https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0d0b615240404eb41238f4dfe81871.pdf 44c5b3a6ade52034fa1f064dc248c346 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2742 Title A name given to the resource Etnologia dzisiaj albo siła peryferii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J . Burszta ENTOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII „ P o d o b n i e jak inne zjawiska k u l t u r o w e , a n t r o p o l o g i a — będąca raczej niewielką dziedziną nauki w p o r ó w n a n i u z pra­ w e m , fizyką, muzyką lub e k o n o m i ą — często zanika, ale niekoniecznie często się o d r a d z a " Clifford Geertz Teksty, w t y m e t n o l o g i c z n e , pisze się z najrozmaitszych w z g l ę ­ d ó w : o d potrzeby serca poczynając, a na p o w o d a c h o f i c j a l n o - i n s t y t u c j o n a l n y c h s k o ń c z y w s z y . Niniejszy jest w y r a z e m p o ­ trzeby wyrażania o s o b i s t e g o p o g l ą d u na status t y t u ł o w e j " e t ­ nologii dzisiaj" u p r a w i a n e j t u i teraz, w r o d z i n n y c h realiach pozornie peryferyjnej k u l t u r y średniego p a ń s t w a europejskiego. Nadal dość p o w s z e c h n i e ( z a r ó w n o „ t a m " , jak i „ t u " ) u t r z y m u ­ je się przekonanie, że mapę ś w i a t o w e j a n t r o p o l o g i i ( e t n o l o g i i , etnografii) d a ł b y się przedstawić tak o t o . Zasadniczą jej część zajmuje o g r o m n y dobrze z a g o s p o d a r o w a n y K o n t y n e n t nauki amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej — t o g ł ó w n y ląd ant­ ropologii m i ę d z y n a r o d o w e j (international anthropology). Wo­ kół niego, w ś r ó d otaczających g o w ó d u s a d o w i ł y się mniejsze lub większe A r c h i p e l a g i w y s p — t o a n t r o p o l o g i e lokalne, regionalne w z g l ę d n i e n a r o d o w e . Istnieją między nimi sporadyczne k o n t a k t y , ale są t o k o n t a k t y na skalę peryferii i t a k i c h dotyczące p r o b l e m ó w . W ł a ś c i w y kierunek o d d z i a ł y w a n i a ma charakter j e d n o s t r o n n y : impulsy, teorie, idee i w i e d z a zawsze n a d c h o d z ą z K o n t y n e n t u , załamując się w l o k a l n y m w y m i a r z e p o s z c z e g ó l n y c h e t n o l o g i i n a r o d o w y c h r o z p r o s z o n y c h w y s p A r c h i p e l a g u . Cóż pozostaje zatem np. e t n o l o g o m polskim? A l b o k o n t y n u o w a ć tradycyjne zainteresowania, narzucone niejako przez historyczny r o z w ó j tej gałęzi w i e d z y w tej części ś w i a t a , bądź — będąc z a p a t r z o n y m w blask K o n t y n e n t u — p r ó b o w a ć w ł ą c z a ć się w p r o b l e m a t y k ę „ t a m " istotną, być au courant z k t ó r y m ś z k i e r u n k ó w akurat m o d n y c h . W p i e r w s z y m p r z y p a d k u jest t o d o b r o w o l n e skazanie się na peryferyjność z w s z y s t k i m i k o n s e k w e n c j a m i p o z o s t a w a n i a o b o k ż y w y c h s t a n ó w kultury, w d r u g i m p r z y p a d k u — z g o d a na to, że będzie się ś w i e c i ć ś w i a t ł e m o d b i t y m . I j e d n a i d r u g a sytuacja jest korozyjna dla statusu e t n o l o g i c z n y c h badań nad kulturą — ani nie o w o c u j e interesującą lokalnością, ani nie stwarza szans na rzeczywiste w ł ą c z a n i e się w t w o r z e n i e o w e g o — tradycyjnie p o j m o w a n e g o — n u r t u p r o b l e m a t y k i między­ n a r o d o w e j , a w i ę c t r a k t o w a n e j j a k o centralna. Wracając d o m o t t a tego szkicu p o t w i e r d z i ć m o ż n a , że przy t a k i m układzie s p r a w grozi nam, iż e t n o l o g i a polska zaniknie i p r o b l e m w t y m , czy się odrodzi, c o — jak m ó w i Geertz — niekoniecznie musi się stać. W y d a j e się, że e t n o l o g o w i e nasi przyzwyczaili się już na d o b r e do myśli, że są reprezentantami d y s c y p l i n y niezbyt znanej szer­ szemu o g ó ł o w i czytającej p u b l i c z n o ś c i , w p e w n y m sensie ( n i e ­ dobrym d o d a j m y ) elitarnej i zajmującej się j a k o b y ściśle w y o d ­ r ę b n i o n y m zakresem zjawisk. A w i ę c peryferie peryferii? Czyta się w p r a w d z i e t u i ó w d z i e o niemałej roli a n t r o p o l o g i i w świecie, gdzieś t a m na k o n t y n e n c i e , ale w ł a s n e ambicje przykrawa d o skromnej chaty jednej z w y s p rubieży t a m t e g o ś w i a t a . Z a o b s e r w u j m y d z i w a c z n o ś ć sytuacji, jaka w y t w o r z y ł a się w polskiej e t n o l o g i i ostatniej dekady. Podczas g d y „ b y c i e t a m " oznacza dla a n t r o p o l o g ó w z a c h o d n i c h (i nie t y l k o ) p o prostu penetracje m o ż l i w i e dużej liczby kultur i s p o ł e c z e ń s t w , dla niektórych ich p o l s k i c h o d p o w i e d n i k ó w oznacza o n o — bycie, choć przez krótki czas, w ś r ó d „ p r a w d z i w y c h " a n t r o p o l o g ó w „ s t a m t ą d " . Zatem, podążając za tą myślą, b a d a c z - a n t r o p o l o g „ s t a m t ą d " , m ó w i ą c dzisiaj o kryzysie a n t r o p o l o g i i , kryzysie k o n ­ cepcji przedstawiania ś w i a t a zjawisk i n t e n c j o n a l n y c h , nadal zajmuje się p r z e d m i o t o w y m i badaniami nad w y b r a n y m i przez siebie aspektami takiej t o a takiej kultury. Postępuje o n tak, chociażby n a w e t w z o r e m p o s t m o d e r n i s t ó w m ó w i ł , iż przed­ miotem wyjaśniania w a n t r o p o l o g i i należy uczynić niemożność 1 w y j a ś n i a n i a . B a d a c z - e t n o l o g k r a j o w y , p r o w a d z ą c refleksję nad sytuacją h u m a n i s t y k i współczesnej w ł a ś n i e z p u n k t u w i d z e n i a kryzysu d o t y c h c z a s o w e g o jej p a r a d y g m a t u p o z n a w c z e g o , n e g ­ liżuje fakt, w jaki s p o s ó b przełożyć te p r o b l e m y na rodzime realia badawcze. Następuje r o z d w o j e n i e : część j e g o zainteresowań d o t y c z y „ t a m t e g o " ś w i a t a , część d r u g a w ł a s n e g o kontekstu k u l t u r o w e g o , w ramach k t ó r e g o bądź w o g ó l e , bądź w s t o p n i u m i n i m a l n y m w y k o r z y s t u j e o n w i e d z ę o g ó l n o t e o r e t y c z n ą (i k o n ­ s e k w e n c j e tej w i e d z y ) j a k o zasadniczy p r z e w o d n i k po b a d a n y m „ t u t a j " świecie kultury. Obie części nie składają się w spójną i t w ó r c z ą całość. Sytuacja opisana przed m o m e n t e m rodzi n i e z w y k ł y paradoks. Otóż w s p o m n i a n a debata na temat kryzysu koncepcji przed­ stawiania k u l t u r y w a n t r o p o l o g i i d o t y c h c z a s o w e j przeniknęła co p r a w d a d o kraju, została tutaj o m ó w i o n a i zanalizowana, ale p o w s t a j e pytanie: o j a k i m kryzysie d y s k u t o w a ć w naszych realiach? Jeśli b o w i e m „ t a m " rzecz d o t y c z y k o n k r e t n y c h pro­ g r a m ó w zmian m o d e l i u p r a w i a n i a badań a n t r o p o l o g i c z n y c h , w w y m i a r z e naszej dyskusji jest raczej w y ł ą c z n i e kwestia, jak a n t r o p o l o g i a m i ę d z y n a r o d o w a w i d z i samą siebie w t y m szcze­ g ó l n y m okresie rozterek p o s t m o d e r n i s t y c z n y c h , p o d w a ż a n i a w i e l u k a n o n i c z n y c h d o t ą d zasad p o z n a w c z y c h . Nie p o j a w i a się jednak n a w e t pytanie u s e n s o w n i a j ą c e podjęcie takiej dyskusji w ł a ś n i e w Polsce: c o t o oznacza dla nas, dla rodzimej e t n o l o g i i , czy n a w e t szerzej biorąc — humanistyki? J a k i c o badać t u t a j , skoro tak w i e l e z m i e n i ł o się i nieustannie zmienia z a r ó w n o na k o n t y n e n c i e , jak na p o s z c z e g ó l n y c h w y s p a c h Archipelagu? Sko­ ro takich pytań nie w i d a ć , nie s t a w i a się ich explicite przynajm­ niej, jest t o t e d y taka sobie dyskusja o dyskusji, meta-komentarz „ s t ą d " o antropologii „stamtąd". I to wyłącznie o antropologii, nie zaś — jednocześnie — o b a d a n i u k u l t u r y przez nią. Przecież a n t r o p o l o g o w i e , nie m ó w i ą j e d y n i e o samych sobie i w ł a s n y c h k ł o p o t a c h z tożsamością. 2 Tymczasem istnieje, jak się w y d a j e , sposób rozwiązania o w e g o rozdwojenia. Nie pociąga o n o za sobą rezygnacji z przynależności d o d o t y c h c z a s o w e g o Kontynentu Myśli A n t r o p o l o g i c z n e j , a może p o n a d t o dodać niezwykle istotny w y m i a r i impuls samemu bada­ niu kultury i t o bez w z g l ę d u na t o czy w grę w c h o d z i mityczne „ c e n t r u m " , czy też r ó w n i e mitycznie t r a k t o w a n e „peryferie". U j m i j m y t o w postaci kilku tez, które w kolejności pokrótce r o z w i n i e m y w f o r m i e komentarza d o każdej z nich. ( 1 ) A n t r o p o l o g i a ( e t n o l o g i a , entografia — t o dla mnie s y n o n i ­ my) jest nauką z a i n t e r e s o w a n ą o d s w e g o zarania i ze swej istoty p r o b l e m e m k u l t u r o w e j o d m i e n n o ś c i . Obojętnie jak w y ­ glądają deklaracje p o s z c z e g ó l n y c h k i e r u n k ó w i szkół a n t r o p o l o ­ g i c z n e g o myślenia o kulturze, g ł ó w n y m p o l e m zainteresowań tej nauki jest relacja „ M Y " — „ O N I " j a k o opozycja wyrażająca p o z n a w c z y dystans d w ó c h o d p o w i e d n i o różnych w s p ó ł c z y n ­ n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h . Z a d a n i e m badacza jest dystans ten z n i w e l o w a ć , przezwyciężyć w s t o p n i u m a k s y m a l n y m po t o , by przynieść d o naszej k u l t u r y „ p r a w d z i w e " i zaskakujące wieści ze ś w i a t a , o k t ó r y m założono z góry, iż jest w ł a ś n i e „ o b c y " , „ o d m i e n n y " , „ n i e p o r ó w n y w a l n y " , różny s ł o w e m o d naszych przyzwyczajeń. Dzieje się tak nie t y l k o w sytuacji, g d y bierzemy p o d u w a g ę analizy kultur i s p o ł e c z e ń s t w w rzeczywistym, w i e l o ­ rakim sensie „ i n n y c h " , o d d a l o n y c h geograficznie, czasowo, przesiąkniętych magią, strukturalnie „ p ł a s k i c h " , etc. Zasada ta ma m o c uniwersalnej a n t r o p o l o g i c z n e j timbre, wyróżniającej e t n o l o - 3 �g ó w w ś r ó d i n n y c h h u m a n i s t ó w . Dobrze ujmuje t o L u d w i k S t o m m a m ó w i ą c : „ A n t r o p o l o g i a jest przybraniem p o s t a w y c z ł o ­ w i e k a d z i w i ą c e g o się / . . . / . Ś w i a t j a w i się j a k o g a b i n e t rzeczy d z i w n y c h , k o n i e c z n y c h d o w y j a ś n i e n i a . Krótko m ó w i ą c — jest t o p r z e c i w i e ń s t w o p o s t a w y c o d z i e n n e g o życia, w k t ó r y m w s z y s t k o dzieje się n a t u r a l n i e . " I jeszcze K o ł a k o w s k i na ten sam temat: „ a n t r o p o l o g i a , t o znaczy praca, która zakłada zawieszenie w ł a s ­ nych n o r m , o s ą d ó w i n a ł o g ó w m e n t a l n y c h , m o r a l n y c h i estetycz­ n y c h , aby przeniknąć tak daleko, jak t o jest m o ż l i w e , w pole w i d z e n i a i n n e g o i p r z y s w o i ć sobie j e g o s p o s ó b p e r c e p c j i . " ' Właśnie z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w , w i d o c z n y c h w c y t o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h , a n t r o p o l o g ma tendencję d o p o s z u k i w a n i a o d m i e n n o ś c i d o s ł o w n i e w e w s z y s t k i c h przejawach życia s p o ł e ­ cznego, a w i ę c w życiu klasycznych p l e m i o n t u b y l c z y c h , w k u l ­ turze s k i n ó w , w c h ł o p s k i m b y t o w a n i u X I X - w i e c z n y m , w " k u l ­ turze n ę d z y " w i e l k i c h miast, w sztuce. ( 2 ) A n t r o p o l o g i a jest nauką par exellence europejską, c o ma swoje zasadnicze k o n s e k w e n c j e dla w s z y s t k i c h , którzy ją u p r a ­ w i a j ą . Badacz o d m i e n n o ś c i k u l t u r o w e j , tej dalekiej, jak i t z w . bliskiej obcości ( o b c y w e w n ę t r z n y ) w i n i e n sobie z d a w a ć s p r a w ę z d w ó c h rzeczy. Po pierwsze, w i n i e n t r a k t o w a ć s w e w ł a s n e zakorzenienie w kulturze j a k o rodzaj k o n w e n c j i , której p o d s t a w y należy odsłonić, aby u ś w i a d o m i ć sobie, że jest się t y l k o l o k a l n y m przypadkiem lokalnie d a n y c h f o r m ludzkiej egzystencji. Po d r u g i e jednak, nie jest m o ż l i w e ostateczne w y z b y c i e się własnej partykularności, a kultura, która zrodziła a n t r o p o l o g i ę , a w i ę c kultura europejska, najlepiej jak d o t ą d potrafi z m i n i m a l i z o w a ć z a c i e m ­ nienie i n n y c h k o n w e n c j i życia okularami s w y c h w ł a s n y c h reguł i n o r m . Dlatego wszelkie n a r o d o w e w a r i a n t y a n t r o p o l o g i i mają s w ó j u n i w e r s a l n y rdzeń w p o s t a w i e „ b r a n i a w n a w i a s " nie tyle j e d n o s t k o w y c h s y s t e m ó w k o n w e n c j i ( j a p o ń s k i c h , s u d a ń skich i t d . ) , ile najogólniej pojętej cywilizacji n o w o ż y t n o e u r o p e j skiej. Nauka jest w y n a l a z k e m tej w ł a ś n i e kultury. A b y stać się a n t r o p o l o g i e m , d a j m y na t o w A f r y c e , trzeba pierwej a k u l t u r o w a ć się w „ k u l t u r z e a n t r o p o l o g i c z n e j " , aby e w e n t u a l n i e później podać w w ą t p l i w o ś ć jej e f e k t y w n o ś ć i p r a w o m o c n o ś ć j a k o źródła poznania w s z e l k i c h kultur i n n y c h . T e g o p o d s t a w o w e g o etapu akulturacji z a w o d o w o - p r o f e s j o n a l n e j nie daje się jednak o m i n ą ć . E d m u n d Leach opisuje takie p r ó b y c z y n i o n e przez badaczy c h i ń s k i c h , p r ó b u j ą c y c h o d w e w n ą t r z , „ e m i c z n i e " o p i s y w a ć rze­ czywistość „ k r a j u ś r o d k a " , bez p o ś r e d n i c t w a osiągnięć ant­ r o p o l o g i i rozwiniętej poza C h i n a m i . Efekt był bardzo, ale t o bardzo marny. 3 s M a m y w i ę c pierwszą rysę na b u d o w l i u f u n d o w a n e j na o p o z y ­ cji „ c e n t r u m " — „ p e r y f e r i e " . Otóż wszyscy, i ci z K o n t y n e n t u , i ci z A r c h i p e l a g u muszą de facto uczyć się k u l t u r y będącej p r a w ­ d z i w y m c e n t r u m myślenia t y p u a n t r o p o l o g i c z n e g o . A t o c e n t r u m nie posiada już dzisiaj s w e j lokalizacji przestrzennej, o b o w i ą z u j e w i ę c A m e r y k a n ó w , B r y t y j c z y k ó w , R u m u n ó w , Rosjan, że nie w s p o m n ę o i n n y c h stronach ś w i a t a , gdzie a n t r o p o l o g i a istnieje jako odrębna specjalizacja n a u k o w a . O b o w i ą z u j e w i ę c na r ó w n i wszystkich. (3) A n t r o p l o g i a bada p o prostu kulturę bez p r z y d a w k i ( l u d o ­ w a , plemienna, t r y b a l n a , r o b o t n i c z a , taka i siaka), ale bada ją na s w ó j , w y p r a c o w a n y przez lata s p o s ó b . W y d a j e się, że t e g o akurat faktu nie trzeba szczególnie podkreślać; d o r o b e k p i ś m i e n n i c t w a kilku p o k o l e ń badaczy m ó w i sam za siebie. Rzecz jasna, że c o i n n e g o znaczą teoretyczne deklaracje i postulaty, a c o i n n e g o pokazuje praktyka b a d a w c z a . J e d n o jest wszakże p e w n e . N a w e t jeśli d o n i e d a w n a badania a t r o p o l o g i c z n e ograniczyły się jednak do pewnego tylko, wybranego typu wspólnot ludzkich, tych zwłaszcza, które d a w a ł y się ująć s y n c h r o n i c z n i e i c a ł o ś c i o w o , ukrytą przesłanką t a k i c h badań b y ł o założenie, iż badając n a w e t w y ł ą c z n i e społeczności „ z i m n e " d o k ł a d a się jakąś cegiełkę d o o g ó l n e j w i e d z y o C z ł o w i e k u . Wszak ó w przechodzień z N o w e g o J o r k u i w y t a t u o w a n y t u b y l e c z odległej w y s p y mają coś ze sobą wspólnego. W m o m e n c i e , g d y w s p o m i n a m y już wcześniej h a s ł o w o kryzys koncepcji przedstawiania (crisis of representatio) został przez a n t r o p o l o g ó w p o w s z e c h n i e u ś w i a d o m i o n y , zasadność p u n k t u ( 3 ) stała się bardziej jeszcze w i d o c z n a . „ P r z e d s t a w i e n i e " o b e j ­ muje b o w i e m nierozłączną a l t e r n a t y w ę „ w y r a ż a n i a " (system pojęć) i jego odniesienia p r z e d m i o t o w e g o ; jeśli zatem w grę w c h o d z i kryzys, t o d o t y c z y o n zawsze o b u c z ł o n ó w powyższej 4 a l t e r n a t y w y . Skoro legł w gruzach j e d n o z n a c z n i e w y z n a c z a n y zakres penetracji p o z n a w c z e j naszej nauki (kres t r y b a l i z m u w czystej postaci, rozpad t z w . tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j , p r o b l e m s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i g r u p , rola k o n t a k t ó w c y w i l i z a c y j ­ n y c h itd.,itp.), r ó w n o l e g l e załamał się s p o s ó b p o j ę c i o w e g o u j m o w a n i a t e g o , c o p o j a w i a się „ z a m i a s t " d o t y c h c z a s o w y c h s t a n ó w rzeczy. N a p r a w d ę t r u d n o dziś p o w i e d z i e ć , gdzie k o ń c z y się już, a gdzie d o p i e r o zaczyna a n t r o p o l o g i a . W k a ż d y m bądź razie nie p o ­ szukuje już o n a usilnie istniejących gdzieś t a m s z c z ą t k o w o r e z e r w a t ó w kultury. Nie szuka g e n e r a l n e g o sensu ludzkiej egzys­ tencji w ideale p e ł n e g o o p i s u c a ł e g o systemu kultury. W s z y s ­ t k i c h nas otacza kultura a d e c y d u j ą c e znaczenie ma w y ł ą c z n i e s p o s ó b , w jaki się jej przyglądamy. Interpretacja d r o b n e g o szczegółu, o d s ł o n i ę c i e n i e j a w n e j s t r o n y o c z y w i s t y c h c z y n n o ś c i dziejących się w o k ó ł nas r ó w n i e dobrze może p o w i e d z i e ć n a m tyle w a ż n y c h rzeczy o c z ł o w i e k u , c o sięgające daleko w s t e c z studia. P o w s z e c h n i e poza t y m m ó w i się już o b e c n i e o potrzebie a n t r o p o l o g i z a c j i naszej w ł a s n e j k u l t u r y , c o oznacza, iż na r ó w n i zaczynamy przyglądać się d o t y c h c z a s o w y m b a d a n y m i s a m y m sobie. T o p r o b l e m „ J a — j a k o i n n y " . J a k pięknie p o w i a d a S t e p h e n Tyler z w i e r c i a d ł o a d e k w a t n e g o przedstawiania ś w i a t a istniejącego poza nami pękło i nie da się g o p o n o w n i e złożyć. Nie w a r t o t e g o zresztą robić. Z n a j d u j e m y się w a u t o p o e t y c k i e j sali luster, w k t ó r y c h przeglądamy się z najrozmaitszych p e r s p e k t y w w c a l e nie pragnąc p o w i e d z i e ć kategorycznie ( „ o b i e k t y w n i e " ) : „patrzcie! taki jest n a p r a w d ę ś w i a t " . A n t r o p o l o g i a daje szczegól­ nie d o b r e p r z y g o t o w a n i e , by przed w y r a ż a n i e m t a k i c h s ą d ó w się w s t r z y m y w a ć . P o s t u l o w a ł t o już przed laty Claude Lévi-Strauss określając p o s t a w ę a n t r o p o l o g a j a k o p o s t a w ę f i l o z o f i c z n e g o zwątpienia. 6 7 ( 4 ) W k o n d y c j ę myślenia a n t r o p o l o g i c z n e g o w p i s a n e są zało­ żenia bariery p o z n a w c z e j , n i e o c z y w i s t o ś c i i n i e a d e k w a t n o ś c i koncepcji przedstawiania. Dyskurs n a u k o w y , tak charakterys­ t y c z n y dla a n t r o p o l o g i c z n e g o s p o s o b u o p i s y w a n i a k u l t u r y , której reguły są zawsze inne o d naszych p r z y z w y c z a j e ń , stał się już w ł a s n o ś c i ą p o w s z e c h n ą . A d a p t o w a n y jest przez badaczy róż­ n y c h maści: poczynając o d f i l o z o f ó w , poprzez h i s t o r y k ó w , soc­ j o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , p e d a g o g ó w , a na l i t e r a t u r o z n a w c a c h kończąc. O j e g o atrakcyjności d e c y d u j ą w y m i e n i o n e przed c h w i ­ lą trzy założenia przenikające myślenie i pisanie o " i n n y c h " . Ich u w z g l ę d n i e n i e p o w o d u j e , iż zawsze pozostają w ą t p l i w o ś c i , czy s p r a w y mają się akurat tak, jak n a m się w y d a j e . Zainteresowanie k u l t u r o w ą o d m i e n n o ś c i ą p o w o d u j e , iż m o ż l i w e jest nieustanne komplikowanie i poddawanie w w ą t p l i w o ś ć osiągniętych nauko­ w y c h orzeczeń o k a ż d y m z j a w i s k u i n t e n c j o n a l n y m , zwłaszcza w ó w c z a s g d y w y p o s a ż a się je w cechę „ o b c o ś c i " . M o ż e jest tak, a może tak? A może j e d n o i drugie? J a k o ilustrację p r z y w o ł a j m y t o c z o n y nieustanie spór p o m i ę d z y r e l a t y w i s t a m i i racjonalistami k u l t u r o w y m i , kwestię przekładu m i ę d z y k u l t u r o w e g o ( w tym j ę z y k o w e g o ) pojęć i s ą d ó w , p r o b l e m y z ujęciem ś w i a d o m o ś c i magicznej, interpretacją roli rytuału, statusu p o z n a w c z e g o , poró­ wnania międzykulturowego. 8 D o c h o d z i m y wreszcie d o tezy ostatniej, najistotniejszej dla nas w kontekście t e g o c o zostało d o t ą d p o w i e d z i a n e i d o czego w ostateczności zmierza cały szkic. ( 5 ) A n t r o p l o g i a t o nauka zarazem p e r y f e r y j n a i c e n t r a l ­ n a , skąd biorą się w szczególności jej k ł o p o t y , ale i atrakcyjność dla przedstawicieli i n n y c h nauk. W tej d w o i s t o ś c i u p a t r y w a ł b y m też f a k t u jej ż y w o t n o ś c i teoretycznej i dużej rangi. N o dobrze, ale jak coś może być r ó w n o c z e ś n i e peryferyjne i centralne? Nawet w bajkach nie ma g r u b y c h c h u d z i e l c ó w . A jednak. Wyraz „ p e r y f e r i a " p o c h o d z i o d g r e c k i e g o peripherëia (obwód, o k r ą g ) i jest w języku p o l s k i m rodzaju żeńskiego. Obecnie używa się g o p r a w i e w y ł ą c z n i e w liczbie m n o g i e j i w t ó r n y m znaczeniu krańca czegoś, np. najdalej p o ł o ż o n y c h dzielnic miasta. Stąd „ p e r y f e r y j n y " kojarzy się z „ u b o c z n y " , „ d r u g o p l a n o w y " , mniej j a k b y istotny. Istnieje j e d n a k p i e r w o t n e i oryginalne znaczenie „ p e r y f e r i i " które Słownik Wyrazów Obcych A r c t a tak określa: „ o b w ó d koła lub innej płaszczyzny k r z y w ą linją zamkniętej, o k r ą g , p o w i e r z c h n i a jakiegoś ciała, zakres, sfera, o b r ę b " . Zaś „ p e r y f e r y c z n y " w t y m s a m y m źródle, t o " d o t y c z ą c y o b w o d u , w o b w o d z i e , z n a j d u j ą c y się w o b w o d z i e " . M ó w i ą c z a r ó w n o o c e n t r u m , jak i peryferii (peryferiach) 9 �w przypadku a n t r o p o l o g i i , m a m na myśli w y ł ą c z n i e ten pierwszy, pierwotny sens d r u g i e g o pojęcia. B o w i e m „ p e r y f e r i a " rozumiana jako zewnętrzna część czegoś zakłada — j a k o s w o j e p r z e c i w i e ń s ­ two — jakąś część centralną, z którą pozostaje w styczności. A zatem, żeby p o w i e d z i e ć „ o t o m a m y c e n t r u m " niezbędnie musimy mieć możność p o w i e d z i e ć o d p o w i e d n i o : „ a o t o peryferia tego c e n t r u m " . J e d n o zakłada d r u g i e i o b a c z ł o n y o p o z y c j i pozostają w ścisłym z w i ą z k u p o j ę c i o w o - l o g i c z n y m w obrębie określonego ściśle t e r y t o r i u m . Dokonajmy teraz metaforyzacji naszych „ ź r ó d ł o w y c h " pojęć. O w y m terytorium zakładającym istnienie o p o z y c j i c e n t r u m / p e r y ­ feria niech będzie k u l t u r a w n a j o g ó l n i e j s z y m sensie k u l t u r y j a k o przedmiotu ludzkiego g a t u n k u . W c e n t r u m k u l t u r y stoi zawsze człowiek, w s p ó ł r z ę d n a w s z y s t k i c h f a k t ó w k l a s y f i k o w a n y c h j a k o przynależące d o porządku s p o ł e c z n e g o . Jest tak bez w z g l ę d u na to, jak będziemy c z ł o w i e k a c h a r a k t e r y z o w a ć — czy w trybie p r z y r o d n i c z o - g a t u n k o w y m czy k u l t u r o w o - a n t r o p o l o g i c z n y m . Człowiek jako istota k u l t u r o w a zamieszkuje t e r y t o r i u m zróż­ nicowanych s y s t e m ó w p o s z c z e g ó l n y c h p a r t y k u l a r n y c h kultur różnego rodzaju. W t y m znaczeniu nie m o ż n a w y z n a c z y ć ż a d ­ nego „ c e n t r u m " , ż a d n e g o jądra k u l t u r y ź r ó d ł o w e j dla w s z y s t k i c h kultur pozostałych, c h y b a że p o w r ó c i m y d o teorii „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " . Zatem t o „ c e n t r u m " w y z n a c z y ć m o ż e m y w y ł ą c z ­ nie określając najogólniejsze, u n i w e r s a l n e c e c h y c z ł o w i e k a . T y c h cech z kolei szukać m o ż e m y wszędzie, gdzie t y l k o pomieszkuje człowiek. U n i w e r s u m ludzkiej k u l t u r y ogranicza p o prostu linia zamknięta kuli ziemskiej i t o u z u s j ę z y k o w y każe nam m ó w i ć , że Trobriandy leżą na peryferiach, a U S A w c e n t r u m s p o ł e c z n e g o świata. Jednakże t e n w ł a ś n i e j ę z y k o w y s p o s ó b p o r z ą d k o w a n i a prze­ strzeni geograficznej s p r a w i a , iż zaczynamy w analogiczny s p o ­ sób myśleć o organizacji w s z e l k i c h zjawisk b a d a n y c h przez naukę — jedne stają się j a k o b y ważniejsze, powszechniejsze przy­ k ł a d o w o , a w i ę c centralne. Inne, j a k o bardziej ezoteryczne t r a k t o w a n e są, z g o d n i e z p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n y m r o z u m i e ­ niem peryferii — j a k o d r u g o p l a n o w e w o b e c t y c h p i e r w s z y c h . W ostateczności t e n s p o s ó b r o z u m o w a n i a i w e r b a l i z o w a n i a porządku zjawisk przeniósł się d o ś w i a t a a n t r o p o l o g ó w , którzy sami siebie poczęli postrzegać na zasadzie, o której m ó w i m y . Z „ l e p s z y c h " miejsc w i d a ć lepiej i w i ę c e j , p r o w i n c j a narzuca optykę peryferyjną. Taki s p o s ó b myślenia nie bierze p o d u w a g ę s w o i s t o ś c i nauki, jaką jest a n t r o p o l o g i a . Otóż a n t r o p o l o g i c z n y s p o s ó b myślenia implicite zakłada, że peryferie nie oznaczają terenu m a r g i n a l n e g o , ale najdalsze przedłużenie środka, czyli c e n t r u m . Tak w i ę c , założywszy, iż o w y m p r a w d z i w y m ś r o d k i e m jest c z ł o w i e k , a n a l i ­ zując j e g o kulturę w najodleglejszych zakątkach ś w i a t a , zakłada się t y m s a m y m na g r u n c i e a n t r o p o l o g i c z n y m , iż r ó w n i e ż na tradycyjnie p o j m o w a n y c h peryferiach znaleźć m o ż n a a r g u m e n t y centralne nie t y l k o dla teorii l u d z k i e g o u w i k ł a n i a w m o ż l i w e formy bytu k u l t u r o w e g o . D l a t e g o s w o i s t o ś ć a n t r o p o l o g i i i k o n ­ sekwencje z niej w y n i k a j ą c e . W i e l o k r o t n i e k r y t y k o w a n o przed­ stawicieli tej nauki właśnie za t o , że pragną łączyć skrajny empiryzm z najogólniejszą teorią dotyczącą kultury na poziomie abstrakcyjnym. Ale tutaj też t k w i urok a n t r o p o l o g i i , t e g o „intelek­ tualnego k ł u s o w n i c t w a " , jak t o określił onegdaj Clyde K l u c k h o h n . 10 Jakie te wszystkie u w a g i mają znaczenie dla nas, w p o w s z e c h ­ nym o d c z u c i u z n a j d u j ą c y c h się j e d n a k na peryferiach (1) świata m i ę d z y n a r o d o w e j a n t r o p o l o g i i , jak i ( 2 ) g ł ó w n e g o n u r t u k u l t u r y światowej? Znaczenie t o w i d z i a ł b y m j a k o zasadnicze. Przede w s z y s t k i m n i e p r a w d ą jest, że g d y znajdziemy się w centrum, t o t y m s a m y m ł a t w i e j jest n a m z a j m o w a ć się problemami najistotniejszymi, niejako „ p r z y r o d z e n i e " z w i ą z a n y ­ mi z miejscem i rolą, jaką o w o c e n t r u m w y z n a c z a . G d y b y tak zawsze było, nie b y ł o b y I m m a n u e l a Kanta. Z kolei r ó w n i e ż nieprawdą jest, że peryferyjność położenia skazuje na takąż peryferyjność z a i n t e r e s o w a ń . W a r t o sobie o d p o w i e d z i e ć na takie c h o ć b y pytanie. Czy B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i badając s w o i c h T r o b r i a n d c z y k ó w bardziej zbliżał się d o i s t o t n y c h s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h ludzkiej k u l t u r y niż g d y b y p o ś w i ę c i ł się analizie którejś z europejskich społeczności c h ł o p s k i c h ? O w s z e m , tak może się w y d a w a ć , ale p r o b l e m nie w t y m , że Trobriandy były lepszym, bardziej r e p r e z e n t a t y w n y m przykładem kultury, ale w t y m , że lepiej nadawały sie akurat d o funkcjonalistycznego m o d e l u podejścia, który stworzył i rozwijał M a l i n o w s k i . J e d n y m s ł o w e m były reprezentatywne dla f u n k c j o n a l i z m u . Z drugiej strony można przecież powiedzieć, że właśnie Trobriandy t o klasyczne rubieże naszego świata o statusie o w i e l e bardziej peryferyjnym niż m a m y t o w przypadku w a r s t w y chłopskiej jakiegokolwiek kraju Europy t a m t y c h czasów. Poza t y m , czy a n t r o p o l o g z Kontynentu musi koniecznie u d a w a ć się d o i z o l o w a n y c h grup, żeby oświecać s w y c h z i o m k ó w : tacy m o g l i b y ś m y być, g d y b y ś m y „ t a m " mieli s w y c h o j c ó w i matki? W i ę c nie o t o chodzi. Z n o w u w r a c a m y d o kwestii zasadniczej. A n t r o p o l o g i a , zwłasz­ cza obecnej d o b y , t o przede w s z y s t k i m p u n k t widzenia i sposób konceptualizowaniazjawiskdostępnychskąd­ inąd w s z y s t k i m parającym się nauką. Dyskurs a n t r o p o l o g i c z n y nie jest zastrzeżony w y ł ą c z n i e dla a n t r o p o l o g ó w , t y m bardziej, że n i e p o d o b n a w y k r e ś l i ć p r z e d m i o t o w o ujętej linii demarkacyjnej p o m i ę d z y nią a każdą inną gałęzią w i e d z y zainteresowaną f e n o m e n e m kultury. A n t r o p o l o g a poznasz p o t y m , jakie pytania s t a w i a . Skoro zaś a n t r o p o l o g o w i e z K o n t y n e n t u i A r c h i p e l a g ó w muszą się a k u l t u r o w a ć w o g ó l n e j kulturze antropologicznej ( c e n t r u m w sensie c e n t r u m m y ś l i ) , t o w p u n k c i e wyjścia wszyscy jesteśmy w analogicznej sytuacji poznawczej, w y c h o d z i m y o d w s p ó l n e j matrycy pojęć i kategorii. Wszystko zależy następnie o d tego, jaki użytek potrafimy uczynić z w y n i k ó w tej aktualizacji, czego nas ona uczy i d o jakiego stopnia. A dalej jeszcze: w jaki sposób badając zjawiska peryferyjne (a tylko takie badamy prze­ cież) orzekamy coś jednocześnie o o g ó l n e j kondycji człowieka. Nie ma miary ilościowej wartości analiz, tylko jakość pozwala na szacowanie w k ł a d u w poznanie świata nieoczywistości kultury. Kres i d e o l o g i i modernistycznej w nauce i filozofii polega na t y m , iż odrzuca się obecnie m.in. d o t y c h c z a s o w e p o j m o w a n i e kultury j a k o rodzaju p r z e d m i o t u w y m a g a j ą c e g o a d e k w a t n e g o przedstawienia. Pojęcie p r a w d y o b i e k t y w n e j z a s t ę p o w a n e jest p o j ę c i e m p r a w d k u l t u r o w y c h , p r a w d w y t w a r z a n y c h dla o d ­ p o w i e d n i c h c e l ó w bądź f u n k c j i . R ó w n i e ż a n t r o p o l o g i a — o d zawsze — p r a w d y takie f o r m u ł o w a ł a z przekonaniem, że podaje opisy o b i e k t y w n e j rzeczywistości. J e d n a k ż e n i c w kulturze nie jest f a k t e m n i e z b i t y m , o b c u j e m y w y ł ą c z n i e ze społecznymi w y o ­ brażeniami o świecie. One r ó w n i e ż nie dzielą się na uboczne i centralne. Ś w i a t k u l t u r y jest fascynujący zawsze i wszędzie i dobrze b y ł o b y , g d y b y fakt ten u ś w i a d o m i l i sobie nasi rodzimi badacze. M o ż e nie t y l k o u ś w i a d o m i l i , ale zrobili z niego użytek. Badanie k u l t u r y polskiej w p r o w a d z a r ó w n i e dobrze w c e n t r u m p r o b l e m a t y k i h u m a n i s t y c z n e j , jak klasyczne studia „ w i e l k i e j " antropologii Kontynentu. Zupełnie o d r ę b n ą s p r a w ą jest, że nauka polega także na k o m u n i k o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń ; jeśli głos naszej e t n o l o g i i nie dotrze poza Polskę, nikt nie d o w i e się, że dzieje się tutaj coś interesującego. Także dla czytelnika Z a c h o d u . Czy naprawdę — j a k t o b y ł o w m o i m w y p a d k u — t r z e b a a n t r o p o l o g o w i z Kanady p o k a z y w a ć kulturę S t a r o o b r z ę d o w c ó w w Polsce, aby dopiero o n wskazał, w jaki s p o s ó b tak w ą s k a p r o b l e m a t y k a „ i k o n i c z n e j " tradycji tej g r u p y daje się w p i s a ć w najważniejsze dyskusje współczesnej a n t r o p o l o g i i t e o r e t y c z n e j ? " Nie będą w t y m miejs­ cu t e g o akurat w ą t k u p o d e j m o w a ł z nadzieją, że w i a d o m o o c o c h o d z i — o śmiałość i rozmach w podejściu d o ezoterycznych w y d a w a ł o b y się a s p e k t ó w kultury. W t y m t k w i siła a n t r o p o l o g i i , każdej a n t r o p o l o g i i ! S p r ó b u j m y zamiast t e g o s k o n k l u d o w a ć d o t y c h c z a s o w e u w a ­ gi. Po pierwsze tedy, nie ma gorszych i lepszych miejsc dla u p r a w n i a n i a a n t r o p o l o g i i oraz, c o się z t y m bezpośrednio wiąże, gorszych i lepszych t e m a t ó w b a d a w c z y c h . Nie każdemu dane jest znaleźć się w ś r ó d nieznanego plemienia w nieznanej części ś w i a t a . W każdym przejawie k u l t u r y jest potencjalnie zawarty o g r o m n y ł a d u n e k m o ż l i w o ś c i dla a n t r o p o l o g i c z n y c h przedsta­ w i e ń n i e o c z y w i s t o ś c i z n a n e g o ś w i a t a . J a k m ó w i ł Sapir, dlaczego nie badać np. k u l t u r a l n y c h i n i e k u l t u r a l n y c h s p o s o b ó w o d ­ dychania? Sam uważał t e n temat za fascynujący. Po drugie, dla podjęcia w y s i ł k u bycia a n t r o p o l o g i e m nie ma znaczenia t z w . potencjał f i n a n s o w o - o r g a n i z a c y j n y kraju, w k t ó ­ rym przyszło n a m u p r a w i a ć tę naukę. D e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a j ą i n w e n c j a , o d w a g a i wiara w t o , że czasami z A r c h i p e l a g u w i d a ć �więcej i lepiej niźli z zapatrzonego w s w ą m o c K o n t y n e n t u . Uwzględniając proporcje między np. Stanami Z j e d n o c z o n y m i a Polską zobaczyć m o ż e m y , że procent badaczy mających coś d o p o w i e d z e n i a i „ t a m " i „ t u t a j " jest zbliżony. O jednej jeszcze s p r a w i e należy wszelako p o w i e d z i e ć . W swej ostatniej książce Clifford Geertz, najświatlejszy a n t r o p o l o g o b e c ­ nej d o b y , p o w i a d a : „Szerzy się w ś r ó d a n t r o p o l o g ó w coraz bardziej p o w s z e c h n e przekonanie, że p o w i e d z i e ć , jak jest, t o dla etnografii slogan tak samo n i e o d p o w i e d n i , jak dla filozofii o d L u d w i k a W i t t g e n s t e i n a , dla historii o d Robina C o l l i n g w o o d a , dla polityki o d M i c h e l a Foucaulta lub dla fizyki o d T h o m a s a K u h n a . N i e a d e k w a t n o ś ć s ł ó w w o b e c d o ś w i a d c z e n i a i w ł a ś c i w a im tendencja d o p r o w a d z e n i a j e d y n i e d o i n n y c h s ł ó w znane były o d d a w n a z a r ó w n o p o e t o m , jak i m a t e m a t y k o m . Dla e t n o g r a f ó w s t a n o w i ł o t o jednak odkrycie i w p r a w i ł o i c h , a przynajmniej w i e l u z nich, w z a m ę t . " A b y ten zamęt starać się jakoś u p o r z ą d k o w a ć p r o p o n u j e Geertz zestaw u t r w a l o n y c h przesądzeń, z k t ó r y c h w dzisiejszej sytuacji a n t r o p o l o g i a w i n n a z r e z y g n o w a ć . Jest t o zestaw a b s o l u t n i e w a r t rozważenia także dla e t n o l o g ó w p o l s k i c h . Przesądzenia te n a ­ z w i j m y za I n n o c e n t y m B o c h e ń s k i m „ e t n o g r a f i c z n y m i z a b o b o n a ­ m i " , konkretyzując je tak, aby o d p o w i a d a ł y r o d z i m y m realiom. Z a b o b o n p i e r w s z y . Najwyższy czas, aby u ś w i a d o m i ć sobie na dobre, że c z e g o k o l w i e k badacz nie czyniłby, j a k i c h k o l w i e k nie s t o s o w a ł b y z a b i e g ó w retorycznych, wszystkie opisy etnograficz­ ne są opisami opisującego, a nie o p i s y w a n e g o . Edward Said w n i e d a w n o u nas przełożonej pracy Orientalizm w y t o c z y ł cały zestaw a r g u m e n t ó w p r z e c i w k o m.in. a n t r o p o l o g i i z a c h o d n i e j , iż tak opisuje Orient, iż nie daje się w y p o w i e d z i e ć m i e s z k a ń c o m t a m t y c h krajów, jak oni sami w i d z ą świat, w k t ó r y m żyją. Ostateczne zdanie należy zawsze d o badacza — utyskuje Said. Sam nie pokazuje jednak zupełnie, w jaki s p o s ó b m o g ł o b y się o d b y w a ć j a k i e k o l w i e k o p i s y w a n i e c z e g o k o l w i e k , c o jest poza nami. Zarzucając a n t r o p o l o g o m ( n e o ) i m p e r i a l i z m w zamian p r o ­ p o n u j e t o samo tyle, że a rebours? J e d y n e , c o może osiągnąć badacz „ i n n o ś c i " , t o n i e w y m u s z o n a z g o d n o ś ć , każdy opis p o z o ­ stanie skażony e t n o c e n t r y z m e m , gdyż „ b y ć e t n o c e n t r y c z n y m t o po prostu w i d z i e ć przy p o m o c y w ł a s n y c h o c z u " , gdyż „ n i e możemy w i d z i e ć za p o m o c ą oczu c z y i c h ś " . I nic tutaj nie zmieni p o s t u l o w a n a przez niektórych badaczy p o s t a w a , aby być „ n a b u z i " z p o d m i o t a m i . M o ż n a się d ł u g o i zawzięcie tulić d o i n f o r m a t o r ó w , ale pisze się s a m e m u przetwarzając uzyskany materiał w inny jeszcze rodzaj k u l t u r o w e g o w y o b r a ż e n i a , które podajemy d o w i a d o m o ś c i czytającym. 12 3 14 Z a b o b o n d r u g i . Wiąże się bezpośrednio z p i e r w s z y m , gdyż m ó w i o t z w . e t n o g r a f i c z n y m b r z u c h o m ó w s t w i e . Polega o n o na p r z y p i s y w a n i u sobie m ó w i e n i a nie o i n n y c h f o r m a c h życia, lecz z ich w n ę t r z a , na p o d a w a n i u o p i s ó w , jak s p r a w y się mają „z p u n k t u w i d z e n i a c h ł o p a p o d l a s k i e g o " j a k o c h ł o p s k i e g o opisu z t e g o p u n k t u w i d z e n i a . Nie ma czegoś t a k i e g o , jak w s p ó l n a rzeczywistość, którą w i d z i z a r ó w n o ó w c h ł o p , jak i badający e t n o g r a f - e m p i r y k . J a k m ó w i ł Nietzsche — istnieją t y l k o perspek­ t y w y . Nasz opis — t o nasza p e r s p e k t y w a , każdy inny p u n k t w i d z e n i a n i e u c h r o n n i e przechodzi przez filtr naszego ujęcia d a n e g o stanu rzeczy. Z a b o b o n t r z e c i . D o t y c z y t e k s t o w e g o p o z y t y w i z m u , który za­ kłada, że jeśli t y l k o nakłoni się c h ł o p a d o p o d y k t o w a n i a lub zapisania j e g o życiorysu, w i z j i ś w i a t a , w t e d y rola etnografa s p r o w a d z a się d o roli u c z c i w e g o i s k r u p u l a t n e g o pośrednika przekazującego istotę rzeczy. Tekst e t n o g r a f i c z n y traktuje się w ó w c z a s j a k o rodzaj „ p r z e ź r o c z y s t e g o " m e d i u m . W s p ó ł c z e s n y tekstualizm s p o d znaku Jamesa Clifforda w s k a z u j e na t o , iż p i ś m i e n n i c t w o e t n o g r a f i c z n e jest w y s o c e k o n t e k s t o w e i oparte na s t r a t e g i c z n y m w y b o r z e ś r o d k ó w . Z a b o b o n c z w a r t y . Wyraża o n nadzieję, że dyskurs etnograficz­ ny m o ż n a uczynić „ h e t e r o j ę z y c z n y m " ( „ t a m t e j s z a " o b e c n o ś ć w , , t u t e j s z y m " t e k ś c i e ) . O w o rozproszone a u t o r s t w o jest iluzją, której ulegają z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i e p o z y t y w i s t y c z n i e z o r i e n ­ t o w a n i , jak i p o s t m o d e r n i ś c i . Z a b o b o n p i ą t y . Geertz określa g o m i a n e m k o n f e s j o n a l i z m u . Polega o n na przyjęciu raczej o d c z u ć etnografa zamiast ich p r z e d m i o t u j a k o p o d s t a w o w e g o t e m a t u d o analizy ( „ t a m t e j s z y " cień „ t u t e j s z e j " rzeczywistości). O b i e k t e m namysłu uczynić trze­ ba w r ó w n y m s t o p n i u p r z e d m i o t o w y aspekt b a d a ń , jak i m e t a ­ j ę z y k o w ą nad n i m refleksję, t z n . rozważyć nasz s p o s ó b myślenia 0 myśleniu n a u k o w y m . Trzeba t o j e d n a k uczynić w taki s p o s ó b , aby nie paraliżować praktyki b a d a w c z e j — nie m o ż n a czegoś t w i e r d z i ć i jednocześnie brać t o w e p i s t e m o l o g i c z n y nawias. Z a b o b o n s z ó s t y i o s t a t n i . N i e p r a w d ą i złudzeniem jest t w i e r ­ dzenie, że e t n o g r a f u c h r o n i się przed z m i n i m a l i z o w a n i e m obrazu ś w i a t a k o g o ś i n n e g o przez w ł a s n e okulary badacza dzięki u ś w i a ­ d o m i e n i u sobie w ł a s n e j s u b i e k t y w n o ś c i bądź w r ę c z s t r o n n i c z o ­ ści. Ten rodzaj refleksji m y l n i e rości sobie p r a w o d o e p i s t e m o l o g i cznej s a m o w i e d z y , a p r o w a d z i j e d y n i e d o m ę t n y c h w y n u r z e ń 1 intelektualnego bełkotu. Rozważenie p o d a n y c h przed c h w i l ą p r z e s ą d ó w tradycyjnej a n t r o p o l o g i i p o w i n n o p r o w a d z i ć d o z d e k o n s t r u o w a n i a jej d o ­ tychczasowych podstaw epistemologicznych i teoretyczno-met o d o l o g i c z n y c h . M a m tutaj na myśli d e k o n s t r u k c j ę w y w o d z ą c ą się o d Derridy, ale specyficznie z a a d o p t o w a n ą na potrzeby a n t r o p o l o g i i . Piszę o t y m s z c z e g ó ł o w o w i n n y m t e k ś c i e . W szki­ cu niniejszym starałem się j e d y n i e pokazać, w s p o s ó b zbliżony d o idei d e k o n s t r u k c j i , że t r a d y c y j n a o p o z y c j a c e n t r u m / p e r y f e r i e n i e a d e k w a t n i e u j m u j e s e d n o p o z n a w c z e j w a r t o ś c i r ó ż n y c h et­ n o l o g i i n a r o d o w y c h . Istnieje t y l k o j e d n a a n t r o p o l o g i a , która może być d o b r a lub zła, c i e k a w a bądź n u d n a i n i e t w ó r c z a . Wszyscy będąc w c e n t r u m , m o ż e m y być na peryferiach. W y b ó r należy d o nas s a m y c h . 15 16 PRZYPISY Zob. c h o ć b y G.W. S t o c k i n g , Afterword: A View from the Center, „ E t h n o s " 1 — 2 : 1 9 8 2 , ss. 1 7 2 — 1 8 6 ; E. Shils, Center and Periphery, C h i c a g o 1 9 7 5 i in. Tak w ł a ś n i e brzmi g ł ó w n a teza przyświecająca a r t y k u ł o m pomieszczonym w książce p o d redakcją J . Clifforda i G.E. Marcusa, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnograp­ hy, Berkeley 1 9 8 6 Antropologia i polityka, rozmowa z Ludwikiem Stommą, „Czas K u l t u r y " 1 9 9 0 , nr 1 8 — 1 9 , s. 1 1 . R o z m o w ę przeprowadzili W . J . Burszta i K. P i ą t k o w s k i . L. K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersaliz­ mu kulturalnego, ( w : ) Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1 9 8 4 , s. 1 5 E. Leach, Social Anthropology, Fontana Paperbacks 1 9 8 2 , ss. 1 2 4 - 1 2 5 . A n t r o p o l o g o w i e ci t o : Lin Y u e h — h w a , M a r t i n C.Yang, Francis L.K. Hsu i Fei H s i a o - T u n g . S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue, and Rhetoric in the Postmodern World, W i s c o n s i n 1 9 8 7 , s. 4. C. Lévi-Strauss, Structural Anthropology II, H a r m o n d s w o r d 1 9 7 8 , s.26 T y m i i dalej w y m i e n i o n y m i k w e s t i a m i z a j m o w a l i ś m y się przez kilka lat z M. B u c h o w s k i m , czego efektem są książki: M . B u c h o w ski, Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań 1 9 9 0 ; M. B u c h o w s k i , W . J . Burszta, O założeniach interpretacji antropolo­ 1 2 3 4 5 6 7 8 6 gicznej. W a r s z a w a 1 9 9 2 oraz W . J . Burszta, Wymiary antropolo­ gicznego poznania kultury, Poznań 1 9 9 1 Słownik Wyrazów Obcych M . A r c t a , W a r s z a w a 1 9 3 5 , s.255 Ku t a k i e m u r o z u m i e n i u " p e r y f e r i i " skłania się S. N u g e n t , The "Peripheral Situation", " A n n u a l R e v i e w of A n t h r o p o l o g y " 1 7 : 1 9 8 8 , s. 8 0 C h o d z i o Davida Scheffela, z n a k o m i t e g o z n a w c ę kultury S t a r o o b r z ę d o w c ó w w w i e l u krajach ś w i a t a . Z o b . j e g o f a s c y n u j ą ­ cą książkę o tej grupie w Kanadzie: In the Shadow of Antichrist. The Old Believers of Alberta, P e t e r b o r o u g h 1 9 9 1 C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, S t a n f o r d 1 9 8 8 , s. 1 3 7 (cytuję Geerzta w s p o s ó b nieco „ z a o k r ą g ­ l o n y " ) . Dalsze o d w o ł a n i a o d n o s z ą się d o rozdziału VI tej książki, z a t y t u ł o w a n e g o Being Here: Whose Life Is It Anyway? E.W. Said, Orientalizm, W a r s z a w a 1 9 9 1 . W y d a n i e tej pracy w 1 9 7 8 roku w y w o ł a ł o całą falę p o l e m i k i o m ó w i e ń stanowiska Saida. R. Rorty, Nauka jako solidarność, „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " 1 9 9 1 , nr 5, ss. 2 0 5 — 2 0 6 Z o b . książkę Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Centry Ethnography, Literature, and Art, C a m b r i d g e Mass. 1988 W . J . Burszta, Czy istnieje dekonstrukcja antropologiczna? / w druku/. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 �