https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a3e35fe30299f9f1ba45d65b911d23.pdf b54612b7fda16e57d5a6e5cd7ef21d17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4596 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzedowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4269 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource "Mikołaje" z Łąki / Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.207-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spyra, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Spyra „MIKOŁAJE" Z ŁĄKI We wsi Ł ą k a pow. Pszczyna każdego roku odbywa się ciekawy zwyczaj z w i ą z a n y z odpustem w miejscowym kościele pod wezwaniem św. Mikołaja, w dniu 6 grudnia lub najbliższą tej daty niedzielę. Zwyczaj ten przedstawiam na podstawie relacji Agniesz­ k i N o c o ń i Ottona Zieleznika, m i e s z k a ń c ó w Ł ą k i , odtwarza­ jąc widowisko, k t ó r e miało miejsce 10 grudnia 1972 r. Od wczesnego p o p o ł u d n i a chodzą po wsi grupy prze­ bierańców. Tradycje tego zwyczaju sięgają dawnych cza­ sów. Nie u d a ł o się nam stwierdzić jednak od kiedy on w Łące istnieje. Prawdopodobnie jest to jedyna miejscowość na G ó r n y m Śląsku, w k t ó r e j zwyczaj ten do dziś jest bardzo ż y w o t n y . Świadczy o t y m fakt, że w t y m roku chodziło po Ł ą c e 9 grup. P o n i e w a ż k a ż d a z nich liczy co najmniej 10 osób, a więc ok. 100 m ł o d y c h ludzi bierze udział w t y m obrzędzie. Przy ogólnej liczbie ponad 1000 m i e s z k a ń c ó w wsi jest to d u ż y procent i świadczy o stosunku społeczności Ł ą k i do tego ludowego o b r z ę d u . Cieszy się on zresztą d u ż y m poparciem ludności, o czym świadczy fakt, że gdy poprzedni proboszcz chciał zwyczaj ó w zlikwidować, społeczność wiej­ ska przeciwstawiła się t e m u stanowczo. N o w y proboszcz otoczył ten zwyczaj o p i e k ą . Ł ą k a jest zresztą znana z ciekawych pieśni ludowych, interesujących opowieści o „ u t o p c a c h " i „ m ł y n o r z a c h " zbieranych przez miejscowego p o e t ę ludowego Jana Kupca, a t a k ż e przez nieżyjącego j u ż również p . Pilot г, zw. „Pilo­ tek". A oto opis tego zwyczaju. P r z e b i e r a ń c y składają się z trzech grup. Pierwsza z nich, t o : Mikołaj, Biskup i K s i ą d z . W c h o d z ą do izby poszczególnych gospodarzy jako pierwsi. Reszta osób pozostaje na zewnątrz, s t r a s z ą c i goniąc przy­ padkowych przechodniów, gapiów, a szczególnie m ł o d e dziewczęta, k t ó r e p r z y t u l a j ą do siebie, b r u d z ą c je przy t y m s a d z ą lub kłując szpilkami, k t ó r e są powtykane do rogów D i a b ł a , do nosów i „ l a r w y " Śmierci. Grupa pierwsza (mikołaje) pozdrawia najpierw domow­ n i k ó w s ł o w a m i : K s i ą d z : „ n i e c h bydzie pokwolony Jezus Chrystus, niech pokój i szczynście zamieszko w t y m d o m u " . Tutaj n a s t ę p u j e dwukrotno uderzenie p a s t o r a ł e m o podłogę i grupa śpiewa 2 p i e ś n i . Czasami z g r u p ą pierwszą do izby wchodzi również harmonista, a k o m p a n i u j ą c ś p i e w a j ą c y m . Charakter pieśni wskazuje na ich kościelne pochodzenie (kadencje), lecz sposób w y k o n y w a n i a jest j u ż wybitnie regionalny. Tekst jest również chyba przeinaczony, a fragmenty nielogiczne. Melodyka interpretowana jest dość swobodnie, r y t m i k a — przypadkowa. A oto te dwie p i e ś n i : I I . 1. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 207 �Tl. 2. „Mikołaje" z Łąki. 1) Pragniesz cudów z nieba pragniesz cudów z nieba ufać błagać trzeba Mikołaj z pomocą spieszy dniem i nocom, ciemnymu wzrok wraco chromymu krok skraco i rodzaj niewieści w godzinie boleści gdy z wiarom go wzywo ratunek dobywo. I 2) Niech bydzie B ó g nasz pokwolony niech bydzie B ó g nasz pokwolony święty Mikołaju niech wzsystkie niebieskie tryumfy do górnego kraju otwarta droga kto sie do Boga udo przez niego, dojdzie wiecznego pokój, azozynśliwości. |, JJ]|J,| |^|.j-JJ )JJ.I l ^ J J i V t ^ ^ J J J J J ^ J ^ J r n j J n , : | ] JJ S rf f ir 1| l l r �Po odśpiewaniu pieśni Mikołaj zbiera d a t k i do skar­ bonki. Ciekawa rzecz, że w przeciwieństwie do pozostałych przebierańców „ Ś w i y n c i " nie piją podawanego i m alkoholu. U m o w n o ś ć jest t u więc dość daleko p o s u n i ę t a . Stroje grupy p i e r w s z o j : 1) Mikołaj — ubrany w ornat z m a t e r i a ł u obszyty imitacjami srebra, na głowie —• tiara biskupia, malowana i m i t a c j ą złota. Broda i w ą s y okalają twarz, p o m a l o w a n ą dość kolorowo. W r ę k u — „ s z k a r b o n k a " — skrzynka oblepiona staniolem kolorowym. 2) Biskup — ubrany podobnie j a k „ M i k o ł a j " , lecz skromniej, bez brody i w r ę k u dzierży p a s t o r a ł poma­ lowany na srebrno. 3) K s i ą d z — na głowie biret. U b r a n y w imitację sutanny, na niej k o m ż a haftowana, biała. S t r o j e g r u p y d r u g i o j : 1) K o z a — w kurtce z f u t r a baraniego przepasana szerokim pasem s k ó r z a n y m zdobionym m o s i ę ż n y m i dzwonkami i k u l k a m i . N a głowie — d u ż y łeb kozy z posrebrzonymi rogami, na k t ó r y c h sterczą sztuczne kolorowe k w i a t k i i w s t ą ż k i . Jedna z K ó z m i a ł a na łbie rogi jelenie, a na k a ż d y m r o ż k u ż a r ó w k ę , k t ó r a m i g o t a ł a (podłączenie do baterii). W n ę t r z e otwartego pyska jest również podświetlone na czerwono. 2) Dioboł — kostium jednoczęściowy (kombinezon) przeważnie czerwony, obszyty gęsto b i a ł y m i frędzlami. N a głowie czerwona „ l a r w a " z przyczepionymi trzema, zrobionymi z czarnej szmaty, rogami, p e ł n y m i powtykanych szpilek, k t ó r y m i bodzie dziewczęta w "czasie przytulania. N a plecach — wymalo­ wana czaszka z piszczelami i napis „ m e m e n t o m o r i " . Ogon dość długi, z włosia końskiego. W r ę k u — cep względnie bicz, k t ó r y m Dioboł bije napotkane dziewczyny i dzieci. 3) Śmiercica — ubrana w białe płócienne spodnie i białą koszulę lub c h u s t ę , p o m a l o w a n ą w ż e b r a i kości. N a gło­ w i e — biała „ l a r w a " , w r ę k u — kosa, k t ó r ą łapie dziew­ częta. 4) Na W na Ż y d — w czarnym fraku lub garniturze oraz w meloniku. twarzy binokle. T r z y m a s k r z y n k ę - k r a m i k na pasku. skrzynce nosi towary, k t ó r y m i handluje (oczywiście niby) — j a k i e ś staniki, paski damskie, obrazki i t p . 5) Baba — mężczyzna, przebrany za dziewczynę, pomalo­ wany w y z y w a j ą c o , na głowie peruka z warkoczami i koloro­ wa chustka. Biust wypchany, w r ę k u kosz wiklinowy. Ta grupa przebierańców wpada do domostw gwaltownio wraz z k a p e l ą i natychmiast rozpoczyna dzikie harce. P r z e b i e r a ń c y p o r y w a j ą do t a ń c a wszystkie kobiety, kłując je i bodąc w czasie t a ń c a . Kapela gra j u ż przeważnie melodie współczesne, marszowe, a nawet przeboje. W czasie przerwy gospodarz obowiązkowo częstuje p r z e b i e r a ń c ó w w ó d k ą , a gospodyni „ s z e w k a m i " (są to okrajki kołaczy). Po k i l k u t a ń c a c h przebierańcy idą dalej, bo n a s t ę p n i gospodarze już czekają. S t r o j e i i n s t r u m e n t y k a p e l i . Skład i n ­ s t r u m e n t ó w b y w a różny, od akordeonu solo do czteroosobo­ wego: akordeon, b ę b e n z talerzami, klarnet C, t r ą b k a C. Skrzypiec nie s p o t k a l i ś m y w ogóle, s ą one zresztą rzadkim instrumentem w regionie p s z c z y ń s k i m . Kapela ubrana jest przeważnie po cywilnemu, t y l k o n i e k t ó r z y z m u z y k a n t ó w noszą k u r t k i baranie, natomiast prawie wszyscy m a j ą na głowach s t o ż k o w a t e kapelusze. I I . 3. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 209 �П. 4. „Mikołaje" z Łąki. W roku 1972 działało w Łące 9 grup. Nie zauważyliśmy konfliktów między nimi. Zdawało się nam, że mają swoje rejony, z góry ustalone. Nie było też bijatyki. P ó ź n y m wieczorem, przebierańcy zbierają się w gospodzie względnie u jakiegoś gospodarza, dzieląc zyski i omawiając wrażenia. Reasumując — zwyczaj ten jest jeszcze ż y w o t n y na wsi i wolno sądzić, iż długo jeszcze będzie egzystował kon­ tynuując dawne tradycje. Fot.: Autor—ii. 1-4. �Anłoni Słelmach PAMIĄTKA ZNIESIENIA PAŃSZCZYZNY W ŁOWCZY W Łowczy, wsi leżącej w pow. lubaczowskim, ciąg­ nącej się malowniczo po obu brzegach głębokiego parowu wcinającego się w zachodnio stoki Roztocza z a c h o w a ł się podworski park d o m i n u j ą c y swym położeniem ponad całą okolicą; na przeciw parku, po drugiej stronie w ą w o z u — dziewiętnastowieczna drewniana cerkiewka k r y j ą c a w pod­ ziemiach grobowiec rodziny M a t c z y ń s k i c h , obok, przy cerkwi — dzwonniczka, kilka kamiennych k r z y ż y , a wśród nich klasycystyczny nagrobek Ignacego Thullie, zmarłego 15 stycznia 1848 г.; opodal — zaniedbany cmentarz z niep o k a ź n ą k a p l i c z k ą wzniesioną niedługo po śmierci Ignacego. Niewiele ponadto śladów przechowała wieś ze swej wielo­ wiekowej przeszłości. 1 Ł o w c z a b y ł a wsią szlachecką. Od r o k u 1637 należała do B e l ż e c k i c h , w X V I I I w. do Matczyńskich, a w n a s t ę p ­ n y m przeszła przez ręce k i l k u rodzin. Maria, c ó r k a Jana Matczyńskiego, 1° voto Cybulska, 2° voto Gwinczewska , utraciła Łówczę w drodze licytacji w 1840 т.'. N o w y m n a b y w c ą wsi b y ł wspomniany Ignacy Thullie, t r z e ź w y kalkulator szacujący wieś w 1838 r. na 12 tysięcy złp.s. Analizując a t u t y p r z e m a w i a j ą c e za pozbyciem się d ó b r w Świrzu i nabyciem innych brał pod u w a g ę „procesliwość" świrskich c h ł o p ó w . Łówczę oczywiście n a b y ł z c h ł o p a m i . Może b y l i oni mniej ,,procesliwi", ale podobnie j a k i chłopi innych wsi galicyjskich, zależnie od wielkości posiadanej ziemi, obciążeni byli do 1848 powinnościami pańszczyź­ nianymi . 2 5 6 7 r Pod wpływ em w y d a r z e ń 1846 roku, p o w t a r z a j ą c y c h się s t r a j k ó w chłopskich i rewolucyjnego wrzenia Wiosny L u d ó w zniesionie p a ń s z c z y z n y w Galicji stało się koniecznością. Zanim do tego doszło — o duszę chłopa galicyjskiego sto­ czono jeszcze zaciekłą walkę m i ę d z y r z ą d e m austriackim a polskim obozem niepodległościowym, walkę, z k t ó r e j r z ą d wyszedł zwycięsko. Stronie polskiej szlo o to, aby unie­ możliwić biurokracji austriackiej wykorzystanie chłopów przeciwko ruchowi wyzwoleńczemu. Nie zważając na w y n i k i pertraktacji prowadzonych przez d e p u t a c j ę polską we Wied­ niu, K o m i t e t i akademicy krakowscy dn. 7 kwietnia, a świeżo p o w s t a ł a Rada Narodowa we Lwowie — 17 kwietnia 1848 r. wydali odezwy nawołujące do dobrowolnego zniesienia p a ń s z c z y z n y . Rozesłano do dworów formularze zrzeczenia się p a ń s z c z y z n y . W y s t a r c z y ł o t y l k o wpisać d a t ę i p o d p i s a ć się przy ś w i a d k a c h . T e r m i n darowania p a ń s z c z y z n y ustalono na 23 kwietnia, na pierwszy dzień Wielkanocy. Chcąc wyprzedzić termin wielkanocny gubernator Galicji, Stadion, pośpiesznie, nawet bez zgody cesarza, opublikował we Lwowie w Wielką S o b o t ę 22 kwietnia (w Krakowie — w poniedziałek 24 kwietnia) obwieszczenie, że z rozkazu cesarza p a ń s z c z y z n a zostaje zniesiona od 15 maja. W y d a n y później akt cesarski pozwalał głosić, że d o b r o c z y ń c ą chłopów jest cesarz, nie szlachta ani rewolucjoniści . D u ż y sukces propagandowy, u t r w a l a j ą c y przekonanie o dobrej woli cesarza odniósł r z ą d austriacki w Galicji wschodniej za p o ś r e d n i c t w e m Głównej R a d y Ruskiej powołanej do życia 2 maja 1848 r. z inicjatywy Stadiona. Główna Rada Ruska u z n a ł a dzień nadania konstytucji i zniesienia p a ń s z c z y z n y w Galicji za dzień odrodzenia i zmartwychwstania narodo­ wego. W „ W e z w a n i u " z dnia 23 marca 1849 r. dzień 15 maja 8 I I . 1. Ogiócl podworski w Łowczy, pow. L u b a c z ó w . 211 T �