https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67beccf985179a3052aa8f3a4242827.pdf 90d6fd4b3c60865686257dd46f6745e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2965 Title A name given to the resource Mit, sztuka, interpretacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.183-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja MIT, SZTUKA, INTERPRETACJA Niejednokrotnie zwracano współczesnej, p o d e j m o w a n o u w a g ę n a obecność m i t u w próby rozpoznania jej j a k o ś c i . C z y m j e s t ó w m i t i j a k się w s z t u c e p r z e j a w i a ? jącej odpowiedzi symbolicznej psychologii twórczą. w Sergiej Awierincew, w J u n g a i j e j zastosowań kultur wszystkie z jakim mamy archaicznych, dziedziny zrelatywizowane swej krytycznej d o badań o n o d porządkującego wotnego m i t u totalnego", padku Interesu­ tej kwestii udziela radziecki badacz Wychodzi 1 sztuce mitycznych do mitu analizie n a d wyobraźnią rozróżnienia „pier­ do czynienia w plemiennych, ludzkiej myśli aktywności, ludowych, również podstawowego i w a wyodrębnienia nawet w te wieku. Brancusi jego w twórczość, powtarzało kontekście odzwierciedlają fakty l u d z k i m myśleniu, nauk przyrodniczych. dominującą tendencję swym pragnieniu odkrycia archaicznych p o z i o m ó w " s z t u k i z w r ó c i ł się k u l u d o w y m k o r z e n i o m . gdzie artystycznej", przedstawicieli duchową k o n k r e t n e g o czasu historycznego — początku obecnego niesieniem są s t a d i u m prelogicznego w badaniach Wszystkie przy­ sztuka, jego d a j ą się r o z u m i e ć o r a z „ z r ó ż n i c o w a n e j t w ó r c z o ś c i do cjalne, co akcentuje ludowych się w które wzorców, niej, było Eliade, nie była Jednakże prostym za,sadę i warunkiem. rozumienia, przez prze­ Jeśli i c h repliką. t o u n i w e r s a l n o doświadczenie jej podstawą fenomenologiczną nie była coś egzysten­ Wy korzystując r symbol, odsłania Eliade mitologiczne uniwersalia tematów opracowywanych przez rozważa p o c z ą t k o w o t e r m i n u o d n o s z ą c e g o się d o s y t u a c j i k u l t u r o w e j , w k t ó r e j s z t u k a Brancusiego. stalą się j e d n y m z o b s z a r ó w k u l t u r y , o r g a n i z m u z r ó ż n i c o w a n e g o , tle m o t y w u „ k o l u m n y n i e b i o s " obecnego w m i t o l o g i i rumuńskiej, powstałego z d e s t r u k c j i niepodzielnego b y przejść d o s z e r s z y c h o g ó l n o ś w i a t o w y c h odniesień nych, rzeźbie Emancypacja sztuki dokonała się świata m i t u w rezultacie pierwotnego. śmierci W historii s z t u k i europejskiej zauważa A w i e r i n c e w dwie mitu. postawy Niekończącą dostrzegając motywu axis się w z mundi kolumnę jego przetworzenie na mitologicz­ archetypicznego wielowartościowymi konotacjami w o b e c m a t e r i i m i t y c z n e j : klasyczną i r o m a n t y c z n ą ; nie u ż y w a s y m b o l i c z n y m i . U j m u j e dzieło B r a n c u s i e g o w powiązaniu z s y m ­ t y c h terminów zgodnie z i c h h i s t o r y c z n o - l i t e r a c k i m r o z u m i e n i e m , boliką lotu, ale w i d z i w n i c h d w a najogólniejsze w z o r y r e a k c j i w o d n i e s i e n i u dobnie w do widzi dziedzictwa mitycznego. Wzór kla,sycystyezny odznacza formalistycznym traktowaniem symbolicznych topoi, się estetyzacja wstępowania, transeendowania opracowywanym E l i a d e rozwinięcie p o p u l a r n e g o skiego. Równocześnie doczesności. Po­ wielokrotnie przezeń temacie pokazuje, m o t y w u folkloru jak samo rumuń­ doświadczenie w a r t o ś c i m i t y c z n y c h b i e r z e się z p o s ł u g i w a n i a się n i m i w s p o s ó b absolutnej i n s t r u m e n t a l n y . Odniesienie do m i t u m a t u charakter świadomy, c z e n i a k o n d y c j i l u d z k i e j , k t ó r e stało u ź r ó d e ł c a ł e g o c y k l u , r e a l i z o ­ racjonalny. zaangażo­ wane modelowej skrzydeł, Koncepcyjność eliminuje emocjonalne w a n i e . W z ó r r o m a n t y c z n y u k s z t a ł t o w a ł się w w e r s j i w wieku w sztuce X I X , chociaż wcześniej europejskiej w jej ustawicznie nieoficjalnym, przejawia! się niekanonicznym wolności, o d r z u c e n i a to Ptaki było przez lotu, wyobraźnię ptaków. z i e m s k i c h ograniczeń, mityczną Uwydatnia obyd­ pracy Trzeba zaznaczyć, że zauważone egzystencjalnych czają poza obejmuje jej danej e p o k i , które — horyzont zarówno j a k w i e r z y się — Z historyczny. świadomy złożonych tej racji w zwrot stronę treści wykra­ postawa ta mitologii, jak icznej dochodzi mitologii i genetycznego, do odczytanie, które p r o p o n u j e romantycznego. czesnej jest W za rezultacie zadaniem ujawnianie roli mitu, kontynuację badacza który wzorca kultury definiuje współ­ autor „ p i e r w o t n e s c h e m a t y przedstawień". O n e t o organizują wowe struktury Mircea badali w Eliade wiele dzieła,ch razy sztuki tacyjną, zainteresowaniu dla archetypicznych, współczesnej, stopniu plastyki i filmu. Brancusiego pokrewnego dawał w y r a z na odkrywanie pokładów mniejszym podsta­ kreacji artystycznych. zorientowanych logicznych jako jest tyleż głównie Tekst 2 o osobistym mito­ literatury, rzeźbiarskich wspomnieniem m u d u c h e m a r t y s t y , co p e w n ą p r o p o z y c j ą i n t e r p r e ­ sposobem czytania „tekstu" dzieła artystycznego, Sięgnijmy lecz linoskoczka, Analizowany Baiwillo'a, Awierincew. podejścia, s w o j e g o k r a j u , j e g o dzieła, z a k o r z e n i o n e mitologicznej — to zestaw są w r o d z i m e j obiegowych T banałów tradycji związanych swoim przykład, nie t a k c z y t e l n y uwrażliwioną eseju arlekina gęstego, w Jaeoba,, pod­ na symboliczne Portret artysty do jakie rzęcym jak w jako lino­ też w; i s t o c i e w filmu. 3 Rilkego, Picassa, malarstwa tekstu, demoniczną i legendy rokrouj ioego : odwołującego ludowej, „folkfool" niej z i wizualnie i znaczeniowo i podziemiami, bajki do oraz t r a d y c j i pogańskiej zajmował artystycznej. Baudelaire'a, 4 N i e s p o s ó b streścić t e g o n i e z w y k l e średniowiecznych bohaterze twórczości z poezji Apollinaire'a antropologicznego analizie w material pochodzi utrzyrnująeogo rysy. i n n y , już Rouaulta, Tolouse-Lantrcca. folkloru mówił takiego na ż o n e k o m p l e k s y s y m b o l i c z n e w j a k i e u w i k ł a n e są p o s t a c i b ł a z n a , klowna, B r a n c u s i był rumuńskim chłopem, czerpał o b f i c i e z jego którym przy­ podatnym Eliade. podobną, W szczególnie h i s t o r y k l i t e r a t u r y J e a n S t a r o b i n s k i śledzi b o g a t e i z ł o ­ miejscom o n a d strategią po względu skoczka misteriów tropem, zatem zo w y d a ć się interpretację. Warto się Brancusiego teksty główne zatrzymać laboratoryjnym, zawierający opisać podążającego Dzieło archa­ świata nie m a c h a r a k t e r u ze s z t u k ą l u d o w ą , m o ż e sztukę Awierincew nieomal zna,czeń u n i w e r s a l n y c h . pokrewieństwo artystycznej ale s t r u k t u r a l n y . na wyraźne koneksje kładem w i e k u uważa wyrażenia wyobraźni i n i e ś w i a d o m e d z i a n i e się m i t u w w y o b r a ź n i t w ó r c z e j . Co w a ż n e : X X twórczej długo­ trwałej do wyrażenia obrazów w u o m a w i a n y c h p r z y p a d k a - c h t r a n s f o r m u j e go i w d r o d z e wanie symbolicznej użyciu wyobraźni B r a n c u s i e g o , k t ó r y sięgając p o f o l k l o r y s t y c z n y k o n k r e t , w n u r c i o . Cechuje go ż y w y , e m o c j o n a l n y s t o s u n e k d o m i t u , a p l i k o ­ jego m o w y przy rolę przekro­ ze się szczególnym wiejski), (głupek postacią, Arlekina, w i ę ź ze ś w i a t e m zwie­ ludow-ej, dziel Szekspira, archaiczno komedii Chaplina i braciach znaczenia Marx. błazna Przywołajmy z t w ó r c z o ś c i ą rzeźbiarza,. E l i a d e m e d y s k r e d y t u j e i c h i n i e o d ­ j e d y n i e w t y m m i e j s c u dla, u k a z a n i a p o s t ę p o w a n i a a u t o r a p o r t r e t y rzuca, klownów ale traktuje jako punkt wyjścia swojej hermeneutyki, ({eorges'a lekceważy że t y m zwrócić Eliade poszukiwania historycznego Brancusiego, miało swój o d p o w i e d n i k cych nieświadome elementów uwagę na dwutorowość kontekstu owo dzieła. „zstępowanie w badaniach psychologów warstwy tej trwałych, n i e z m i e n n y c h , nie p s y c h i k i , etnologów Podkreśla, do głębi", odkrywają­ zmierzających wozu mieszkalnego, starego, t y m tematem liście s p o t k a n i a . Został p o r u s z o n y któregoś d n i a w i d o k i e m w ę d r o w n e g o przy Szukając fascynacja artysta w ujęcia. Warto jego J a k oświadcza do interpretacji. przyjaciela,, Rouaulta. zmierzając k r o k p o k r o k u d o p r z e k r o c z e n i a tego s t e r e o t y p o w e g o wychudzonego była, r e z u l t a t o m konia skubiącego trawę i dopełniającego t e n obraz, starego k l o w n a naprawiającego swój różnobarwny metaforę swojego strój. Rouault Losu, p ó ź n i e j pojął jako postać figurę klowna jako k o n d y c j i ludzkiej, w i z e r u n e k k a ż d e g o z n a s . O b j a w i ł a m u się z całą m o n ą s p r z e c z - 283 �nośó p o m i ę d z y b o g a t y m , b ł y s z c z ą c y m s t r o j e m a n ę d z ą i s t n i e n i a , które s k r y w a . Nawiązuje w t y m rozpoznaniu do słynnego poe­ tyckiego obrazu „Starego linoskoczka" Baudelaire'a, cego jej całą wzlotem dwuznaczność i upadkiem, życiodajną sławą i tej postaci: zręcznością nieustanną i kondycją artysty i kondycją zawieszeniu oporem jaki bliskością, autoportretach o d k r y w a Rouault istotne odsłaniają­ między stawia śmierci. W swych podobieństwo błazna. N a k r y c i e ciało, między głowy malarza i c z a p k a b ł a z e ń s k a t r a k t o w a n e są p r z e z e ń w y m i e n n i e . T a b i e g u ­ nowość znaczeń pierwiastkiem wadzi zawarta Starobinskiego głęboką grę „Zmaganie w postaci duchowym do odkrywczej symbolicznych się duszy z clowna, i koniecznością jej pomiędzy wcielenia, ujawniającej Pierrola Rouaulta: wcielenia znajduje w twarzy Chrystusa. Tragiczny — Podobnie jak w ustalonego odpowiednikiem autoportrecie, typu klowna, t a k też pojęcia można podłoga cja elementarny ch się on dopatrywać wpływom togo Chrystus w zaś o t r z y m u j e paradoks doczna w można blacie policzki klowna. Nic stwierdzić, że religijność jego obrazach świętości, o tematyce popadając Rouaulta cyrkowej jak w do k t ó r y c h n a t c h n i e n i e m była h i s t o r i a święta. W a r t o ś c i się w y m i e n n e : Pasja wedle R o u a u l t a rozgrywa p r z o d m i e ś c i a , za,ś a r e n ą s c e n c y r k o w y c h Golgoty. A-wtedy, zdają Ponieważ instruktywnym nas od jesteśmy może z a t e m „archetyp" dla. b a d a c z a mają kultury charakter wciąż w swoich przozoń topo­ przywoły­ Mędrca, obrazu wywołuje w naturalnego od początku t y m otoczeniu nie tekście i Ecce reakcje Porębskiego: wrodzony, doświadczeń w s z y s t k i c h i kulturowego przyswajane osobników — są czy raczej otoczenia i przez to sprawa pochodzą za każdym pojawiających dalsza, rozstrzygać archetypy okazują odniesień polaryzującego nasze w y o b r a ż e n i a i czyniącego z n i c h wyznacznikiem 7 Nad pomaga pewnego n a m rozpoznać stosunok." sztuką czy się o której t u jest w i ­ najważ­ Wrodzono czy dzioląoych scenach, wyżyny musimy. M. dziedziczny g a t i n : u pokoleń, prapoczątków naszego swój d o niego Rouaulta reaktualizuje o rozwijanej chrześcijańskiego stanowią „ o s a d " o b r a z o w y c h całość, k t ó r a z n a c z e ń p o j ę c i a k l o w n a i s z a l e ń c a ? (...) termin archetypy „Czy sio b y ć niejszych świadkami arehotypieznego się n a t l o n ę d z y do jednego z jest historycznych w fazie f i n a l n e j r e k o n s t r u k ­ alergiczne, p r z y p o m n i j m y jeszcze uwagę zawartą w t y m o g r o m n i e g d y t r a g i c z n y k l o w n p r z y j m u j e rolę złożonej dla o d k u p i e n i a o f i a r y , czyż nie w r a c a m y Mowa 6 systemu w a n y c h na wpół świadomie postaci Błędnego Rycerza, razem aureolę determinant które 7 Michałowski. określe­ jako grafii Drogi i D o m u , motywów W a l k i i Dziedzictwa, podtekstów uzyskuje odczytaniu schematów , 7 obrazach precyzyjnemu p o t r a k t o w a n i u go w świadomości twórczej, t o w a r z y s z y z klown zbiorowej, pozw'ala cechę t e g o s e m i o t y c z n e g o p o ­ perspektywy: „romantyzmu", wyobraźni Homo. Chrystusa,. najistotniejszą dejścia z a n t r o p o l o g i c z n e j niu m o d e l u , j a k i m j e s t ś w i ę t e o b l i c z e . W y t w a r z a się z a m k n i ę t y o b i e g znaczeniowych: wydobyć klown znieważanego artysty jedynie i niewinny — staje modelowo Porębskiego analiza m a l a r s t w a P i o t r a Michałowskiego. B r a k miejsca odnawianiu odpowiednik i odkrywcza d o t w ó r c z o ś c i z d a w a ć b y się m o g ł o realistycznej, przekonuje podjęta przez Mieczysława wyraz P a s j i . K l o w n j e s t t y m , k t ó r e g o policzkują, i w t e n sposób symbolicznym zastosowaniu najgłębszy złożony w ofierze s t a n o w i nieznacznie p a r o d y s t y c z n y się pro­ refleksji podtekstów nędzą rozziew jego Ż o t e g o r o d z a j u i n t e r p r e t a c j a możo b y ć z a s a d n a w ciąży nabyte, pozostaną najogólniejszego się w świecie układu i określić 7 przekleństwo interpretacji. Z r a c j i n a d m i a r u sensów , k t ó r e p r z y n o s i , e s e n c j a l n e j nieuchronnie niedookreślo- 7 W twórczości ności z n a c z e n i o w e j , procesu odżywania tania. Być może droga poddawana jest r o z m a i t y m próbom interpretacji symbolicznej, odczy­ którą o b r a l i i chrystianizacji e l e m e n t u o f i a r y i zbawienia obecnego początko­ w s p o m n i a n i t u przykładowo h i s t o r y k religii, h i s t o r y k literatury, wo historyk i w postaci niejako taraz oto jednak błazna. Ta pogańska niewinnie trwająca jedno swoich ze blaskiem chrystianizmu'' . namiętnego w pozostałość, ludowej pierwotnych i nieświadomie tradycj', znaczeń, zafascynowanego odzyskuje oświetlone cierpieniom 5 zrozumieć sztuki, i najbliższa opisać. artystycznego, jest Szanując przedmiotowi, każdorazowo który wpisując j e w h o r y z o n t m e n t a l n y e p o k i , 7 wprow adzają,c 7 wychwytuje Starobinski istotną wyobraźni, o której wspominał również E l i a d e : trwałe opracowywanie, obrazów , szukanie 7 wyrazu, prow adzi odsłonięcia i 7 do matrycy wzbogacającego przetwarzanie dla nich coraz ujawnienia to sens p r z e d s t a w i e n i a f a k t , że długo­ pewnych motywów , 7 adekwatniejszych w a,rtośei mitologicznej, właściwość form arehetypicznych, 7 praobrazu ożywiającego w nieoczekiwane konteksty, interpretacja t a nie ukazuje i c h w i o l o w a r t o ś c i o w o ś ć i g ł ę b i ę . U j a w n i a się t y m s a m y m bieństwo s y m b o l u i k r e a c j i twórczej: o b e c n y wiastków koncepcyjnego i emocjonalnego, świadomego, realnego i nierealnego, rycznego. Istotę symbolicznego świadomego historycznego spojrzenia podo­ w nich splot pier­ na i nie­ i transhistodzieło sztuki t r a f n i e o d d a j e piękna s e n t e n c j a B a c h t i n a : „ K a ż d y sens przeżyje święto swojego plastycznego. dzieła dostrze­ gając p r z y t y m jego oporność n a d y s k u r s y w n y przekład, wreszcie t y l k o n i e d o k o n u j e r e d u k c j i treści d z i e ł a a l e p r z e c i w m i e Błyskotliwie próbuję swoistość odrodzenia." 8 1' R Z Y P i S Y : Anałiticzeskaj" psirhologija K.-O. Jungu i zakonomiernosti tworczeskoj fantuzii. Streszczeniem tego artykułu jest tekst L . K o l a n k i e w i c z a , Rozumienie i dialog (Psychologia analityczna w oczach badacza radzieckiego), . . L i t e r a t u r a , na, ś w i e c i e " n r 3 ( 8 3 ) : 1 9 7 8 , ss. 2 2 1 — 2 3 3 1 - J . S t a r o b i n s k i , Portret artysty jako linoskoczka, „Literatura Ś w i e c i e " n r 9 ( 6 5 ) : 1976, ss. 3 0 8 — 3 2 3 * Psychologizującą interpretację m o t y w u k l o w n a , l i n o s k o c z k a w t w ó r c z o ś c i P i c a s s a d a j e J u n g . Z o b . C. G . J u n g , Picasso, [w:] Archetypy i symbole, W a r s z a w a 1 9 7 6 , ss. 4 8 9 — 4 9 6 S t a r o b i n s k i , Portret artysty..., s. 3 1 2 — 3 1 3 M . P o r ę b s k i , Romantyzm i archetypy, [w:] Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., W a r s z a w a 1 9 7 5 , ss. 6 7 — 1 2 8 T a m ż e , ss. 1 2 6 — 1 2 7 M . B a c h t i n , Estetyka twórczości słownej, W a r s z a w a 1986, s. 5 2 5 1 na 5 P o r . l i c z n e na, t e n t e m a t u w a g i r o z s i a n e w Ordeal by Laby­ rinth. Conversations with Claude-Henri Pecquet, j a k również d r o b n i e j s z e p r a c e : Sur la permanence du saere dans l'art contemporuin, „ X X s i e c l o " , 1 9 6 4 , 2 6 , ss. 3 — 1 0 ; The Sacred and the Modem Artist, „ C r i t e r i o n " , 1 9 6 5 , 4 , ss. 2 2 — 2 4 ; Art and the Divine, [ w : ] Encyclopaedia of World Art, v o l . 4, ss. 3 8 2 — 3 8 7 2 7 е 6 7 8 �