https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8174e4483619dbdabb6f3a310c28ef7a.pdf 2d72542fa8c977e3c22b045ec296cde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy Kurpie - haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3567 Title A name given to the resource Hafty kurpiowskie w Puszczy Białej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H A F T Y KURPIOWSKIE PUSZCZY BIAŁEJ RYC. 1 Obszar objęty jedną nazwą Kurpiów, dzielący się zasadniczo na d w i e puszcze: Zieloną i Białą, posiada w i c h obrębie wyraźne g r u p y , zróżnicowane niektóry­ m i o b j a w a m i życia k u l t u r o w e g o . W y n i ­ ka to z całego zespołu wpływów, j a k i m podlegały i podlegają poszczególne ob­ szary Puszczy. Do t y c h przejawów nale­ żeć będzie na terenie g r u p y pułtuskiej Puszczy Białej c h a r a k t e r y s t y c z n y strój kobiecy, wyrosły niewątpliwie ze s t a r y c h t r a d y c j i k u r p i o w s k i c h . Posiada o n swo­ iste cechy, różniące go od ubiorów no­ szonych w o k o l i c a c h Myszyńca, Kadzi­ dła, N o w o g r o d u , czy wreszcie O s t r o w i a Mazowieckiego. Ubiór t e n występuje zasadniczo na terenie czterech p a r a f i i w p o w i e c i e pułtuskim: O b r y t e , Pniewo, W o l a M y s t k o w s k a i Porządzie. Częściowo p i z e n i k a do w s i pogranicznych. N i e i n ­ teresuje nas w tej c h w i l i cały strój; prag­ n i e m y zająć się wyłącznie b o g a t y m haf­ tem pokrywającym kołnierz, m a n k i e t y i ramiona koszul k o b i e c y c h . Haft ten rozwinął się i skrystalizował w początkach dwudziestego wieku. U t r z y m a n y był w dwóch b a r w a c h : czer­ wonej i czarnej, p r z y c z y m b a r w a czarna odgrywała jedynie rolę podkreślającą r y ­ sunek. Zasadniczą była b a r w a czerwona. Haft t e n w y k o n y w a n o bawełną, zwaną tu g u r e m , choć już w l a t a c h dwudzies­ t y c h naszego stulecia k u p o w a n o po­ wszechnie 'w t y m celu bawełenkę D.M.C. N r 25. W okresie bezmała l a t czterdziestu, aż do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y światowej styl tego haftu rozwinął się, dojrzał 25 �*^Jrfc» *•' ryc. г i wreszcie zmienił. Swój p u n k t k u l m i n a ­ cyjny, jeśli chodzi o bogactwo motywów, u m i a r p r o p o r c j i i harmonię barwną prze­ chodził w latach d w u d z i e s t y c h naszego stulecia. W początkach l a t trzydziestych następuje powiększanie motywów, przy jednoczesnym zagubieniu czystości r y ­ sunku, usuwanie p r a w i e całkowite bar­ w y czarnej, a powiększenie płaszczyzn zahartowanych grubą nicią czerwoną, co powoduje zatarcie konturu rysunku. Haft w t e d y nabiera c h a r a k t e r u bez­ kształtnej, niepokojącej plamy. O hafcie t y m pisano n i e j e d n o k r o t n i e . Już Kazimierz W ó j c i c k i ) w 1842 r o k u , potem K o l b e r g ) mówią, że kobiety puszczańskie noszą koszule wyszywane czerwonym g u z e m ) . Wzmianki u Wój­ cickiego nie są wyraźnie umieszczone w terenie. M ó w i on w p r a w d z i e o K u r ­ p i a c h - Gociach w dobrach b i s k u p i c h , a więc jest t u m o w a o Puszczy Białej — j?dnak o której jej części nie w i e m y . K o l b e r g znów wiąże haft j e d y n i e ze stro­ j e m k o b i e c y m o k o l i c Myszyńca i Ostro­ łęki, a więc Puszczy Zielonej; nie wspo­ m i n a natomiast o hafcie, opisując strój k o b i e c y ,,od Pniewa i Porządzia". Już w czasach współczesnych pisała o t y m hafcie Schrammówna ), Orynżyna ), wreszcie w o d d z i e l n y m o p r a c o w a n i u Se­ weryn Udziela ). Zarówno krótkie w z m i a n k i , j a k i szersze p u b l i k a c j e nie wyczerpały zagadnienia, dając, n i e k i e d y , wręcz sprzeczne i m y l n e informacje. Udziela np. umieszcza hafty tej g r u p y x 2 3 4 5 6 26 Mmff jfrmk-Tf-Hr a,» f^aiik,r, r l l , . w Puszczy Zielonej, a w y t w o r y hafciar­ skiego ośrodka w Gładczynie i d e n t y f i ­ kuje z o r y g i n a l n y m i h a f t a m i l u d o w y m i . Orynżyna zaś t w i e r d z i , że „na K u r p i a c h właściwych, p o t o m k o w i e d a w n y c h k m i e ­ ci b a r t n y c h n i e zdobią s w y c h ubiorów haftami. Znane w h a n d l u hafty, p o d na­ zwą k u r p i o w s k i c h , pochodzą z obszaru sąsiedniego, zamieszkałego przez t. zw. „Goci". Tymczasem K u r p i a n k i o b u Puszcz zdobiły swoje koszule haftem, zaś grupa pułtuska powstała ze wspólnych t r a d y c j i kurpiowskich. Schrammówna znów, omawiając techni­ kę tego haftu, p o m i j a charakterystyczne j e j cechy i nie w i a d o m o dla czego, t. zw. przez miejscowe h a f c i a r k i k o ł a nazywa rozetami. W s w y c h rozważaniach trzymać się bę­ dę podziału Puszczy Białej na d w i e gru­ p y terenowe, zwąc haft z o k o l i c O b r y t e ­ go, Pniewa, Ciołkowa, Rząśnika, Porzą­ dzia, W o l i M y s t k o w s k i e j , Wielątek, Dąbro­ w y , czy W y p y c h — p u ł t u s k i m , zaś 7 o k o l i c Poręby, T r z c i a n k i , Knurówca, U d r z y n k a , Bud Brańszczykowskich, Białe­ go Błota, czy O s u c h o w e j — o s t r ó w s к i m. W s z y s t k i e dotychczasowe omó­ w i e n i a i w z m i a n k i dotyczą j e d y n i e haf­ tów g r u p y pułtuskiej. Nigdzie natomiast nie m a m o w y o hafcie g r u p y o s t r o w s k i e j , z północno-wschodniej części Puszczy Białej, a dopiero poznanie okazów z o b u t y c h grup da możność przeprowadzenia dokładnej analizy i w y s n u c i a p e w n y c h wniosków. �NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY HAFCIARSKIE. 0 3 1 а а а ю 14 4 3 V V V 1й 12. 16 45 f Г 5 17 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. I i % > , , \ . \ 16 Dziurka Dziurka Kulasiki Kutasik Kulas — Kulas z Pającek obdzierzgnięta napowietrzna łańczuszkowy p i e s k i zakręcone gromadkami 19 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Zielko Kołtuniarzyk Ocka Widełki — d z i o b k i Krzyżówka Scytki przetykane-drabka Scyciki Tak, j a k już wspomniałam, cały strój, a więc i będący jego częścią składową haft, wyrósł z d a w n y c h t r a d y c j i k u r p i o w ­ skich. Wśród najstarszych okazów, po­ chodzących z ostatnich dziesiątków ubie­ głego stulecia, nie natrafiłam jednak na hafty całkowicie czerwone, o których wspominają najstarsi badacze. Przeciw­ nie, są to hafty bądź całkowicie białe, bądź j e d y n i e podkreślone nitką niebies­ ką, czy czerwoną. Najstarsze z n i c h po­ chodzą z g r u p y o s t r o w s k i e j i z u w a g i na swoją prostotę — zdają się być p u n k t e m wyjściowym dla r o z w o j u późniejszych, bogatych, d w u b a r w n y c h haftów g r u p y pułtuskiej. W najstarszych koszulach hafty znaczą nieśmiałym r y s u n k i e m jedynie wąski koł­ nierzyk i m a n k i e t y ( o b s y t k i). Płótno 2.0 15. 16. 17. 18. 19. 20. Śprechy Strupki Pacek Kluski Kłosy Wiatracek przeznaczone na haft musiało być j a k n a j bardziej równe i gładkie i dlatego już w początkach dwudziestego w i e k u tkane na bawełnianym postawie, wreszcie ba­ wełną wątczone. Kołnierz i m a n k i e t y , przeważnie j e d n a k o w e j pięciocentymetrowej szerokości, w y k r a w a n o z płótna podwójnie złożonego, p o c z y m obie części zszywano i odwracano na drugą stronę, l i n i ę obwodową, w odległości pół cm o d brzegu kołnierza czy m a n k i e t u , przyszy­ w a n o następnie równym stebnem, „aby się trzymało k u p y " . Chodziło, b o w i e m , 0 to, aby m a n k i e t był s z t y w n y i nie z w i ­ jał się na przegubie ręki, a kołnierzyk lówno „ s t o j a i " . U s z t y w n i a n o je więc stebnem, białą nicią bawełnianą (ryc. 7). 1 tu zda się być p u n k t wyjściowy prze­ kształcenia u t y l i t a r n e g o ściegu stebna: s t e g n ó w k i — w element zdobniczy. 27 �W kołnierzu i m a n k i e c i e stegnówka obiegała t y l k o trzy s t r o n y płaszczyzny, pozostawiając wolną jedynie tę stronę, która miała być złączona z resztą k o s z u l i . ( M a n k i e t p r z y s z y w a n o do rękawa ozdob­ n y m ściegiem krzyżykowym l u b małymi, rytmicznie znaczonymi punktami, wyko­ n a n y m i ściegiem atłaskowym). Wzdłuż t y c h trzech brzegów rozwijał się n a j ­ prostszy ornament l i n e a r n y . Składał się o n z podwójnego, l u b częściej potrójnego, szeregu stegnówki, przedzielonej linią w y ­ pukłą, uzyskaną przez włożenie pomiędzy obie w a r s t w y płótna grubej n i c i l n i a n e j i ostebnowania jej z dwóch stron, albo pizez w y s z y c i e dużymi, p o j e d y n c z y m i ściegami к u 1 a s i к ó w (ryc. 3). N i e k i e ­ dy znów wąski, zaledwie półcentymetrow y pasek między rzędami stegnówki w y ­ pełniały male d z i u r k i obdzierzg n i ę t e l u b s t r u p k i (ryc. 5). W r o ­ gach kołnierza układano z dziurek obdzierzgniętych mały pięciopłatkowy k w i a t e k - k o ł o (ryc. 4). 1 I Iw. S U • ¿ W układzie motywów na kołnierzu i m a n k i e t a c h różnice są n i e w i e l k i e . Je­ d y n i e w rozszerzonych n i e k i e d y rogach kołnierza p r z y b y w a nieśmiałe koło ota­ czające dziurki obdzierzgnięte, czy s t r u p k i . Czasem nawet nieuporządkowana g r u p k a dziurek. Zdobienie ramienia, roz­ wijające się wzdłuż l i n i i łączącej rękaw z koszulą, jest także bardzo skromne i spotykane już t y l k o na koszulach g r u p y pułtuskiej, j e d n a k z zastosowaniem iden­ tycznego układu elementów, j a k n a k o ­ szulach o s t r o w s k i c h . I t a k na pochodzącej z początków dwudziestego w i e k u k o s z u l i Józefy Skoczeń z Wielątek N o w y c h , choć haft kołnierza i mankietów jest już d w u b a r w n y , na r a m i e n i u , pomiędzy d w o m a rzędami stegnówki, m a m y j e d y n i e zwy­ kłe k u l a s k i , t y p o w e d l a g r u p y ostrow­ skiej. W ramach omówionych elementów, a więc: stegnówki, kulasików, strupków, d z i u r k i obdzierzgnięte], rzadko łańcusz­ ka, obracała się cała koncepcja k o m p o ­ zycyjna hafciarek puszczańskich g r u p y o s t r o w s k i e j na przełomie dwudziestego w i e k u . R y t m i k a uzyskana przez staranne wykonanie poszczególnych motywów i równo odmierzony odstęp pomiędzy 3 �szeregami, oraz p l a s t y k a 'płaszczyzny, osiągnięta przez nić włożoną między sze­ r e g i stegnówki — to główne, najprostsze środki w y r a z u artystycznego w początko­ wej fazie rozwoju haftu o m a w ia ne j grupy. W s z y s t k i e te elementy weszły przeważ­ nie w rozwiniętej f o r m i e do haftu g r u p y pułtuskiej. Drogę e w o l u c j i t y c h elemen­ tów znaczą h a f t y białe — pułtuskie. Po­ zostały one w ubiorze k o b i e c y m jeszcze w t e d y , k i e d y już w pełni rozwinął się haft d w u b a r w n y — czerwono-czarny. Stoso­ w a n o go, b o w i e m , do k o s z u l ślubnych, a niektóre k o b i e t y nie chciały mieć k o ­ l o r o w e g o h a f t u na kołnierzu. „Czerwone przy t w a r z y — to m a r n i e " — mówiła m i jedna z gospodyń z W o l i M y s t k o w s k i e j — i u w s z y s t k i c h k o s z u l miała kołnierze haftowane nicią t y l k o białą, zaś m a n k i e ­ t y czerwono-czarną. . W koszulach g r u p y pułtuskiej „moda" nakazywała, aby kołnierz i m a n k i e t y były szersze. Zwiększała się więc płaszczyzna przeznaczona do haftu. Ilość d a w n y c h motywów n i e wystarczała. To też po­ większono obwód d z i u r k i obdzierzgniętej, r o z b u d o w a n o k w i a t e k - koło przez do­ robienie wokół środka ściegiem dzierzgan y m l i n i i o b w o d o w e j l u b małych płatków ściegiem atłaskowym. Poza t y m , w po­ szerzonym pasie między stegnówkami, przybył n o w y m o t y w w y k o n a n y atłask i e m : t. zw. k ł o s y . Przykładem tego może być haft na k o s z u l i ślubnej M a r i a n ­ n y Pęk z O b r y t e g o z 1912 r o k u (ryc. 1, 2). Stegnowka, choć jeszcze bardzo w y ­ raźna, schodzi do r o l i w y d z i e l a n i a płasz­ czyzn o r n a m e n t o w a n y c h . Jest ona rów­ nież k o n t u r e m całej k o m p o z y c j i , co jesz­ cze wyraźniej występuje w bogatszych, nieco późniejszych haftach białych — pułtuskich. M a n k i e t , już szerokości oko­ ło 10 cm, wypełnia k o m p o z y c j a bardziej s k o m p l i k o w a n a (ryc. 8, 9, 10). T r z y rzędy stegnówki, obiegając go z trzech stron, dzielą jego powierzchnię linią poziomą na pola ornamentacyjne, zaś linią póło­ krągłą urozmaicają r y s u n e k i stanowią obramienia dla rozrastających się kół, które zaczynają odgrywać bardziej do­ minującą rolę w hafcie g r u p y pułtuskiej. 10 �Powiększają' się r o z m i a r y k o l a przez roz­ budowę jego części składowych. W o k o ł o ażurowego środka, obwiedzionego w ma­ łym odstępie szeroką linią dzierzganą, p o j a w i a się rząd strupków. Pomiędzy pół­ k o l a m i wypełniają pustą przestrzeń małe z i e 1 к a zaznaczone zaledwie d w i e m a l i ­ n i a m i s p i r a l n y m i i trójkątnym pączkiem. 16 15 14 12 W t y m samym czasie, obok t a k skom­ plikowanego haftu , białego panuje wszechwładnie haft k o l o r o w y . W zebranym materiale t r u d n o jest wskazać drogę e w o l u c y j n e g o przejścia od haftu białego do czerwono-czarnego. Łat­ wiej, zdaje się, można ją uchwycić w roz­ w o j u k o m p o z y c j i motywów, gdyż spoty­ ka się czasem hafty, gdzie środek koła w y k o n a n y jest nicią białą, reszta jednak haftu jest czerwona, podkreślona linią czarną. T a k i m przejściowym okazem mo­ że być haft na m a n k i e c i e z Wielątek D u ­ żych (ryc. 11). M a n k i e t jest jeszcze sto­ s u n k o w o wąski, k o l a n i e w i e l k i e , rysu­ nek d e l i k a t n y i wyraźny, k r z y ż ó w k a zamykająca całość k o m p o z y c j i p r z y p o m i ­ na t a k charakterystyczne dla haftów os­ t r o w s k i c h k u l a s i k i , choć uzyskane i n n y m ściegiem. W miarę rozrostu koła, przez dodawanie n o w y c h elementów, gdy za­ czyna ono zdobywać samodzielną rolę w b u d o w i e k o m p o z y c j i , hafciarka wypeł­ nia lukę p o m ę d z y poszczególnymi koła­ m i już s p o t y k a n y m w hafcie białym z i e 1k i e m. Powoli te d w a nowe m o t y w y : koło, l u b półkole i ziele, rozrastając się, zdobywają dominującą rolę w hafcie o . w u k o l o r o w y m i decydują o jego charak­ terze. I c h liczne w a r i a n t y stanowią o bo­ gactwie i różnorodności hal tu. Inne, bo­ w i e m , n o w e elementy, których p r z y b y ­ wa coraz więcej, j a k : k l u s k i , w i a ­ t r a c z k i (wykonane atłaskiem), p i e s ­ ki zakręcone, kulasy, pajączki (szyte łańcuszkiem), o c k a , k o ł t u n i ar z y k , d z i o b k i czy krzyżówka, w y k o n a n e j e d n y m , dużym ściegiem, uzu­ pełniają już t y l k o kompozycję hafciarską. Stegnówka, która w hafcie k o l o r o w y m pozostaje zawsze białą, schodzi do pod­ rzędnej r o l i , wyłącznie pomocniczej. Za­ m y k a pola ornamentacyjne i jednocześ­ nie j e przedziela. �Rozbudowa koła pociąga za sobą wzbogacenie jego części składowych. W e ź m y dla przykładu koło na m a n k i e ­ cie z Rząśnik (ryc. 19). Zaczynając od środka wokoło d z i u r k i obdzieizgniętej szerokim ściegiem m a m y ocka, p o t y m łańcuszek, s c y c i k i , k o l t u n i a r z y k , łańcu­ szek i śprechy,- czasem z a m y k a koło koł­ t u n i a r z y k , czy s t r u p k i ułożone w g r o ­ m a d к i . Małe zielko rozrasta się w sa­ modzielne i duże z i e l e , ze s k o m p l i k o ­ w a n y m p ą с к i e m . Czasem ziele jest w wazonie. Pomimo takiego wzbogace­ nia r y s u n k u haftu, założenie k o m p o z y ­ cyjne pozostaje nadal linearno-ciągłe. J e d y n i e kołnierz, z u w a g i na jego rolę w stroju, ma stale symetralną budowę ornamentu, choć l i n i a łącząca oba jedna­ k o w e m o t y w y , umieszczone w rogach kołnierza, jest zawsze ciągła (ryc. 20,21). Układ motywów na kołnierzu i man­ k i e t a c h tej samej k o s z u l i nie łączy wspól­ na zasada kompozycyjna. Obie części • worzą oddzielne całości, trzymając się przy t y m p e w n y c h u s t a l o n y c h kanonów, wynikających z i c h przeznaczenia. N a mankiecie — obsytce, którego szerokość sięga n i e k i e d y 10 cm, zawsze jest zacho­ w a n a szeregowość układu zdobienia. Biała stegnówka, obiegająca go z trzech stron, n i k n i e wobec przewagi barwnej m o t y ­ wów. Szeregowość ta jest często podkre­ ślana układem k i l k u ciągów różnych motywów, z b u d o w a n y c h jedne nad d r u ­ g i m i , a rozdzielonych stegnówka (ryc. 16, 17). Jeśli n a w e t na kompozycję składać się będą trzy koła, półkola, czy t r z y zie­ la, to najczęściej j e d n a k o w e j wielkości i identyczne w układzie. Zamykać ]ę bę­ dzie biegnący górą i dołem szereg к zyżówek, pajączków, piesków zakręconych czy strupków. Rzadko, i to w starszych robotach, układ haftu zamknięty jest z trzech stron, jak to w i d z i m y na r y c . 11 i 12. M a n k i e t u w i d o c z n i o n y na r y c . 15 jest w s w y m układzie rzadko s p o t y k a n y . W zasadzie całość haftu na mankiecie c z y n i wrażenie w y c i n k a jakiegoś szlaku. 21 20 19 Symetryczna b u d o w a o r n a m e n t u na kołnierzu w hafcie k o l o r o w y m występuje dużo wyraźniej, aniżeli w hafcie białym. Dzieje się to z p o w o d u rozrostu w y m i a - 18 �RYC. 22 rów kołnierza, którego szerokość docho­ dzi do 15 cm, a co za t y m idzie, powięk­ sza się p o w i e r z c h n i a jego rogów, roz­ łożonych z o b u stron t w a r z y . Dawne, nie­ śmiałe kółeczko z dziurek obdzierzgnięt y c h rozrasta się w s k o m p l i k o w a n e koło 0 średnicy p r a w i e 5 c m z d w o m a z i e l a m i po b o k a c h ; t o znów hafciarka daje t r z y mniejsze koła — n i e k i e d y zróżnicowane wielkością i w z o r e m — albo duże ziele z małymi w i a t r a c z k a m i z o b u stron, czy wreszcie pół l u b ćwierć koła, w odpo­ w i e d n i m układzie elementów zdobni­ czych. Jednak l i n i a o b w o d o w a ornamen­ tu, zamykająca całość r y s u n k u , która jednocześnie wiąże obie s t r o n y kołnie­ rza, podkreśla stale założenie ciągłości kompozycji. Powoli jednak szerokość kołnierza zmusza do poszerzenia linii wiążącej. Jeszcze na kołnierzach z W i e lątki (ryc. 20, 21), o mniejszej szerokości, wystarcza l i n i a półkoli, czy piesków za­ kręconych, ale już na p r z e d s t a w i o n y c h na r y c i n i e 22, 23 p r z y b y w a rząd ziel o w y ­ bujałym r y s u n k u . Rzadko można spot­ kać kołnierz, gdzie zdobione są jedynie jego r o g i . L i n i a łącząca na r a m i e n i u rękaw z ca­ łą koszulą najbardziej narzuca układ ciągły k o m p o z y c j i . Jest to więc najczęś­ ciej szereg półkoli o d s t r o n y rękawa 1 drobniejszy m o t y w krzyżówki, pającz­ ków, czy kulasików od strony ramienia. D w a rzędy stegnówki na szwie dzielą obie części. Pomysłowość i fantazja hafc i a r k i — k o m p o z y t o r k i znajduje w y r a z w układzie elementów zdobniczych każ­ 32 dego półkola. Widziałam w O b r y t e m koszulę posia­ dającą haft składający się z 19 półkoli i w każdym układ elementów hafciar­ skich był i n n y , choć w i e l ­ kość i c h była ta sama. W pierwszych, nawcześniejszych haftach koloro­ w y c h nić czerwona rysowa­ ła jedynie kompozycję, w późniejszych zakładała ca­ łe płaszczyzny liniami — jedna o b o k d r u g i e j — ściegu łańcuszkowego l u b pojedyn­ czego. D a w n a krzyżówka czy p i e s k i za­ kręcone, poprzednio w y k o n a n e jedną l i ­ nią, po t y m składały się z trzech l u b czte­ rech szeregów. Kompozycja z r y s u n k o w o k r e s k o w e j staje się płaszczyznową. Co­ raz mniej widoczna jest powierzchnia płótna z a k r y w a n a przez haft. Wyraźnie to w i d z i m y , choćby zestawiając rysunek h a f t u n a r y c . 11, z ryc. 18 i 23. W pierw­ szej fazie tego przejścia nić czarna w y d o ­ b y w a k o n t u r r y s u n k u . Z a n i k a ona jednak w Haftach z ostatnich l a t przed wojną, wobec czego następuje zupełna zmiana założenia r y s u n k o w e g o d a w n y c h kompo­ zycji h a f c i a r s k i c h , tak drobiazgowych i precyzyjnych. Przy w y k o n y w a n i u haftu posługiwano się następującymi ściegami: a 11 a s к oV/ у m, ł a ń c u s z k o w y m , wreszcie pojedynczym. Atłaskiem w y k o n y ­ w a n o : śprechy, s c y c i k i , k l u s k i , strupki, czy pączki zielu; łańcuszkiem: p i e s k i za­ kręcane, k u l a s y , pajączki; p o j e d y n c z y m : ocka, drabkę, d z i o b k i , krzyżówkę, kołt u n i a r z y k . Rzadko używano ściegu, któ­ r y czynił wrażenie luźnej stegnówki. O t a ­ czano n i m jako linią czarną, p i e s k i za­ kręcone. Zasady haftu znała każda kobieta w miejscowościach gdzie był noszony. Jednak wyjątkowo zdolne h a f c i a r k i — k o m p o z y t o r k i były bardzo cenione i dą­ żeniem każdej k o b i e t y puszczańskiej b y ­ ło mieć koszulę przez n i e wykonaną. D a w n i e j następowało t o drogą zwykłej, sąsiedzkiej, czy przyjacielskiej przysługi. W ostatnich latach przed wojną, w i e l e �dziewcząt — być może pod wpływem hafciarskiego oś­ rodka w Gładczynie — trak­ towało haft, jako uboczne zajęcie zarobkowe. N a j t r u d n i e j może jest wy­ śledzić, jaką drogą powsta­ wała koncepcja twórcza haf­ c i a r k i . Podstawą był zawsze haft w i d z i a n y na innej ko­ szuli, który podobał się da­ nej kobiecie. G o t o w a była w t e d y iść do i n n e j w s i odle­ głej o k i l k a kilometrów, aby koszulę pożyczyć i wzór przehaftować. Mając przed sobą wzór, przenosiła kompozycję z jednej k o s z u l i na drugą nie p r z y pomocy r y s u n k u t y l k o licząc mozolnie poszczególne ściegi, a n a w e t n i t k i płótna. N a j p i e r w w y k o ­ nywała stegnówkę, p o t y m obliczała do­ kładnie odstępy pomiędzy m o t y w a m i l i ­ cząc n i t k i , czy też składając płótno i za­ łamując go w t y m miejscu, gdzie miał być dany m o t y w . Załamaniem płótna w y ­ szukiwała także środek koła. Budowała koło zawsze zaczynając od środka i do­ dając następnie poszczególne pierścienie k o m p o z y c j i . Dlatego też analizując koło, w i d z i m y , że jego układ mógł być zamk­ nięty p o p r z e d n i m l u b jeszcze wcześniej­ szym pierścieniem. Rzadko wzór był nie­ w o l n i c z o naśladowany, dlatego trudno było znaleźć d w i e koszule zdobione iden­ t y c z n y m haftem. Już w czasie przeno­ szenia wzór przeważnie ulegał m o d y f i ­ kacji. Do najzdolniejszej h a f c i a r k i , któ­ rą ceniły k o b i e t y danej w s i , czy nawet parafii, schodziły się sąsiadki haftować swoje koszule i słuchały j e j rady przy układaniu, czy zmianie w z o r u . T u dopie­ ro, w gronie i n n y c h haf ciarek, decydo­ wano, czy w d a n y m m i e j s c u haftu lepiej dać wiatraczek, czy kulas. W t y c h właś­ nie w a r u n k a c h powstawały liczne w a ­ r i a n t y zasadniczych motywów i i c h ukła­ du; w t a k i m właśnie momencie wola twórcza a n o n i m o w e j a r t y s t k i decydo­ wała jaką „modą" będą haftowane koszu­ le w d a n y m okresie. Indywidualność hafciarki najwyraźniej, gdy zestawimy występuje d w a hafty R Y C . 23 o t y c h samych m o t y w a c h , p o t r a k t o w a ­ n y c h zupełnie inaczej. W e ź m y d w a koł­ nierze: ryc. 22 i 23. K o m p o z y c j a kołnie­ rza r y c . 22 jest r y s o w a n a d e l i k a t n i e , j a k g d y b y cienką igłą; strzeliste ziele p r z y p o m i n a anemiczną roślinę w y h o d o ­ waną bez słońca. Tymczasem haft n a koł­ nierzu r y c . 23 jest z w a r t y i rozłożysty; w y c i n e k koła jest z b u d o w a n y z m o c n y c h , grubą, śmiałą kreską nałożonych elemen­ tów; jędrne ziele, j a k g d y b y wyrosłe na tłustej, żyznej glebie. T o samo da się p o ­ wiedzieć p r z y zestawieniu t y c h samych elementów, wziętych z poszczególnych haftów i t y m się może tłumaczy wraże­ nie niezwykłej różnorodności i bogactwa wzorów p r z y ograniczonej liczbie ście­ gów. Jest rzeczą niewątpliwą, że dopiero ze­ branie większej ilości okazów z każdej wsi, da możność przeprowadzenia syste­ m a t y k i t y c h haftów, a n a w e t p o z w o l i w y ­ odrębnić pewne g r u p y o i m t y l k o właś­ c i w y c h i n t e r p r e t a c j a c h poszczególnych motywów. Narazie, kończąc swoje u w a ­ gi, muszę podkreślió, że piękno h a f t u za­ leżało n i e t y l k o o d układu motywów, de­ l i k a t n e j , cienką nitką w y k o n a n e j l i n i i r y s u n k u , czy wreszcie z h a r m o n i z o w a n i a barwnego. Niemałe znaczenie posiadało również staranne w y k o n a n i e , przez któ­ re haft nabierał pełnię efektu artystycz­ nego. To też stosowana później grubsza nić, pośpiech, a co za t y m idzie, niedo­ kładność w y k o n a n i a wpłynęły na obni­ żenie wartości a r t y s t y c z n e j o s t a t n i c h haf­ tów pułtuskich. 33 �V/ c h w i l i obecnej, g d y cały ubiór gru­ py pułtuskiej stał się już t y l k o r e k w i z y ­ tem, w y j m o w a n y m ze skrzyń na u r o ­ czystości, znikła właściwa rola haftu. Już w latach trzydziestych, w w y n i k u u t w o ­ rzenia wspomnianego ośrodka hafciar­ skiego w Gładczynie, haft ten wyszedł poza r a m y stosowania go jedynie w zdo­ P R Z Y 1. W ó j c i c k i - K a z i m i e r z , K u r p i e — Gocie. Z a r y ­ d o m o w e , r o k 1842, t o m . I I I , str. 200. 2. K o l b e r g O s k a r . M a z o w s z e , 1856, t o m I V , str. 8 1 . 3. W ó j c i c k i pisze: „koszule białe, c i e n k i e , płó­ cienne, w y s z y w a n e p r z y kołnierzu, ramiączkach i rękawach c z e r w o n y m guzem (sznurkiem)'. .lost t u n a p e w n o omyłka, czy w d r u k u , czy też s imego autora. Dotychczas, bowiem, na K u r sy S P I S R y c . 1. — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 2 — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 3. — Wieś T r z c i a n k a , p o w . Ost rów M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r . H a f t biali/. R y c . 4. — Wieś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t biały. R y c . 5. — W i e ś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t Biały. R y c . 6. — W i e ś T r z c i a n k a , p o w . O s t r ó w M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r. H a f t biały z f r a g m e n ­ tem czerwonym. R y c . 7. — Wieś C i o t k o w o , p o w . Pułtusk. W y k . D z i a d a k M a r i a n n a o k . 1910 r. H a f t biały. R y c . 8. — W i e ś C i o ł k o w o — Z a m b s k i , p o w . P u ł ­ t u s k . W y k . B i e r n a c k a A l e k s a n d r a o k . 1912 r. H a f t biały. R y c . 9. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 10 — W i e ś Wielątki, p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 11. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ ca b a r w n a ) . R y c . 12. — Wieś Rząśnik, p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. b i e n i u koszul. Z w a b i o n e możnością za­ r o b k u , zdolniejsze h a f c i a r k i w y k o n y w a ­ ły na sprzedaż s e r w e t k i , obrusy, chus­ teczki, a n a w e t całe suknie, zdobiąc j e t y m haftem. W y r o b y te były p o t y m sprzedawane w sklepach przemysłu l u ­ dowego i stały się z czasem popularne w całej n i e m a l Polsce. P I S Y: p i a c h bawełnę nazywają g u r e m , a n i e g u z e m . 4. Schrammówna H e l e n a . S z t u k a l u d o w a i j e j z n a c z e n i e d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j . W i l n o , 1939. str. 62. 5. Orynżyna J a n i n a . Przemysł l u d o w y w Polsce. W a r s z a w a , 1937, str. 84, 85. 6. U d z i e l a S e w e r y n . H a f t y k u r p i o w s k i e . K r a ­ ków, 1936. R Y C I N : ca R y c . 13. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ barwna). R y c . 14. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. czerwony, fragmenty czarne. Haft R y c . 15. — W i e ś W o l a M y s t k o w s k a , p o w . P u ł ­ tusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 16. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y f r a g m e n t y czarne. R y c . 17. — Wieś W i e l ą t k i , p o w . ca b a r w n a ) . R y c . 18. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 19. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 20. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. Pułtusk. Haft Pułtusk, ( t a b l i ­ Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft R y c . 21. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 22. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 23 — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft czerwony, f r a g m e n t y czarne. LES .BRODERIES DE K U R P I E D A N S L A P U S Z C Z A BIAŁA. Les b r o d e r i e s de K u r p i e a p p a r t i e n n e n t a u x p l u s belles e n P o l o g n e . L ' a u t e u r r e t r a c e l e u r développem e n t au c o u r s d u X X - e siěcle en faisant r e s s o r t i r d e u x g r o u p e s : c e l u i de Pułtusk et c e l u i d'Ostrów. Ces b r o d e r i e s sont exécutées en t r o i s c o u l e u r s ; b l a n c h e , n o i r e et r o u g e ; o n les t r o u v e s o u v e n t sur les cols et les m a n c h e t t e s des chemises de femme. L ' a u t e u r s u i t le développement de l a c o m p o s i t i o n des b r o ­ deries et la signiíication des motiís íespectifs d ' o r n e m e n t a t i o n d e p u i s l e u r debut j u s q u ' a u s t y l e p l e i n e ment développé, q u i á l ' h e u r e a c t u e l l e , change de caractére. L ' a u t e u r c i t e e n o u t r e les c o n d i t i o n s q u i i n f l u e n t sur le développement des b r o d e r i e s de K u r p i e et n o u s a p p r e n o n s a i n s i a c o n n a i t r e l'iniíiat i v e créatrice des brodeuses. 34 �