarzenia" a później za „zawodowego etnografa" (Krzyżanowski 1971, s. 633; 1980, s. 178; za: Simonides 1997, s. 29), przez Dorotę Simonides określony mianem „twórcy nowoczesnej nauki o folklorze" w Polsce (Simonides 1997, s. 35n), zajmował się pieśniami i widowiskami ludo­ wymi, koncentrując uwagę na próbach ustalenia, za pomocą metody porównaw­ czej, zmienności ich form i dotarcia do pierwotnego wątku. Swoimi zaintereso­ waniami obejmuje podania i bajki oraz opowiadania ludowe, analizując nie tylko ich teksty, ale również kontekst historyczny i kulturowy. W stosowanej metodzie łączy komparatystykę folklorystyczną z założeniami szkoły fińskiej i szkoły geograficzno-historycznej, uzupełniając je doświadczeniami francuskiej szkoły socjologicznej (Simonides 1997, s. 36n.). Jako etnolog A. Fischer gromadzi i opracowuje wierzenia i zwyczaje ludowe. Rejestruje także, ale przede wszystkim porządkuje, materiały z zakresu ludowej kultury materialnej. Związany z kształceniem studentów etnologii i zaintereso­ wany wprowadzeniem etnologii do programów szkół średnich, pisze podręcznik etnografii Polski (Fischer 1926) i szereg innych prac o celach także dydaktycz­ nych. Pozostając pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, a w ramach tej szkoły Jana Czekanowskiego, prowadzi badania zmierzające do wyznaczenia granic i wskazania różnic między regionami, a także powiązania grup etnicznych z zespołami odpowiadających im kultur ludowych. Publikuje szereg monografii regionów i grup etnicznych, współczesnych i historycznych, charakteryzowanych poprzez właściwe im cechy kultury ludowej: Polaków, Rusinów, Kaszubów, Łuży­ czan, Połabian, Prusów (Fischer 1931-1934; 1932; 1937). Lud i kulturę ludową uznaje za podstawę etnicznie traktowanego narodu i kultury narodowej . Choć trudno uznać go za odkrywczego w zakresie badań etnicznych to właśnie on, jako jeden z nielicznych etnologów polskich okresu międzywojennego, w swoich pracach korzysta ze statystyk etnicznych i posługuje się mapami etnicznymi. Zajmuje się badaczami zasłużonymi dla polskiej i , szerzej, słowiańskiej etno­ grafii, próbuje wyodrębnić i sprecyzować zakres etnografii i etnologii i ustalić ich stosunek do antropologii i folklorystyki oraz wprowadzić je do szkół średnich, omawia stan polskiej etnologii, publikuje setki recenzji, zaopatruje bibliografie europejskie w wykazy prac polskich. Ze względu na wielość prowadzonych przez niego prac: badania naukowe, kierowanie instytucjami naukowymi, dydaktyka 4 5 4 W Ludzie polskim n a p i s a ł : „ L u d b o w i e m w c i e l a w sobie najistotniejsze cechy narodowe i zachowuje n a j d ł u ż e j c z y s t o ś ć p l e m i e n n ą narodu [...] nawet w tych w y p a d k a c h , gdy brak m u d o k ł a d n e g o poczucia w ł a s n e j n a r o d o w o ś c i , o ż y w i a on organizm k a ż d e g o narodu i stanowi j e g o p o t ę ż n a p o d s t a w ę " (Fischer 1926, s. 8). 5 Warto o d n o t o w a ć n i e z n a n ą d o t ą d o d p o w i e d ź A . Fischera na a n k i e t ę w sprawie zakresu ter­ m i n ó w i relacji m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą , etnologią, e t n o g r a f i ą i folklorystyką, r o z p i s a n ą przez Societa Romana di A n t r o p o l o g i a w roku 1932; por. Sergi 1947, s. 2 1 - 2 2 . �34 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW uniwersytecka w zakresie etnologii i upowszechnianie wiedzy etnologicznej, działania na rzecz integracji polskiego środowiska naukowego, poszukiwanie społecznych funkcji dla etnografii, reprezentowanie nauki polskiej na licznych zjazdach za granicą, uznać należy A. Fischera za jednego z najbardziej zasłużo­ nych uczonych dla rozwoju etnologii polskiej w okresie międzywojennym. Publikujemy zachowane trzy listy i jedną kartkę D.K. Zielenina, pisane ręcz­ nie w języku rosyjskim, oraz pięć listów A. Fischera pisanych po polsku, od roku 1940 na maszynie. Korespondencję otworzył nieznany nam list A. Fischera, na który D.K. Zielenin odpowiedział listem z dnia 8.02.1927 roku, natomiast koń­ czy list A.Fischera z dnia 27.05.1941 roku. Nie dysponujemy nie tylko listem otwierającym wymianę ale również innymi listami, bowiem w dostępnej nam korespondencji występują luki w postaci brakujących listów, zarówno A. Fischera, jak i D.K. Zielenina. Obydwaj korespondujący ze sobą badacze nie spotkali się nigdy osobiście. Korespondencja sprzed I I wojny światowej służyła przede wszystkim informo­ waniu się o prowadzonych badaniach i wymianie własnych prac między uczony­ mi. D.K. Zielenin nadzwyczaj uprzejmie, lecz tylko bardzo ogólnie, odnosi się do otrzymanych prac, natomiast A. Fischer, po otrzymaniu Russische Volkskunde, obok gratulacji i obietnicy napisania recenzji, przedstawił również swoje uwagi krytyczne. Wyrażony przez A.Fischera w liście z 15.03.1927 żal z powodu niemożności uczestniczenia D.K. Zielenina w Zjeździe w Polsce mówi o tym, że w pewnych okresach korespondencja między uczonymi była bardzo ożywiona. W krótkim czasie między pierwszym znanym listem D.K. Zielenina z 8.02.1927 a listem A. Fischera z 15.03. tegoż roku musiały zostać wysłane co najmniej dwa listy; jeden z zaproszeniem, a drugi z informacją o niemożności przyjazdu. W zajętym przez Związek Radziecki i przyłączonym do Ukraińskiej SRR Lwowie A. Fischer pozostał na stanowisku profesora w reorganizowanym od listopada 1939 roku na wzór radziecki i ukrainizowanym Uniwersytecie, noszą­ cym od 8.01.1940 roku imię Iwana Franki. Na swoich stanowiskach pozostawiono znaczną część polskich profesorów, dominujących liczebnie aż do roku 1941, kiedy do Lwowa weszli Niemcy i Uniwersytet zamknięto. Był wśród nich Jan Czekanowski, który A. Fischera habilitował i współdziałał z nim w Towarzystwie Ludoznawczym, najpierw pozbawiony zlikwidowanej Katedry Antropologii, ale później powołany na stanowisko kierownika samodzielnego Zakładu Antropologii (Czekanowski 1956, s. 35-36; Głowacki 1997, s. 461). Dawny Wydział Huma­ nistyczny został podzielony na Wydział Historyczny i Filologiczny, oddzielne studium etnografii zostało zlikwidowane a dotychczasowi studenci etnografii i historii sztuki przeniesieni na jedyny na Wydziale Historycznym kierunek stu­ diów - studia historyczne (Podraża 1993, s. 45). Etnografię (folklorystykę) wykła­ dano jednakże w charakterze przedmiotów dodatkowych, które wypełniały około 6 6 N i e k t ó r e z prac p r z e s ł a n y c h przez A . Fischera zaopatrzone z o s t a ł y w dedykacje. N a karcie t y t u ł o w e j Polabian ( A r c h i w u m R A N w St. Petersburgu, fond 849, opis 3, delo 526) A . Fischer n a p i s a ł : „ Á M r le Prof. D i m i t r e Zelenin hommage de l'auteur 1 / X I I . 1931". �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 35 połowy programu różnych kierunków humanistycznych, przy czym etnografia i historia sztuki były przedmiotami do wyboru w odróżnieniu od obowiązkowych zajęć ideologicznych, z języka rosyjskiego, literatury ukraińskiej, wychowania sportowego i przygotowania wojskowego (Hryciuk 2000, s. 132), Adam Fischer znalazł się w ramach Wydziału Filologicznego i, o czym wiemy z jego listu z dnia 14.02.1941 roku, wykładał tam „folklor francuski, niemiecki, polski i w ogóle zachodnioeuropejski przy różnych odpowiednich filologiach". Uczestniczy w uro­ czystościach i sesji naukowej zorganizowanej na Uniwersytecie z okazji 85. rocz­ nicy śmierci Adama Mickiewicza jesienią 1940 roku (Tomaszewski 1996, s. 44). Na początku 1941 roku poddany został weryfikacji - „pereatestacji", w której pomaga mu pozytywna opinia D.K. Zielenina, za którą dziękuje w liście z dnia 1.03.1941 roku. Nie może pogodzić się z likwidacją oddzielnego studium etno­ grafii i zabiega o jego przywrócenie. Pragnie dowiedzieć się od D.K. Zielenina 0 sposobie kształcenia etnografów w ZSRR i nie kryje, w liście z dnia 20.12. 1940 roku, swojego krytycznego stosunku do braku na uniwersytetach radziec­ kich oddzielnych studiów etnograficznych. Prosi, w listach z dnia 20.12.1940 1 14.02.1941 roku, o przesłanie programu studiów z zakresu etnografii jako spe­ cjalności. Przyjmuje, w liście z dnia 1.03.1941 roku, propozycję napisania arty­ kułu o Polakach w ZSRR do pracy przygotowywanej pod reakcją D.K. Zielenina Narody SSSR i w kolejnym liście z dnia 27.05.1941 roku przedstawia swoje zapytania w tej sprawie. W listach A. Fischera nie pojawiają się deklaracje ideo­ logiczne; nie zachęcał zresztą do nich korespondujący z nim D.K. Zielenin. Dla polskiego autora tego tekstu ważne jest zrozumienie motywów postępo­ wania A. Fischera w latach 1939-1941, choć nie jest to głównym celem komen­ tarza towarzyszącego listom. W pracach polskich omawiających sytuację we Lwowie, zajętym przez wojska radzieckie, zwraca się uwagę na pewne różnice między okupacją radziecką a niemiecką, polegające m.in. na utrzymaniu Uni­ wersytetu i pozostawieniu na nim części pracowników i studentów Polaków, roz­ mowach z reprezentatywnymi przedstawicielami środowiska polskiego, a nawet staraniach władz radzieckich o zachowanie możliwie wysokiego poziomu kształ­ cenia na uczelniach Lwowa (Hryciuk 2000, s. 134 i in.). Wojenny kodeks moralny przyjmowany przez Polaków nie zakazywał pracy w szkolnictwie, jeśli nie była ona uzależniona od zobowiązań o charakterze politycznym (tamże, s. 142). Tego rodzaju opinia nie rozwiązywała jednak wszystkich możliwych dylematów mo­ ralnych tworzonych w zetknięciu z systemem totalitarnym. Zdaniem Izydory Dąmbskiej, trudność sytuacji polegała na tym, że zachęcano czy wręcz zmuszano do aktywności: „człowiek ciągle był niepewny, czy to co robi licuje jeszcze z jego godnością jako Polaka" (Tomaszewski 1996, s. 145). W trudnych warun­ kach okupowanego Lwowa przyjmowano strategię „akomodacji" umożliwiającą przetrwanie, którą tłumaczono m.in. doświadczeniami nabytymi w lojalistycznej c.k. Galicji. Surowa ocena postawy A. Fischera mogłaby znaleźć oparcie w fakcie, że po zajęciu Lwowa przez Niemców podejmuje pracę w lwowskiej filii krakow­ skiego Institut für Deutsche Ostarbeit, co nie było już akceptowane przez opinię polską (Hryciuk 2000, s. 356; Tomaszewski 1996, s. 138). Nie znamy jednak ani �36 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW okoliczności zatrudnienia się A. Fischera w tym Instytucie, ani zakresu wykony­ wanej w nim pracy. Celem nadrzędnym A. Fischera po wybuchu wojny było kontynuowanie pra­ cy badawczej i nauczycielskiej oraz, przede wszystkim, ochrona zgromadzonych książek i materiałów. Nie pozostawał w konflikcie ze społecznością ukraińską, miał wśród Ukraińców wielu uczniów, sam badał i sprzyjał badaniom nad kulturą „rusińską" - ukraińską, potrafił porozumieć się i współpracował z F. Kołłesą, kierującym pracami folklorystycznymi, zarówno na Uniwersytecie, jak i w Od­ dziale Lwowskim A N USRR. Nie był świadomy w pełni charakteru systemu politycznego i ideologii Związku Radzieckiego i zapewne chciał je widzieć jako podobne do znanych z Rosji carskiej, traktowanej inaczej niż Niemcy w bliskich mu kręgach endeckich. J. Czekanowski i J. Gajek, dzielący z nim losy we Lwo­ wie w okresie wojny, pełni podziwu dla jego działalności naukowej i w zakresie organizacji nauki sprzed wojny, podkreślają jego zasługi w ratowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa Ludoznawczego w czasie wojny i pisząc o nim unikają jakiejkolwiek informacji, która mogłaby rzucić cień na jego osobę (Czekanowski 1946, s. 8; Gajek 1946, s.8; 1948, s. 19). J. Gajek stwierdził: „Nie było bowiem takich trudów ani udręk moralnych, którymi by nie zapłacił za ratowanie war­ sztatu pracy naukowej". Przytacza wypowiedź A. Fischera, doświadczonego bibliotekarza, związanego przecież przez kilkanaście lat z Zakładem Ossoliń­ skich i przygotowującego stworzenie wielkiej bibliografii etnograficznej: „Ludzie i ich namiętności przeminą a księgozbiór jest trwałym elementem kultury polskiej" (Gajek 1946, s. 7-8). Przyczynę przedwczesnej śmierci A.Fischera widział J. Gajek w trudnych warunkach materialnych i przykrościach natury moralnej: „Ostatnie dwa lata życia A. Fischera były ciągłym pasmem udręczeń material­ nych i moralnych" (tamże, s. 7). Pogrzeb Adama Fischera w dniu 24 grudnia 1943 roku zgromadził kilkuset uczestników narodowości polskiej i ukraińskiej (Czekanowski 1946, s. 41; Gajek 1946, s. 7). Ludzie, wśród których żył i praco­ wał cenili go i szanowali, rozumieli i chronili pamięć o nim. W listach D.K. Zielenina z okresu wojny wyraźne jest życzliwe zaintereso­ wanie i chęć pomocy. Przekazuje pozdrowienia za pośrednictwem folklorysty M.K. Azadowskiego z Leningradu i R. Harasymczuka, przysyła doń swojego współpracownika K.A. Puszkariewicza, zaopatruje w wydawnictwa, udziela in­ formacji o kształceniu etnografów w ZSRR, a nawet przygotowuje projekt pisma do władz Uniwersytetu w Leningradzie w celu pozyskania programu dydaktycz­ nego folklorystyki obowiązującego na tamtejszym Wydziale Filologicznym. D.K. Zielenin zdecydował się, choć przecież sam był przedmiotem ataków ideo­ logicznych (Rieszetow, Jasiewicz 2001, s. 278), na wysłanie, w odpowiedzi na telegram rektora Uniwersytetu Lwowskiego, pozytywnej opinii o A. Fischerze, uczonym działającym przecież i zajmującym wysokie stanowisko we wrogiej, kapitalistycznej Polsce. Oczywiście D.K. Zielenin jest przedstawicielem nauki radzieckiej. Akceptuje przyłączenie wschodnich terenów przedwojennej Polski do Ukraińskiej SRR i pisze artykuł na ten temat (Zielenin 1941, s. 3-20). Jest jednocześnie zainteresowany w pozyskaniu A. Fischera dla nauki radzieckiej �KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M 37 i dlatego proponuje mu napisanie rozdziału o Polakach w redagowanej przez siebie książce Narody SSSR. Kontakty D.K. Zielenina z A. Fischerem niewątpli­ wie pozostawały pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Nie wyklucza to jednak dobrej woli D.K. Zielenina niesienia pomocy polskiemu etnografowi, znanemu jeszcze sprzed wojny z listów i prac naukowych, i możliwości po­ niesienia odpowiedzialności za te kontakty, tym większej, że zostały podjęte prawdopodobnie z jego własnej inicjatywy. Korespondencja między A. Fischerem a D.K. Zieleninem, przynosząca infor­ macje o kontaktach między uczonym polskim i rosyjskim w okresie między­ wojennym, jest wyjątkowo cennym źródłem dla poznania tychże kontaktów po zajęciu wschodnich terenów przedwojennego państwa polskiego przez ZSRR. Informuje także o losach folklorystyki i etnografii na Uniwersytecie we Lwowie w latach 1939-1941 i odsłania mechanizm pozyskiwania wybitnych polskich naukowców dla obcego państwa i ideologii. Przedstawia sytuację, która stano­ wiła pierwszy etap wprowadzenia wzorów radzieckich do nauki polskiej i zapo­ wiadała politykę wobec nauki w PRL. 7 Korespondencja List D. K. Zielenina do Adama Fischera 8.02.1927 Profesor D r A d a m Fischer W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i t y m przyjemniej o t r z y m a ć P a ń s k i uprzejmy list, ż e od bardzo dawna niezmiernie inte­ resując się Pana w s p a n i a ł y m i pracami nie m i a ł e m ich u siebie. Obawiam się, ż e moja nowa k s i ą ż k a 8 „ R u s s i s c h e Volkskunde" , w y c h o d z ą c a obecnie w Berlinie (Grundriss d/er/slav/ischen/Philol/ogie 9 und Kulturgeschichte/) wiele straciła na t y m , że nie m o g ł e m w niej s k o r z y s t a ć z Pana dzieł. Z w i e l k i m z a d o w o l e n i e m p r z e s y ł a m Panu (przez W Ü K ) 1 0 potrzebne Panu moje k s i ą ż k i a t a k ż e i n i e k t ó r e inne swoje o d b i t k i . B ę d ę n i e z w y k l e rad, j e ś l i o t r z y m a m P a ń s k i e o p u b l i k o w a n e 11 prace. P i s z ę teraz dla t e g o ż Grundriss'u „ S l a v i s c h e M y t h o l o g i e " , w k t ó r y m n i e z b ę d n e dla m n i e b ę d z i e z a j ę c i e s i ę t a k ż e p o l s k i m i o b r z ę d a m i i w i e r z e n i a m i . B ę d ę bardzo z o b o w i ą z a n y , j e ś l i p r z y ś l e Pan nadbitki swoich a r t y k u ł ó w , d o t y c z ą c y c h tych z a g a d n i e ń . M a m n a d z i e j ę , ż e nasza w y m i a n a pracami b ę d z i e t r w a ł a r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i . Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i , D m i t r i j Zielenin M ó j adres: Leningrad, M o j k a 122, m . 19 7 L i s t y i k a r t k ę D . K . Zielenina z j ę z y k a rosyjskiego p r z e t ł u m a c z y ł Z . Jasiewicz. W y r a z y i c z ę ś c i w y r a z ó w w nawiasach k w a d r a t o w y c h s t a n o w i ą u z u p e ł n i e n i e t ł u m a c z a . 8 Zelenin 1927. W Rosji wydana po raz pierwszy w 1991 r o k u (Zelenin 1991). 9 Seria Grundriss der Slavischen Philologie und Kulturgeschichte w y d a w a n a b y ł a pod r e d a k c j ą B . Trautmanna i M . Vasmera. B j u r o po M e ż d u n a r o d n o m u K n i g o o b m e n u , instytucja w strukturze A k a d e m i i nauk Z S R R dla rozpowszechniania za g r a n i c ą prac w y d a w a n y c h przez tę A k a d e m i ę . 1 0 11 Pracy pod t a k i m t y t u ł e m nie ma w spisach publikacji D . K . Zielenina. �38 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina 15.03.1927 W i e l c e Szanowny Panie K o l e g o , N a w z a j e m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ł a s k a w i e p r z y s ł a n e m i prace, k t ó r e w p r z e w a ż n e j c z ę ś c i nie b y ł y m i znane. O c z y w i ś c i e t ę w y m i a n ę b ę d ę s t o s o w a ć w dalszym c i ą g u , bo p o ł ą c z o n e to z w i e l k ą n a s z ą o b o p ó l n ą k o r z y ś c i ą . Egzemplarz recenzyjny Waszej „ R u s s i s c h e V o l k s k u n d e " 12 d o s t a ł e m i sam o niej n a p i s z ę d o k ł a d n ą r e c e n z j ę . G r a t u l u j ę Wam tej k s i ą ż k i , bo istotnie u k ł a d i u j ę c i e m a t e r i a ł u p i e r w s z o r z ę d n e , nie zgadzam s i ę z W a m i j e d y n i e co do p o d z i a ł u i zakresu m a t e r i a ł u , k t ó r y jest u m n i e nieco inny. N a d t o W y pomijacie w t y m obrazie l u d o w e p i e ś n i i podania, w o g ó l e l u d o w ą t w ó r c z o ś ć , co wedle mego zapatrywania n a l e ż y do c a ł o ś c i etnografii. 13 Bardzo nam ż a l , że nie m o ż e c i e p r z y j e c h a ć na nasz Z j a z d , bo o c z y w i ś c i e dopiero w bezpo­ ś r e d n i m z e t k n i ę c i u m o ż n a r ó ż n e takie w ą t p l i w o ś c i r o z s t r z y g n ą ć . Pod w z g l ę d e m m i t o l o g i i z e s z l i ś m y się, bo i j a w t y m p ó ł r o c z u w y k ł a d a m m i t o l o g i ę s ł o w i a ń ­ s k ą i m a m zamiar j ą w y d a ć . W z w i ą z k u z m i t o l o g i ą - czy znacie ciekawe ostatnie p o m y s ł y / I . / Peiskera p.t. T v a r o g (Svarog), Jungfemsprung und Verwandtes, „ B l á t t e r f/ür/ Heimatskunde", 14 Graz, 1926, nr 7-8. A w k s i ą ż c e k u czci V á c l a v a T i l l e o g ł a s z a m pewien przyczynek do W e l e s a , j a k w y j d z i e , to go W a m p o ś l ę . Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego p o w a ż a n i a Prof. A d a m Fischer L w ó w - U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a 4. Kartka D. K. Zielenina do A. Fischera 25.02.1928 Pol'sza Pologne Lwow Lwów C h m i e l o w s k i e g o 10 Profesor D r A d a m Fischer. W i e l c e Szanowny K o l e g o ! W y r a ż a m Panu s w o j ą g ł ę b o k ą , s e r d e c z n ą w d z i ę c z n o ś ć za u p r z e j m ą p r z e s y ł k ę Waszych przew s p a n i a ł y c h prac 15 1) Czarownice w dolinie N o w o t a r s k i e j , 2) S ł o w i a ń s k i e b ó s t w a u r o d z a j u 16 17 3) P r z e g l ą d p o l s k i c h w y d a w n i c t w ... za lata 1 9 2 5 - 2 7 . P o s ł a ł e m Panu swoje 1) P r i m i t i w n a j a tiechnika gonczarstwa n a l e p o m 2) S c h i d n i o - s ł o w i a ń s k i chliborobski obriadi 18 i 1 9 Z serdecznymi p o z d r o w i e n i a m i Dmitrij Zielenin 1 2 A . Fischer, Recenzja... (1927). 1 3 I I Zjazd S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w (2-12.06.1927). Zjazd m i a ł charakter p o d r ó ż y n a u k o w e j , r o z p o c z ą ł s i ę w K r a k o w i e ; por. sprawozdanie A . Bachmana, Lud, 1927, s. 1 2 6 - 1 3 0 . 1 4 Fischer 1927b. 1 5 Fischer 1927a. 1 6 Fischer 1928b. 1 7 Fischer 1928a. 1 8 Zelenin 1921. 1 9 Zelenin 1927a. t. 26, �KORESPONDENCJA MIĘDZY A . FISCHEREM A D . K. ZIELEŃ IN E M JOWARZYSTWO LUDOZN AWGZE WE LlWOWlb Lwów, dnia 4 Ryc l ¿ 39 tc&pr- r^._¿^ P o c z ą t e k lista A . Fischera do D . K . Zielenina z 15.03.1927 roku; A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i Nauk w S. Petersburgu, fond 849, opis 3, dieło 431 �40 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 20. 12. 1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D z i ę k u j ę przede w s z y s t k i m za pozdrowienia p r z y s ł a n e m i za p o ś r e d n i c t w e m K o l e g i A z a d o w s k i e g o oraz za p r z y s ł a n e m i dotychczas swoje w y d a w n i c t w a , k t ó r e p o z w o l i ł y m i j u ż daw­ niej z a p o z n a ć s i ę z n o w y m i metodami nauki sowieckiej. M a m j e d n a k c a ł y szereg w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e j a k najuprzejmiej p r o s z ę . 20 1) Czy w uniwersytecie l e n i n g r a d z k i m i innych uniwersytetach sowieckich nie ma osobnego studium f o l k l o r u i etnografii? Wedle mego rozumienia b o w i e m student p o w i n i e n p r z e j ś ć n o r m a l ­ ne studium z tego zakresu w uniwersytecie i potem dopiero stać s i ę aspirantem z tej s p e c j a l n o ś c i , w z g l ę d n i e po z a k o ń c z e n i u studium uniwersyteckiego z o s t a w a ć p r a c o w n i k i e m m u z e a l n y m czy m ł o d s z y m p r a c o w n i k i e m danego instytutu folklorystycznego. Tymczasem, o ile m i w i a d o m o , t y l k o w T y f l i s i e jest taki o d d z i a ł etnograficzny. W i ę c p y t a m się, j a k w ł a ś c i w i e chowacie m ł o ­ dych p r a c o w n i k ó w s p e c j a l i s t ó w w zakresie f o l k l o r u i etnografii? Czy np. Instytut E t n o g r a f i i , w k t ó r y m Szanowny K o l e g a pracuje, jest t y l k o instytutem b a d a w c z y m , czy t e ż w t y m instytucie o d b y w a j ą s i ę w y k ł a d y i ć w i c z e n i a , na k t ó r y c h m o g ą s i ę k s z t a ł c i ć studenci. 21 22 2) Obaj j e s t e ś m y w s p ó ł p r a c o w n i k a m i w y d a w n i c t w a pod r e d a k c j ą Prof. E. S c h n e e w e i s a pt. „ H a n d w ó r t e r b u c h des slawischen Volksglaubens und V o l k s b r a u c h s " . K o l e g a m i a ł opraco­ w a ć tam d z i a ł w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i , j a polski. Czy K o l e g a p o s ł a ł j u ż c a ł y skrypt redakcji do Pragi, czy ta rzecz s i ę drukuje. Ja b o w i e m p o s ł a ł e m m a t e r i a ł do litery К (wierzenia lecznicze z w i ą z a n e z r o ś l i n a m i i t d . ) , ale potem w y b u c h ł a w o j n a i s t r a c i ł e m kontakt z r e d a k c j ą , tak, ż e w o g ó l e nie w i e m , czy to w y d a w n i c t w o istnieje, czy zawieszone ad pacem. 23 3) Przy s p o s o b n o ś c i p r o s z ę t e ż p o d a ć do mej w i a d o m o ś c i , czy Szanownemu K o l e d z e braku­ j ą j a k i e ś w y d a w n i c t w a nasze, tzn. k t ó r e ś t o m y „ L u d u " lub „ P r a c Etnograficznych", a b y m m ó g ł j e u z u p e ł n i ć , j a k d ł u g o to m o ż l i w e . 4) P r o s z ę o w i a d o m o ś ć , czy w y c h o d z i czasopismo „ S o w i e c k a Etnografia", a m o ż e i s t n i e j ą jeszcze j a k i e ś inne czasopisma, p o ś w i ę c o n e etnografii, w k t ó r y c h m o ż n a by z n a l e ź ć p r z e g l ą d n o w y c h p u b l i k a c j i . W o g ó l e m a m y w i e l k i e t r u d n o ś c i z p o w o d u braku p o d s t a w o w y c h waszych k s i ą ż e k . Tak np. na p r ó ż n o szukam n a s t ę p u j ą c y c h w y d a w n i c t w : /Ju. M V S o k o ł ó w , Russkij f o l k ­ lor, M o s k w a 1938; / N . PV Andrejew, Russkij folklor, M o s k w a 1938; Tworczestwo n a r o d ó w SSSR, M o s k w a 1 9 3 8 . K s i ą ż k a potrzebna tak dla w y k ł a d o w c ó w , j a k dla s t u d e n t ó w przy w y k ł a d a c h o folklorze SSSR, a nie m o ż n a jej nigdzie k u p i ć . 24 Przepraszam, ż e p i s z ę po polsku, ale j ę z y k a rosyjskiego nie m a m tak opanowanego jeszcze, a b y m m ó g ł p i s a ć po rosyjsku. Z r e s z t ą utrudnia c a ł ą s p r a w ę m i ten fakt, że znam do pewnego stopnia wszystkie j ę z y k i s ł o w i a ń s k i e , w i ę c wszystkie m i s i ę m i e s z a j ą przy u ż y w a n i u k t ó r e g o ­ k o l w i e k z nich. Ł ą c z ę serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, Prof. A d a m Fischer 2 0 A z a d o w s k i M a r k K o n s t a n t y n o w i c z ( 1 8 8 8 - 1 9 5 4 ) , rosyjski i radziecki folklorysta, literaturoznawca i bibliograf, profesor U n i w e r s y t e t u w Tomsku i w Leningradzie, k i e r o w n i k seksji f o l k l o r u w Instytucie A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , a n a s t ę p n i e w Instytucie Literatury Rosyjskiej ( D o m Puszkina). K o r e s p o n d o w a ł z A . Fischerem. Jego trzy listy z 1940 i 1941 r o k u przechowywane s ą w A r c h i w u m N a u k o w y m P T L , sygn. 5 8 1 . 2 1 2 2 Tyflis, dawna rosyjska nazwa T b i l i s i . E d m u n d Schneeweis ( 1 8 8 6 - 1 9 6 4 ) , slawista niemiecki. W ś r ó d jego prac etnograficznych najbardziej znana jest monografia Feste... (1953). Los Słownika nie jest znany. W b i b l i o g r a f i i D . K . Zielenina nie odnotowano j e g o u d z i a ł u w w y d a w n i c t w i e . Maszynopis pracy A . Fischera, Rośliny w wierzeniach i medycynie ludowej ( w j ę z . niemieckim), ss. 210, przeznaczony dla Słownika, przechowywany jest w A r c h i w u m N a u k o ­ w y m P T L , sygn. 168; por. Staszczak 1955, s. 7. Tvorčestvo... 1938. 2 3 2 4 �41 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K . Z I E L E N I N E M List D. K. Zielenina do A. Fischera 28.12.1940 W i e l c e Szanowny K o l e g o , B y ł o m i s z c z e g ó l n i e przyjemnie o t r z y m a ć P a ń s k i e uprzejme pismo z 20.12/1940/. P r a c o w n i k Gabinetu Europy, k t ó r y m k i e r u j ę w Instytucie Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , p r z y c h o d z i ł 25 do Pana latem tego r o k u na m o j ą p r o ś b ę , lecz Pana nie z a s t a ł ; b y ł to doktor P u s z k a r i e w i c z . N i e m i a ł e m zatem dawno o Panu w i a d o m o ś c i . N r 3 pracy zbiorowej „ S o w i e t s k o j e t n o g r a f i j i " 26 w y ś l ę do Pana w n a j b l i ż s z y m czasie. B ę d ę m ó g ł , p r a w d o p o d o b n i e , z d o b y ć i w y s ł a ć Panu za j a k i ś czas k s i ą ż k ę „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR", w k t ó r e j umieszczono w y ł ą c z n i e teksty w j ę z y k u rosyjskim, bez komentarzy. O inne potrzebne k s i ą ż k i nie p o t r a f i ę się w y s t a r a ć dlatego, ż e z o s t a ł y one dawno rozsprzedane. M o ż e j e Pan z a m ó w i ć przez b i b l i o t e k ę na zasadach abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o , najlepiej z b i b l i o ­ tek K i j o w a lub M o s k w y . Prawda, u was we L w o w i e nie ma jeszcze, najprawdopodobniej, przy­ zwyczajenia do korzystania z abonamentu m i ę d z y b i b l i o t e c z n e g o : p r o s i l i ś m y o j e d n ą g a l i c y j s k ą p u b l i k a c j ę , lecz nie o t r z y m a l i ś m y odpowiedzi. W L e n i n g r a d z k i m P a ń s t w o w y m Uniwersytecie na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m istnieje O d d z i a ł 27 E t n o g r a f i c z n y , na k t ó r y m p r o w a d z ę w y k ł a d y kursowe z etnografii S ł o w i a n , przede w s z y s t k i m S ł o w i a n w s c h o d n i c h . Program nauczania tego O d d z i a ł u z o s t a ł o p u b l i k o w a n y w etnografiji" „Sowietskoj 28 1938, nr 1, s. 2 3 2 - 2 3 3 . Corocznie p r z y j m o w a n y c h jest na ten O d d z i a ł do 30 stu­ d e n t ó w , lecz na r ó ż n e cykle: europejski, kaukaski, syberyjski, ś r o d k o w o azjatycki; jednego r o k u p r z y j ę c i e n a j e d e n c y k l , n a s t ę p n e g o r o k u na drugi i t d . W A k a d e m i i z a ś N a u k Instytut E t n o g r a f i i 29 m a t y l k o a s p i r a n t ó w i p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , a t a k ż e w i e l k i e muzeum w skali ś w i a t o w e j . A r t y k u ł y o r o ś l i n a c h dla d/oktora/ E. Schneeweisa w Pradze dawno j u ż w c a ł o ś c i p o s ł a ł e m . W ó w c z a s to E. S c h n e e / w e i s / s k a r ż y ł się, ż e zatrzymuje go w pracy brak a r t y k u ł ó w na temat nie­ k t ó r y c h S ł o w i a n Zachodnich; obecnie od dawna nie mam s t a m t ą d w i a d o m o ś c i . Teraz u nas g o r ą c a kampania: piszemy sprawozdania i plany; nie m a m czasu s p r a w d z i ć , czego m i brakuje z t o m ó w P a ń s k i e g o szacownego „ L u d u " . P r o s z ę m i p o z w o l i ć na skorzystanie z Pana uprzejmej propozycji nieco p ó ź n i e j . Ze szczerym szacunkiem i oddaniem, D m . Zielenin D . K . Zielenin, L e n i n g r a d 164, Uniwiersitietskaja n a b i e r i e ż n a j a 3 2 5 K o n s t a n t i nA l e k s i e j e w i c z Puszkariewicz ( 1 8 9 0 - 1 9 4 2 ) , rosyjski i radziecki slawista, histo­ r y k i etnograf, p r a c o w n i k n a u k o w y Instytutu Etnografii A N Z S R R . 2 6 W miejsce czasopisma Sovetskaja etnografija w latach 1938-1947 o p u b l i k o w a n o s e r i ę prac z b i o r o w y c h pod t y m samym t y t u ł e m . Czasopismo Sovetskaja etnografija w y d a w a n o w latach 1931-1937 w Leningradzie i w latach 1946-1999 w M o s k w i e . Od r o k u 1991 czasopismo w y ­ chodzi pod n a z w ą Etnografweskoe 2 7 Powołanie Oddziału - obozrenie. s p e c j a l n o ś c i etnograficznej b y ł o m o ż l i w e d z i ę k i przywróceniu w r o k u 1938 K a t e d r y Etnografii na Uniwersytecie w Leningradzie. K i e r o w a ł n i ą prof. I . N . W i n n i k o w . Umieszczenie etnografii w ramach W y d z i a ł u Filologicznego z w i ą z a n e b y ł o z t r a d y c j ą , p o d t r z y m y w a n ą w Piotrogrodzie i Leningradzie, z o b o w i ą z u j ą c ą etnografa do opanowania j ę z y k a ludu, k t ó r y m m i a ł się z a j m o w a ć . 2 8 V i n n i k o v I . N . , Vnov organizuemoe Leningradzkogo 2 9 gosudarstvennogo etnografweskoe otdelenie na filologičeskom fakul'tete universiteta. Instytut Etnografii, p o c z ą t k o w o Instytut A n t r o p o l o g i i i Etnografii A N Z S R R , z o s t a ł u t w o ­ rzony w 1933 r o k u w Leningradzie z p o ł ą c z e n i a d w ó c h p l a c ó w e k akademickich: Muzeja A n t r o ­ p o l o g i i i Etnografii ( M A E ) i I n s t i t u í a po I z u č e n i j u narodov SSSR ( I P I N ) . �42 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW Rys. 2. P o c z ą t e k listu D . K . Zielenina do A . Fischera z 28.12. 1940 roku; A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we W r o c ł a w i u , sygnatura 599 �43 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N EM List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w 14. 02. 1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m p r o s z ę p r z y j ą ć j a k najserdeczniejsze p o d z i ę k o w a n i a za tak w s p a n i a ł e w y ­ d a w n i c t w o j a k „ T w o r c z e s t w o n a r o d ó w SSSR". Ja k i e d y p r o s i ł e m o to d z i e ł o , m i a ł e m o c z y w i ś c i e na m y ś l i m a ł e w y d a n i e popularne, a nie tak p i ę k n e , ozdobne. Przykro m i t y l k o , ż e na razie nie m o g ę s i ę zaraz z r e w a n ż o w a ć j a k i m ś s w o i m dziełem, ponieważ w związku z reorganizacją naszych w y d a w n i c t w nie jest przewidziane u nas na razie ż a d n e specjalne etnograficzne w y d a w n i c ­ two. M a m jednak n a d z i e j ę , ż e z n a j d ę coś jeszcze z dawnych w y d a w n i c t w takich, k t ó r e m o g ł y b y z a i n t e r e s o w a ć W i e l c e Szanownego K o l e g ę . N a d a l jestem bardzo zainteresowany programem specjalnego o d d z i a ł u etnograficznego przy uniwersytecie l w o w s k i m , a nie m o g ę z a p o z n a ć się z planem Waszego studium, p o n i e w a ż wska­ zanego m i t o m u „ E t n o g r a f i i S o w i e c k i e j " nie ma we L w o w i e . O ile to nie jest d ł u g i a r t y k u ł , czy nie m o ż n a by p r o s i ć , aby go d o s t a ć w odpisie, lub m o ż e jest do dyspozycji j a k i ś w y c i n e k z tego t o m u „ E t n o g r a f i i Sowieckiej". M n i e na t y m bardzo zależy, bo dawniej m i a ł e m bardzo d u ż o stu­ d e n t ó w i w y c h o w a ł e m c a ł e pokolenie, nie t y l k o polskich ale i u k r a i ń s k i c h e t n o g r a f ó w , k t ó r z y s ą w s p ó ł p r a c o w n i k a m i Instytutu F o l k l o r u А к / a d e m i i / N a u k U S S R - L w o w s k i F i l i a l , oraz M u z e u m Etnograficznego we L w o w i e . Obecnie zaś nie ma specjalnego studium i j a w y k ł a d a m t y l k o folklor francuski, n i e m i e c k i , p o l s k i i w o g ó l e zachodnioeuropejski przy r ó ż n y c h o d p o w i e d n i c h f i l o l o ­ giach, a A k a d / e m i k / K o ł e s s a 3 0 w y k ł a d a f o l k l o r u k r a i ń s k i dla filologii u k r a i ń s k i e j . Bardzo z a l e ż a ­ ł o b y nam j e d n a k na t y m , a b y ś m y m i e l i swoich s t u d e n t ó w i dlatego staramy s i ę albo o specjalny o d d z i a ł f o l k l o r u i etnografii albo o instytut badawczo-naukowy przy uniwersytecie, w k t ó r y m to instytucie m o ż n a by w y c h o w y w a ć m ł o d e kadry e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y s t ó w . D z i ę k u j ą c raz jeszcze za tyle okazanej m i ż y c z l i w o ś c i , ł ą c z ę w y r a z y p r a w d z i w e g o p o w a ż a ­ nia i serdeczne k o l e ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer L ' w o w ( U S S R ) , M a r s z a ł k o w s k a j a 1, Kafiedra F o l ' k l o r a i Etnogr/afii/ Gos/udarstwiennogo/Uniwers/iteta/ List D. K. Zielenina do A. Fischera 21.02.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , D o p i e r o wczoraj, w o d p o w i e d z i na telegram rektora U n / i w e r s y t e t u / L w / o w s k i e g o / , w y s ł a ł e m 31 o p i n i ę o Pana pracach n a u k o w y c h . Dzisiaj o t r z y m a ł e m P a ń s k i uprzejmy list i s p i e s z ę z odpo­ w i e d z i ą . Program d y d a k t y c z n y O d d z i a ł u Etnograficznego W y d z i a ł u F i l o l o g i c z n e g o L G U 3 2 uległ z m i a n o m ; n o w y wariant jest lepszy od starego. P o w i n i e n Pan z w r ó c i ć s i ę z o f i c j a l n y m p i s m e m , s k i e r o w a n y m do D y r e k t o r a L e n i n g r / a d z k i e g o / U n i w e r s y t e t u P a ń / s t w o w e g o / (Leningrad 164, niwiersit/etskaja/ n a b / i e r i e ż n a j a / 7) z p r o ś b ą o p r z y s ł a n i e Panu tego programu i w ó w c z a s m o ż e Pan p o w o ł a ć s i ę na oficjalny program i p r o s i ć o j e g o zatwierdzenie we L w o w i e . 3 0 K o ł e s s a (Kolessa) Filaret ( 1 8 7 1 - 1 9 4 7 ) , u k r a i ń s k i folklorysta, etnograf, m u z y k o l o g , c z ł o ­ nek Towarzystwa N a u k o w e g o i m . Szewczenki, od r o k u 1919 akademik A N U k r a i ń s k i e j profesor s z k ó ł ś r e d n i c h w Galicji, p u b l i k o w a ł m . i n . w Ludzie Słowiańskim. SSR, W r o k u 1939 p o w o ł a n y na stanowisko profesora U n i w e r s y t e t u we L w o w i e , k i e r o w a ł pracami f o l k l o r y s t y c z n y m i i etno­ g r a f i c z n y m i na U n i w e r s y t e c i e L w o w s k i m i w l w o w s k i m Oddziale A N USSR. 3 1 Tekstu o p i n i i nie odnaleziono w tekach D . K . Zielenina w F i l i i A r c h i w u m R A N w St. Pe­ tersburgu. 3 2 L G U - L e n i n g r a d z k i Uniwersytet P a ń s t w o w y . �44 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW M a m do Pana n a s t ę p u j ą c ą p r o ś b ę : dla naszej cztero tomowej pracy „ N a r o d y S S S R " 33 po­ trzebny jest a r t y k u ł o Polakach w Z S R R , o o b j ę t o ś c i nie w i ę k s z e j , j a k dwa arkusze w y d a w n i c z e (tj. 80 t y s i ę c y liter). P r o s z ę nie o d m ó w i ć napisania tego a r t y k u ł u i p r z y s ł a ć go nie p ó ź n i e j , n i ż 1 listopada 1941 r o k u ; honorarium otrzyma Pan po o p u b l i k o w a n i u a r t y k u ł u . P o ż ą d a n e fotografie. W a ż n e , ż e chodzi nie o wszystkich P o l a k ó w , a t y l k o o tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w Z S R R . Program 3 4 przysyłam . Projekt pisma: D o D y r e k t o r a Leningradzkiego U n i w e r s y t e t u P a ń s t w o w e g o od k i e r o w n i k a 35 Katedry F o l k l o r u i Etnografii Lwowskiego Uniwersytetu P a ń s t w o w e g o A/dama/ F/ischera/ P r o s z ę o okazanie p o m o c y w sprawie otwarcia na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m Uniwersytetu L w o w s k i e g o O d d z i a ł u F o l k l o r u i Etnografii, do k t ó r e g o m i a ł b y miejsce corocznie oddzielny na­ bór studentów. W t y m celu p r o s z ę o p r z e s ł a n i e nam planu dydaktycznego f u n k c j o n u j ą c e g o na W y d z i a l e F i l o l o g i c z n y m U n i w e r s y t e t u Leningradzkiego. Podpis Wasz D . Zielenin Instytut Etnografii A k a d e m i i N a u k Z S R R , Leningrad, Uniwiersitietskaja n a b / i e r i e ż n a j a / d o m nr 3. List A. Fischera do D. K. Zielenina L w ó w , 1.03.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , Przede w s z y s t k i m d z i ę k u j ę j a k najserdeczniej za ż y c z l i w e o mnie wyrazy. Bardzo to dla m n i e w a ż n e , p o n i e w a ż przechodzimy teraz wszyscy p e r e a t e s t a c j ę , a g ł o s tak w y b i t n e g o uczonego, j a k W i e l c e Szanowny K o l e g a , b ę d z i e tu o d g r y w a ł w i e l k ą r o l ę . Zarazem d z i ę k u j ę za tak zaszczytne dla mnie zaproszenie do w s p ó ł p r a c y w w y d a w n i c t w i e „ S b o r n i k = N a r o d y SSSR". W c z y t a ł e m s i ę u w a ż n i e w program i z u p e ł n i e jasne jest dla m n i e , co m a m n a p i s a ć w d w u pierwszych r o z d z i a ł a c h , ale w i e l e w ą t p l i w o ś c i m a m w z w i ą z k u z r o z d z i a ł e m trzecim, do k t ó r e g o nie ma jeszcze d o k ł a d n e g o m a t e r i a ł u w tej c h w i l i . W m i a r ę pisania nieraz w i ę c jeszcze p o z w o l ę sobie p y t a ć s i ę o r ó ż n e sprawy, abym o d p o w i e d z i a ł w y m a g a n i o m redak­ c y j n y m . Jest to temat, k t ó r y m c z ę ś c i o w o w ostatnich latach s i ę z a j m o w a ł e m i w ł a ś n i e r ó w n o c z e ś ­ nie w y s y ł a m pod adresem Wielce Szanownego K o l e g i m o j ą r o z p r a w k ę pt. „ E t n o g r a f i a P o l s k i 36 37 p o ł u d n i o w o w s c h o d n i e j " , a d o d a j ę do tego p r a c ę C h ę t n i k a o p o ż y w i e n i u k u r p i o w s k i m , 3 3 W Instytucie Etnografii A N Z S R R pracowano w ó w c z a s nad w i e l o t o m o w y m która wydawnic­ t w e m p o ś w i ę c o n y m l u d o m Z S R R i innych t e r e n ó w ś w i a t a . D . K . Zielenin k i e r o w a ł p r z y g o t o w a ­ n i e m zaplanowanych na cztery t o m y „ L u d ó w Z S R R " . Praca ta nie z o s t a ł a o p u b l i k o w a n a . 3 4 Programma... 3 5 Brak potwierdzenia, ż e A . Fischer p e ł n i ł funkcję k i e r o w n i k a Katedry. 3 6 Zapewne chodzi tu o p r a c ę Zarys (1939, s. 2 1 0 - 2 1 2 ) . pracy A . Fischera, Etnografia P T L , sygn. 125. 3 7 Chętnik 1936. województw etnografii ... (1939); z a c h o w a ł s i ę ponadto maszynopis południowowschodnich, ss. 4, A r c h i w u m N a u k o w e �45 KORESPONDENCJA MIĘDZY A. FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M m o ż e r ó w n i e ż b ę d z i e dla K o l e g i p r z y d a t n ą . M o j a praca o etnografii Polski p o ł u d n i o w o w s c h o d ­ 3 8 niej m i a ł a za zadanie u z u p e ł n i ć k s i ą ż k ę pt. „ R u s i n i " , p o n i e w a ż s p o t y k a ł y mnie zarzuty, ż e p i ­ s z ą c o U k r a i ń c a c h na obszarze dawnej Polski p o ł u d n i o w o wschodniej, z u p e ł n i e nie u w z g l ę d n i a m m i e s z k a j ą c y c h tu t a k ż e P o l a k ó w . Trzy pierwsze paragrafy oparte na oficjalnej statystyce p o l ­ skiej, ale od paragrafu 4 rzecz oparta na m a t e r i a ł a c h w ł a s n y c h , z u p e ł n i e o b i e k t y w n y c h , a stara się p o d k r e ś l i ć wzajemne w p ł y w y polskie i „ r u s k i e " , tzn. „ u k r a i ń s k i e " , bo „ R u s i n i " r ó w n a s i ę „ U k r a i ń c y " w oficjalnej t e r m i n o l o g i i polskiej. D z i ę k u j ą c raz jeszcze za ż y c z l i w o ś ć ł ą c z ę w y r a z y prawdziwego p o w a ż a n i a i serdeczne kole­ ż e ń s k i e pozdrowienia, A d a m Fischer List A. Fischera do D. W. Zielenina L w ó w , 27.05.1941 W i e l c e Szanowny K o l e g o , R o z e j r z a ł e m s i ę w materiale d o t y c z ą c y m mego a r t y k u ł u o Polakach na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego i w z w i ą z k u z t y m mam n a s t ę p u j ą c e w ą t p l i w o ś c i , o k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e uprzejmie proszę: 1) O ile dobrze m i jest znany stan l u d n o ś c i polskiej na obszarach polskich, p r z y ł ą c z o n y c h do Z w i ą z k u Radzieckiego we w r z e ś n i u 1939 г., to natomiast nie m a m y m a t e r i a ł ó w do s k u p i e ń p o l ­ skich, czy to na U S S R , czy na BSSR, ani co do ich i l o ś c i , ani co do ich w ł a ś c i w o ś c i kulturalnych. 3 9 Przez j a k i ś czas i s t n i a ł rzekomo autonomiczny o k r ę g polski „ M a r c h l e w s k i " , ale j a k i b y ł j e g o r o z w ó j , o t y m m y nic nie w i e d z i e l i ś m y . 2) N a obszarach p r z y ł ą c z o n y c h w r o k u 1939 nie m o ż n a o c z y w i ś c i e m ó w i ć o r o z w o j u i zdo­ byczach w okresie dwudziestolecia, ale chyba t y l k o w okresie dwulecia. 3) M u s z ę s i ę t a k ż e z a p y t a ć , ile w y n o s i honorarium od arkusza, a to z tego p o w o d u , ż e m u s z ę p r z e c i e ż p o l s k i tekst d a ć do p r z e k ł a d u , a koszt takiego p r z e k ł a d u w y n o s i u nas we L w o w i e od 200 do 250 r u b l i za arkusz, w i ę c m u s z ę w i e d z i e ć , j a k i e b ę d z i e pokrycie tego p r z e k ł a d u . 4) Swego czasu p o s ł a ł e m Wielce Szanownemu Koledze dwie k s i ą ż k i , A . C h ę t n i k a „ P o ż y w i e ­ nie k u r p i o w s k i e " oraz m o j ą e t n o g r a f i ę dawnych ziem Polski p o ł u d n i o w o wschodniej. Pytam s i ę dlatego, p o n i e w a ż przepisy pocztowe nie p o z w a l a j ą na d o k ł a d n e opakowanie, tak, ż e nie mam p e w n o ś c i , czy k s i ą ż k a z takiej opaski w drodze nie wypadnie. D z i ę k u j ę za pozdrowienia p r z y s ł a n e przez D r H a r a s y m c z u k a 40 i ze swej strony ł ą c z ę w i e l e serdecznych p o z d r o w i e ń i w y r a z ó w prawdziwego p o w a ż a n i a , A d a m Fischer (Prof. A d a m Fischer) 3 8 Fischer 1928. 3 9 Polski rejon n a r o d o w o ś c i o w y i m . J. Marchlewskiego w U S R R , zwany M a r c h l e w s z c z y z n ą , ze s t o l i c ą w D o ł b y s z u , p r z e m i a n o w a n y m na M a r c h l e w s k , p o w o ł a n o w r o k u 1925, a z l i k w i d o ­ wano w r o k u 4 0 1935. R o m a n W ł o d z i m i e r z Harasymczuk, w s p ó ł p r a c o w n i k A . Fischera sprzed wojny, autor m . i n . obszernych Tańców huculskich R. Lange n a p i s a ł o Tańcach, (1939) oraz a r t y k u ł u napisanego razem z W. Taborem (1938). że są p i e r w s z ą polską m o n o g r a f i ą t a ń c ó w ludowych o w y s o k i m standardzie m e t o d o l o g i c z n y m i s t a n o w i ą w y j ą t k o w o w a r t o ś c i o w y i pionierski w k ł a d do etnoc h o r e o l o g i i w skali o g ó l n e j ; por. Lange 1996, s. 7. �46 Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW LITERATURA A r m on W. 2 0 0 1 , P o c z ą t k i etnologii uniwersyteckiej w Polsce, [ w : ] Przeszłość skiej w jej teraźniejszości, С h ę t n i к A . 1936, Pożywienie Czekanowski - etnologu Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków. J. 1946, P ó ł w i e c z e Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 36, s. 3 3 - 8 8 . 1956, Sto lat antropologii polskiej 1856-1956. O ś r o d e k l w o w s k i , Materiały Antropologiczne, Falkowski pol­ Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 17-30. i Prace W r o c ł a w , nr 34. J. 1933, D z i e s i ę c i o l e c i e Z a k ł a d u Etnologicznego U n i w e r s y t e t u Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e ( 1 9 2 4 - 1 9 3 4 ) , Lud, t. 32, s. 183-192. Fischer A . 1926, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów. - 1927, Recenzja z pracy D . K . Zielenina, Russische..., Lud, t. 26, s. 9 7 - 9 9 . - 1927a, Czarownice - 1927b, K u l t W e l e s a u S ł o w i a n , [ w : ] Sborník w Dolinie Nowotarskiej, Lwów. Prąci Věnovaných Prof. Dr. Václavu Tillovi, Praha, s. 4 6 - 5 1 . - 1928, Rusini. - 1928a, Przegląd Kwartalnik Zarys etnografii polskich Historyczny, - 1928b, Słowiańskie - 1931-1934, Etnografia Rusi, Lwów. wydawnictw etnograficznych bóstwa urodzaju, 1932, Lud kaszubski, - 1937, Etnografia - 1939, Zarys Frankowski G aj e к - L w ó w ; także Lwów. słowiańska, t. 1: Połabianie, L w ó w - W a r s z a w a 1932, t. 3: Polacy, - i etnologicznych, t. 4 1 : 1927, z. 3-4, s. 5 9 3 - 6 1 1 . Lwów 1931; t. 2: Łużyczanie, Lwów-Warszawa. Lwów. dawnych etnografii Prusów, Polski Gdynia. południowo-wschodniej, Lwów. E. 1948-1951 [druk: 1952], Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. J. 1946, Ś p . Profesor D r A d a m Fischer, Lud, t. 36, s. 6-18. 1948, Fischer A d a m Robert, [ w : ] Polski Gerlach- Kłodnicka J., Kłodnicki Towarzystwa, [ w : ] Kronika Polskiego Słownik Z. Biograficzny, t. 6, K r a k ó w , s. 18-19. 1997, B i b l i o t e k a p r z y Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m Towarzystwa Ludoznawczego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 159-163. Głowacki A. 1997, Sowieci 1939-1941, wobec Polaków Harasymczuk R.W. 1939, Tańce huculskie, Harasymczuk R.W., T a b o r Hryciuk G. 2000, Polacy Kronika... na Ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Łódź. 1997, Kronika Krzyżanowski we Lwowie Polskiego Lwów. W. 1938, Etnografia p o ł o n i n huculskich, Lud, t. 35, s. 7 6 - 1 6 1 . 1939-1944. Towarzystwa Życie codzienne. Ludoznawczego, Warszawa. Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w . J. 1971, Folklorystyka polska, [ w : ] G. Cocciara, Dzieje folklorystyki w Euro­ pie, Warszawa, s. 6 2 7 - 6 3 8 . - 1980, W świecie Lange R. bajki ludowej, Warszawa. 1996, Traditional Dance and its Changes i n T i m e and Territory, Dance Studies, v o l . 2 0 , s. 1-157. Podraża A . 1993, U n i w e r s y t e t l w o w s k i w latach I I w o j n y ś w i a t o w e j , [ w : ] Lwowskie sko naukowe w latach 1939-1945,1. środowi­ Stasiewicz-Jasiukowa (red.), Warszawa, s. 3 5 - 5 5 . Programma... 1939, Programma podgotovlaemogo Institutom etnografii sbornika „ N a r o d y SSSR", [ w : ] Sovetskaja Rieszetow etnografija. Sbornik statej, nr 2, s. 2 1 0 - 2 1 2 . A . M . , J a s i e w i с z Z . 2 0 0 1 , Korespondencja K . M o s z y ń s k i e g o z D . K . Z i e l e n i - nem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 2 7 7 - 2 8 8 . Schneeweis Sergi S. E. 1953, Feste und Volkbrauche der Sorben, Berlin. 1947, Terminologia e divisione delie scienze d e l l ' uomo. I risultati di u n ' ichiesta internazionale, Rivista di Antropologia, v o l . 35, s. 5-25. �47 KORESPONDENCJA M I Ę D Z Y A . FISCHEREM A D. K. Z I E L E N I N E M Simonides D. Naukowe Staszczak Opolskiego. Folklorystyka, P. Zeszyty Opole, z. 3, s. 2 5 - 4 4 . Z . 1955, W y k a z z a w a r t o ś c i A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L ( 1 9 4 5 - 1 9 5 5 ) , Etnograficzne Suchecka 1997, Z h i s t o r i i polskiej f o l k l o r y s t y k i . Miejsce A d a m a Fischera, Uniwersytetu Archiwum PTL, nr 11, W r o c ł a w . 1997, A r c h i w u m N a u k o w e , [ w : ] Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Z . K ł o d n i c k i (red.), W r o c ł a w , s. 163-166. - 2 0 0 1 , Korespondencja A d a m a Fischera w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e g o Towarzystwa Ludoznawczego, [ w : ] Przeszłość etnologii polskiej w jej Polskiego teraźniejszości, Z . Jasiewicz, T. K a r w i c k a (red.), P o z n a ń , s. 7 1 - 7 8 . Tomaszewski Tvorčestvo T. 1996, Lwów narodov... Revoljucii Zelenin 1940-1944. 1938, Tvorčestvo 1917-1937, Pejzaż psychologiczny, narodov SSSR. XXlet Warszawa. Velikoj Oktjabrskoj Socjalističeskoj A . M . G o r k i , L . Z . M e c h l i s i i n . (red.), M o s k v a . D . K . 1941, Vosoedinennye ukraincy, [ w : ] Sovetskaja etnografija. Sborník statej, nr 5, s. 3 - 2 0 . - 1921, P r i m i t i v n a j a technika g o n č a r s t v a „ n a l e p o m " ( A u C o l u m b i n ) v V o s t o č n o j E v r o p ě , Etnografija, nr 1, s. 87-105. - 1927, Russische - 1927a, S c h i d n i o - s l o w i a n ' s k i c h l i b o r o b s k i obriadi k a č a n n i a i perekidannia po ž e m l i , Etnografičnij - (Ostslavische) Volkskunde, Berlin -Leipzig. v is nik ( K i j v ) , k n . 5, s. 1-10. 1991, Vostočnoslavianskaja etnografija, p r z e k ł a d z niemieckiego K . D . C i v i n a , M o s k v a . Z B I G N I E W JASIEWICZ, A L E K S A N D E R M . RIESZETOW CORRESPONDENCE B E T W E E N A D A M FISCHER AND DIMITRI KONSTANTINOVICH ZELENIN. FROM THE ARCHIVES OF POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY IN WROCŁAW A N D THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN A C A D E M Y OF SCIENCES I N SANKT-PETERSBURG Summary The article presents letters exchanged i n the years 1927-1941 between t w o outstanding ethno­ logists: the Pole A d a m Fischer ( 1 8 8 9 - 1 9 4 3 ) and the Russian D i m i t r i K o n s t a n t i n o v i c h Z e l e n i n ( 1 8 7 8 - 1 9 5 4 ) . The collection w h i c h has been discovered and published consists o f three letters and one postcard sent by Z e l e n i n (kept i n the A r c h i v e s o f the Polish Ethnographic Society in W r o c l a w ) and five letters sent by A , . Fischer, kept i n the Archives o f the Russian A c a d e m y o f Sciences i n St. Petersburg. The dramatic aspect o f the letters w r i t t e n b y A d a m Fischer lies i n the fact that he kept w r i t i n g them after L v o v had been occupied by the Soviet troops and annexed to the Soviet U n i o n i n 1939. The t w o scholars never met i n person. The presented letters make a very valuable source for the history o f national ethnologies - Polish and Russian and o f their mutual contacts. Before 1939 i n their correspondence both scholars used to i n f o r m each other about their studies, researches and to arrange exchange o f their w o r k s . Other i n f o r m a t i o n w e can f i n d i n the letters w r i t t e n after 1939 after L v o v had been annexed into the Soviet state. F r o m them w e can learn about the Polish scholar's attitudes, about his efforts to maintain some possibilities o f scientific w o r k and to save his research w o r k s h o p , and, more generally about vicissitudes o f ethnology and folkloristics at the U n i v e r s i t y o f L v o v . The letters by Z e l e n i n show a great deal o f g o o d w i l l and readiness to help the Polish scholar. A t the same time they reveal mechanisms o f w i n n i n g outstanding Polish scholars over for the Soviet U n i o n and Soviet science and education. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �