https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/828be62d41dac05496cc4087650065a8.pdf 59fff9d32b7114acd614f3ceaa088c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource Chyżówka - obrzędowość doroczna obrzędy doroczne - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4359 Title A name given to the resource Przemiany obrzędowości dorocznej wsi Chyżówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; 231-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Kroh PRZEMIANY OBRZĘDOWOŚCI DOROCZNEJ WE WSI CHYŻÓWKI Praca m a na celu przedstawienie przemian, j a k i m podlegały na przestrzeni ostatnich stu lat o b r z ę d y i zwyczaje doroczne. Problem b ę d z i e o m ó w i o n y na p r z y ­ kładzie w s i C h y ż ó w k i w pow. l i m a n o w s k i m , w s i b ę d ą ­ cej — w p o r ó w n a n i u z ogromnym tempem przemian współcześnie z a c h o d z ą c y c h na w s i polskiej — p r z y k ł a ­ dem powolnych p r z e o b r a ż e ń . W z w i ą z k u z t y m k u l t u r a wsi jest stosunkowo zbliżona do modelu tradycyjnego. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidach, z dala od szlaków komunikacyjnych, nie zelektryfikowana, leżąca na terenie nie u p r z e m y s ł o w i o n y m , nie p o s i a d a j ą c a od­ powiedniej drogi. Te w ł a ś n i e czynniki s p o w o d o w a ł y , że w y b r a ł a m C h y ż ó w k i jako teren moich b a d a ń . Chcia­ łam p r z e d s t a w i ć przemiany z a c h o d z ą c e w o b r z ę d o w o ś c i na terenie, gdzie u p r z e m y s ł o w i e n i e czy jakiekolwiek inne czynniki nie s p o w o d o w a ł y tak g w a ł t o w n y c h zmian w życiu gospodarczym, a co za t y m idzie w k u l t u r z e społecznej, j a k to n a s t ą p i ł o na i n n y c h terenach. T y m samym obraz przemian jest j a k b y bardziej czytelny, bardziej „ k l a r o w n y " . Pod o k r e ś l e n i e m „obrzędowość doroczna" rozumiem w tej pracy wszelkie o b r z ę d y , zwyczaje, a t a k ż e w i e ­ rzenia, zabiegi magiczne itp., z w i ą z a n e z j a k i m ś dniem lub okresem r o k u . W zakres obrzędowości dorocznej wchodzić b ę d z i e r ó w n i e ż sposób obchodzenia ś w i ą t p a ń ­ stwowych, k o ś c i e l n y c h , szkolnych i okolicznościowych. Określenia „ o b r z ę d o w o ś ć tradycyjna" u ż y w a m w odnie­ sieniu do z w y c z a j ó w l u d o w y c h — z a r ó w n o starych, j a k i od niedawna we w s i p r a k t y k o w a n y c h . Przy omawia­ niu o b r z ę d o w o ś c i tradycyjnej celowo nie rozgraniczam „ o b r z ę d u " od „ z w y c z a j u " ze w z g l ę d u na r ó ż n e rozumie­ nie tych o k r e ś l e ń przez poszczególnych a u t o r ó w , a ści­ słe definiowanie t y c h pojęć dla omawianego nia nie wydaje się konieczne. zagadnie­ Ramy czasowe pracy to okres od k o ń c a X I X w. do c h w i l i obecnej, czyli okres, k t ó r y m i e s z k a ń c y wsi obej­ m u j ą swoją p a m i ę c i ą ł u b znają ze słyszenia od po­ przedniego pokolenia. W Chyżówkach prowadziłam badania terenowe w latach 1969—1971. Metody badania to w y w i a d i obser­ wacja uczestnicząca. I n f o r m a t o r ó w s t a r a ł a m się tak do­ b i e r a ć , by reprezentowali wszystkie grupy wieku, obie płcie, by zachodziło z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe oraz by b y ł y reprezentowane wszystkie części wsi. Szczególnie z w r ó c i ł a m u w a g ę na dobór większej ilości i n f o r m a t o r ó w starszych, aby na podstawie ich wypowiedzi s t w o r z y ć sobie obraz obrzędowości w k o ń c u ubiegłego stulecia i na p o c z ą t k u obecnego. Z e b r a ł a m też konieczne dane na temat gospodarki, historii, sytuacji społecznej i k u l ­ turalnej wsi. W i a d o m o ś c i te o t r z y m a ł a m od m i e s z k a ń ­ ców wsi a t a k ż e w Prezydium GRN, u sołtysa oraz w parafii w Jurkowie. We wspomnianym okresie p r z y j e ż d ż a ł a m do wsi w czasie wszystkich ś w i ą t istotnych dla r o k u o b r z ę d o ­ wego. O b s e r w o w a ł a m w i ę c zwyczaje z w i ą z a n e z okre­ sem Bożego Narodzenia (m. i n . o g l ą d a ł a m kilkakrotnie przedstawienia kolędnicze), Wielkanocy, M a t k i Boskiej Zielnej, z Niedzielą P a l m o w ą itd., b y ł a m t e ż w Chy­ ż ó w k a c h 22 lipca. P o n i e w a ż p r z y j e ż d ż a ł a m do w s i w i e ­ lokrotnie, po p e w n y m czasie nie b y ł a m traktowana przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako obca, szczególnie w nie­ k t ó r y c h domach. U ł a t w i ł o m i to badania i zwiększyło w i a r y g o d n o ś ć zebranych m a t e r i a ł ó w . 231 �L i t e r a t u r a dotycząca wsi C h y ż ó w k i jest bardzo skromna: k i l k a wzmianek na temat pisowni nazwy wsi w „Wierchach" i „Światowidzie" \ reportażowe arty­ k u ł y Zbigniewa T u r k a w „ D z i e n n i k u Polskim" w 1958 r. Marginesowo o wsi C h y ż ó w k i wspomina praca Wieś Dobra w powiecie limanowskim , a d o k ł a d n i e j opisuje wieś z p u n k t u widzenia geografii Maria S i e m i ń s k a w swojej pracy d y p l o m o w e j . Poza t y m są t y l k o prace dotyczące n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń całego regionu. 2 3 Ogólna charakterystyka w s i C h y ż ó w k i administracyjnie należą do pow. l i m a n o w ­ skiego, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej mieści się w Jurkowie. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidzie Wyspowym, w dolinie rzeki o tej samej nazwie; w p a ­ dającej do J u r k ó w k i - Ł o s o s i n y (dorzecze Dunajca). Do­ lina ta rozdziela dwa wzniesienia: pasmo Mogielicy, najwyższego szczytu w Beskidzie W y s p o w y m (1171 m) i masyw Ł o p i e n i a (951 m). Wieś ma u k ł a d r ó w n o l e ż n i ­ kowy, ciągnie się na przestrzeni ok. 3 k m . Budownic­ two jest rozproszone, wieś s k ł a d a się z 24 osiedli roz­ łożonych na stokach Ł o p i e n i a i Mogielicy. W k a ż d y m osiedlu znajduje się 2—8 zagród. Obecnie jest we wsi ok. 70 gospodarstw, dawniej liczba ich p r z e k r a c z a ł a 100. W C h y ż ó w k a c h zelektryfikowane są t y l k o cztery osiedla leżące w b e z p o ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e J u r k o w a (1959 г.). Komunikacja autobusowa PKS od k i l k u lat łączy J u r k ó w z L i m a n o w ą (dwa razy na dzień), naj­ bliższa stacja kolejowa to Dobra (6 km), leżąca na l i n i i kolejowej Nowy S ą c z — C h a b ó w k a (istniejącej od 1885 г.). Szosa asfaltowa dochodzi do J u r k o w a , przez C h y ż ó w k i biegnie droga gruntowa, m o ż l i w a do przebycia w y ł ą c z ­ nie f u r m a n k ą . P o d s t a w ą utrzymania m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k jest przede wszystkim rolnictwo i hodowla. P r z e c i ę t n a w i e l ­ kość gospodarstw waha się w granicach 3—6 ha, w t y m 1—1,5 ha ziemi ornej. D u ż ą część gospodarstw s t a n o w i ą lasy. Plony są niskie ze w z g l ę d u na trudne w a r u n k i glebowe, ogromne rozdrobnienie g r u n t ó w i n i s k ą k u l ­ t u r ę rolną. Obok rolnictwa i s t o t n ą r o l ę odgrywa ho­ dowla k r ó w , świń i owiec. W C h y ż ó w k a c h wypasa się owce przez cały sezon po okolicznych g ó r a c h . Organi- 2 232 zaeja pasterstwa jest typowa dla Beskidu Wyspowego, opiera się przede wszystkim na s p ó ł k a c h pasterskich. W okresie powojennym zaczęto p r z e w o z i ć owce w Biesz­ czady. Obecnie, dzięki zezwoleniu w ł a d z na wypas na miejscu, t y l k o część owiec w y s y ł a n a jest na wschód. Resztę wypasa się w s z a ł a s a c h na Ł o p i e n i u , Ćwilinie i Mogielicy. Do ostatniej w o j n y m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k praco­ w a l i t a k ż e we dworze w Dobrej, a szczególnie w la­ sach dworskich. Obecnie t a k ż e las jest g ł ó w n y m źród­ ł e m prac dodatkowych, z a r ó w n o stałych, j a k sezono­ wych. K i l k u m ł o d y c h pracuje też w sklepach w Do­ brej, w J u r k o w i e , w Sowlinach w z a k ł a d a c h ś l u s a r ­ skich, w warsztatach stolarskich w K a l w a r i i itp. Sezo­ nowo d z i e w c z ę t a i młodzi mężczyźni wyjeżdżają w Bieszczady do prac l e ś n y c h . C h y ż ó w k i należą do parafii w Jurkowie, k t ó r a po­ w s t a ł a w 1913 r. W okresie w c z e ś n i e j s z y m Chyżówki były p r z y n a l e ż n e do parafii w Dobrej. Szkoła w C h y ż ó w k a c h istnieje od 1916 r. Obecnie po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej część młodzieży uczy się dalej; aktualnie w szkołach ś r e d n i c h ogólnokształ­ cących l u b zawodowych (co częstsze) uczy się kilkana­ ście osób z C h y ż ó w e k , większość w pow. limanowskim. Z a r ó w n o w okresie przed o s t a t n i ą w o j n ą , jak szcze­ gólnie obecnie, na terenie wsi istniało k i l k a organizacji, nie z a o b s e r w o w a ł a m jednak w i ę k s z e g o w p ł y w u ich działalności na obrzędy. W C h y ż ó w k a c h jest sklep spo­ żywczy, l u d n o ś ć zaopatruje się poza t y m w Jurkowie, Dobrej i L i m a n o w e j . O ś r o d e k zdrowia a t a k ż e innego t y p u instytucje z n a j d u j ą się w Dobrej. Istotną sprawą dla ogólnego rozwoju Chyżówek i zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i są migracje. Od ok. 1900 r. rozpoczęła się s t a ł a i sezonowa emigracja do A m e r y k i , d o k ą d w y j e c h a ł o ok. 10 rodzin, pojedyncze rodziny w y j e c h a ł y też do Francji, Belgii, Niemiec itp. Ogromne znaczenie w życiu wsi m i a ł a emigracja na Ziemie Zachodnie, szczególnie silna na p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych, ale t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. Na Zie­ mie Zachodnie (szczególnie w rejon Bystrzycy Kłodzkiej i Zielonej Góry) ogółem w y j e c h a ł o ponad 20 rodzin, co stanowi ok. 25% m i e s z k a ń c ó w . Założyli oni tam w więk­ szości indywidualne gospodarstwa. Utrzymują stały k o n t a k t z r o d z i n n ą w s i ą ze w z g l ę d u na ścisłe związki 3 �°tLr ^ П. g 0 S2,P 3. „ O g r a b k i " w y k . dla ozdoby u ^^^^^ ^¿ ^ ^ „ f Ł £ wiejskich z Jurkowa. �rodzinne. K i l k a w Bieszczadach. rodzin z C h y ż ó w e k osiedliło się t e ż Rok obrzędowy w Chyżówkach Przedstawienie — bardzo ogólne zresztą — r o k u obrzędowego ma na celu zasygnalizowanie o b r z ę d ó w czy zwyczajów i s t n i e j ą c y c h w C h y ż ó w k a c h , niezależnie od czasu ich w y s t ę p o w a n i a . Najbogatsze są obrzędy z w i ą z a n e z okresem zimo­ w y m . Od św. Ł u c j i rozpoczyna się przepowiednie pogody na cały n a d c h o d z ą c y r o k a t a k ż e w r ó ż b y urodzaju z ga­ łązek leszczyny. Najwięcej z w y c z a j ó w dotyczy dnia w i ­ gilijnego — są to r ó ż n e g o rodzaju nakazy i zakazy, j a k się tego dnia z a c h o w y w a ć , co robić, j a k p r z y g o t o w a ć izbę i stół do wieczerzy, j a k się ma o d b y w a ć sama wieczerza. W i l i a jest też dniem w r ó ż e b n y m z a r ó w n o jeśli chodzi o gospodarstwo •— urodzaj, dobytek — j a k i o sprawy osobiste d o m o w n i k ó w , a więc przede wszyst­ k i m zamążpójście, życie l u b ś m i e r ć . W Wigilię i Boże Narodzenie dzieją się t e ż dziwy i cuda, r ó ż n e zabiegi magiczne o s i ą g n ą p o ż ą d a n y skutek, np. m o ż n a w y k r y ć c z a r o w n i c ę i t p . Sw. Szczepan to dzień ś w i ę c e n i a owsa, o w i ą z y w a n i a drzew owocowych a t a k ż e p o c z ą t e k cho­ dzenia po kolędzie. Od Szczepana do Trzech K r ó l i cho­ dzą r ó ż n o r a k i e grupy k o l ę d n i c z e : z szopką, T u r o ń z Ż y ­ dem l u b Cyganem, ostatnio „ ż y w a szopka" czy po p r o ­ stu chłopcy z g w i a z d ą , a 6 stycznia przebrani za Trzech K r ó l i . Nowe zwyczaje to przebieranie się za ś w . M i k o ­ łaja oraz za Stary i N o w y Rok. W d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej święci się g r o m n i c ę dla c e l ó w r e l i g i j n y c h i magicznych, w dniu św. A g a t y — chleb, sól i w o d ę . Na zapusty w Chy­ ż ó w k a c h p r z e b i e r a ń c y nie chodzili, z okresem tym zresztą nie w i ą ż ą się ż a d n e szczególne zwyczaje. „ W a ­ żenie ż u r u " — o i l e b y ł o wcześniej j a k i m ś zwyczajem — za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w jest t y l k o p o r z e k a d ł e m . Bogate są też zwyczaje wiosenne, przede wszyst­ k i m wielkanocne, począwszy od ś w i ę c e n i a palm, przez �święcenie jedzenia, wody, ognia, p r a k t y k i magiczne za­ pewniające urodzaje, s k o ń c z y w s z y na P o n i e d z i a ł k u W i e l ­ kanocnym, w czasie k t ó r e g o chodzą po domach przebie­ rańcy: dziady ś m i g u ś n e i Cyganie. B r a k natomiast zwy­ czaju topienia Marzanny, Judasza i t p . Powszechne były „ m a j ó w k i " , czyli wieczorne zebrania przy kaplicz­ kach wiejskich, a w późniejszych czasach n a b o ż e ń s t w a majowe. O wiele mniej popularne są n a b o ż e ń s t w a czerwcowe. Znane było zdobienie d o m ó w na Zielone Święta, p r a k t y k o w a n o zabiegi z w i ą z a n e z B o ż y m C i a ­ łem, święcenie ziół, zbóż i innych r o ś l i n na Wniebo­ wzięcie. W omawianym okresie p o j a w i ł się we w s i zwyczaj przystrajania g r o b ó w na Wszystkich Ś w i ę t y c h . W niniejszym a r t y k u l e zmuszona jestem p o m i n ą ć zwyczaje rolnicze i hodowlane (szczególnie bogate, j e ­ śli chodzi o m a g i ę p a s t e r s k ą ) . W y j ą t e k z r o b i ł a m jedynie dla dożynek (dawny „ o g r a b e k " ) . Osobną g r u p ę s t a n o w i ą zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , ś w i ę t a szkolne oraz ś w i ę t a okolicz­ nościowe, j a k Dzień Dziecka, Dzień M a t k i czy Dzień Kobiet. Obrzędowość jest częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y wsi, pod­ lega więc t y m samym w p ł y w o m i d o k o n u j ą się w niej te same przemiany, co w całej k u l t u r z e wiejskiej. Prze­ miany te są bardzo r ó ż n o r o d n e i r ó ż n y m i czynnikami spowodowane. A r t y k u ł jest p r ó b ą przedstawienia tych przemian na p r z y k ł a d z i e w s i C h y ż ó w k i . Przy chronologizacji o b r z ę d ó w p o s ł u g u j ę się jako datami granicznymi przede w s z y s t k i m okresami obu wojen ś w i a t o w y c h . Przyczyny s ą d w i e ; po pierwsze można z a o b s e r w o w a ć w p ł y w wojen na przyspieszenie przeobrażeń, po drugie jest to n a j ł a t w i e j s z y dla miesz­ k a ń c ó w wsi sposób umiejscowienia z d a r z e ń w czasie. W tradycyjnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej C h y ż ó w e k — z p u n k t u widzenia ż y w o t n o ś c i — m o ż n a w y r ó ż n i ć trzy grupy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w : 1) obrzędy, k t ó r e z a n i k ł y l u b m a j ą t e n d e n c j ę zani­ kającą; 2) obrzędy nowe, k t ó r e p o j a w i ł y się w C h y ż ó w k a c h w omawianym czasie; 3) obrzędy praktykowane nadal, nie w y k a z u j ą c e tendencji z a n i k a j ą c y c h lub w y k a z u j ą c e tendencje roz­ wojowe. Obrzędowość jako całość, jako pozostałość t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y wiejskiej, wykazuje tendencje zanika­ jące. Poszczególne zwyczaje l u b n i e k t ó r e ich elementy p r z e k s z t a ł c a j ą się wolniej, inne szybciej, jeszcze inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą n i e z m i e n n o ś ć , a nieliczne się roz­ wijają. Niewiele jest t a k ż e o b r z ę d ó w nowych, k t ó r e na teren w s i wprowadzono w omawianym okresie. Zwyczaje, k t ó r e zupełnie zaginęły, to w y j ą t k i . Za­ nikanie o b r z ę d ó w w większości w y p a d k ó w ma charak­ ter d ł u g o t r w a ł e g o , do dziś nie zakończonego procesu. Tendencja z a n i k a j ą c a przejawia się w r ó ż n y sposób; dany obrzęd rzadziej w y s t ę p u j e , zmniejsza się ilość osób p r a k t y k u j ą c y c h go , zabieg przestaje m i e ć uzasad­ nienie magiczne l u b zanika w i a r a w jego skuteczność, p o j a w i a j ą się zmiany formalne i t p . Tendencja zanika­ j ą c a przejawia się w większości przemian obrzędowości dorocznej. D o k ł a d n i e j problem ten będzie o m ó w i o n y dalej. Jak w s p o m n i a ł a m , niewiele jest w C h y ż ó w k a c h o b r z ę d ó w , k t ó r e z a n i k ł y całkowicie, k t ó r e nie są prak­ tykowane przez ludzi z ż a d n e j grupy wieku, a zacho­ w a ł y się jedynie w p a m i ę c i starszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Do t a k i c h z w y c z a j ó w m o ż n a by zaliczyć n i e k t ó r e w i e ­ rzenia i p r a k t y k i magiczne. W i e l u i n f o r m a t o r ó w ze starszego pokolenia jest przekonanych o istnieniu czarownic. Zazwyczaj zresztą dodają: „ t e r a z już ich nie ma". Ostatnia kobieta u w a ­ ż a n a przez m i e s z k a ń c ó w w s i za czarownicę umarła przed k i l k o m a laty, a wieś opuściła prawie 20 lat te­ mu. W ś r e d n i m pokoleniu zdania na temat istnienia czarownic i c z a r o w n i k ó w są podzielone (na 21 wypo­ wiedzi 14 osób w y r a z i ł o p e w n o ś ć lub przypuszczenie, że istnieją). Gdy k i e d y ś s p y t a ł a m o to, po dłuższym w a ­ haniu p a d ł a o d p o w i e d ź : „musiały być, bo przecież cza­ rownica jest w szopce". Młode pokolenie w ogromnej większości nie wierzy w to. 1 Działalność czarownic b y ł a skierowana przede wszyst­ k i m przeciwko k r o w o m , zazwyczaj polegała na zabraniu lub zepsuciu mleka. Działo się to najczęściej w dnie szczególnie „ d o b r e " do czarowania — wigilię św. W o j ­ ciecha, dzień ś w . Łucji, wigilię Bożego Narodzenia. Z wie­ rzeniami t y m i z w i ą z a n e b y ł y p r a k t y k i magiczne stoso­ wane celem zabezpieczenia się przed czarami oraz w y ­ krycia czarownicy. P r a k t y k tych już się nie stosuje, z ich opisem s p o t k a ł a m się. t y l k o dwa razy; jeden z i n ­ f o r m a t o r ó w m a j ą c y obecnie 60 lat twierdzi, że jego babka w y k r y w a ł a czarownice. I n n i starsi ludzie wiedzą, 235 �I I . 9—17. Szopka, 88 X 76 cm i f i g u r k i drewniane z szopki, w y k . że „coś" się w t y m celu robiło, ale nie p o t r a f i l i do­ k ł a d n i e j o t y m opowiedzieć. W e d ł u g relacji wspomnia­ nego wyżej informatora n a l e ż a ł o w okresie od św. Ł u c j i (13 grudnia) do w i g i l i i Bożego Narodzenia codziennie o d k ł a d a ć po jednej szczapce drzewa, w dzień w i g i l i j n y t y m w ł a ś n i e drzewem rozpalić ogień i w garnuszku go­ t o w a ć szpilki krawieckie. Szpilki te tak k ł u ł y czarow­ nicę, że p r z y b i e g a ł a prosić o litość i odczynić czary. Trzeba było jednak p a m i ę t a ć o z a m k n i ę c i u wcześniej drzwi i okien, żeby „nie r o z d a r ł a " ze złości. Szpilek tych nie wolno g o t o w a ć zbyt długo, bo z a k ł u ł y b y c z a r o w n i c ę na ś m i e r ć . Pomimo że w e d ł u g dużej części opinii wiejskiej jeszcze po wojnie b y ł a na terenie wsi czarownica ( k i l ­ kakrotnie z a n o t o w a ł a m powtarzane z przekonaniem opo­ wiadanie o t y m , j a k diabły ją m ę c z y ł y w c h w i l i śmierci, a w końcu u r w a ł y jej głowę), nie s p o t k a ł a m się z re­ lacją o j a k i c h k o l w i e k praktykach wymierzonych prze­ 12 236 1962 r. Jan Bielski, Pólrzeczki, pow. Limanowa. ciwko niej. Jest to co prawda trudne do zbadania z w i e l u p o w o d ó w ; przede wszystkim ze w z g l ę d u na o b a w ę i n f o r m a t o r ó w przed o ś m i e s z e n i e m , a t a k ż e ze w z g l ę d u na i n d y w i d u a l n y charakter tego t y p u praktyk magicznych. M i m o tych zastrzeżeń, sądzę, że należą one już do przeszłości. I n n y zwyczaj, k t ó r y z u p e ł n i e zaginął na wsi, to roz­ dawanie b i e d n y m w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h i Za­ duszki specjalnie pieczonych na blasze „placusiów" (owsianych lub j ę c z m i e n n y c h ) z p r o ś b ą o m o d l i t w ę za dusze* z m a r ł y c h . Zwyczaj p r a k t y k o w a n y był do ok. 1914 г., w okresie m i ę d z y w o j e n n y m dawano biednym tego dnia po prostu chleb, czasem coś z odzieży lub „10 groszy na b u ł k ę " . Po ostatniej wojnie zwyczaj zu­ p e ł n i e z a g i n ą ł („teraz już i d z i a d ó w nie ma"), na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y p r z e o b r a ż e n i a gospodarczo-społeczne. W omawianym okresie p o j a w i ł o się we wsi nato- �miast k i l k a nowych z w y c z a j ó w . Najbardziej powszech­ ny, dotyczący całej społeczności wiejskiej, z w i ą z a n y jest właśnie z dniem Wszystkich Ś w i ę t y c h . Cmentarz, tak jak i kościół, jest w J u r k o w i e od 1913 г.; wcześniej zmarłych chowano w Dobrej. G r o b ó w wtedy nie ubie­ rano, r ó w n i e ż nie odwiedzano ich zwyczajowo („czasem kto poszedł, j a k k t o ś b l i s k i u m a r ł " , „telo co zawieźli i zakopali", „ n a j w y ż e j j a k i k w i a t e k wsadzono, żeby rósł"). Zwyczaj odwiedzania cmentarza, strojenia gro­ bów, stawiania lampek datuje się z okresu m i ę d z y w o ­ jennego. Bogatsi m i e s z k a ń c y w s i ( k t ó r y c h stać b y ł o na kupno bibuły) j u ż w k o ń c u l a t dwudziestych zaczęli w dniu Wszystkich Ś w i ę t y c h p r z y b i e r a ć groby bliskich kwiatkami i szarfami z b i b u ł y , a t a k ż e z a p a l a ć na nich świeczki. Wydaje się, że w c z e ś n i e j p o j a w i ł się z w y ­ czaj zapalania na grobach świeczek, a dopiero nieco później przystrajania g r o b ó w . U p o w s z e c h n i ł się zwyczaj dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Na pytanie, dlaczego zaczęto stroić groby, informatorzy o d p o w i a d a j ą : „ d u c h o ­ w i e ń s t w o zwróciło u w a g ę , że trzeba, p r z y s z e d ł rozkaz od biskupa", „To zniewaga dla z m a r ł y c h ludzi nie d b a ć o g r ó b , bo to może b y ć ś w i ę t y . A poza t y m w ogóle rodziny p o w i n n y swych k r e w n y c h s z a n o w a ć i księża się tego t r z y m a j ą " , „zaczęto o p i e k o w a ć się grobami, bo k s i ą d z m ó w i ł , a i r z ą d się nie sprzeciwia. Ludzie nak u p i ą b i b u ł y , żeby p o r o b i ć k w i a t y , j a d ą wszyscy na groby, to p a ń s t w o zarabia na t y m " , „ t a k a moda weszła w życie", „ k a ż d y chciał u p i ę k s z y ć swój g r ó b i tych, co za okupacji zostali zabici" (w Jurkowie jest g r ó b k i l k u osób zamordowanych przez h i t l e r o w c ó w ) . Obecnie w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h niemal wszyscy m i e s z k a ń c y w s i idą do kościoła i na cmentarz. Przyjeżdżają też k r e w n i z nowego miejsca zamieszka­ nia, czyli przede wszystkim z Ziem Zachodnich; z k a ż ­ dej rodziny przynajmniej jedna osoba, a często po k i l k a . Oczywiście o d w i e d z a j ą też groby k r e w n y c h ludzie z s ą ­ siednich w s i czy miasteczek. We Wszystkich Ś w i ę t y c h lub w p r z e d d z i e ń u p r z ą t a się groby i przystraja bardzo bogato, najczęściej k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibuły, pa­ pieru, tkaniny, często k w i a t a m i woskowanymi. Z jed- 237 �I I . 18—22. Szopka k u k i e ł k o w a i f i g u r k i z tej szopki. W y k . przed liny r o b i się w i e ń c e lub przystraja g a ł ą z k a m i . Do k r z y ż a p r z y w i ą z u j e się szeroką w s t ę g ę z k r e p i n y w r ó ż n y c n kolorach. Innego t y p u ozdoby, to r o ś l i n y : b i a ł e kuleczki „śnieguliczki", w i d ł a k i i t p . Powszechnie zapala się l a m p k i l u b świece. Ludzie przyjeżdżający na groby b l i ­ skich spoza C h y ż ó w e k p r z y w o ż ą ze sobą w i e ń c e k u p o ­ wane w miastach oraz chryzantemy. Ten sposób ubie­ rania grobu u w a ż a n y jest za „ b a r d z o p i ę k n y " , ale m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k nie k u p u j ą ani w i e ń c ó w , ani chryzantem. Ubieraniem g r o b ó w z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e kobiety, zazwyczaj starsze, p o m a g a j ą i m dzieci. Istnie­ je coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto p i ę k n i e j p r z y ­ stroi g r ó b . K a ż d a rodzina stroi „swoje groby" — r o d z i ­ ców, dzieci, w s p ó ł m a ł ż o n k a ; a jeśli nie ma kto się t y m zająć, to t a k ż e dalszej rodziny. Ogólne zasada: „stroi g r ó b ten, kto na gruncie siedzi". M i e s z k a ń c y w s i t w i e r d z ą , że kolor k w i a t ó w i szarf na grobie zależy od w i e k u z m a r ł e g o . Starszemu r o b i się k w i a t y czarne, fioletowe lub w i n n y m ciemnym k o l o ­ rze, dzieciom i m ł o d y m ludziom — białe, p o z o s t a ł y m , czyli w ś r e d n i m w i e k u — kolorowe: czerwone, niebie­ skie itp. W rzeczywistości jednak nie jest to przestrze­ gane. Ogólnie panuje tendencja do niezwykle barwnego zdobienia g r o b ó w . Zwyczaj odwiedzania g r o b ó w , strojenia ich, sta­ wiania lampek p r z e j ę t y został z miasta, częściowo pod w p ł y w e m Kościoła. I n t e r e s u j ą c e jest, że p r z e j ę t o sam zwyczaj, natomiast jego strona formalna jest odmienna. Przede wszystkim inny jest niż w m i e ś c i e sposób stro­ jenia g r o b ó w . Nawet w Dobrej, gdzie większość gro­ b ó w jest przybrana — tak j a k w C h y ż ó w k a c h — sztucz­ n y m i k w i a t a m i , szarfami z k r e p i n y i j e d l i n ą — zdecy­ dowanie p r z e w a ż a kolor czarny lub fioletowy. Charak­ terystyczne też, że pomimo pozytywnego stosunku do ozdób miejskich ( w i e ń c ó w i chryzantem), n i k t z m i e j ­ scowych nie kupuje ich. Ostatnio księża z J u r k o w a sta­ r a j ą się w p r o w a d z i ć zwyczaj ubierania g r o b ó w ż y w y m i k w i a t a m i zamiast sztucznych. Nieznanym d o t ą d we wsi zwyczajem b y ł o chodzenie po domach postaci przebranych za Stary i N o w y Rok. K i l k a lat temu d w ó c h c h ł o p a k ó w (ok. 20 lat) wieczorem w Sylwestra chodziło po domach d w ó c h osiedli w g ó r ­ nej części wsi. Stary Rok w k o ż u c h u wsadzonym k u ­ d ł a m i na wierzch, w masce z d ł u g ą s i w ą b r o d ą , t r z y ­ 238 I I wojną światową, Chyżówki, pow. Limanowa. m a ł w r ę k u w i e l k ą l a g ę ; Nowy Rok z u m a l o w a n ą twa­ rzą, ubrany za m ł o d e g o c h ł o p a k a , w y p y t y w a ł Starego, j a k m u się wiodło, czy m u b y ł o dobrze przez ten rok, na koniec go w y p ę d z a ł . Stary Rok p ł a k a ł , Nowy składał domownikom życzenia. Całe to przedstawienie chłopcy u r z ą d z i l i wyłącznie dla zabawy, nie p r z y j m o w a l i od gospodarzy niczego, „zrobili to tak j a k o ś sami od siebie". N o w y zwyczaj w p r o w a d z i ł też inny c h ł o p a k (obec­ nie lat 23), k t ó r y przez k i l k a ostatnich lat przebierał się 6 grudnia za św. M i k o ł a j a czy też „ d z i a d k a Mroza" (informator u ż y w a tych o k r e ś l e ń wymiennie). Wkładał d ł u g ą s t a r ą spódnicę, na to d ł u g ą k u r t k ę , na wierzch n a r z u c a ł serdak barani w ł o s e m do góry. Na głowę wy­ s o k ą czapę b a r a n i ą z c z e r w o n ą o p a s k ą , b r o d ę robił ze s k ó r y baraniej, okulary w s a d z a ł na nos, w r ę k ę brał l a s k ę i s t a r ą t o r b ę z c u k i e r k a m i , j a b ł k a m i , ciastkami. Głos z m i e n i a ł na „ t r z ę s ą c y " — starczy. Tak przebrany chodził — zaproszony — do k i l k u d o m ó w , gdzie były dzieci (w g ó r n e j części wsi). Raz też u ś w i e t n i ł jako dziadek M r ó z c h o i n k ę szkolną. D w a lata t e m u d w ó c h innych m ł o d y c h mężczyzn (z osiedla w centrum wsi) chodziło przebranych za św. M i k o ł a j a i Diabła. D i a b e ł był w w ą z i u t k i c h czarnych spodniach, na t w a r z y m i a ł c z e r w o n ą m a s k ę (z drewna lipowego i baraniego k o ż u c h a , z r o b i o n ą przez jednego z p r z e b i e r a ń c ó w ) , na nogach drewniane buty z czasów okupacji ( „ h u p k a ł y strasznie"), w r ę k u w i d ł y i łańcuch. D i a b e ł w c h o d z i ł ze św. M i k o ł a j e m do d o m ó w , w któ­ r y c h nie b y ł o dzieci, żeby ich nie s t r a s z y ć . Wszyscy uczestnicy tych przedstawień (Mikołaj, Stary i N o w y Rok, Diabeł) m a j ą n i e p e ł n e średnie wy­ k s z t a ł c e n i e , przez j a k i ś czas przebywali poza wsią. Skąd znają te zwyczaje, nie u m i e j ą określić (prasa, książki, radio, telewizja?). Wiele dawnych o b r z ę d ó w jest w C h y ż ó w k a c h jesz­ cze obecnie p r a k t y k o w a n y c h ; większość z nich wykazuje tendencje z a n i k a j ą c e , ale są i w p e ł n i ż y w o t n e , akcep­ towane przez wszytkie grupy w i e k u , m a j ą c e wystarcza­ j ą c e uzasadnienie w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w wsi. Nie­ liczne w y k a z u j ą nawet tendencje rozwojowe. Istotną r o l ę - w u t r z y m a n i u n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w odgrywa Ko­ ściół, szczególnie jeśli o b r z ę d jest z w i ą z a n y z liturgią kościelną. Do o b r z ę d ó w czy z w y c z a j ó w nie wykazują­ cych tendencji zanikowych m o ż n a by zaliczyć np. sta- �• wianie choinki, ś w i ę c e n i e jedzenia w W i e l k ą S o b o t ę , święcenie kredy, wody i j a ł o w c a w dzień Trzech K r ó l i . Tendencje rozwojowe widoczne są szczególnie w z w y czaju stawiania choinki. Charakterystycznym p r z y k ł a dem zwyczaju bardzo ż y w o t n e g o , podtrzymywanego przez Kościół, jest procesja w Boże Ciało. Mimo stałego, ż y w e g o p r a k t y k o w a n i a tych zwyczajów, podlegają one p e w n y m p r z e o b r a ż e n i o m , z a r ó w n o jeśli chodzi o s t r o n ę f o r m a l n ą , j a k i uzasadnienie stosowania. Przemiany d o k o n u j ą c e się w dziedzinie tradycyjnej obrzędowości dorocznej we w s i C h y ż ó w k i s ą bardzo różnorodne. U w a r u n k o w a n e s ą przede wszystkim zmianami w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i , spowodowanymi przeobrażeniami w życiu g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y m i k u l turalnym. Z m i e n i a j ą się zapatrywania ludzi, rozwija się u m y s ł o w o ś ć . Jest to p r z y c z y n ą zaniku dotychczasowej t r e ś c i o b r z ę d ó w , zmiany i c h funkcji. Pod o k r e ś l e n i e m „treść społeczna z w y c z a j ó w " rozumiem rolę, j a k ą odg r y w a j ą one w ś w i a d o m o ś c i badanej zbiorowości w i e j skiej (uzasadnienie stosowania zwyczajów, motywy s k ł a n i a j ą c e do ich przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) . C a ł k o w i t a zmiana t r e ś c i obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana f u n k c j i jest w y j ą t k o w a . W ogromnej większości w y p a d k ó w n a s t ą p i ł o jedynie częściowe zatarcie dawniej z w i ą z a n y c h z o b r z ę d e m treści. N i e k t ó r e obrzędy, ma­ j ą c e w okresie w c z e ś n i e j s z y m r ó ż n o r o d n e funkcje, obecnie spełniają t y l k o j e d n ą z nich, np. są formą r o z r y w k i , zabawy l u b też o t r z y m u j ą funkcję w t ó r n ą , Z m i e n i ł się też stosunek ludzi do o b r z ę d ó w o cha­ rakterze magicznym, w y r a ź n i e m o ż n a zaobserwować proces zanikania w i a r y w s k u t e c z n o ś ć obrzędu, proces b ę d ą c y często na etapie, k t ó r y n a z w a ł a b y m „ b r a k i e m 4 239 �w i a r y z r ó w n o c z e s n y m b r a k i e m niewiary". S t ą d niejed­ nokrotnie w y s t ę p u j e praktykowanie o b r z ę d ó w , bo „co prawda nie pomogą, ale i nie z a s z k o d z ą " ; lub po p r o ­ stu dla zachowania t r a d y c j i czy z przyzwyczajenia. Na­ stępuje t u często, przy d ą ż e n i u do zachowania czysto z e w n ę t r z n y c h form, zanik t r e ś c i zwyczaju lub prze­ kształcenie zespołu w i e r z e ń ze zwyczajem t y m z w i ą z a ­ nych. B y w a i odwrotnie — ginie zwyczaj, z a n i k a j ą formy z e w n ę t r z n e , pozostaje natomiast w ś w i a d o m o ś c i ludzi obawa przed siłami magicznymi, losem, przypad­ kiem, pozostaje p r z e s ą d . Zmienia się też społeczna ranga o b r z ę d u . Uczest­ nictwo w obrzędzie l u b p i ę k n e wykonanie przedmiotu obrzędowego' b y ł o ź r ó d ł e m dumy i powodem w y r ó ż n i e ­ nia w społeczności wiejskiej, obecnie ogromnie zawęził się k r ą g ludzi, dla k t ó r y c h ma to j a k i e ś znaczenie. Jak już w s p o m n i a ł a m , większość przemian o b r z ę ­ d ó w jest odzwierciedleniem procesu ich zanikania. Wszel­ kie zasygnalizowane wyżej zjawiska zachodzące w ś w i a ­ domości m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k są w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu w y n i k i e m tego procesu. Są one r ó w ­ nocześnie p r z y c z y n ą zmian w samym przebiegu o b r z ę ­ dów, zmian formalnych oraz zmian w składzie osób bio­ r ą c y c h udział w obrzędzie, z a r ó w n o w charakterze uczestnika, j a k i odbiorcy. Poniżej zestawiam te zmiany zaobserwowane w Chy­ żówkach, należy jednak p a m i ę t a ć , że w poszczególnych o b r z ę d a c h w y s t ę p u j ą r ó w n o c z e ś n i e przemiany r ó ż n e g o typu: — zmienia się częstość w y s t ę p o w a n i a obrzędu, tzn. z r e g u ł y jest on rzadziej p r a k t y k o w a n y ; — n a s t ę p u j e zmiana w i e k u u c z e s t n i k ó w o b r z ę d u lub rozszerzenie w i e k u ludzi, k t ó r z y obrzęd k u l t y w u j ą (naj­ częściej jest to obniżenie granicy wieku); — w y s t ę p u j e zanik podziału w e d ł u g płci uczestni­ k ó w obrzędu; 23 240 — zmiana pozycji społecznej osób n a l e ż ą c y c h do grupy o b r z ę d o w e j l u b w y k o n u j ą c y c h p r a k t y k i zwycza­ jowe; — zmiana o d b i o r c ó w o b r z ę d ó w o charakterze wido­ wiskowym; — zmiana czasu p r a k t y k o w a n i a zwyczaju; — zmiana a k c e s o r i ó w o b r z ę d o w y c h (zarówno ma­ t e r i a ł u , j a k i sposobu wykonania); — zmiana rodzaju o b r z ę d u , czyli np. zamiana j e d ­ nego t y p u w i d o w i s k a na i n n y ; — zanikanie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d u przy r ó w n o c z e s n y m p o j a w i a n i u się nowych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h żywotnych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h zanikających. Jedynym na terenie w s i C h y ż ó w k i przykładem c a ł k o w i t e j zmiany t r e ś c i o b r z ę d u wraz ze z m i a n ą f u n k ­ cji jest „ o g r a b e k " . Z a m o ż n i e j s i gospodarze najmowali kobiety (dziewczęta i m ł o d e m ę ż a t k i ) do żęcia zboża; często „ s p r a w i e n i e ograbka" b y ł o j e d y n ą przyrzeczoną f o r m ą z a p ł a t y . „ J a k nie b y ł o s t a ć kogo na zapłacenie za żęcie, to obiecał, że ograbek sprawi". Żęcie o d b y w a ł o się najczęściej „przy m i e s i ą c k u " , na z a k o ń c z e n i e dziew­ częta w i ł y ze zboża, k t ó r e żęły, rodzaj w i e ń c a lub, jeśli nie b y ł o na to czasu, to ostatni snopek u b i e r a ł y pol­ n y m i k w i a t k a m i lub przygotowanymi wcześniej k w i a t ­ k a m i z b i b u ł k i . Snopek ten p r z y n o s i ł y gospodarzowi, ś p i e w a j ą c : „ I d z i e m a , idziema, ograbek niesiema, jak go nie przyjmiecie, to go przepijema". Gospodarz często­ w a ł je w ó d k ą , gospodyni w y n o s i ł a kołacz z serem, chleb, k i e ł b a s ę i t p . ; umawiano się, że za k i l k a d n i gospodarze u r z ą d z ą z a b a w ę u siebie w domu lub w karczmie. Przez ten czas kobiety u w i ł y ze snopka „ o g r a b e k " , przy­ stroiły k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i , k o g u t k a m i z sera. W u m ó ­ wiony dzień p r z y n o s i ł y go gospodyni ś p i e w a j ą c specjal- 24 �II, 23—25. „Żywa szopka" z Lubomierza, pow. L i m a n o w a (na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, 1971 г.). ne na tę okazję piosenki. P r z y c h o d z i ł a muzyka, scho­ dzili się chłopcy i dziewczęta z całej wsi, a czasem tak­ że z sąsiednich („jak ograbek b y ł na Wilczycach, to Chyszówki szły"). Dziewczęta, k t ó r e p r a c o w a ł y , po kolei tańczyły z ograbkiem na głowie, ś p i e w a j ą c okoliczno­ ściowe piosenki, пр.: A ty, ograbecku, Bardzoś ty jest ł a d n y , Bo cie ta u w i ł y Te chysowskie panny. A ty, ograbecku, Bardzoś ty ubity, Bo cie ta u w i ł y Chysowskie kobity. Gospodyni częstowała (wódka, kołacz, kawa l u b her­ bata, czasem kiełbasa, piwo itp.); p o c z ę s t u n e k dosta­ wały tylko najęte do pracy kobiety, ale t a ń c z y l i wszys­ cy, nigdy nikogo nie wypraszano; za m u z y k ę płacili mężczyźni („hulali do rana"). Ograbek w tej formie o d b y w a ł się do I I wojny światowej, ale już w latach trzydziestych b y ł rzadziej organizowany. Był on f o r m ą z a p ł a t y za żęcie zboża, a jednocześnie spełniał rolę zwyczaju towarzyskiego. Na ograbek przychodził kawaler, k t ó r y „chciał se p o s z u k a ć dziewkę" i panna, „której kawaler b y ł potrzebny", przy­ chodzili wszyscy, którzy m i e l i ochotę p o t a ń c z y ć . Ogra­ bek sprawiali średnio zamożni gospodarze; informatorzy t w i e r d z ą , że nigdy ci najbogatsi (bardzo zresztą nielicz­ ni), „ b o g a t e m u żal było pieniędzy". R ó w n i e ż z najbo­ gatszych d o m ó w nie przychodzili tańczyć, „bo i m wstyd było, że bogacz idzie do biedaka". Po ostatniej wojnie k i l k a razy s p r a w i a ł ograbek ksiądz. Zabawa o d b y w a ł a się u k t ó r e g o ś z gospodarzy. Zaproszeni byli wyłącznie ludzie, k t ó r z y pracowali, z r o d z i n ą . I n n i , nieliczni, jeśli chcieli się p o b a w i ć , pro­ sili o pozwolenie pozostania. Obecnie o g r a b k ó w „nie sprawia się", natomiast k o ­ biety w i j ą czasem sam wieniec i wieszają w izbie dla ozdoby. Od 1965 r. co r o k u organizowane są uroczyste do­ żynki — powiatowe lub rejonowe. O d b y w a j ą się one w r ó ż n y c h wsiach (1965 — w J o d ł o w n i k u , 1966 i 1968 — w Jurkowie, 1969 — w Dobrej, 1970 — we wschodniej części powiatu). Najbardziej uroczyste dożynki — we­ dług oceny mieszkańców Chyżówek — odbyły się w 1968 r. w Jurkowie. Na p o c z ą t k u uroczystości prze­ wodniczący Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej p r z y w i t a ł zebranych, wygłosił p r z e m ó w i e n i e ; n a s t ę p n i e delegacje kobiet z poszczególnych w s i wręczały wieńce miejscowym w ł a d z o m i przedstawicielom powiatu. K a ż d a delegacja w r ę c z a j ą c wieniec ś p i e w a ł a ułożone wcześniej p r z y ś p i e w k i . Na z a k o ń c z e n i e uroczystości przedstawione zostało widowisko regionalne: wesele Jurkowskie, przy­ gotowane przez Koło G o s p o d y ń Wiejskich z Jurkowa. R ó w n o c z e ś n i e czynna b y ł a w Jurkowie wystawa r o l ­ nicza: upraw, o g r ó d k ó w kwiatowych i warzywnych, z w i e r z ą t hodowlanych i t d . 241 �Wieńce z C h y ż ó w e k p r z y g o t o w y w a ł a 31-letnia obec­ nie kobieta, sekretarz K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich. Nigdy dawniej nie w i ł a o g r a b k ó w . „ T a k sama ze siebie" się nauczyła, w j a k i e j ś gazecie w i d z i a ł a takie w i e ń c e . Nie­ k t ó r e ograbki przygotowane na d o ż y n k i przez chyżow i a n k i , tak j a k i przez j u r k o w i a n k i , m i a ł y k s z t a ł t zu­ p e ł n i e odmienny od tradycyjnego. P o s i a d a ł y f o r m ę fe­ retronu, zdobione były k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i i serkami owczymi w k s z t a ł c i e k o g u t ó w , jeleni i gołębi. Na szczy­ cie w i d n i a ł orzeł, pomalowany na biało. Szczyt ograbka z Półrzeczek zdobiła figurka g ó r a l a w stroju p o d h a l a ń ­ skim, z c i u p a g ą . Inne ograbki b y ł y u w i t e w e d ł u g daw­ nych w z o r ó w , jednak w centralnym punkcie m i a ł y m o ­ t y w orła zrobionego z kłosów. P r z y ś p i e w k i ułożone przez kobiety z C h y ż ó w e k nie m i a ł y absolutnie nic w s p ó l n e g o z tradycyjnymi. Prześ p i e w k i te ( a u t o r k ą ich b y ł a ta sama kobieta, k t ó r a w i ł a wieńce), z a w i e r a ł y p o d z i ę k o w a n i a , a r ó w n o c z e ś n i e p r o ś b y do w ł a d z gromadzkich i p o w i a t o w y c h o takie inwestycje, j a k budowa drogi czy elektryfikacja w s i . Oto p r z y k ł a d : Nie damy spokoju dziś c a ł e m u ś w i a t u , W i t a m y też p i ę k n i e tych gości z powiatu. W y szanowni goście i powiecie drogi, Byście zobaczyli jakie mamy drogi. Nie rób nam powiecie tyle n a u m y ś l n i e , Niechże na C h y ż ó w k a c h też ś w i a t ł o zabłyśnie. Ten kochany p o w i a t c h w a l i ć t e ż b ę d z i e m y , Za t o co nam zrobią z góry d z i ę k u j e m y . Jeszcze m y t u dzisiaj k o m u ś z a ś p i e w a m y I n a s z ą milicję t r o c h ę poruszamy. 242 Kochana w ł a d z u c h n o , rządzisz n a m i ł a d n i e , Czasem nam mandacik do kieszeni wpadnie. Lecz na was i za to k a ż d y dobrze patrzy, Niech się dobrze wiedzie w waszej trudnej pracy. W s p ó ł c z e s n e d o ż y n k i s ą tak o d r ę b n e od dawnego ograbka, że w ł a ś c i w i e m o ż n a by chyba m ó w i ć o cał­ k i e m i n n y m zwyczaju. W y s t ę p u j e t u z u p e ł n y zanik tre­ ści obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana jego f u n k c j i , a także w y p ł y w a j ą c a z tego zmiana a k c e s o r i ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą i l u s t r a c j ą przemian w obrzędo­ wości jest zwyczaj k o l ę d o w a n i a . We w s i chodziły po domach g r u p y k o l ę d n i c z e r ó ż n e g o rodzaju, a w i ę c z szop­ ką, grupy p r z e b i e r a ń c ó w : Ż y d z B y k i e m , Cygan z Kozą, czasem t a k ż e inne postacie, chłopcy z g w i a z d ą , chłopcy przebrani za Trzech K r ó l i . Ostatnio — t a k ż e grupa ko­ lędnicza „ ż y w a szopka". Grupy te zaczynały dawniej chodzić w d z i e ń Bożego Narodzenia, od lat trzydzie­ stych pod w p ł y w e m księży — w dzień ś w . Szczepana (bo „Boże Narodzenie to strasznie wielkie święto"), a k o ń c z y ł y w Trzech K r ó l i . Z a c h o w a ł a się jeszcze w C h y ż ó w k a c h jedna szopka z kukiełkami. Chodziło z n i ą k i l k u mężczyzn, często starszych. Jeden, w ł a ś c i c i e l szopki, „puszczał l a l k i " (by­ ło i c h ponad 20) m ó w i ą c i ś p i e w a j ą c odpowiednie tek­ sty, d w ó c h i n n y c h m ę ż c z y z n p o m a g a ł o . Zawsze towa­ r z y s z y ł a i m muzyka. Przedstawienie szopkarskie odby­ w a ł o się w izbie, najczęściej proszono szopkarzy do t y c h d o m ó w , gdzie b y ł y m a ł e dzieci. Często, gdy szopkarze d a w a l i przedstawienie, schodzili się ludzie z ca­ łego osiedla. Zwyczaj chodzenia z szopką zaginął. Ostat­ n i raz szopkaree chodzili w czasie okupacji. �U. 26. Dziady S m i g u ś n e z Dobrej, pow. Limanowa. W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . W l . Orkana w Rabce. U . 27. „ Ż y w a szopka" ze Szczawy, pow. Limanowa. Najpopularniejsze do ostatnich lat grupy kolędnicze stanowili Żyd z B y k i e m , l u b Cygan z K o z ą ; b y w a ł o , że chodzili także razem. Ż y d m i a ł m a s k ę na twarzy, na plecach garb, ubrany b y ł w j a k i ś ciemny c h a ł a t , w r ę ­ ku trzymał torbę i „berło". Zawsze m i a ł s k ó r k ę z jeża („wszyscy go skubali, to m u s i a ł się czymś b r o n i ć " ) , cza­ sem również z jeża b r o d ę . Cygan b y ł cały wysmaro­ wany, miał psa zrobionego z k o ż u c h a , wypchanego sło­ mą, włóczył go za sobą na ł a ń c u s z k u („nóg to nie m i a ­ ło"). Byk i Koza były „ p i ę k n i e wyszykowane", z k ł a ­ piącą dolną szczęką. Z g r u p ą zawsze szła muzyka (basy, skrzypce, czasem harmonia). Podchodzili pod okno ś p i e ­ wając kolędy. J e ś l i ich zaproszono do ś r o d k a , zaczynali przedstawienie. Było ono bardzo r ó ż n e , w dużej mierze zależało od inwencji a k t o r ó w . Więc np. Ż y d w c h o d z i ł do izby wciągając Byczka, k t ó r y z p o c z ą t k u nie m ó g ł się zmieścić, n a s t ę p n i e Ż y d s p r z e d a w a ł r ó ż n e przed­ mioty, lekarstwa, zbierał s k ó r k i z zająca. Cygan wcho­ dził ciągnąc swojego „ n i b y psa", u d a w a ł , że „ t o " nie może wejść, szarpał tak, żeby poleciało na panny. Koza wchodziła do domu, wszędzie z a g l ą d a ł a , w s k a k i w a ł a na piec, na łóżko („jak zgrabny c h ł o p a k był"), b o d ł a co ładniejsze panny. Ż y d p r o s i ł o wiaderko, doił kozę l u b byczka. Cygan „ w y z g a r n i a ł " wszystkie panny w jeden kąt, po czym k o p n i ę t y przez kozę, w y w r a c a ł się na dziewczęta z w i a d r e m p e ł n y m wody. P r z y n o s i ł z d r u ­ giego pokoju ze skrzyni rzeczy gospodarza i chciał m u je sprzedawać, Żyd bił go za k r a d z i e ż . Ż y d zachwa­ lając h a n d l o w a ł byczkiem czy kozą, z w i e r z ę zdychało, Żyd je cucił odczyniając u r o k i i t p . W skład tej grupy k o l ę d n i c z e j wchodzili mężczyźni dorośli, kawalerowie i żonaci. Z d a r z a ł o się, że b y l i to mężczyźni w ś r e d n i m w i e k u . Chodzili po domach od wieczora przez całą noc. W osiedlu, k t ó r e odwiedzili, szli „za p o r z ą d k i e m " od domu do domu, nikogo nie opuszczając, żeby „ d e s p e k t u nie było". Zazwyczaj wie­ dzieli, gdzie gospodarze ich zaproszą, więc szli tam na k o ń c u . W innych domach ś p i e w a l i k o l ę d y i dawali k r ó ­ ciutkie przedstawienie t y l k o pod oknami. Tam, gdzie ich wpuszczono, po przedstawieniu t a ń c z o n o do rana. Zawsze c z ę s t o w a n o k o l ę d n i k ó w w ó d k ą i jedzeniem, a t a k ż e wynagradzano ich p i e n i ę d z m i . J e ś l i gospodarz zaprosił k o l ę d n i k ó w do izby, m u s i a ł i m oczywiście w i ę ­ cej zapłacić niż za przedstawienie pod oknami (pod oknami 10—20 zł, w domu ok. 50 zł). W C h y ż ó w k a c h jeszcze przed paroma laty chodziły takie grupy kolędnicze. Do I I w o j n y ś w i a t o w e j b y ł z w y ­ czaj, że ten sam mężczyzna przez wiele lat chodził „za Ż y d a " , „pod k o z ę " i t d . Istnieje nawet nazwa „ B a r a n ó w k a " , k t ó r a wzięła podobno swój p o c z ą t e k od prze­ zwiska „ B a r a n " , nadanego gospodarzowi, gdyż stale chodził po kolędzie „pod barana" (co świadczyłoby o uczestnictwie takiej postaci w przedstawieniu k o l ę d n i ­ czym). Gospodarz ten u m a r ł ok. 40 lat temu. Żyje na­ tomiast jeszcze mężczyzna, na k t ó r e g o wołają „ C y g a n e k od Copka", p o n i e w a ż p r z e b i e r a ł się za Cygana (mieszka na osiedlu „u Copka"). J e ś l i chodzi o ocenę sytuacji społecznej członków grupy o b r z ę d o w e j , istnieją r o z b i e ż n e zdania. Część i n ­ f o r m a t o r ó w twierdzi, że po kolędzie chodzili t y l k o l u ­ dzie biedni, druga część — że stan m a j ą t k o w y nie m i a ł ż a d n e g o znaczenia. Żyjący jeszcze członkowie tych grup czują się nieco u r a ż e n i stwierdzeniem, że chodzili, aby zarobić t r o c h ę pieniędzy. Jako główny cel p o d a j ą m o ż - 243 �liwość zabawy, r o z r y w k i , „ p o h u l a n i a " . Niewątpliwie jednak r ó w n i e w a ż n y m celem — przynajmniej u nie­ k t ó r y c h grup — było zdobycie p i e n i ę d z y . T y m bardziej że wszyscy informatorzy zgodnie t w i e r d z ą , że po k o l ę ­ dzie nie chodzili gospodarze najbogatsi ani i c h syno­ wie. W s p o m n i e ć należy jednak, że przy obsadzaniu po­ szczególnych r ó l w przedstawieniu k o l ę d n i c z y m istotne znaczenie m i a ł y zdolności aktorskie, a więc odpowiedni sposób odegrania postaci, zręczność, inwencja, u m i e ­ jętność ładnego śpiewu itp. Po I I wojnie ś w i a t o w e j ogromnie z m n i e j s z y ł a się ilość grup kolędniczych. Poza t y m organizowane są one sporadycznie, nie m a j ą ż a d n y c h cech t r w a ł o ś c i . Cel tworzenia tych grup jest w y ł ą c z n i e r o z r y w k o w y . W skład grupy w c h o d z ą t y l k o młodzi mężczyźni (18—30 lat). K o ­ lędnicy i d ą do gospodarzy, k t ó r z y ich wcześniej zapro­ s i l i ; jednego wieczoru o d w i e d z a j ą t y l k o jeden dom. Nie o t r z y m u j ą wynagrodzenia, są jedynie ugaszczani przez d o m o w n i k ó w . Muzyce p ł a c ą t a ń c z ą c y . Z m i e n i ł o się t r o ­ chę przebranie a k t o r ó w , t o w a r z y s z ą c a muzyka to akor­ deon i „bobon". W 1969 r. we w s i chodziła t y l k o jedna grupa k o l ę d ­ nicza. Charakterystyczne, że b y ł a to tzw. „ ż y w a szopka". Dawniej na terenie C h y ż ó w e k nie było takich grup. Cza­ sami jedynie przychodzili k o l ę d n i c y z „ ż y w ą s z o p k ą " z innych wsi — z Kamienicy, Szczawy, Zalesia. Była to zawsze duża grupa (ok. 20 osób), przedstawienie t r w a ł o „strasznie długo" i trzeba było i m drogo zapłacić. Do domu więc zapraszali ich nieliczni, najczęściej k r e w n i lub znajomi. I I . 28. Dziady Ś m i g u ś n e z Dobrej, pow. L i m a n o w a . W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizo­ w a n y m przez Muz. i m . Wł. Orkana w Rabce 1971 r. W s p ó ł c z e s n a „ ż y w a szopka" została zorganizowana przez dwudziestokilkuletniego mężczyznę, k t ó r y pochodzi z M ł y ń c z y s k (wsi oddalonej o k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w ) , a „ożenił się do C h y ż ó w e k " . Grupa w z o r o w a ł a się na dawnych przedstawieniach pokazywanych w M ł y ń c z y skach. J e d n ą z r ó l , n a j w a ż n i e j s z ą a zarazem n a j t r u d ­ niejszą (Żyda), o d g r y w a ł c h ł o p a k z tej w s i , k r e w n y organizatora. Prócz niego w przedstawieniu wzięło u d z i a ł d z i e w i ę c i u m ł o d y c h mężczyzn (w większości k a ­ walerowie). Sytuacja materialna nie m i a ł a ż a d n e g o zna­ czenia w wyborze a k t o r ó w . W y s t ę p o w a l i t y l k o „ n a za­ proszenie". Uczestnicy t w i e r d z ą , że „ ż y w a szopka" jest ł a d n i e j s z a , „ m o ż n a coś p o k a z a ć " , dlatego w y b r a l i w ł a ­ śnie to przedstawienie. Wzięły w n i m udział n a s t ę p u ­ j ą c e postacie: czterej Pastuszkowie, Anioł, M i l i c j a n t -Hetman, k r ó l Herod, dwaj S ł u d z y - Ż o ł n i e r z e , Żyd, Ś m i e r ć , Diabeł, Cygan, Cyganka, Czarownica. P u b l i c z n o ś ć b y ł a liczna, z całego osiedla, a także s ą s i e d n i c h ; p r z y s z ł o też k i l k u w i d z ó w (znajomych) z i n ­ nych w s i . Reakcja publiczności b y ł a bardzo ż y w a , szcze­ gólnie w miejscach, w k t ó r y c h aktorzy w t r ą c a l i j a k ą ś u w a g ę dotyczącą kogoś z C h y ż ó w e k . C a ł e przedstawie­ nie, k t ó r e m i a ł o t r a d y c y j n y schemat, w y p e ł n i o n e było z a i m p r o w i z o w a n y m i ż a r t a m i i dowcipami. W ostatnim r o k u we w s i nie c h o d z i ł a ż a d n a grupa kolędnicza, z w y j ą t k i e m „ g w i a ź d z i a r z y " . Uczestnicy ze­ szłorocznego przedstawienia t w i e r d z ą , że „nie ma k t o " tego r o b i ć , organizator poprzedniej „żywej szopki" prze­ niósł się na Ziemie Zachodnie, inny członek zespołu ożenił się, jeszcze i n n e m u „coś w y p a d ł o " . Nie są zde­ cydowani, czy w p r z y s z ł y m r o k u b ę d ą p r z y g o t o w y w a ć j a k i e ś przedstawienie. Innego t y p u o b r z ę d e m k o l ę d n i c z y m jest chodzenie po domach c h ł o p c ó w z g w i a z d ą ; chodzą oni po dwóch, trzech, zbliżają się pod okna i k r ę c ą c rozświetloną g w i a z d ę ś p i e w a j ą kolędy. Jest to zwyczaj dawny, nadal p r a k t y k o w a n y , lecz nieco rzadziej. Obecnie chodzą „za g w i a ź d z i a r z y " chłopcy w w i e k u 9—12 lat, przed w o j n ą t a k ż e nieco starsi. Daje i m się za to „ze 2 złote", przed w o j n ą „z 10 groszy". Zwyczaj ten ma charakter w y ­ bitnie zarobkowy: przed w o j n ą „ g w i a ź d z i a r z a m i " b y l i synowie n i e z a m o ż n y c h gospodarzy, obecnie po prostu chłopcy, k t ó r z y chcą „ z e b r a ć t r o c h ę grosza". Podobnie w y ł ą c z n i e zarobkowy charakter m i a ł o dawniej i ma obecnie przebieranie się 6 stycznia za Trzech Króli (długie szaty, m a s k i na t w a r z y , b e r ł o w r ę k u ) i śpie­ wanie po domach kolęd z w i ą z a n y c h z t y m ś w i ę t e m . Za Trzech K r ó l i zawsze chodzili chłopcy w w i e k u szkol­ nym. Obecnie zwyczaj zanika — coraz mniej jest ta­ kich przebierańców. O b r z ę d y k o l ę d n i c z e są i l u s t r a c j ą r ó ż n e g o t y p u prze­ mian. W y s t ę p u j ą w i ę c rzadziej, z m i e n i ł się czas prak­ tykowania o b r z ę d u , zmienia się w i e k u c z e s t n i k ó w , od­ biorcy w i d o w i s k nie są p r z y p a d k o w i (miejsce w y s t ę p u jest w c z e ś n i e j uzgodnione), p o j a w i ł y się nowe obrzędy, j a k „ ż y w a szopka", a r ó w n o c z e ś n i e n i e k t ó r e stare prze­ stano k u l t y w o w a ć (szopka k u k i e ł k o w a ) , z a n i k ł y po­ działy społeczne w grupach k o l ę d n i c z y c h , stroje, maski i inne akcesoria w w i ę k s z y m niż dawniej stopniu są kupowane w mieście, a t a k ż e m a t e r i a ł , z k t ó r e g o są wyrabiane, obecnie jest często pochodzenia miejskiego. Częściowo z m i e n i ł się t a k ż e cel o b r z ę d u . Zdecydowanie zaś nie n a s t ą p i ł a zmiana płci w skła­ dzie grup o b r z ę d o w y c h . Zawsze a k t o r a m i b y l i i są obecnie mężczyźni l u b chłopcy, bez w z g l ę d u na to, czy rola jest kobieca, czy m ę s k a . Na pytanie, dlaczego ko­ biety nie chodzą po kolędzie, z r e g u ł y pada odpowiedź w rodzaju: „gdzie by t a m baby chodziły", „ludzie by się ś m i a l i " i t p . W jednej z pobliskich w s i natomiast 244 �(Lubomierz) w skład grupy kolędniczej „ ż y w a szopka" wchodzi dziewczyna, g r a j ą c a r o l ę A n i o ł a i Ż o n y Heroda. Cel przedstawienia tak przygotowanego b y ł jednak zde­ cydowanie odmienny, z m i e n i ł a się z u p e ł n i e jego f u n k ­ cja, p o n i e w a ż b y ł pokazywany na konkursie l u d o w y c h obrzędów dorocznych, organizowanych przez Muzeum im. W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce. Podobne p r z e o b r a ż e n i a , j a k w o b r z ę d a c h k o l ę d n i ­ czych, m o ż n a też z a o b s e r w o w a ć w zwyczaju „chodzenia po śmiguście". W C h y ż ó w k a c h w P o n i e d z i a ł e k W i e l k a ­ nocny chodzili p r z e b i e r a ń c y dwojakiego rodzaju: „ d z i a ­ dy ś m i g u ś n e " i Cyganie. B y l i to w y ł ą c z n i e młodzi m ę ż ­ czyźni; najczęściej kawalerowie, ale nieraz t a k ż e ż o ­ naci. Dziad w k ł a d a ł „ s t a r g a n e spodnie", serdak w ł o s e m na wierzch, nogi o w i j a ł słomą, nieraz t a k ż e cały się opasywał p o w r ó s ł a m i , na t w a r z y m i a ł m a s k ę , n a j c z ę ­ ściej z baraniego k o ż u s z k a , na g ł o w i e w y s o k ą c z a p k ę słomianą, z a k o ń c z o n ą trzema s ł o m i a n y m i warkoczami, p r z y b r a n ą w s t ą ż k a m i z czerwonej k r e p i n y . W r ę k u k i j i koszyk o w i n i ę t y słomą, czasami też specjalnie zro­ biona sikawka. Niekiedy D z i a d o w i t o w a r z y s z y ł a Dziadówka, podobnie ubrana, lecz w s p ó d n i c y . Niosła na r ę k u l u b na plecach dziecko — k u k ł ę ze szmat. Cyganie też chodzili w maskach, czasem uczernieni sadzami l u b w ę g l e m . „ J a k z m y ś l n y kawaler b y ł " , to twarz p r z y k r y ł c i e n k ą s k ó r k ą , w y s m a r o w a n ą czasem m a z i d ł e m z tłuszczu i sadzy l u b p a s t ą do b u t ó w i po­ tem „ w y c a ł o w a ł panny". Cyganka, tak j a k D z i a d ó w k a , niosła dziecko, często m i a ł a w i e l k i brzuch. Czasami towarzyszył i m „ z i a n d a r " , po I I wojnie ś w i a t o w e j za­ mieniony na M i l i c j a n t a . Gdy Cygan l u b Cyganka coś ukradli, M i l i c j a n t i c h gonił, ł a p a ł , b i ł i t p . S m i g u ś n i c y zaczynali chodzić po domach o świcie, czasem jeszcze w nocy, k o ń c z y l i około godziny 9—10. Z a r ó w n o Dziady j a k i Cyganie podchodzili pod okno, czasami wchodzili do izby. Dziady „ t u r c z a ł y " ( t r r r r r r ) , prosiły o jajeczko. Domownicy, szczególnie d z i e w c z ę t a , polewali ś m i g u ś n i k ó w w o d ą , a s m i g u ś n i c y d o m o w n i ­ ków. J e ś l i było ciepło, to Dziad czy Cygan w c i ą g a ł k o ­ biety do rzeki; „ w y h u l a ł się z n i ą po wodzie", dziew­ czyna p r ó b o w a ł a ś c i ą g n ą ć m u m a s k ę , żeby r o z p o z n a ć , kto się p r z e b r a ł . Cyganie u d a w a l i , że k r a d n ą , Cygan bił C y g a n k ę , potem nad n i ą p ł a k a ł , czasem Cyganka kładła się do łóżka i u d a w a ł a , że rodzi. „ P r z e d s t a w i e ­ nie" zależało oczywiście od p o m y s ł o w o ś c i ś m i g u ś n i k ó w . „Największą r a d o ś ć " s m i g u ś n i c y m i e l i , gdy domow­ nicy jeszcze spali. J e ś l i d r z w i nie b y ł y z a m k n i ę t e , to polewali ich na łóżkach. „ J a k panny b y ł y zuchowate" i wcześniej wody n a n i o s ł y , to p o w y l e w a l i , „ n i e r a z po kolana wody w izbie b y ł o " . „Robili despety, w y b r y k i " , np. k i e d y ś p o p r z e w i ą z y w a l i psy z jednego osiedla na drugie. „ U ś m i a ł się człowiek, m ł o d y był, to go cie­ szyło". Ś m i g u ś n i k o m dawano j a j k a — z a r ó w n o Dziadom, jak i Cyganom. Z r e s z t ą o n i w c h o d z ą c do domu l u b pod oknami m ó w i l i : „ m o j a gosposiu, dajcie m i też jajeczko". Potem dzielili się t y m i j a j k a m i l u b w s p ó l n i e s m a ż y l i („mieli m y ś w i ę t a " ) . Nie wszystkie grupy jednak zbie­ r a ł y jajka, n i e k t ó r z y „ t y l k o dla hecy szli", niosąc ze sobą dziurawy koszyk. K i l k a l a t temu jeden z m i e s z k a ń c ó w w s i (pracu­ jący sezonowo pod K r a k o w e m ) w p r o w a d z i ł zwyczaj przebierania się w P o n i e d z i a ł e k Wielkanocny za Diabła, k t ó r y t o w a r z y s z y ł Cyganom i M i l i c j a n t o w i . Obecnie coraz, mniej jest ś m i g u ś n i k ó w i chodzą co­ raz rzadziej. Zdecydowanie zanika zarobkowa funkcja obrzędu, w y b i j a się natomiast — dawniej zresztą r ó w ­ nież bardzo istotna — funkcja zabawowa. Z a n i k ł a na- I I . 29. Dziady Ś m i g u ś n e . Dobra, pow. Limanowa, 1912 r. tomiast j u ż zupełnie magiczna rola o b r z ę d u ; pozosta­ łości jej m o ż n a dostrzec w wypowiedzi 62-letniego i n ­ formatora: „ d a w n i e j j a k nie było Dziada po śmiguście, to j u ż b y ł zły rok", przewidywano wtedy nieurodzaj. Jak w s p o m n i a ł a m , p o j a w i a j ą się teraz nowe postacie w ś r ó d ś m i g u ś n i k ó w , zmienia się nieco ich ubiór i akce­ soria o b r z ę d o w e (maski kupne, obok drewnianych sika­ wek p o j a w i ł y się żelazne). Natomiast tak j a k przy ob­ r z ę d a c h k o l ę d n i c z y c h , nie z m i e n i ł a się płeć uczestników. Tendencje do zaniku p o d z i a ł u uczestnictwa w e d ł u g płci w y k a z u j ą takie zwyczaje, j a k święcenie palm w Niedzielę P a l m o w ą czy ziela w dzień M a t k i Boskiej Zielnej. Wykonanie i zaniesienie palmy do kościoła należało tradycyjnie do mężczyzn, szczególnie zajmowali się t y m kawalerowie, jeśli jednak nie było w domu c h ł o p a k ó w , to gospodarz l u b ojciec gospodarza. Palma b y ł a zrobio­ na z g a ł ą z e k wierzby z baziami („bagniota", „ p a l m y " ) , p r z y w i ą z a n y c h do długiego k i j a , u góry ozdobiona p ę ­ k i e m trzciny wodnej. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m dla ozdoby dodawano k i l k a sztucznych k w i a t k ó w i p ę k w s t ą ż e k , p o c z ą t k o w o z kolorowej bibuły, po I I wojnie ś w i a t o w e j najczęściej jedwabnych. Całość b y ł a o k r ę c o n a biczem konopnym l u b l n i a n y m , a od lat dwudziestych zaczęto t a k ż e u ż y w a ć b a t ó w rzemiennych. Bazie zry­ w a l i chłopcy „po miedzach" l u b hodowali specjalnie przy domach; t r z c i n ę kupowano na targach w Dobrej, Skrzydlnej l u b L i m a n o w e j . Palmy b y ł y różnej długości, od pół metra do ok. 4 m. I m w i ę k s z e , t y m piękniejsze, powszechnie więc kawalerowie starali się, by sięgały tęczy w kościele. I s t n i a ł o coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto zrobi p i ę k n i e j s z ą . „ C z y m k t o m a wyższą, to honorniejsze". Starsi gospodarze nieśli palmy k r ó t k i e , „takie że pod 245 �p a z u c h ę w e ź m i e " , „gdzie by stary takie duże niósł". W okresie Polski Ludowej coraz więcej m ł o d y c h m ę ż ­ czyzn „wstydziło s i ę " iść z p a l m ą do kościoła, r o b i l i je mniejsze, często jedynie pod naciskiem starszej gene­ racji. Obecnie bardzo niewielka ilość m ł o d y c h mężczyzn niesie p a l m ę . Zazwyczaj r o b i ą to starsi gospodarze lub m a ł e chłopaczki; gdy chłopiec kończy szkołę podstawo­ wą, przestaje nosić p a l m ę , a nieraz i w c z e ś n i e j . Zdarza się też, że niosą p a l e m k ę (małą wtedy i raczej skromnie zdobioną) starsze kobiety l u b m a ł e dziewczynki. Coraz mniej jest w a ż n e , k t o niesie p a l m ę i j a k ona w y g l ą d a . Starsze pokolenie zachowuje dawny zwyczaj dla celów magicznych l u b dla tradycji. Młodsze — najczęściej ze w z g l ę d u na ojca czy m a t k ę . Oprócz — j a k j u ż w s p o m n i a ł a m — zanikania na­ kazu p r a k t y k o w a n i a o b r z ę d u przez mężczyzn, w y r a ź n y jest t u proces przemian a k c e s o r i ó w , czyli w t y m w y ­ padku samej palmy. Z n a j w i ę k s z ą dbałością palmy r o ­ bione b y ł y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Obecnie sam zwyczaj jest jeszcze ż y w y , ale w c a ł y m kościele t y l k o k i l k a palm jest rzeczywiście wysokich. Zanika też powoli zespół w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z ma­ gicznymi t r e ś c i a m i obrzędu. Po p r z y j ś c i u do domu p a l ­ m ą uderzano k r o w y , „żeby się d a r z y ł y " . Biczem, k t ó r y m palma b y ł a o w i ą z a n a , w y p ę d z a n o pierwszy raz b y d ł o na pastwisko, żeby „nie s k a k a ł o bardzo, nie gziło się", żeby nic się nie stało b y d l ę c i u ani pasterzowi. Batem t y m robiono też k r z y ż przed k o n i e m za k a ż d y m razem, gdy gdzieś m i a ł j e c h a ć . W W i e l k ą S o b o t ę „ g ł o w i o n k i " z palmy wielkanocnej opalano w p o ś w i ę c a n y m ogniu koło kościoła, po czym robiono z nich k r z y ż y k i , d o d a j ą c trzciny i kwiatuszek l u b w s t ą ż k ę . K r z y ż y k i te w k ł a d a n o w pola, gdzie były zasiane oziminy; m i a ł y one powstrzy­ m y w a ć burze i grady, a t a k ż e s p r a w i a ć urodzaj. W W i e l ­ k ą Sobotę wieszano t a k ż e m a ł e k r z y ż y k i z p a l m na szczycie domu l u b nad drzwiami, by c h r o n i ć dom przed piorunem, przed p o ż a r e m („nic nie ma mocy, bo k r z y ż y k poświęcony", „ k t o m a dom pod s ł o m ą l u b pod gontem, to r o b i k r z y ż y k i ; m y w zeszłym r o k u p o k r y l i ś m y dach eternitem, to j u ż nie musimy"). K a w a ł e c z e k palmy (lub ziela święconego 15 V I I I ) k ł a d ł o się pod p i e r w s z ą skibę. Większość z p o w y ż s z y c h p r a k t y k jest przez star­ szych gospodarzy nadal stosowana, a często t a k ż e przez ś r e d n i e pokolenie, t y l k o z mniejszym przekonaniem l u b zupełnie bez w i a r y w s k u t e c z n o ś ć zabiegów. Natomiast młodzi rzadko je stosują, w i e l u m ł o d y c h w w i e k u 15— 20 lat w ogóle z w y c z a j ó w tych nie zna. O ile robienie i zanoszenie p a l m wielkanocnych do kościoła należało do mężczyzn, o tyle zbieranie r o ś l i n i zanoszenie i c h do ś w i ę c e n i a w dzień M a t k i Boskiej Zielnej (15 sierpnia — W n i e b o w z i ę c i e M B ) — do k o ­ biet. M o ż e m y t u o b s e r w o w a ć t a k i sam proces zmian stosunku ludności do zwyczaju. Dawniej „ziele" do po­ ś w i ę c e n i a niosła dziewczyna; gdy nie b y ł o w domu pan­ ny — kobieta z a m ę ż n a . Dodatkowo m a l u t k i e bukieciki p r z y g o t o w y w a ł o się dla k i l k u l e t n i c h dziewczynek, jeśii chciały też nieść ziele. Obecnie (od ok. 20 lat) dziew­ częta w s t y d z ą się iść z zielem, czasem k t ó r a ś w e ź m i e tylko kwiatek. „ O c i p k ę " (snopeczek ziół) niosą kobiety starsze i w ś r e d n i m w i e k u , czasem k i l k a r o ś l i n e k niesie m a ł y chłopiec. W skład „ziela" w c h o d z ą rozmaite zioła, z k t ó r y c h najważniejszymi mają być: „zwonek" (dziurawiec), „ w r o t y c " , „ m a r u n k a " . Dodaje się po k i l k a k ł o s ó w wszystkich zbóż (czasami w y ł ą c z a j ą c owies, k t ó r y ś w i ę ­ ci się w drugi dzień ś w i ą t Bożego Narodzenia), liście kapusty, n a t k ę ziemniaka i t d . Do przystrojenia u ż y ­ wa się „geronije", ostatnio t a k ż e inne k w i a t y ogrodowe 246 30 (goździki, nagietki, b r a t k i , p i w o n i e itp.). Dodawano też j a b ł k a ( k t ó r e w powrotnej drodze z kościoła kawalero­ wie u s i ł o w a l i z a b i e r a ć pannom z b u k i e t ó w ) . Do „ziela" m o ż n a d o d a ć wszystkie r o ś l i n y ; „ k a ż d a trawa woła u r w i j mnie, oświeć mnie", ale „ t r z e b a by było w oktuszy na plecach nieść lub furą wieźć". K a ż d a z polnych r o ś l i n m i a ł a zastosowanie w lecz­ nictwie l u b w e t e r y n a r i i , lecz nawet stare kobiety nie­ wiele j u ż p a m i ę t a j ą . Powszechnie znane jest stosowa­ nie „ w r o t y c u " — po ocieleniu k r o w y do okadzenia jej i zaparzonego do picia („by nic złego jej się nie stało"), stosowanie „ z w o n k a " i p i o ł u n u — na żołądek, „marunki uwarzonej z tłuszczem, gdy się k t o oberwie", babki na rany. N i e k t ó r e kobiety znają przeznaczenie także in­ nych ziół; częściowo ma ono charakter racjonalny, częściowo magiczny. Inne magiczne zastosowanie ziela, obecnie także za­ n i k a j ą c e , to stawianie b u k i e t u po przyjściu z kościoła do kapusty, „ b y dobrze rosła", w k ł a d a n i e pod pierwszą skibę, rzucanie na ogień, gdy nadchodzi burza („ziele jest potrzebne, bo j a k p r z y c h o d z ą burze straszne, to ziele rzuca się na ogień; M a t k a Boska dzisiaj do nieba w s t ę p o w a ł a , to wszystkie c h m u r y może rozpędzić"). Zwyczajem odmiennego t y p u b y ł y „ m a j ó w k i " ; przez cały maj wieczorami schodzili się ludzie pod kaplicz­ k a m i i ś p i e w a l i pieśni do M a t k i Boskiej oraz odmawiali l i t a n i ę . G ł ó w n i e p r z y c h o d z i ł y kobiety, ale mężczyźni t a k ż e b r a l i u d z i a ł w m a j ó w k a c h . M a j ó w k i obok roli k u l t o w e j s p e ł n i a ł y t a k ż e r o l ę zwyczaju towarzyskiego, b y ł y miejscem s p o t k a ń dziewczyn i c h ł o p a k ó w ; „ka­ walerowie przychodzili do towarzystwa", „wszystkie panny leciały na m a j ó w k ę , potem c h ł o p a k i przychodzili, ś m i a l i się, zabawy były". W m a j u f i g u r k i przystrajano szczególnie bogato: j e d l i n ą , sztucznymi k w i a t a m i , czasem ustawiano pod k a p l i c z k ą m ł o d e brzózki. �П. 30, 31. Maska d i a b ł a ś m i g u ś n e g o , w y k . przed laty S. S m o l e ń , C h y ż ó w k i . kilku Po ostatniej wojnie zwyczaj zaczął z a n i k a ć . Obecnie jeszcze kobiety zbierają się czasami pod kapliczkami, ale nie jest to zwyczaj powszechny a n i codziennie p r a k ­ tykowany. W dużo w i ę k s z y m stopniu natomiast l u d n o ś ć wsi (szczególnie kobiety) bierze u d z i a ł w n a b o ż e ń s t w a c h majowych, zwłaszcza jeśli odległość od kościoła nie jest zbyt duża. N a b o ż e ń s t w a majowe cieszą się we w s i dużą popularnością, w p r z e c i w i e ń s t w i e do czerwcowych czy październikowych. Jeden z nielicznych z w y c z a j ó w ż y w o t n y c h , r o z w i j a ­ jących się; zwyczajów, w k t ó r y c h dostrzec m o ż n a stale wprowadzane nowe elementy, to stawianie choinki. Oczywiście związane to jest z p o p u l a r n o ś c i ą zwyczaju na terenie całej Polski. Fierwsze choinki we w s i stawiane b y ł y w latach dwudziestych przez i n t e l i g e n c j ę w i e j s k ą , przede wszyst­ kim przez nauczycieli. Powszechnie zwyczaj ten p r z y j ą ł się po I I wojnie ś w i a t o w e j . Choinka, zwana w C h y ż ó w ­ kach „drzewkiem", w y p a r ł a w c z e ś n i e j s z ą „podłaźniczkę". Podłaźniczka to w i e r z c h o ł e k j o d e ł k i wieszany czubkiem na dół nad stołem w i g i l i j n y m . U d o ł u wieszano k u l ę z opłatków, tzw. „ ś w i a t " (sporadycznie nazywany też „niebem"). Poza t y m p o d ł a ź n i c a przystrojona b y ł a t y l k o jabłkami i k ó ł k a m i w y c i ę t y m i z kolorowych o p ł a t k ó w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m przyozdabiano czasem pod­ łaźniczkę k w i a t k a m i z b i b u ł k i („wielkie mecyje były, że kilka k w i a t k ó w na podłaźniczce"). Z a r ó w n o p o d ł a ź ­ niczka, jak i choinka zawsze b y ł y z jodły, nigdy ze świerka; jodełka u w a ż a n a jest za p i ę k n i e j s z e drzewo. Jedno uzasadnienie wieszania podłaźniczki, to: „z dziadka pradziadka ten zwyczaj". Sporadycznie zda­ rza się inne, np. „podłaźniczka jest na t a k ą p a m i ą t k ę , że się Pan Jezus narodził, a w stajence też b y ł y k r z a k i " , „podłaźniczka d a w a ł a scęście w domu cy j a k " . Spotykało się we w s i t a k ż e p o d ł a ź n i c z k i s ł o m i a n e , lecz nie był to zwyczaj miejscowy i nie spopularyzo­ wał się. Gdy zaczęto s t a w i a ć c h o i n k ę , to na ogół nie wiesza­ no już podłaźniczki. A l e w n i e k t ó r y c h domach przez jakiś czas obie te formy w s p ó ł i s t n i a ł y . D u ż o częściej natomiast zdarzało się, że stawiano c h o i n k ę , a r ó w n o ­ cześnie robiono „ ś w i a t " i wieszano go u p u ł a p u . Spotka­ łam też dom, w k t ó r y m jeszcze 5 lat t e m u wieszano podłaźniczkę. Gospodyni twierdzi, że nie ma miejsca na drzewko. Charakterystyczne, że w rodzinie tej nie ma małych dzieci. Obecnie choinki ubierane są przede w s z y s t k i m „bajkami", które podobno zaczęły się p o j a w i a ć j u ż przed samą ostatnią wojną (kupowane w ż y d o w s k i c h sklepach w Dobrej) i służyć jako ozdoba p o d ł a ź n i c z e k . P r ó c z baniek na choince wiesza się cukierki, j a b ł k a , nieraz orzechy w srebrnych papierkach, ł a ń c u s z k i z koloro­ wego papieru, ciasteczka, nadal o p ł a t k i , ostatnio „włosy anielskie". Poza t y m czasami postacie a n i o ł k ó w w y c i ę t e z papieru przez dzieci, k ł a d z i e się k a r t k i pocztowe, k t ó ­ re przesyła rodzina z ż y c z e n i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c e żłobek czy inne sceny z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i Bożego Narodzenia. Choinka stoi w izbie do Trzech K r ó l i , a czasami (o ile igiełki nie oblatują) do M a t k i Boskiej Gromnicz­ nej — „pokąd się ś p i e w a k o l ę d y " . Tak samo było z pod­ łaźniczka. W Chyżówkach wiele jest o b r z ę d ó w o charakterze magicznym; funkcja magiczna jest albo w y ł ą c z n ą , albo jedną z wielu. K a ż d a p r a k t y k a magiczna zresztą jest 31 mniej l u b bardziej p o w i ą z a n a z c a ł y m zespołem w i e ­ rzeń i o b r z ę d ó w , d o t y c z ą c y c h o k r e ś l o n e g o dnia czy okresu. P o d a w a ł a m wyżej j u ż n i e k t ó r e zwyczaje, k t ó ­ r y c h cel ma w y r a ź n i e magiczny charakter, np. stawia­ nie w polach k r z y ż y k ó w z p a l m czy okadzanie k r o w y . Dalszym p r z y k ł a d e m jest zwyczaj o b w i ą z y w a n i a drzew owocowych przed ś w i t e m w dzień św. Szczepana. Po­ w r ó s ł a do o w i ą z a n i a robiło się z nieomłóconego snopka owsianego przyniesionego do domu przed wieczerzą wigilijną. Drzewa w ten sposób o b w i ą z a n e „lepiej r o ­ dzą". Zwyczaj ginie, zanika motywacja magiczna, np. jeden ze starszych gospodarzy, do ostatnich lat w y k o ­ n u j ą c y ten zabieg, twierdzi, że j u ż teraz m u się nie chce chodzić po śniegu. „ T o t y l k o dla p t a s z k ó w , żeby sobie d z i u b a ł y — drzewa r o s n ą i bez tego". Inny infor­ mator u w a ż a , że zwyczaj m i a ł sens, gdy przy domu rosło k i l k a drzewek. Obecnie n i e k t ó r z y gospodarze m a j ą „po 100 i 150 (we wsi — j a k i w c a ł y m regionie — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w ogromnym stopniu roz­ w i n ę ł o się sadownictwo), to by musieli cały dzień o w i ą ­ zywać". Starsi gospodarze, w r a c a j ą c z kościoła z p o ś w i ę c o ­ n y m owsem w dzień ś w . Szczepana, szli na swoje pole, jeśli b y ł o zachwaszczone, posypywali je m ó w i ą c : „Ucie­ kaj diable z ostem, bo idzie ś w i ę t y Szczepan ze ś w i ę c o ­ n y m owsem". J e ś l i w i e r z y ć wypowiedziom informato­ r ó w , to zabiegi te nie są j u ż praktykowane (często o k r e ś l a n e są jako głupie). Do dziś natomiast ogromna większość gospodarzy święci owies i dodaje go do ziarna przeznaczonego na siew, żeby b y ł urodzaj. Inne zabiegi magiczne, to np. jedzenie j a b ł e k ś w i ę ­ conych w dzień ś w . Błażeja jako ś r o d e k zapobiegający bólowi g a r d ł a , mycie się w potoku w Wilię rano, żeby b y ć z d r o w y m przez cały rok. M y l i się t a k ż e ludzie chorzy, gdyż woda m i a ł a działać wtedy t a k ż e jako le- 247 �karstwo; po u m y c i u chory z o s t a w i a ł przy rzece s t a r ą koszulę, odchodząc nie oglądał się, bo choroba m o g ł a b y się p o w t ó r z y ć . Był też zwyczaj mycia się w wodzie, do k t ó r e j wrzucano srebrne p i e n i ą d z e , a po wojnie po prostu bilon, żeby b y ć „ j a k ten p i e n i ą d z zdrowy". W Boże Narodzenie z kościoła do domu „chłop s t a r a ł się przyjść przed b a b ą , żeby b y ł chytrzejszy przez cały rok", w Nowy Rok dawano b y d ł u specjalnie pieczone placuszki, „żeby na t y m r o k u w i ę d ł o się szczęśliwie". Przed wieczerzą wigilijną k ł a d z i o n o pod stół r ó ż n e ż e ­ lazne przedmioty, np. części p ł u g a , „żeby p r z y o r a ć k o ­ m u ś k a w a ł e k pola", części wozu, m ł o t e k , s i e k i e r ę . W Bo­ że Narodzenie nie zamiatano izby, bo to „wielkie ś w i ę ­ to", a poza t y m m o ż n a w y m i e ś ć z domu całe bogactwo. W Wigilię, Boże Narodzenie, Nowy Rok, a szczególnit w Szczepana b y ł zwyczaj sypania owsem po izbie, „posuło się owsem po garnkach, po stole, po wszystkim, żeby dużo tego chleba było". Chleb ze stołu wigilijnego jedzono po k a w a ł e c z k u k a ż d e g o dnia od W i g i l i i do N o ­ wego Roku, żeby z a p e w n i ć sobie urodzaj. Po wieczerzy w i g i l i j n e j dzieci p r z y n o s i ł y do izby drzewo, żeby grzyby się rodziły. P r z y k ł a d y m o ż n a by m n o ż y ć . Z a b i e g ó w magicznych jest masa. Są t o zabiegi dwojakiego rodzaju: o charak­ terze z a p o b i e g a j ą c y m i m a j ą c e na celu spowodowanie czegoś -— urodzaju, zdrowia, p i e n i ę d z y i t p . Bardzo wiele tych p r a k t y k żyje już t y l k o w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , inne są nadal stosowane. Różne są przyczyny p r a k t y k o ­ wania z a b i e g ó w magicznych. Część m i e s z k a ń c ó w w s i , w szczególności starszych, nadal wierzy w ich skutecz' ność, i n n i w y k o n u j ą je dla zachowania t r a d y c j i (jeśl' nic nie stanie akurat na przeszkodzie i jeśli w odpo­ wiednim momencie p a m i ę t a j ą o zwyczaju), jeszcze i n n i t r a k t u j ą n i e k t ó r e p r a k t y k i magiczne zabawowo (np. m y ­ cie się w wodzie z p i e n i ę d z m i ) . Jeżeli przy czynności magicznej w y k o r z y s t y w a n y jest przedmiot p o ś w i ę c o n y , wtedy dla w i e l u m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k w y s t a r c z a j ą c ą m o t y w a c j ą w y k o n y w a n i a zabiegu jest stwierdzenie: „bo to p o ś w i ę c o n e " ; dotyczy to ogromnej ilości p o c z y n a ń . Wreszcie zdarza się też często, że zwyczaj p r a k t y k u j e się w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na ojca, m a t k ę czy i n n ą star­ szą osobę. Nieco odmiennie przedstawia się stosunek ludzi do wróżb, szczególnie z w i ą z a n y c h z okresem Bożego Na­ rodzenia. Wróżby w dziedzinie spraw osobistych, z w ł a s z ­ cza zamążpójścia czy ożenku, nadal są często praktyko­ wane przez m ł o d y c h , ale j u ż w y ł ą c z n i e jako zabawa okazja do ż a r t ó w , zalotów. Natomiast w r ó ż b y dotyczące urodzaju, chowu b y d ł a czy owiec —• znane są tylkb w starszym pokoleniu i nawet przez ftie niezbyt często dokonywane. Przepowiadanie pogody na n a d c h o d z ą c y rok (z d n i od Ł u c j i do Bożego Narodzenia, a czasem do Trzech Króli) jest nadal praktykowane, i to z a r ó w n o przez starsze, j a k i ś r e d n i e pokolenie. Wierzenia dotyczące c u d ó w i d z i w ó w , np. że woda w noc wigilijną zamienia się w wino, że b y d ł o w Wigilię o północy m ó w i l u d z k i m głosem, że leszczyna wtedy k w i t n i e (jakby k t o ś to zobaczył, s p o t k a ł o b y go szczęście), a pewien gatunek t r a w p ł y n i e pod p r ą d w g ó r ę rzeki, że w W i e l k ą Niedzielę skarby zakopane w ziemi otwie­ r a j ą się — są przytaczane j a k o legendy, opowieści b a b k i czy dziadka. N i e w i e l u nawet starszych ludzi wierzy w ich p r a w d z i w o ś ć . Przemiany w obrzędowości p r z e j a w i a j ą się t a k ż e w zmianie osoby p r a k t y k u j ą c e j zwyczaj (pod w z g l ę d e m wieku, płci, pozycji rodzinnej), np. dawniej przyniesie­ nie snopka owsianego do izby przed w i e c z e r z ą w i g i l i j n ą n a l e ż a ł o do gospodarza, obecnie nie ma ż a d n e g o zna­ 248 czenia, k t o to r o b i ; niejednokrotnie zresztą w ogóle za­ rzucono ten zwyczaj. M o ż n a r ó w n i e ż z a u w a ż y ć zmiany formalne, prze­ j a w i a j ą c e się w zmianie p o t r a w o b r z ę d o w y c h , np. w i g i ­ l i j n y c h . P o t r a w y tradycyjne to k r u p y , grzyby, karpiele (brukiew), ziemniaki, galas (kompot), groch, k w a ś n i c a . Są one częściowo rugowane (szczególnie karpiele) na rzecz nowych, dawniej nie znanych (przede wszystkim ryby). Oczywiście z w i ą z a n e to jest w pierwszym rzędzie ze wzrostem z a m o ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Bardzo c i e k a w y m zjawiskiem jest wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h z a n i k a j ą c y c h . P r z y k ł a d podaję z s ą s i e d n i e j w s i (Szczawa), p o n i e w a ż jest on niezwykle charakterystyczny. Zwyczaj chodzenia z szop­ k ą k u k i e ł k o w ą jest w Szczawie jeszcze ż y w y , ale w y ­ kazuje silną t e n d e n c j ę z a n i k a j ą c ą . W ś r ó d k u k i e ł e k jed­ nej z szopek znajduje się „ i n w a l i d a wojenny spod Monte Cassino". Z r o z u m i a ł e , że nie jest to p o s t a ć trady­ cyjna. Tradycyjne o b r z ę d y doroczne w C h y ż ó w k a c h za­ n i k a j ą , jedne szybciej, inne wolniej, bardzo nieliczne w y k a z u j ą tendencje rozwojowe. P r z y c z y n ą tego są głę­ bokie p r z e o b r a ż e n i a , j a k i e zaszły w życiu gospodarczym, s p o ł e c z n y m i k u l t u r a l n y m . D u ż y w p ł y w na zanikanie o b r z ę d u l u b jego zachowanie m a kościół. Proboszcz, k t ó r y w parafii w J u r k o w i e przebywa j u ż ponad 40 lat, m a we w s i ogromny autorytet; ze w z g l ę d u na funkcję, k t ó r ą sprawuje, a t a k ż e po prostu jako człowiek. Ksiądz przyznaje, że z n i e k t ó r y m i zwyczajami walczył świa­ domie, np. z chodzeniem po kolędzie, p o n i e w a ż zawsze z w i ą z a n a b y ł a z t y m „ p o h u l a n k a " , przykre w y b r y k i , g ł u p i e ż a r t y . Poza t y m s t a r a ł się w p ł y n ą ć na parafian (co m u się udało), by nie zaczynali chodzić po kolędzie w dzień Bożego Narodzenia, t y l k o dopiero na Szczepana. I n n y zwyczaj, przeciw k t ó r e m u k s i ą d z w y s t ę p o w a ł , to sypanie owsem w kościele na ś w . Szczepana. Jeszcze po ostatniej w o j n i e po mszy ś w . w kościele było pełno ziarna („po kostki"); trudno je potem w y s p r z ą t a ć , skut­ k i e m czego lęgły się myszy i niszczyły szaty liturgiczne. Obecnie parafianie sypią jedynie „ p a r ę ziarnek" (kilka garści). N i e k t ó r e o b r z ę d y są z kolei przez kościół po­ pierane, np. ś w i ę c e n i e ziół 15 sierpnia, bo „wyrażają one cnoty M a t k i N a j ś w i ę t s z e j " , kościół modli się, by zioła b y ł y skuteczne j a k o lekarstwa. Pewien w p ł y w na p r z e o b r a ż e n i a obrzędowości tra­ dycyjnej m i a ł a też szkoła, oczywiście stale wzrastające k o n t a k t y z miastem, w ogromnej mierze migracje. Tak­ że ś r o d k i masowego przekazu, j a k radio (na baterie, z n a j d u j ą c e się w ponad 50% d o m ó w ) , prasa, telewizja ( o g l ą d a n a przez m ł o d y c h , a w dolnej części wsi także przez ś r e d n i e pokolenie — w J u r k o w i e lub w zelektry­ fikowanych osiedlach C h y ż ó w e k ) . Nie należy też za­ p o m i n a ć , że stosunek ludzi do o b r z ę d o w o ś c i jest często s p r a w ą i n d y w i d u a l n ą , z a l e ż n ą od p s y c h i k i i stopnia rozwoju u m y s ł o w o ś c i . Na z a k o ń c z e n i e k i l k a spostrzeżeń. Wydaje m i się, że silniejsza w i a r a w r ó ż n e g o t y p u p r a k t y k i magiczne, opowiadania o duchach, czarownicach i t p . występuje w rodzinach bardziej z w i ą z a n y c h z pasterstwem niż reszta w s i , w rodzinach, w k t ó r y c h zawód bacy był przekazywany z ojca na syna aż do c h w i l i obecnej. I n n a uwaga dotyczy stosunku do o b r z ę d ó w mieszkańców g ó r n e j i dolnej części w s i . O k r e ś l e n i a „ g ó r n a " i „dolna" część w s i p r z y j ę ł a m umownie, gdyż nie da się oczy­ wiście p r z e p r o w a d z i ć ż a d n e j granicy pomiędzy nimi. Otóż o b r z ę d y k o l ę d n i c z e w s p ó ł c z e ś n i e praktykowane są w g ó r n e j części w s i . Za Stary i N o w y Rok oraz za św. M i k o ł a j a przebierali się chłopcy z g ó r n y c h osiedli, naj­ wyższe p a l m y r ó w n i e ż przez nich są robione. Być może �przyczyną tego bardziej aktywnego stosunku do o b r z ę ­ dów jest w i ę k s z a odległość od gospody (w Dobrej czy cd niedawna w J u r k o w i e ) , od telewizji, k l u b u i t p . Wielokrotnie p r o w a d z ą c w C h y ż ó w k a c h badania spotykałam się z s y t u a c j ą , w k t ó r e j m ł o d y c h ł o p a k czy dziewczyna, b ę d ą c ś w i a d k i e m mojej rozmowy z rodzi­ cami lub dziadkami, pierwszy raz w życiu słyszeli opo­ wieść o dawnych zwyczajach rodzinnej wsi. Nieraz natomiast u z u p e ł n i a l i t ę (relację w i a d o m o ś c i a m i u s ł y s z a ­ nymi pirzez radio. Na podstawie dotychczasowych b a d a ń w C h y ż ó w ­ kach nie z g o d z i ł a b y m się z hipotezą, w y s u n i ę t ą co prawda przy badaniach o b r z ę d ó w r o l n i c z y c h , jakoby w pierwszym r z ę d z i e z a n i k a ł y zwyczaje stosowane i n ­ dywidualnie, m a j ą c e na celu dobro jednego gospodar­ stwa, na k t ó r e nie m i a ł y w p ł y w u sankcje o p i n i i spo­ łecznej. Np. niemal powszechny jest do dziś w C h y ż ó w ­ kach zwyczaj kropienia w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a z k o n i e m przy pierwszej orce, w k ł a d a n i e p o ś w i ę c o n e g o ziela pod pierwszą skibę i t p . 5 W zupełnie inny sposób niż o b r z ę d o w o ś ć t r a d y ­ cyjną należy r o z p a t r y w a ć zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , szkolnymi, o k o l i c z n o ś c i o w y m i . Nie m o ż n a oczywiście o b s e r w o w a ć przemian, jakie zachodziły w sposobie obchodzenia ś w i ą t p a ń s t w o w y c h na przestrzeni całego omawianego okresu. Nie u d a ł o m i się niestety z e b r a ć ż a d n y c h danych o ś w i ę t a c h z okresu sprzed I wojny ś w i a t o w e j . Wszyscy najstarsi gospodarze albo s t w i e r d z a j ą , że nie obchodzono wtedy ż a d n y c h świąt tego typu, albo — że po prostu nie p a m i ę t a j ą . Najbogatszym ź r ó d ł e m do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jest kronika szkolna prowadzona od momentu powstania szkoły (1916 r.) do c h w i l i obecnej. W latach 1916—1946 kronika pisana b y ł a stale przez t ę s a m ą osobę — nau­ czycielkę, potem k i e r o w n i c z k ę szkoły — W a l e r i ę Ł a s k ą (Knapczyk). Wszelkie obchody ś w i ą t czy rocznic p a ń ­ stwowych we w s i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m koncen­ trowały się w szkole. G ł ó w n y m ś w i ę t e m b y ł a rocznica uchwalenia K o n s t y t u c j i 3 Maja. P o n i ż e j cytuję opis u r o ­ czystości z 1924 г., zanotowany w kronice. „Miesiąc maj z a s ł u g u j e na wybitniejsze miejsce w tej kronice a to ze w z g l ę d u na obchód K o n s t y t u c j i w dniu 3 maja z n a s t ę p u j ą c y m opisem: O godzinie 6 r a ­ no w y r u s z y ł y dzieci szkolne p a r a m i ze szkoły w Chy­ żówkach do kościoła w J u r k o w i e . P o c h ó d p o p r z e d z a ł uczeń Józef M r ó z e k niosący duży sztandar b i a ł o - c z e r ­ wony z o r ł e m polskim. Dzieci w czasie p o d r ó ż y ś p i e w a ł y piosenki. Przybywszy do kościoła u s t a w i ł y się parami, a las b i a ł o c z e r w o n y c h c h o r ą g i e w e k , k t ó r e m i e l i ucznio­ wie r o z w e s e l a ł serce polskie. Mszę ś w . o d p r a w i a ł m i e j ­ scowy proboszcz ks. M i c h a ł Chłoń, podczas k t ó r e j dzie­ ci śpiewały. Po Mszy ś w . ks. proboszcz wygłosił p i ę k n e okolicznościowe kazanie b u d z ą c w sercach słuchaczy miłość ojczyzny. Po mszy ś w . wszystkie dzieci r u s z y ł y do nowej szkoły w J u r k o w i e gdzie b y l i obecni przed­ stawiciele gmin, ks. proboszcz, nauczycielstwo i p. poseł Michał Laskuda. Dzieci o d ś p i e w a ł y p i e ś n i patriotyczne i o d d e k l a m o w a ł y wiersze. Odczyt w y g ł o s i ł a nauczycielka z Jurkowa, p. Julia S i d o r ó w n a , o znaczeniu obchodu wygłosił p r z e m ó w i e n i e ks. proboszcz i p. poseł Laskuda. O d ś p i e w a n i e m Roty z a k o ń c z o n o obchód." podniesie n a j w c z e ś n i e j za 4.000 lat."). Liczniejsze grono u c z e s t n i k ó w jest t y l k o wtedy, gdy święto przypada w niedzielę. Inne ś w i ę t o w podobny sposób obchodzone przez dzieci szkolne to — w g k r o n i k i — 11 listopada (od 1930 г.). Od 1927 r. wprowadzono też w szkole obchody imienin M a r s z a ł k a , a od 1936 r. — imienin Prezydenta. W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi w y r a ź n i e żywy jest zwyczaj obchodzenia 3 Maja, natomiast o pozostałych ś w i ę t a c h nie p a m i ę t a j ą (być może nie b r a l i w obcho­ dach tych udziału). Z organizacji społeczno-politycznych, działających w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w C h y ż ó w k a c h , i s t o t n ą r o l ę o d g r y w a ł o Stronnictwo Ludowe, bardzo silne organiza­ cyjnie w tej części p o w i a t u limanowskiego. Rokrocznie w drugi dzień Zielonych Ś w i ą t członkowie Stronnictwa Ludowego jechali do L i m a n o w e j na pochód protestacyj­ ny. Często dochodziło do w a l k z policją. W czasie po­ c h o d ó w ś p i e w a n o specjalne okolicznościowe pieśni, częś­ ciowo u k ł a d a n e przez ludzi z C h y ż ó w e k , b ę d ą c e r e a k c j ą na wydarzenia. Z a n o t o w a ł a m np. pieśń, k t ó r a p o w s t a ł a po zabiciu przez policję w Kasinie c h ł o p a k a — działacza r u c h u ludowego (autorem jest podobno Józef Smoleń, nieżyjący od 9 lat). Tam w Kasinie na mogile k r z y ż zieloniusieńki, ginie od k u l policyi chłopiec m ł o d z i u s i e ń k i . Ginie, ginie chłopiec młody, ś m i e r ć m u oczy t u l i , prosi w ranach brata swego, I I 32. K r z y ż y k z palmy wielkanocnej w zbożu. Kotów, pow. Nowy Sącz. Niemal co r o k autorka k r o n i k i u b o l e w a ł a nad bra­ kiem zainteresowania d o r o s ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i u r o ­ czystością (w 1927 г.: „ G ó r a l e j a k z w y k l e m a ł o w uczest­ nictwie dopisali. Na nic u r o c z y s t o ś ć K o n s t y t u c j i 3 Maja jak nie będzie co « c h a m k a c » . Dlatego też j a k « j e d e n m ą ż » [...] sadzili ziemniaki. U takiego l u d u k u l t u r a się 24.9 �by doniósł m a t u l i . P r z y s z ł a m a t k a zabitego, zobaczyła syna, wzięła go w swoje objęcia i tak p r z e m ó w i ł a : ty umierasz, synu drogi, m ó j r ó ż o w y kwiecie, a j a twoja stara matka zostaję na świecie. Ty umierasz, synu drogi, synu m ó j kochany, twoich braci policy ja już kuje w kajdany. P r o s z ę mamy, proszę bardzo, ł a d n i e mnie chowajcie, niech m i wszystkie dzwony d z w o n i ą i organy grajcie. Niech mnie t y l k o nie c h o w a j ą mordercy, ł a j d a k i , t y l k o sami kasinianie dziewczęta, c h ł o p a k i . Sadźcie róże na m y m grobie, k t ó r a się rozwinie na p a m i ą t k ę mojej ś m i e r c i niewinnyj w Kasinie. M i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k raczej nie m a j ą aktywnego stosunku tak do ś w i ą t 1 Maja j a k i 22 Lipca. Opinia społeczna nie nakazuje ś w i ę t o w a n i a w te d n i , m i m o to — jeśli nie m a pilnych r o b ó t polowych — jest we wsi n a s t r ó j „ p ó ł ś w i ą t e c z n y " . Ludzie p r a c u j ą , ale nie przy zajęciach widocznych dla s ą s i a d ó w i k a ż d e g o prze­ chodzącego („w polu k r ę p u j ą się robić"), najczęściej p r a c u j ą w lesie („w lesie ś w i ę t o robi"). W szkole na 1 maja odbywa się uroczysta akademia z częścią a r t y ­ styczną, i 3 maja jest traktowany obecnie jako święto kościel­ ne — K r ó l o w e j K o r o n y Polskiej; „ k t o chce idzie do kościoła", nie ma nakazu ś w i ę t o w a n i a . Działalność organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h jest nikła, członkowie ich nie o b c h o d z ą ż a d n y c h ś w i ą t . Jedy­ nie istniejące we w s i od 1969 r. koło Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (wcześniej k i l k a osób z C h y ż ó ­ wek n a l e ż a ł o do k o ł a w P ó ł r z e c z k a c h ) p r ó b o w a ł o zorga­ n i z o w a ć w Zielone Ś w i ę t a ognisko, ale przeszkodził w t y m deszcz. C z ł o n k o w i e Z S L b r a l i udział w „święcie l u d o w y m " w Skrzydlnej. Na program o b c h o d ó w złożyły się: p r z e m ó w i e n i a okolicznościowe, dekorowanie odzna­ czeniami z a s ł u ż o n y c h l u d o w c ó w i część artystyczna, w k t ó r e j w y s t ą p i ł zespół zorganizowany przy GS w Do­ brej. Ś w i ę t a szkolne, to przede wszystkim rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e r o k u szkolnego. Do 1946 r. z tej okazji dzieci b r a ł y u d z i a ł w uroczystym n a b o ż e ń s t w i e w koś­ ciele w J u r k o w i e , po czym w szkole n a s t ę p o w a ł o przy­ witanie l u b p o ż e g n a n i e dzieci, rozdanie ś w i a d e c t w itp. Od 1948 r. w d n i u rozpoczęcia 1 z a k o ń c z e n i a r o k u szkol­ nego odbywa się akademia, na k t ó r ą p r z y c h o d z ą — prócz dzieci szkolnych — ich rodzice, starsza młodzież i i n n i m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k . W programie akademii z n a j d u j ą się okolicznościowe deklamacje, inscenizacje, piosenki i t a ń c e . Od około 6 l a t uczniowie V I I klasy organizują uro­ czyste p o ż e g n a n i e klasy V I I I (przed r e f o r m ą szkolnictwa odpowiednio V I i V I I klasa). Uczniowie V I I klasy w r ę ­ czają k w i a t e k k a ż d e m u „ ó s m a k o w i " , całują („to ściska­ nie, c a ł o w a n i e nawet m i ł o w y g l ą d a " — j a k m ó w i jedna z nauczycielek), potem n a s t ę p u j e p o ż e g n a n i e i małe „przyjęcie": herbata z ciastkiem. Na zakończenie za­ bawa. W czasie zabawy często dziewczęta improwizują okolicznościowe piosenki. W 1948 r. pierwszy raz obchodzone było w Chyżów­ kach Ś w i ę t o M a t k i ( u r z ą d z o n o a k a d e m i ę , na k t ó r e j dzie­ ci w r ę c z a ł y m a t k o m k w i a t y ) , a w 1950 — Dzień Kobiet (również akademia). W ostatnich latach dzieci na lek­ cjach wychowania plastycznego p r z y g o t o w u j ą l a u r k i dla matek na Dzień M a t k i i Dzień Kobiet, uczą się też w i e r s z y k ó w , k t ó r e czasami m ó w i ą w domu. Dzień Dziecka połączony jest z D n i e m Sportu Szkolnego. Dzie­ ci w y k o n u j ą zabawy ruchowe ze ś p i e w e m , gry sportowe itp. W n a g r o d ę ( t a k ż e za udział) o t r z y m u j ą cukierki, ciastka, ołówki, długopisy i t p . W domach prywatnych Dzień Dziecka nie jest obchodzony. Wszystkie z a u w a ż o n e w tradycyjnej obrzędowości dorocznej p r a w i d ł o w o ś c i , wszystkie wnioski mogą do­ tyczyć w y ł ą c z n i e C h y ż ó w e k i ewentualnie najbliższej okolicy. Zagadnienie o b r z ę d o w o ś c i dorocznej Chyżówek na tle i n n y c h w s i regionu b ę d z i e przedmiotem dalszych prac. PRZYPISY 1 Istnieje spór do tej pory nie r o z s t r z y g n i ę t y , czy nazwa w s i powinna b r z m i e ć „ C h y s z ó w k i " czy „ C h y ż ó w ­ k i " . P r z y j ę ł a m p i s o w n i ę „ C h y ż ó w k i " , p o n i e w a ż tak w ł a ś ­ nie wieś jest zarejestrowana w u r z ę d o w y m spisie m i e j ­ scowości P R L . Wieś Dobra w powiecie limanowskim. Wybór ma­ teriałów zebranych przez uczestniczki V Instruktorskie­ go Żeńskiego Obozu Krajoznawczego w Dobrej, K r a k ó w 1938. 2 Fot.: 250 Jerzy Duda - 3 M . S i e m i ń s k a , Monografia wsi Chyżówki, maszy­ nopis pracy dyplomowej wykonanej w I I Studium Nau­ czycielskim, K r a k ó w 1968. K . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocz­ nymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a Polska", R. V I I I , 1965, t. 9, s. 62—102. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd, widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwyczajów rol­ niczych, Ossolineum 1967. 4 5 i l . 23-28; M a g d a l e n a K r o h - i l . 1-3, 6, 18-22, 30, 31; J a n S w i d e r s k i R e p r : S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i — i l . 4, 5, 7, 8, 23-25. - И. 9-17, 32; b . W ę g r z y n o w i c z - i l . 29. �