https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dfd40262ba01d6779a5c0150c1d4c4f.pdf 51fc69430bb17f57d27632c6e51b3225 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:404 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:365 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.260-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIAN POKROPEK BUDOWNICTWO LUDOWE NA OBSZARZE KURPIOWSKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ od połowy X I X w i e k u do c h w i l i obecnej W dotychczasowej l i t e r a t u r z e utrwalił się t e r m i n „budownictwo k u r ­ p i o w s k i e " . T e r m i n t e n sugeruje n a m , że na obszarze kurpiowszczyzny występuje jeden charakterystyczny t y p b u d o w n i c t w a , przejawiający się w rozplanowaniu, k o n s t r u k c j i , w materiale, zdobnictwie i t p . , i że t y p ten różni się w zasadniczym zrębie od b u d o w n i c t w a sąsiednich regionów. Przy t a k i m u j m o w a n i u zagadnienia popełniamy d w a błędy: 1) na bada­ n y m terenie r o z p a t r u j e m y t y l k o f o r m y b u d o w n i c t w a uznane za t y p o w e , pomijając cały zespół f o r m o d m i e n n y c h ; 2) w y b r a n y charakterystyczny j e d e n t y p budynków r o z p a t r u j e m y na z góry wyznaczonym terenie bez zwrócenia u w a g i na fakt, że taka sama f o r m a może występować również w dużym nasileniu poza n i m . W celu uniknięcia podobnych sformułowań w t y t u l e pracy celowo rozgraniczam d w a pcfjęcia, j a k i m i są b u d o w n i c t w o ludowe oraz obszar Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . W pracy tej n i e rozpatruję „budownictwa k u r p i o w s k i e g o " , lecz b u d o w n i c t w o ltSdowe z t e ­ r e n u Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . Chcąc przedstawić możliwie wszechstronnie d r o g i r o z w o j u ludowego b u d o w n i c t w a na t y m terenie, przyjmuję j a k o dolną granicę czasową koniec pierwszego półwiecza X I X w. Górna cezura czasowa p o k r y w a się z okresem współczesnym. To ograniczenie czasowe podyktowane zostało c h a r a k t e r e m zebranych przeze mnie źródeł. Są t o : a) źródła rękopiśmien­ ne oraz zawarte w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , b) zachowane w terenie za­ b y t k i architektoniczne, c) wiadomości źródłowe uzyskane w oparciu o zachowaną w terenie tradycję ustną. Przegląd l i t e r a t u r y poświęconej l u d o w e m u b u d o w n i c t w u t y c h terenów należy rozpocząć od scharaktery- ' zowania X V I I - w i e c z n e j w z m i a n k i ks. Ł. Kościeszy-Załuskiego \ b y n a ­ stępnie przejść do omówienia prac późniejszych, z X I X i X X w . 1 I. B a r a n o w s k i , 1911, s. 278—279. iii Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej, „Ziemia", R. 2: �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE ^61 Materiał pisany i ikonograficzny do b u d o w n i c t w a ludowego zebrany w X I X w i e k u jest mało różnorodny zarówno pod względem tematów, j a k i sposobu opracowania. Przede w s z y s t k i m opisywano chatę. Opisy są często identyczne, ponieważ każdy następny badacz bezkrytycznie w y ­ korzystywał wiadomości swych poprzedników. Na pewno na sposobie opisu u niektórych badaczy zaciążyła jedna z pierwszych prac porusza­ jąca temat b u d o w n i c t w a , praca Gawareckiego . Podobne wiadomości po­ daje później W ó j c i c k i i C z a j e w s k i . I n n i badacze, tego okresu, j a k m . i n . Połujański', Grochowski«, P o l , K o l b e r g , Brykczyński», M a l i n o w s k i , w swych pracach o K u r p i a c h również wzmiankują o chatach k u r p i o w ­ skich. Duże znaczenie na ukształtowanie się wyobrażenia i wiedzy o b u ­ d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m wywarł niewątpliwie r y s u n e k z n a t u r y chaty k u r p i o w s k i e j , w y k o n a n y przez Wojciecha G e r s o n a . Bardziej dokładnie i z większą samodzielnością o b u d o w n i c t w i e pisze A d a m Z a k r z e w s k i , który j a k o pierwszy uważa, pod wpływem pracy o chacie polskiej Jana Karłowicza , że chata k u r p i o w s k a odpowiada w s z y s t k i m cechem chaty polskiej. Tę samą myśl k o n t y n u u j e A d a m Chętnik.' W licznych pracach, a szczególnie w pracy Chata kurpiowska, daje opis wyglądu p i e r w o t n y c h siedzib k u r p i o w s k i c h , d a w n y c h i dzisiejszych chat, budulca i sposobu budowy, zdobnictwa i t p . Pod względem ilości zebranych materiałów Chętnik przewyższa wszystkich swych poprzedników, daje dużą ilość rysunków, fotografii, w opisie zestawia wiele n o w y c h szczegółów. Celem pracy jest m . i n . stwierdzenie, że chata k u r p i o w s k a jest formą rodzimą, 2 3 4 7 8 , H 11 12 l:J W. H . G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość o Puszczy Myszynieckiej i jej mieszkańcach „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76. s K . W. W ó j c i c k i , K u r p i e Gocie, [w:] Zarysy 4 W. Kurpie, Bibliograficzno-Archeologiczny",' Czajewski, „Przegląd domowe, t. 3, W a r s z a w a 1842. t. 1: 1881, s. 561—567. • A. P o ł u j a ń s k i , byte, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym od­ W a r s z a w a 1859. 0 W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", S e r . 2, t. 6: 1870, s. 40—42. 7 W. P o l , Puszczaki Mazowsza, [w:] Obrazy z życia i natury, S e r . 2, K r a k ó w 1869, s. 237—273. s O. Kolberg, Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 4: M a z o w s z e Stare, Kra­ ków 1888. "A. Brykczyński ks., Wycieczka na Kurpie, „Biesiada L i t e r a c k a " , t. 33: 1892 n r 6, s. 75; n r 7, s. 103; n r 8, s. 116—117. "» M. s Malinowski, Z Puszczy Myszynieckiej, „Zorza", R. 37: 1902 n r 3, 50—53. 11 R y s u n e k ten zamieszczony jest w „Tygodniku 1881, s. 176, w związku z artykułem 12 A. Zakrzewski, Z puszczy Ilustrowanym", S e r . 2, t. 12: Czajewskiego. Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1: 1887; s. 80—111, 143—158; t. 2: 18'88, s. 589—603. 13 J. Karłowicz, Chata polska, „Pamiętnik Fizjograficzny", t. 4: 1884. �2g2 MARIAN P O K R O P E K tzn. powstałą na t y c h terenach, dawną, jedyną i nieskażoną, posiadającą cechy, które nie znane są gdzie indziej . I n n y charakter ma praca F r a n ­ ciszka Piaścika . Zagadnienia, które autor porusza w swej pracy, wiążą się z rozplanowaniem w s i w nawiązaniu do sprawy ustrojów g r u n t o w y c h , co bezpośrednio wpłynęło na układ zagród oraz na rozplanowanie domu mieszkalnego i zabudowań gospodarskich wewnątrz nich. Praca posiada bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . Szerokie podsumowanie dziewiętnasto­ wiecznego stanu badań dał również Z y g m u n t Gloger . Opracowując zagadnienie ludowego b u d o w n i c t w a starałem się zgro­ madzić większą ilość materiałów, niż u c z y n i l i to dotychczasowi badacze. Dążyłem do uzupełnienia dotychczasowego stanu wiedzy poprzez gro­ madzenie n o w y c h faktów, w y k r y w a n i e n o w y c h problemów i i c h uzasa­ dnienie. N o w e materiały etnograficzne gromadziłem przede w s z y s t k i m na drodze badań terenowych, które przeprowadziłem w pow. ostrołęckim, przasnyskim i kolneńskim , ogółem w 36 wsiach, w okresie około 30 d n i w latach 1955 i 1956 Celem badań było zdobycie materiałów do trzech podstawowych zagadnień z dziedziny b u d o w n i c t w a ludowego: 14 1S w 11 1. P l a n y zagród i wzajemny i c h układ we w s i , a więc pośrednio plany całej w s i z próbą uchwycenia zachodzących w czasie przemian oraz czynników wpływających na te przemiany; 2. Przebadanie poszczególnych zabudowań w zagrodzie, zarówno d o m u mieszkalnego, j a k i zabudowań gospodarskich, z p u n k t u widzenia i c h układu przestrzennego i f u n k c j i gospodarczej oraz zachodzących w t y m zakresie zmian w czasie i zróżnicowań w obrębie w s i związanych z j e j strukturą klasową i zawodową; 3. Przebadanie t e c h n i k i b u d o w y oraz związanej z nią organizacji pracy i rzemiosła. Te t r z y podstawowe zagadnienia zakreśliły r a m y tematyczne szcze­ gółowego kwestionariusza, opracowanego w celu ułatwienia i meto" pie, A . C h ę t n i k , Chata Województwo [w:] Kraków Zielonej Puszczy, zabytki, Kurpiowska, na pograniczu 1915; t e n ż e , Chata Warszawa przeszłość, 1924; t e n ż e , Puszcza gospodarczo-kulturalne Z kurpiowska, białostockie, Białystok Warszawa kurpiowska, 1929; t e n ż e , 1913; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, Kur­ Warunki Łomża 1927; t e n ż e , „Ziemia", R. 5: 1914—1919, s. 3—11 i i n . 15 F . P i a ś c i k, Osadnictwo 16 Z. G l o g e r , w Puszczy Budownictwo drzewne Kurpiowskiej, i wyroby Warszawa z drzewa w 1939. dawnej Polsce, W a r s z a w a 1907. 17 P o w . P r z a s n y s z : W y s z e l , Budnę Sowięta, B a r a n o w o , łęka: O l s z e w k a , G l e b a , D u r l a s y , D y l e w o , Swidwiborek, I Łączki. Kąt, Białusny L a s e k , Z d u n e k , W a c h , Kadzidło, S z k w a , Płoszyce, D ą b r ó w k a , Jazgarka, Wolkowe, K r y s i a k i . Charubin, Oborczyska. Pow. O s t r o ­ Kierzek, Zawady, Czarnia, Brzozowy Pupkowizna, P o w . K o l n o : Dębniki, Zbójna, T a r t a k , L i p n i k i , Łyse, Cieloszka, Turośl, Leman, Popiołki, Dudy Puszczańskie, �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE 263 dycznego przeprowadzenia badań terenowych. Podczas prowadzenia ba­ dań terenowych stosowałem obserwację bezpośrednią, w y w i a d i n d y ­ w i d u a l n y i zbiorowy. Zgromadziłem bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . W y ­ zyskuję również materiały terenowe zebrane w czasie Międzyuczelnia­ n y c h Obozów Etnograficznych w Ostrołęce . Na badanym terenie występuje k i l k a różnych typów zagród. Starałem się określić ich przypuszczalny czas powstania, c z y n n i k i , które na to wpłynęły, powszechność występowania, terenowe rozprzestrzenienie oraz związek z ogólnym planem w s i . Przy wyodrębnianiu typów zagród nie ograniczyłem się do analizy formalnej polegającej na k l a s y f i k a c j i p l a ­ nów pod względem kształtu geometrycznego, ale uwzględniłem również m o m e n t y społeczno-gospodarcze i osadnicze. Wyodrębniłem t r z y zasadni­ cze najczęstsze t y p y siedlisk. Do pierwszego t y p u zaliczyłem siedliska o n i e r e g u l a r n y m układzie zabudowań, wynikającym z ogólnego nieregu­ larnego układu w s i (wieś Turośl, Oborczyska i in.). Wszystkie zagrody o kształcie wydłużonego prostokąta, skupione blisko siebie i tworzące zwartą regularną wieś, zaliczyłem do drugiego t y p u zagród. Ze względu na pewne różnice wynikające z odmiennych warunków historycznoosadniczych w ramach tego t y p u wydzieliłem t r z y mniejsze g r u p y od18 18 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kurpiowszczyźnie 1952—1954, uniwersyteckiego „Kwartalnik Międzyuczelniane Studium Historii Obozy Kultury Historii Kultury Materialnej", Etnograficzne Materialnej w na latach t. 3: 1955 z. 1, s. 224—236. �264 MARIAN P O K R O P E K R y c . 2. L e m a n , pow. K o l n o . S i e d l i s k o Antoniego Kulisa Fot. M. Pokropek powiadające t r z e m różnym rodzajom w s i . Do pierwszej zaliczyłem wsie o zwartej zabudowie z zachowanym szachownicowym układem pól (wieś Dębniki). D o d r u g i e j włączyłem wsie o obustronnej zabudowie i o r e ­ g u l a r n y m układzie pól (wieś Wolkowe). Trzecią grupę stanowią wsie powstałe w końcu X I X w. w w y n i k u przeprowadzonych komasacji na zasadzie t z w . włók pasowych (wieś Dąbrówka, Szkwa). Trzeci t y p zagród reprezentują wszystkie zagrody pojedyncze, , samotnicze, powstałe na przestrzeni od końca X I X i w początkach X X w. w w y n i k u przeprowa­ dzonych komasacji gruntów na zasadzie tzw. włók krzyżowych (wsie Wach, Popiołki, P u p k o w i z n a i in.). Niezależnie od omówionych po­ przednio trzech typów zagród występują jeszcze, m n i e j już częste, s i e d l i ­ ska z j e d n y m d o m e m m i e s z k a l n y m i d w o m a zespołami budynków gospo­ darczych, t j . zagrody d w u r o d z i n n e (wieś Oborczyska, Brzozowy Kąt, Leman). Również rozplanowanie wewnętrzne d o m u mieszkalnego, zwanego izbą, chałupą, domem, na terenie b a d a n y m jest w obecnej c h w i l i dość zróżnicowane. Do najstarszych f o r m zaliczam d o m o r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym na sień, dużą jedną izbę z zapieckiem i d w i e m a małymi k o ­ m o r a m i (dom z r. 1805 w Baranowie, t a k i sam w Białusnym L a s k u , z r. 1864). Również do starszych f o r m , dziś już całkowicie zanikających, należą d o m y t z w . dwójki oraz d o m y jednoizbowe z w y d z i e l o n y m i izdeb­ k a m i (wieś Brzozowy Kąt). Najbardziej rozpowszechniona, a zarazem bardzo zróżnicowana jest f o r m a d o m u o podziale czwórdzielnym, uznawana w dotychczasowej l i t e ­ raturze j a k o f o r m a t y p o w o k u r p i o w s k a . Wydzielić t u należy d o m y : a) o podziale wewnętrznym na sień, komorę, izbę i alkierz (forma t y p o w a dla X I X w., dziś już całkowicie zanikająca); b) o podziale wewnętrznym na sień, alkierz, dużą izbę i małą izbę; c) d o m y posiadające sień, komorę, 1 �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZY2NIE 265 dużą i małą izbę (kuchnię). D w i e ostatnie f o r m y domów są obecnie n a j ­ bardziej rozpowszechnione na terenie Puszczy K u r p i o w s k i e j . Po p i e r w ­ szej w o j n i e światowej rozpowszechniał się t y p d o m u o trójdzielnym po­ dziale. F o r m a ta jest w y n i k i e m połączenia k o m o r y l u b małej izby z a l ­ kierzem, dzięki czemu powstaje długa izba. W ostatnich latach szczegól­ nie staje się powszechny t y p domu małomiasteczkowego z podziałem na t r z y pokoje, kuchnię i sień. W y n i k i badań t e r e n o w y c h wraz z porównaniem i c h z literaturą prócz t y p o l o g i i i czasu występowania poszczególnych f o r m dały przybliżone zestawienia ilościowe występujących typów oraz i c h rozprzestrzenienie w terenie. Badania terenowe dały także wyjaśnienie p r z y c z y n występo­ wania różnych typów. Uchwycono m . i n . rolę czynnika ekonomicznok u l t u r a l n e g o , odbicie s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Zaobserwowałem ścisłe powiązanie rozplanowania domów z systemem ogrzewania oraz f o r m y użytkowania poszczególnych pomieszczeń. Z chwilą w p r o w a d z e ­ nia pod koniec ubiegłego w i e k u t z w . k u c h n i angielskich zmienił się sy­ stem ogrzewania, a także i rozplanowania domów. Z k o m o r y znikają w i e l k i e k o m i n y , a na i c h miejsce budują d r u g i e palenisko, przeznacza­ jąc pomieszczenie na małą izbę. Przeobrażenia w r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym d o m u wpłynęły na zmienność k o n s t r u k c j i niektórych ele­ mentów w b u d o w n i c t w i e . N p . całkowicie zanikają t z w . tramy, t j . b e l k i podtrzymujące sufit w dużej izbie. W porównaniu z p l a n a m i domów mieszkalnych wszystkie inne pozo­ stałe zabudowania w siedlisku charakteryzują się bardzo p r o s t y m ukła­ d e m p o z i o m y m i wykazują dużą między sobą zgodność. Wszystkie zabu­ dowania gospodarskie podzieliłem na d w i e zasadnicze g r u p y : w p i e r w ­ szej omówiłem pomieszczenia dla zwierząt: stajnie, c h l e w y i t p . , do d r u ­ giej g r u p y budynków gospodarskich zaliczyłem pomieszczenia do przecho­ w y w a n i a narzędzi i płodów r o l n y c h , j a k stodoły, spichlerze, szopy i t p . Jeśli chodzi o zabudowania gospodarskie, l i t e r a t u r a nie daje dokład­ n y c h i wyczerpujących opracowań, ponieważ p u n k t e m zainteresowań wszystkich poprzednich badaczy była prawie wyłącznie chata. Z a k r z e w ­ ski opisuje t y l k o plan stodoły, zaś Chętnik w y m i e n i a ogólnie zabudowa­ nia gospodarskie występujące w siedlisku. Na uwagę zasługuje nie p u ­ b l i k o w a n a praca M . Piłatówny, dotycząca b u d o w n i c t w a gospodarczego w s i Łyse, w y k o n a n a w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. w 1955 r. Badania t e ­ renowe miały przynieść nowe i pełne opisy d l a z i l u s t r o w a n i a tego p r o ­ b l e m u . W y n i k i e m badań jest zaobserwowanie występowania współza­ leżności między ilością i jakością budynków w zagrodzie z w a r u n k a m i ekonomiczno-społecznymi oraz zaobserwowanie zmienności f o r m k o n ­ s t r u k c j i i rozplanowania, a nawet zmienności f u n k c j i poszczególnych budynków gospodarczych. Np. występowanie spichrzy, tzw. świronkóio, �2(j(J MARIAN POKROPEK jest w y r a z e m zamożności gospodarstwa. Na obszarze K u r p i o w s k i e j P u ­ szczy Zielonej, charakteryzującym się złym g a t u n k i e m ziemi i słabą kulturą rolną, świronki nie stały się powszechnym i przez wszystkich używanym b u d y n k i e m w gospodarstwie. Obecnie spichlerze spotyka się we wsiach D y l e w o , Wolkowe, L i p n i k i , c z y l i w t y c h wsiach, które od dawna były bardziej zamożne. W gospodarstwach mniej zamożnych za spichrz służyła komora, sień l u b poddasze. Okres wzmożonej h o d o w l i (koniec u b . w i e k u ) miał swoje odbicie w większej ilości t z w . chliwów, pomieszczeń dla inwentarza. W zabudowaniach gospodarskich najbar­ dziej t y p o w y m przykładem zmienności i przystosowania do nowych* potrzeb są stodoły. Na b a d a n y m terenie występują równolegle d w a t y p y stodół: zrębowe, określane przez informatorów j a k o stare, będące w za­ n i k u , i łątkowe, stawiane powszechnie dopiero po pierwszej wojnie świa­ t o w e j . W y p i e r a n i e stodół zrębowych przez stodoły łątkowe tłumaczy się koniecznością zwiększenia objętości stodoły, b r a k i e m odpowiedniej ilości i jakości drzewa, oszczędnością tego surowca, zwiększeniem u p r a ­ w y zbóż; spowodowane jest także zmianą systemu u p r a w y i wprowadze­ n i e m n o w y c h narzędzi. P o d s t a w o w y m materiałem b u d o w l a n y m na t y m terenie do okresu międzywojennego p r a w i e wyłącznie było drzewo. Możność łatwego zdo­ bycia drzewa i jego powszechne zastosowanie, dochodzące do r o z r z u t n o ­ ści, było jedną z cech. na którą powoływali się dotychczasowi badacze piszący o b u d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Badania terenowe wykazały, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu l a t w b u d o w n i c t w i e k u r p i o w ­ s k i m zaznacza się oszczędność budulca wywołana zniszczeniami w o j e n ­ n y m i , w y t r z e b i e n i e m lasów i b r a k i e m odpowiedniego budulca oraz ogra­ niczeniem eksploatacji lasów przez państwo. D o w o d e m tego jest m . i n . wprowadzenie k o n s t r u k c j i łątkowej zamiast zrębowej w stodołach i w do­ mach mieszkalnych i zastępowanie drzewa n o w y m materiałem b u d o w l a ­ n y m , j a k i m jest cegła. 11 fi " Proces urbanizacji wsi k u r p i o w s k i e j , szczególnie niektórych w s i pa­ r a f i a l n y c h — a więc w s i dużych, bogatszych, leżących przy drogach łą­ czących większe miasta - - zaznaczył się wyraźnie po drugiej w o j n i e światowej. C z y n n i k a m i sprzyjającymi zachodzącym zmianom jest. zarów­ no postępujący proces kapitalizacji, związany z rozwijającą się gospo­ darką rolną i przemysłem, j a k i możność w y k o r z y s t a n i a miejscowego m a ­ teriału. W w i e l u wsiach znajdują się duże pokłady g l i n y . Już w . X V I I I i X I X w. w y k o r z y s t y w a n o ją do w y r o b u cegieł przy budowie miejsco­ w y c h kościołów. Nieliczne cegielnie we wsiach Dębniki, L i p n i k i , Dą­ b r o w a i i n n y c h także w okresie międzywojennym i w pierwszych l a ­ tach po d r u g i e j w o j n i e światowej produkowały cegłę na miejscowe po­ trzeby. I n n y m źródłem zdobycia nowego materiału budowlanego bezpo- �BUDOWNICTWO LUDOWE NA K U R P I O W S Z C Z YŻNIE 267 średnio po d r u g i e j w o j n i e stały się M a z u r y . Wraz z w p r o w a d z e n i e m cegły do b u d o w y domów i budynków gospodarskich rozpowszechnia się pokrycie dachu dachówką, przede w s z y s t k i m cementową, produkowaną na m i e j s c u . Przeważającym jednak materiałem do pokrycia dachów jest w dalszym ciągu słoma. W t r a d y c j i zachowały się w z m i a n k i o uży­ w a n i u w b u d o w n i c t w i e r u d y żelaznej (darniowej) i cegły suszonej na słońcu, t z w . kotów, w y k o n a n y c h z g l i n y i słomy. Za cechę charakterystyczną tego obszaru (podobnie j a k duża ilość d r e w n a i jego łatwość zdobycia) uważa się również częste występowanie zawodów rzemieślniczych, związanych z obróbką d r z e w a . . Powszechne były zawody d r w a l a , tracza, cieśli i stolarza. Badania terenowe p o t w i e r ­ dziły, uaktualniły i niejednokrotnie uzupełniły bogate pod t y m wzglę­ dem dane A. Chętnika, a jednocześnie zwróciły uwagę na rzemieślników wędrownych (strycharze, tracze pruscy) i osiedlających się t u p r z y b y ­ szów z i n n y c h terenów (stolarze żydowscy) oraz na i c h rolę w powstawa­ n i u i kształtowaniu się n o w y c h elementów w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m . Zaobserwowano również oddziaływanie rzemieślników k u r p i o w s k i c h na tereny sąsiednie, o bardziej rozwiniętej k u l t u r z e r o l n e j , m . i n . na teren tzw. szlachty zagrodowej. 1 9 Zebrane materiały terenowe zawierają ponadto sporo n o w y c h d a ­ n y c h dotyczących technicznej strony budowy, p r z y g o t o w y w a n i a budulca, postępu w zakresie używanych narzędzi pracy, j a k również różnych r o ­ dzajów k o n s t r u k c j i poszczególnych części b u d y n k u , użytych elementów zdobniczych, wreszcie także zwyczajów związanych z budową. I w t y m zakresie starano się uchwycić różnice zachodzące w czasie, gospodarcze podłoże zmian oraz społeczny aspekt t y c h zagadnień. I{| t \ i 19 N o t a t k a o Spółce B u d o w l a n e j z a m i e s z c z o n a w gazecie K ' czański", R . 1: 1919 nr 1—2, s. 15—16. \ \ I �