https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b268a53a27f0b8cabd89812cafbae29c.pdf bae7d9168df9a871b2594ded2ed5c20f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5344 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4965 Title A name given to the resource Wielka podróż do źródeł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N LECH ajpierw k i l k a rozważań o charakterze pseudo- SOKÓŁ g a t u n k o w y m . Książka profesora Juszczaka na­ leży do zapomnianego dzisiaj g a t u n k u , łączą­ cego w j e d n y m utworze p u n k t widzenia n a u k i , filozo­ fii, sztuki i religii; „łączącego" znaczy syntetyzującego, bo przecież wspomniane p u n k t y widzenia nie f u n k c j o ­ nują w niej oddzielnie. Takie połączenie szokuje odwa¬ gą, mającą po trosze charakter wyzwania, zbija z t r o p u Wielka podróż do źródeł i wyprowadza z równowagi. M n i e ta książka wyprowa­ dziła z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m , co stanowi 0 jej wadze także dla i n n y c h , p o d o b n y c h do m n i e , czy¬ telników. Zresztą nie zdołałem się z nią jeszcze uporać p o m i m o uważnej lektury, którą z pewnością powtórzę. Głos w dyskusji na temat Realności bogów N a razie powróciłem do nie czytanych o d dawna H o ­ mera i Hólderlina. Pisząc swoją książkę, profesor Juszczak zajmuje po­ zycję „filozofa-artysty". „Filozof-artysta" to koncept Nietzschego, przywołujący marzenie w i e l u , żyjących nej życia człowieka za niezmiernie ważną, godzących przed n i m i po n i m filozofów, różnie realizowane, się z t y m , że istnieje „realnie" jakaś sfera boskości, a n i e j e d n o k r o t n i e uznawane za niemożliwe do zreali¬ chociażby mglista, że chodzą po ziemi ludzie wyznają¬ zowania. Wiesław Juszczak przyjmuje w praktyce pi¬ cy wiarę w Boga osobowego i nie są to koniecznie sarskiej zapewne o s o b n i k i słabe na umyśle i reprezentujące „ciemno¬ 1 w dalszych t o m a c h zamierzonej tetralogii, postawę gród", sekty, bądź d a w n o przezwyciężone stadia rozwo¬ bliską, lepiej może powiedzieć: ukształtowaną po swo­ j u kulturalnego człowieka. K o n s e k w e n t n i e - a zwłasz¬ w pierwszym, już napisanym, a j e m u , owego marzenia filozofów. D l a osób znających cza choćby w najmniejszym stopniu agresywnie - nie¬ pisarstwo Juszczaka jest oczywiste, że taka postawa wierzącego czytelnika książka Juszczaka m u s i obrazić, dojrzewała w n i m i przejawiała się na różne sposoby o d rozjuszyć, albo po prostu znudzić: jest to przecież dawna. D l a m n i e stało się to całkowicie jasne o d cza¬ książka w swej najgłębszej i s t o c i e r e l i g i j n a , religij¬ su, kiedy wpadła m i w ręce godna uwagi książka Je- n a namiętnie, „obiektywnie" i „subiektywnie", poru¬ ana-Nóela V u a r n e t , zatytułowana właśnie Filozof-arty­ szająca się na poziomie, na którym, „wszystkie religie sta (słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). K i e d y spo¬ stanowią j e d n o " , j a k chciał W i l l i a m Blake. W najbar¬ tkałem wówczas profesora Juszczaka, powiedziałem dziej osobistym fragmencie Dziennika m u , że czytam książkę o n i m , ale nie zainteresował się Wiesław Juszczak pisze j e d n a k z całkowitą jasnością: apokryficznego tą wiadomością. Może pora, by ktoś m n i e pomścił i za¬ „... [Święta D r o g a w Eleusis] jest to miejsce święte jął się „sklasyfikowaniem" Juszczaka, przymierzając je¬ niezależnie o d wyznawanej wiary. N i e wyrzekam się go prace do k o n c e p c j i omówionych przez V u a r n e t a . i nie wyrzeknę się swojej. A l e powraca, właśnie przez to może, pytanie: co znaczy «pogaństwo»?" (s. 35). Jeszcze k i l k a uwag, poprzedzonych krótkim wyja¬ śnieniem: właściwie nie chciałem i pewnie nie powi¬ Jest prawdą, co podnoszono w dyskusji, że w książ¬ n i e n e m zabierać głosu w tej dyskusji z p o w o d u niewy¬ ce profesora Juszczaka daje się obserwować zwrot k u starczającej uczoności, co piszę bez i r o n i i , a zwłaszcza przeszłości, powrót do źródeł, nostalgia za przeszłością. bez m i n o d e r i i . Zajmuję się problematyką czasów o wie¬ A u t o r nigdy tego nie ukrywał, przeciwnie, wielokrot¬ le nowszych i właściwie nigdy nie cofam się poza w i e k nie to podkreślał. Powracający w jego ostatniej książ¬ X V I I . W kwestiach religijnych przestrzenią, w której ce m o t y w sprzeciwu wobec pojęcia postępu, odnoszo¬ się poruszam, jest niepodzielnie Biblia i w p e w n y m nego do twórczości, sztuki, literatury, k u l t u r y jest po¬ stopniu świat żydowski. O d stosunkowo niedawnego wtórzeniem tego, o czym pisał n i e j e d n o k r o t n i e w swo¬ czasu zajmuje m n i e problematyka religijna w literatu¬ i c h wcześniejszych pracach, t y m razem dotyczy religii. rze, sztuce, myśli teoretycznej pisarzy i artystów, w filo¬ Religia jest w jego ujęciu prawdziwie mocna, czysta zofii, ale właściwie tylko między w i e k i e m X V I I a X X . w momencie nieodległym o d swoich narodzin, w sta¬ Pragnę jednakże zwrócić uwagę na niepokój zasiany nie niejako p i e r w o t n y m , by później wyczerpywać się przez „niewygodną" i przeciwną poprawności politycz¬ i ulegać degradacji. Jeśli t a k jest, istnieje regres jako¬ nej książkę Juszczaka w umysłach i - horribile dictu ściowy w religii; czy to oznacza, że istnieje także po¬ - duszach jej nieuczonych odbiorców, którzy stanowią, stęp? Jestem przekonany, że go nie ma, ale pozostaje być może, większość wszystkich jej czytelników. niepokojące m n i e pytanie, dotyczące postępu - regre¬ Książka Juszczaka jest skierowana nie tylko do su, a także i n n e , p o k r e w n e : czy wynikałoby stąd, iż re¬ przekonanych, co podnoszono w dyskusji, ale do wie¬ ligie dawniejsze, pierwotniejsze mają przewagę i więk¬ rzących: wyznających jakąkolwiek religię, chociażby tę szą moc niż młodsze? Dlaczego zatem Wiesław Jusz¬ ogólnikową, sprowadzającą się do uznania sfery religij- czak nie chce wyrzec się swojej młodszej religii na 245 �Lech Sokół * W I E L K A P O D R Ó Ż D O ŹRÓDEŁ. G Ł O S W DYSKUSJI N A T E M A T R E A L N O Ś C I B O G Ó W rzecz starszej, greckiej, na jakiej podstawie ja m a m ob­ tak uwielbiamy. Mistycyzm oznacza wybór postawy, stawać przy chrześcijaństwie, zamiast „powrócić" do w r a m a c h której mówimy: „nie m a we m n i e innej wo¬ religii naszych „starszych b r a c i " , j a k i m i są wyznawcy l i , niż wola mojego Boga". Oznacza wybór szaleństwa judaizmu? Lista p o d o b n y c h , to znaczy niepokojących, prawdziwego, nie szaleństwa r o d e m z niefrasobliwego pytań jest wcale długa. dyskursu. Czy tego rzeczywiście świadomie chcemy? Procedury nostalgiczne w myśleniu profesora Jusz­ Myślę, że pragnienie mistycyzmu jest w naszym świecie czaka nie są niczym przypadkowym i mało ważnym, bardzo rzadko spotykane. Książka Wiesława Juszczaka wręcz przeciwnie, są t a k zasadnicze, że niepodobna i c h jest w jakimś sensie bardzo odległa o d naszej współcze¬ krytykować, nie podważając jednocześnie wszystkiego, sności. co napisał w Realności bogów. Jego książka zdaje m i się Czy i j a k można pogodzić mistycyzm z życiem co¬ wielką podróżą do źródeł, która to podróż fascynuje dziennym w jego praktycyzmie i trywialności? N i e m n i e , a jednocześnie napawa lękiem przed niemożli¬ w i e m , chociaż historia dostarcza najróżniejszych przy¬ w y m do ograniczenia i przezwyciężenia pesymizmem, kładów; mieściłby się w n i c h kazus Emanuela Sweden- dotyczącym tzw. „naszych czasów", który zdaje się ko¬ borga, jednej z najosobliwszych postaci nowożytnej nieczną konsekwencją jego rozważań, oraz k u l t u r y europejskiej, obawą m i s t y k a i w i e l k i e g o pisarza, przed jakimś t r u d n y m do określenia zatraceniem się uczonego i urzędnika. Podniesienie irracjonalnego sta¬ w fascynującej i przerażającej zarazem otchłani prze¬ w i a także zasadnicze p y t a n i a n a t u r y metodologicznej szłości. w odniesieniu do naszej, mojej pracy; i na te pytania także nie m a m łatwej odpowiedzi. N a zakończenie chciałbym zatrzymać się przy inne¬ go rodzaju niepokojach, o jakie przyprawiła m n i e książ¬ Staje się teraz oczywiste, co miałem na myśli, mó¬ ka profesora Juszczaka: idzie o relację racjonalnego i i r ­ wiąc, że książka profesora Juszczaka wyprowadziła racjonalnego. Poznanie poprzez marzenie, które przy¬ m n i e z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m i dlaczego wołuje autor, odnosi się do t a k i c h procedur poznaw¬ jestem m u za to wdzięczny. Jednym k o p n i a k i e m roz¬ czych, które dostarczają d a n y c h niedostępnych pozna¬ walił moje starannie ułożone „puzzle" i wypieszczone n i u racjonalnemu. W odniesieniu do f e n o m e n u religii, schematy, które dawały m i poczucie bezpieczeństwa, może lepiej: wiary, poznanie prawdziwe i godne zaufa¬ jakiego dostarcza nawet nietrwały i złudny porządek. nia dostępne jest jedynie badaczowi wierzącemu; to sa¬ Muszę się teraz pozbierać w sensie dosłownym i prze¬ m o , jak już zwracałem uwagę, dotyczy czytelników nośnym, a t a k i stan nieporządku, który należy prze¬ książki. O religii, wierze można zatem jedynie, c h o ć to kształcić na powrót w porządek, zawsze daje jakiś zysk. niemało, świadczyć, przeżywszy uprzednio głębokie do¬ Niektórzy twierdzą, że porządek jest w ogóle niepożą¬ świadczenie o charakterze mistycznym. Wszelka i n n a dany, a może niemożliwy do osiągnięcia. N i e jestem postawa badawcza jest skażona nieodwołalnie racjona¬ o t y m przekonany; stawiam na napięcie między cha¬ lizmem, „pozytywizmem", j a k chce autor, a zatem fał¬ osem a próbującym go okiełznać porządkiem. N i e szywa, co najmniej powierzchowna. O t w i e r a się tutaj w i e m na p e w n o , w j a k i m stopniu zgodzę się z profeso¬ droga do mistycyzmu i nie m a m zamiaru negować jego r e m Juszczakiem, co może b r z m i arogancko, ale to bę¬ wartości w odniesieniu do religii i wiary. Czy jednako¬ dę wiedział po p o n o w n e j lekturze jego książki. N i e to woż mistycyzm daje się postulować, czy do mistycyzmu jest zresztą dla m n i e aż t a k ważne, a pewnie i dla nie¬ można po prostu dojść, skoro tylko podejmie się taką go, czy i w j a k i m stopniu pogodzimy się i uładzimy. decyzję? Oczywiście, mistycyzm jest różnie definiowa¬ O w a grzeczność byłaby zapewne jakimś zaprzeczeniem ny i praktykowany, ale poprzestańmy na rozumieniu sensu jego przesłania, zawartego w Realności bogów. najpowszechniej akceptowanym. Byłoby to zatem pra- Z mojej wypowiedzi w y n i k a jasno, dlaczego miałem gnienienie zjednoczenia z Bogiem czy bóstwem bądź wątpliwości, czy zabierać głos. Jest ona, jak widać, rze¬ absolutem, czy może m o c a m i wyższymi, któremu odpo¬ czywiście nieuczona i daje się bronić jedynie jako zapis wiada specjalnego rodzaju powołanie, wezwanie z wy¬ pewnego doświadczenia o d b i o r u , zapewne nie wyłącz¬ soka, łaska i wybranie. Człowiek stwarza jedynie wa¬ nie jednostkowego. N i e w y k l u c z o n e , że jest niezbyt r u n k i przeżycia mistycznego, skutkiem przygotowania mądra. Może należy odnieść do m n i e samego wypo¬ poprzez odrzucenie świata widzialnego i częstokroć wiedź jednego z bohaterów W i t k a c e g o : „Powiedziałem bardzo surową ascezę. Resztę spełnia Bóg (bóg). Powo¬ coś bardzo głębokiego. Przypuszczalnie jest to bzdura". łani przez Boga różnych czasów, w różnych pismach Jeśli tak, proszę o wybaczenie. świętych, odczuwają lęk i proszą Boga, by wybrał inne¬ go człowieka, bardziej godnego. Czy nie nazbyt łatwo „akceptujemy" mistycyzm bez refleksji i trwogi, czyniąc go łatwym, niewiele bądź nic nie kosztującym, a zatem całkowicie fałszywym? Szukamy nie mistycyzmu, lecz dreszczu. N i e chcemy pamiętać, że oznacza o n , w i n i e n oznaczać całkowite zniszczenie życia, które jest n a m tak drogie, unicetwienie całkowite naszego „ja", które 246 �