https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c943fbfc0a46d2e5d21d9b691274abe.pdf 323a29184b67a6f2864fa45341428add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4241 Title A name given to the resource W dwudziestopięciolecie "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki W DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" A r t y k u ł ten jest referatem w y g ł o s z o n y m n a z e b r a n i u d y s k u s y j n y m , z o r g a n i z o w a n y m w 25-lecie „ P o l s k i e j S z t u k i ludowa poglądy wypowiadałem na temat c z y m jest sztuka już kilkakrotnie i nie potrafię O c z y w i ś c i e w c i ą ż jeszcze ż y j ą s z c z ę ś l i w i ludzie, k t ó r z y nie m a j ą w i ę k s z y c h w ą t p l i w o ś c i co do tego c z y m jest s z t u k a i jaką może odegrać r o l ę w dzisiejszej k u l t u r z e , ezy t e ż j a k o p r z e d m i o t b a d a ń n a u k o w y c h . „ S z t u k a w a " •— p o w i e d z i a ł w Pradze w B r o c h e r e l n a kongresie 1928 r. — ,,jest nadświadomego gustu sztuki zmaterializowaną estetycznego, k t ó r y ludo­ ludowej ekspresją wydobywa się z n a j g ł ę b s z y c h warstw duchowych szczepu" — a w t ó r o w a ł m u w ó w c z a s Franciszek B u j a k ( X I I I konferencja o ś w i a t o ­ wa Ministerstwa W y z n a ń licznego, Warszawa Religijnych i Oświecenia 1930): „Kultura ludowa Pub­ jest cudownym zwierciadłem, k t ó r e pozwala patrzeć tym narodowi w p r z e s z ł o ś ć i o g l ą d a ć s w ą m ł o d o ś ć ... L u d w i e j s k i jest w i ę c niejako k a p i t a ł e m z a k ł a d o w y m n a r o d u , z k t ó r e g o swą teraźniejszość i buduje l u d o w a jest to p r z e s z ł o ś ć , s w ą p r z y s z ł o ś ć ... która żyje w czerpie Kultura teraźniejszości". O w o ż o k a z a ł o s i ę w k r ó t c e , ż e nie b a r d z o ż y j e , ale odwrotnie, że u m i e r a i ginie. Przywołano dziś w pomoc wrodzone „ l u d o w i " i jego o s t a t n i m m o h i k a n o m p o j ę c i e s t y l u ludo­ wego, w y r a s t a j ą c e g o z p i e r w o t n y c h , n a j p r o s t s z y c h i r ó w n o ­ cześnie jakby najwyższych estetycznie warstw ludzkiej u m i e j ę t n o ś c i t w o r z e n i a i w i d z e n i a . W s t o s u n k u do z a w o ł a ń B u j a k a jest to z n a m i e n n a z m i a n a : p o z w a l a b o w i e m w i e r z y ć , ż e m o g ą z a w s z e z n a l e ź ć s i ę ludzie, k t ó r z y w swej t w ó r c z o ś c i nawrócą czy będą spontanicznie stosować owe reguły czystego s t y l u ludowego. pesymistyczni. I tak п р . Tadeusz p i s a ł j u ż w r o k u 1932 ( P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y „U Dobrowolski 1932 n r 121): l u d u —• podobnie po p r o s t u , j a k u ludzi m i e j s k i c h — smak artystyczny społeczna ale kompleksowych — to dwie wersje nowoczesnego, całościowego p o d e j ś c i a n a u k i do p r o b l e m a t y k i i s t n i e n i a , f u n k c j o n o w a n i a rodziny i społeczności wiejskiej, plemienia począwszy, n a grupie formalnej, s p o ł e c z n o ś c i lokalnej t y p u miejskiego, a nawet w wielkim nowoczesnym mieście lub państwie s k o ń c z y w s z y " . J e s t to w i ę c — m ó w i ą c j ę z y k i e m d a w n y m — o ż e n i e n i e etnografii przede w s z y s t k i m z s o c j o l o g i ą , a m o ż e p r ó b a z a s t ą p i e n i a obu t y c h t r a d y c y j n y c h dyscyplin. „ A n ­ tropologia kulturalna"-—pisze Alberto Cirese 3 •—„wyw­ r ó c i ł a d o k u m e n t n i e wszelkie p o d z i a ł y d o t y c h c z a s o w e . Cho­ d z i o j a s n e s p r e c y z o w a n i e c z y m j e s t etnologia e u r o p e j s k a i jaki wydziela ona zakres, czy m a specyficzny punkt w i d z e n i a w obliczu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r a l n e j . . . i j a k i to j e s t t e n p u n k t w i d z e n i a " , „ p o d w a ż a samo p o j ę c i e l u d u " , j a k o s p a ­ dek po r o m a n t y z m i e . „ W i e m y d z i ś w s z y s c y , ż e l u d i w i e k u i s t e s i ł y jego d u c h a s ą m i t e m i m i t y c z n y m sposobem u j m o w a n i a z j a w i s k , k t ó r e t r z e b a p o z n a ć i n a z w a ć sposobem n a u k o w y m . C h o d z i o to, ż e t r z e b a w y r z u c i ć m e t a h i s t o r y c z n e pojęcie l u d u z jego w i e c z n y m i w a l o r a m i m o r a l n y m i , z d o l n o ś c i a m i tworzenia etc. — p o j ę c i e , które nie wiadomo gdzie s i ę z a c z y n a i gdzie k o ń c z y i c z y m r ó ż n i s i ę o d n i e - l u d u . . . J e ś l i specjalność faktów kulturowych, k t ó r y m i się zajmujemy, opiera- s i ę j e d y n i e n a r o m a n t y c z n e j wierze, ż e l u d wiecznie ż y j e i ż e jego t w o r y s ą p i ę k n e , dobre, oryginalne, u n i w e r ­ salne, wieczne e t c . — to j e s t e ś m y od d a w n a . ... M o ż e m y przecież m a r t w i d l a wiedzy j u ż wcale w to nie wierzyć: wystarczy, gdy potrafimy u d o w o d n i ć , ż e przedmiot naszych zainteresowań tworzy kompleks b y ł zawsze wątpliwy. Utalentowani etnograficzne" — o d p o w i a d a trywane tycznych, niejednokrotnie stylizowane ze szczerym jako zespół faktów kulturalnych, Cirese — „ m o g ą b y ć rozpa­ operacji dokumentacyjnych, eksplikowanych kulturalnych, istniejących na zjawiskach wewnątrz anali­ różnorodności najbardziej nawet 4 zaawansowanych w cywilizacji społeczeństw" . m a l a r z e , r z e ź b i a r z e i snycerze l u d o w i t w o r z y l i o n g i ś d z i e ł a prostacze, i badań k t ó r y d a s i ę w y o d r ę b n i ć od i n n y c h " . C z y s i ę d a ? „ S t u d i a J u ż p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą z n a l e ź l i s i ę j e d n a k badacze bardziej szerszego i p e r s p e k t y w r o z m a i t y c h z b i o r o w o ś c i l u d z k i c h , od wielkiej dzisiaj w z b o g a c i ć d y s k u s j i . ludowa podejścia jej c a ł o ś ć o g a r n ą ć m o ż e t y l k o antropologia k u l t u r y i antro­ pologia s p o ł e c z n a " * . „ A n t r o p o l o g i a k u l t u r y i antropologia Ludowej" w I S P A N . Swoje aktualne wymaga Chodzi o w y s u n i ę c i e n a pierwszy plan b a d a ń n a d gru­ pami społecznymi, które były i s ą jeszcze, a m o ż e będą p o c z u c i e m f o r m y . L u d p r z y j m o w a ł i t o l e r o w a ł te p r o d u k ­ zawsze, w o p o z y c j i do oficjalnego s t a n d a r d u k u l t u r a l n e g o , c j e . . . d o p ó k i nie zaoferowano b a d a ń z a r ó w n o w aspekcie s y n c h r o n i c z n y m , j a k d i a c h r o - m u innej. D r z e m a ł y w n i m b o w i e m p o ż ą d a n i a b a r d z i e j powierzchowne, j a k o pochodne nicznym. Zawsze p o w s t a w a ł y przyrodzonego ł e c z e ń s t w a c h c y w i l i z o w a n y c h —• nie t y l k o socjalne, klasowe braku smaku — pożądania, które w y z w o l o n e przez p r o d u k c j ę m i e j s k ą i t a n d e t ę zostały fabryczną". R e f l e k s j e tego r o d z a j u p r o w a d z i ł y p r o s t ą d r o g ą do k r y ­ zysu n a u k i zwanej etnografią. Wedle Encyklopedii Pow­ i ekonomiczne, ale r ó ż n i c e p o z i o m ó w — w spo­ zawodowe, szczególnie ciekawe dysydenckie, narodowo-mniejszośoiowe. W topograficzne, religijne, językowo-mniejszościowe, tym sensie przedmiotem szechnej etnografia j e s t n a u k ą o p o c z ą t k a c h k u l t u r y , kie­ b a d a ń s ą f a k t y etnograficzne runkach jej rozwoju i w s p ó ł c z e s n y m kla­ nikiem a n t a g o n i z m ó w i reakcji n a kulturowe różnice. M o g ą sowym kultur r ó ż n y c h l u d ó w . G d y zarysuje się m o ż l i w o ś ć one m i e ć s w o j ą d ł u g ą h i s t o r i ę , j a k n p . k u l t u r a p a ń s z c z y ź ­ powstania kultur zróżnicowaniu b e z k l a s o w y c h — etnografia musiałaby n i a n y c h c h ł o p ó w , ale t a k ż e b y ć z j a w i s k a m i e f e m e r y c z n y m i , s t a ć sio w i ę c n a u k ą „ a r c h e o l o g i c z n ą " , b a d a j ą c ą z a m i e r z c h ł e jak kultura przedmieść s p r a w y , j a k asyrologia l u b etruskologia. J a k to c z ę s t o b y w a n y c h etc. w nauce, r a t u n k u s z u k a s i ę przede w s z y s t k i m w z m i a n i e czy kulturowe b ę d ą c e wy­ Gdy jednak i slumsów, przechodzimy do o b o z ó w koncentracyj­ badań nad sztuką, nazwy dyscypliny, za czym oczywiście kryje się tęsknota w y ł a n i a s i ę n o w a t r u d n o ś ć i to — j a k s ą d z ę — nie b y l e j a k a . z a z m i a n ą z a k r e s u b a d a ń i i c h m e t o d . „ P r z e j ś c i e od ś w i a t o ­ J e d n y m z n a j g o r s z y c h n i e d o s t a t k ó w , j a k i e m e t o d y socjo- poglądu opartego n a m a g i i — pisze 1 Bogdan Moliński — logizujące dzielą w ogólności z genetycznym tworów m i e n i a do n a r o d u , w i d z i a n e z a r ó w n o od s t r o n y j e d n o s t k i , p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r e g o istota polega w ł a ś n i e n a ogrom­ j a k i od s t r o n y g r u p y , w y m a g a b a d a ń , k t ó r y c h nie jest nej z ł o ż o n o ś c i . K a ż d e n a u k o w e w y j a ś n i e n i e jest o c z y w i ś c i e w stanie p o d j ą ć z w i ą z a n e i uproszczeniem badanego fenomenu. W p e w n y c h t r a d y c y j n a etnografia. Problematyka ta duchowych wynika z usiłowania wyjaśnianiem do ś w i a t o p o g l ą d u opartego n a technice, p r z e j ś c i e o d ple­ redukowania 3 �d z i e d z i n a c h nie n i s z c z y s i ę t a k i m p o s t ę p o w a n i e m niczego z istotnego c h a r a k t e r u p r z e d m i o t u b a d a ń , w sztuce jed­ n a k ż e traci się pełnowartościową formę zjawiska, którego wartość o p a r t a jest widualnym na jednorazowym oddziaływaniu. Dzieło działaniu sztuki i indy­ bowiem leży n a i n n y m s z c z e b l u : nie r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w c y w i l i z a c y j n y c h , które szybko powszechne przekazu), różnice się niwelują nauczanie, ale na (mam tu na myśli ale i o s ł a w i o n e pierwszy wąsko-grupowc, plan nie środki tylko masowego zaczynają występować a c h y b a jeszcze c z ę ś c i e j indywi­ na styku różnych szeregów motywacyjnych, uwarunkowane dualno-psychologiczne z a h a m o w a n i a , b ę d ą c e p o d ł o ż e m r ó ż ­ po pierwsze nic w sztuce. N a s z zootechnik nie jest j u ż p a s t u c h e m c z y po trzecie psychologicznie, historycznie po wtóre socjologicznie — (stylistycznie). Psychologiczna b i o g r a f i a t w ó r c y nie w y j a ś n i a dlaczego jego d z i e ł o m a sty­ t a j e m n i c z y m o w c z a r z e m , ale gdy m a c h ę ć i z d o l n o ś ć r z e n i a — s z t u k a jego m a najczęściej inny two­ charakter niż listyczne i t r e ś c i o w e z w i ą z k i z tworami m u w s p ó ł c z e s n y m i , t w ó r c z o ś ć z e s t a n d a r y z o w a n a — m i m o r ó ż n o r o d n o ś c i , raczej socjologia — dlaczego m a m y w n i m n i e m a l z z a s a d y ele­ pozornej, sztuki menty b u n t u j ą c e się przeciw zastanym schematom społecz­ artystów. Natomiast nego styloznawczych jest — j a k m i s i ę wydaje* — do r o z s z y f r o w a n i a r a c z e j w for­ nie w y j a ś n i a t r e ś c i i d e o w y c h , j a k i e d z i e ł o z a w i e r a i o j a k i e m i e b a d a ń psychologiczno-biograficznych, j a k o t y m ś w i a d ­ a r t y s t a w a l c z y . A l e to u w a g a m a r g i n e s o w a . czy odczuwania, a gramatyka form E t n o l o g i a t r a d y c y j n a , a t a k ż e o l b r z y m i procent w s p ó ł ­ czesnych antropologów prehistorycznymi bądź kultury zajmuje egzotycznymi, c h a r a k t e r y s t y c z n a — b a d a n i a te się kulturami p r z y c z y m — rzecz stawiają znak równania m i ę d z y k u l t u r ą r ó ż n y c h warstw czy nawet klas s p o ł e c z n y c h cywilizacji afrykańskich, Claude LeVi-Strauss nio tylko w amerykańskich, mówi, azjatyckich. ż e etnolog c z u j e s i ę wymienionych z a k r e s a c h , ale świetnie także jeszcze w k u l t u r z e greekiej do w i e k u V p r z e d n a s z ą e r ą — a r ó w n i e ż w k u l t u r z e n a r o d ó w e u r o p e j s k i c h do w i e k u X I V . K u l t u r a grecko-rzymska wyraźniej krajów kultura i śródziemnomorskich, a jeszcze cywilizacja europejska od czasów Renesansu stanowią nowy odmiennych badania. napęd metod rozwoju jakościowy Chodzi cywilizacyjnego, jaki stan, wymagający tu dynamiczny o stworzyła p o z i o m ó w kultury w obrębie wspomnianych Dało to im — jak w maszynach różnica społeczeństw. termodynamicznych — o g r o m n ą energię, która podbiła cały świat. Nasza cywili­ z a c j a j u ż od w i e k ó w z u ż y w a r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w społecz­ życiorys oficjalnej — t w ó r c z o ś ć sztuka jego — n i ż w np. dyplomowanych Antoniego kategoriach Toborowicza socjologicznych. S p r a w y z a c z y n a j ą s i ę k o m p l i k o w a ć coraz b a r d z i e j i znale­ zienie jednego s c h e m a t u b a d a ń staje s i ę w ą t p l i w e : s z t u k a S k r ę t o w i c z a b y ł a w p e w n y m sensie t r a d y c y j n a , ale wcale nie regionalna (co uchodziło za cechę sztuki ludowej), n a t o m i a s t o b r a z y O c i e p k i niewiele m a j ą w s p ó l n e g o z dycją, sposób ale z a to związane s ą w pewien swą wymową Kultura starowierców charakterystyczny z regionem i zawodem albo m ó w i ą c y c h artysty. po b u ł g a r s k u i obyczaje — m o g ą b y ć przedmiotem klasycznych Henryka Berlewi nie d a się u j ą ć n a pewno w kategoriach c z y s t e j antropologii k u l t u r a l n e j c z y s p o ł e c z n e j . R o z u m i e m s k r u p u ł y z w i ą z a n e z t y t u ł e m naszego c z a ­ s o p i s m a . Z w r ó c ę j e d n a k u w a g ę , ż e podobne p o w i n n i politycy, nazywający przypisujący w nasz ustrój ludową audycjach radiowycłi mieć demokracją, wdrażanie postępu technicznego „ l u d o w y m " z a ł o g o m f a b r y k , badacze m u z y k i m a s o w e j , u s i ł u j ą c y r o z r ó ż n i ć „Prządki" M o n i u s z k i od big- nice klasowe, bo i s t n i a ł y one w s p o ł e c z e ń s t w a c h np. i to w w y m i a r z e m o ż e badań etnografa po d z i e ń d z i s i e j s z y , „ p r y m i t y w n a " s z t u k a m a t k i b i t o w y c h s t u k ó w , b a d a c z e l i t e r a t u r y m a j ą c y swe nych, azjatyckich, amerykańskich ma- h o m e t a ń s k i c h górali z gór Rodope w Bułgarii, ich sztuka n y c h , p r z y c z y m m a m n a m y ś l i nie r ó ż n i c ę k l a s o w ą c z y r ó ż ­ starożyt­ tra­ kłopoty ze „ s z t u k ą " r e p o r t a ż u . B r z e g i d z i e l ą c e o n g i ś strumienie różnych gatunków „kultur" zostały solidnie zerwane w i ę k s z y m n i ż u n a s , ale o r ó ż n i c ę p o t e n c j a ł ó w u m y s ł o w y c h i p o w s t a j e p ł y t k i e — niestety — rozlewisko bez i c y w i l i z a c y j n y c h , o oparcie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o n a n a u c e u k ł a d u sieci h y d r o g r a f i c z n e j w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . W t y c h i technice. S p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , b a r b a r z y ń s k i e i n a w e t warunkach doradzam chwytanie wielkie walających zrozumieć cywilizacje pozaeuropejskie funkcjonowały bez dany wyraźnego wszelkich ś r o d k ó w fenomen, jakie poz­ wydają się w i ę k s z y c h n a p i ę ć , p r z y t e m p e r a t u r z e h i s t o r y c z n e j bliskiej p r z y d a t n e d l a k a ż d e g o z n i c h z osobna. B r o d z e n i e we wspo­ zeru, p o d l e g a ł y w i ę c m a ł y m mnianym zmianom, bardzo powolnym z a l e w i s k u n a pewno integruje n a s wszystkich, i w warunkach j e d n o c z ą c y c h niemal b e z w z g l ę d n i e wszyst­ ale p o w s t a j ą w n i m nowe w i r y i s k u p i s k a , d e t e r m i n o w a n e kich członków społeczeństwa. Wyjście z o k o w ó w tradycji r ó ż n i c a m i generacji, ale c h y b a przede w s z y s t k i m r ó ż n i c u ­ j e s t t a m b a r d z o t r u d n e — czego m a m y w s p ó ł c z e ś n i e z n a ­ jącym komite ności p r z y k ł a d y , np. w socjalizmie państw arabskich, się t y p e m w y k s z t a ł c e n i a i zawodu, stopniem przystosowania s i ę do otaczającego nas zdol­ mokradła, k t ó r y nie ś m i e z e r w a ć z t r a d y c j ą i s l a m u i p r z e p i s a m i K o r a n u . stopniem u m i e j ę t n o ś c i w y m a c y w a n i a w n i m g ł ę b i n i p ł y c i z n . W t y c h w a r u n k a c h — z d a j e m i s i ę — p o z a E u r o p ą nie zro­ Niektórym dziły s p o ł e c z e ń s t w o i jego k u l t u r ę c z y s z t u k ę — m o ż e m y się odrębne Andre że Malraux sztuka ludowa k u l t u r y z w a n e przeze innie słusznie wyraża gdzieś ludowymi. spostrzeżenie, europejska p o s z c z e g ó l n y c h krajów za­ z tych zjawisk dezintegrujących p o ś w i ę c i ć n a s z ą u w a g ę bez w z g l ę d u z powrotem śmiało n a to, c z y s ł o w a lud i l u d o w y m a j ą jeszcze j a k i k o l w i e k sens. c h o w a ł a n a o g ó ł f o r m y o s t a t n i c h s t a d i ó w s t y l o w y c h roz­ w o j u przednowoczesnego: skie w R u m u n i i , gotyckie w Bretanii, bizantyj­ r o m a ń s k i e nad o d c i ę t y m i fiordami Nor­ PRZYPISY wegii. S z t u k a l u d o w a w I n d i a c h — w y r a ź n i e r ó ż n a od s t a n ­ 1 d a r d u oficjalnego — p o j a w i a s i ę dopiero w X I X w., a n a n a ­ szych oczach rodzi się sztuka ludowa Etiopii czy państw Ameryki dopiero Łacińskiej. Mówię o tym dlatego, ż e r ó ż n i c a p o t e n c j a ł ó w r o d z i tego r o d z a j u z j a w i s k a , do k t ó r y c h od d a w n a p r z y w y k l i ś m y w E u r o p i e . U nas j e s t e ś m y już B . M o l i ń s k i , Historia, osobowość, sztuka. Refleksje antropologią kultury, W a r s z a w a 1966. 2 T a m ż e , s. 13. A . Cirese, Alterite et denivellement culturelle dans les societes dites superieures, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e " , I , 1967, s. 12, 13. * T a m ż e , s. 21. nad 3 �