https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5988e4afec1701844559058c1f3962b6.pdf 5026ce186aeb9800bf0030b5c3f6025d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:361 Title A name given to the resource Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od uwłaszczenia do chwili obecnej) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.232-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZYFELBEJN CHŁOPSKA GOSPODARKA R O L N A TERENU od uwłaszczenia do c h w i l i | i PUSZCZY ZIELONEJ obecnej Prace badawcze nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m zostały podjęte w 1955 r . P r z e d m i o t e m t y c h badań jest chłopska gospodarka r o l n a w okresie pouwłaszczeniowym. Zawężenie się wyłącznie do spraw gospodarki chłop­ skiej jest możliwe ze względu na b r a k występowania na b a d a n y m t e ­ renie rozwiniętej gospodarki folwarcznej. T e r e n objęty badaniami t o t z w . K u r p i o w s k a Puszcza Zielona z uwzględnieniem terenów pogranicznych. To ostatnie w y n i k a z konieczności uchwycenia przestrzennego układu cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . Praca obejmuje okres od uwłaszczenia do c h w i l i obecnej. Celem pracy jest określenie miejsca, j a k i e r o l n i c t w o k u r p i o w s k i e zajmuje w stosunku do pozostałych zajęć gospodarczych, i wykazanie, do jakiego stopnia chłopska gospodar­ ka r o l n a na K u r p i a c h uzależniona jest o d warunków l o k a l n y c h , w j a ­ kiej mierze wiąże się z r o z w o j e m gospodarki r o l n e j na całym terenie k r a j u i z prawidłowościami tego r o z w o j u . Dotychczasowe badania tere­ nowe n i e dały jeszcze podstawy do wnioskowania, czy rozwój r o l n i c ­ t w a k u r p i o w s k i e g o przebiega zgodnie z r o z w o j e m r o l n i c t w a w całym k r a j u . N i e zakończono również badań n a d u c h w y c e n i e m specyfiki k u l t u r y rolnej w s i k u r p i o w s k i e j . B r a k jest ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy r o l n i c t w o (i w j a k i m okresie) było podstawą u t r z y m a n i a chłopa k u r p i o w ­ skiego, j a k i był stosunek r o l n i c t w a do zajęć pobocznych, w j a k i m stopniu podnosił się poziom r o l n i c t w a , w miarę j a k zbliżamy się do współczes­ ności, j e d n y m słowem, j a k a była baza m a t e r i a l n a leżąca u podstaw roz­ w o j u l u d o w e j k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j . Jak na razie, można j e d y n i e stwierdzić, że na terenie K u r p i o w s z c z y z n y w zakresie r o l n i c t w a wystę­ puje t e n sam zestaw elementów k u l t u r o w y c h co i na terenach sąsiednich, a różnice, j a k i e się t u zaznaczają, są j e d y n i e różnicami występowania w czasie poszczególnych wytworów k u l t u r y . �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A Poszukiwania terenowe ROLNA i 233 ' ' i ' archiwalne Prace nad realizacją p l a n u naukowo-badawczego t w a k u r p i o w s k i e g o można podzielić na t r z y etapy: dotyczącego r o l n i c ­ 1. Badania sondażowe w k i l k u n a s t u w y b r a n y c h w s i a c h (przebadano 17 w s i w okresie 1955—1957 r.). I c h celem było uchwycenie przestrzen­ nego układu poszczególnych elementów k u l t u r o w y c h związanych z r o l ­ n i c t w e m i w y t y c z e n i e w ogólnych choćby zarysach cech wspólnych d l a gospodarki r o l n e j całej K u r p i o w s z c z y z n y oraz t y c h elementów k u l t u r o ­ w y c h , których układy dzielą t e r e n Kurpiów na mniejsze r e j o n y gospo­ darcze. W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u obok układu przestrzennego za równoważny uznano układ chronologiczny. 1 2 2. Badania stacjonarne w w y b r a n y c h trzech wsiach, r e p r e z e n t a t y w nyjch d l a 3 rejonów gospodarczych K u r p i o w s z c z y z n y , a t o w celu po­ głębienia p r o b l e m a t y k i badawczej od strony historycznej, dla w y d o b y ­ cia cech t y p o w y c h dla r o z w o j u r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w okresie ostat­ n i c h 100 l a t . 3 3. Badania sondażowe na terenach otaczających Puszczę Zieloną (Pod­ lasie, Puszcza Biała, pogranicze mazurskie, pogranicze ciechanowskoprzasnyskie), a to celem bliższego sprecyzowania pojęcia odrębności k u l ­ t u r o w e j r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w stosunku do r o l n i c t w a terenów są­ siednich. 4. Poszukiwania źródłowe w b i b l i o t e k a c h i a r c h i w a c h celem uzy­ skania materiału porównawczego z i n n y c h terenów oraz w celu w e r y f i ­ k a c j i materiału etnograficznego przy pomocy innego t y p u materiału. P r z y w y k o r z y s t y w a n i u archiwaliów i różnego t y p u p u b l i k a c j i zwrócono 1 a) P r z y doborze b a d a n y c h w s i s t a r a n o się brać pod uwagę następujące dawność stwienia dowej. osiedlenia społecznego, W i jego c h a r a k t e r , b) d) zachowania w s i , c) stopień elementów tradycyjnej o s t a t e c z n y m z e s t a w i e uwzględniano w s i e o c h a r a k t e r z e np. D y l e w o — W a c h (osadnictwo równomiernie n a całym 2 stopień wielkość P o d uwagę b r a n o z w a r t e — rozproszone). Badane czynniki: jej rozwar­ kultury lu­ przeciwstawnym, wsie układają się terenie. elementy tradycyjnej (socha dwupolicowa, cepy) i nowo­ czesnej ( k i e r a t y , w i a l n i e , działalność kółek r o l n i c z y c h ) chłopskiej k u l t u r y r o l n e j . 3 Podział K u r p i o w s z c z y z n y n a 3 r e j o n y gospodarcze stawie badań sondażowych i próbnego a) z a n i k u sochy, b) c z a s u w p r o w a d z e n i a wystarczalności g o s p o d a r s t w a , kiem. Istnienie wymienionych hipoteza i robocza. poprawki, bliżej Obecnie zarysował się już n a niektórych zagadnień, pługa, c) z m i a n y f u n k c j i cepów, d) e) r o d z a j u 3 centrów należałoby określające zmapowania związków między g o s p o d a r s t w e m zostało wnieść charakter w przyjęte w tej s p r a w i e gospodarki rolnej dalszej dalsze na pod­ jak: samo­ a ryn­ pracy jako uzupełnienia każdym z tych obszarów. i �ZOFIA 234 SZYFELBEJN uwagę nie n a samą stronę faktograficzną, ale również na koncepcje ekonomiczno-historyczne, określające stosunek r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o do r o l n i c t w a i n n y c h terenów i i n n y c h zajęć gospodarczych, pozarolniczych*. Ocena 4'i źródeł i opracowań źródłowych Kapitałem zakładowym do badań nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m stały się materiały zebrane przez uczestników Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych w Ostrołęce w latach 1952, 1953, 1954 dla studentów uniwersyteckiego S t u d i u m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j . Zastąpiły one z powodzeniem badania sondażowe i w n i o s k i płynące z n i c h stały się podstawą do opracowania w r o k u 1955 przez Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie szczegółowego p l a n u pracy badaw­ czej nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m . Było t o t y m bardziej możliwe, że do dyspozycji Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N zostały oddane materiały l u b w n i o s k i z prac t e r e n o w y c h instruktorów-etnografów, rekrutujących się z pracowników u n i w e r s y t e c k i c h k a t e d r e t n o g r a f i i w K r a k o w i e , Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie. Pozostałe materiały terenowe uzyskano w czasie badań sondażowych i stacjonarnych Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie w latach 1955—1957. Uwaga badaczy koncentrowała się na i n w e n t a r y z a c j i zabyt­ ków w terenie, ustalaniu f u n k c j i , jaką pełnił d a n y element k u l t u r o w y w terenie, i oceny jego postępowości w stosunku do elementów współwystępujących i poprzedzających jego wystąpienia. Materiały terenowe dały podstawy do rozpoczęcia prac syntetyzujących nad zagadnieniem narzędzi i t e c h n i k r o l n i c z y c h , roślin u p r a w n y c h oraz niektórych za­ gadnień z zakresu u s t r o j u gruntowego i podziału pracy w r o l n i c t w i e . Materiały rękopiśmienne i p u b l i k o w a n e można podzielić na k i l k a g r u p . Do pierwszej należałoby zaliczyć źródła, opracowania źródłowe i literaturę zawierającą materiały do t e c h n i k i h i s t o r i i i c h na terenie K u r p i o w s z c z y z n y . G r u p a ta jest bardzo nieliczna. Najbardziej w y c z e r p u ­ jącą pozycję stanowi praca Chętnika Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim (Łomża 1927) oraz praca K . Potkańskiego, zamieszczona w t. 1 jego Pism pośmiertnych. I n n e prace za­ wierają dane do tego stopnia fragmentaryczne i n i e dające się bliżej zlokalizować pod względem przestrzennym, że nie mogą stanowić p o d ­ stawy do szczegółowych rozważań i mogą pełnić rolę j e d y n i e m a t e r i a ­ łów pomocniczych. D o t a k i c h prac można zaliczyć pracę A . Połujańskiego Wędrówka po guberni augustowskiej (1859). 4 M a m t u n a myśli koncepcję szkoły m a r y m o n c k i e j ( O c z a p o w s k i ) , ryczne SGGW, Z. G l o g e r a •f ekonomiczno-rolniczy cykl Biblioteki Puławskiej, $ prace histo­ koncepcje oraz pomysły z a m i e s z c z a n e w d z i e n n i k a c h g o s p o d a r c z y c h po 1900 r. f, �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A ROLNA 235 Do d r u g i e j g r u p y można b y zaliczyć prace zawierające dane do z a ­ gadnień u s t r o j u rolnego i próbujące ustawić problematykę r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w o p a r c i u o analizę ekonomiczną l u b historyczną. Wejdą t u prace ekonomistów i historyków, i to zarówno te, których celem było­ b y prześledzenie genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o i dróg jego r o z w o j u , j a k i wskazanie po wyczerpującej analizie jego perspektyw. Między i n n y m i artykuł Olszewskiego, c y t o w a n y za „Gazetą Rolniczą" przez O. K o l b e r g a (Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 5, Kraków 1890). Do g r u p y trzeciej wchodzą prace o charakterze ogólnym, bez względu na to, czy reprezentują one fachową literaturę agrotechniczną, j a k Ocza­ powskiego Gospodarstwo wiejskie, czy też historyczno-ekonomiczną, j a k Grabskiego Materiały w sprawie włościańskiej i i n . Materiały a r c h i w a l n e , głównie z X I X w., podają niewiele danych odnośnie do samego r o l n i c t w a . W zestawieniu l i t e r a t u r y w y n i k a , że jest ona ilościowo i jakościowo nierównomierna w stosunku d o poszczególnych zagadnień oraz w sto­ sunku do poszczególnych okresów czasowych, w j a k i c h występuje. Prace nad oceną t e j l i t e r a t u r y są w t o k u . Wykaz badanych zagadnień Materiały terenowe i z l i t e r a t u r y stworzyły podstawy do opracowania następujących zagadnień: 1. N a t u r a l n e podłoże r o l n i c t w a kurpiowskiego, zawierające analizę zalesienia, nawodnienia i rodzajów gleby; 2. W y b r a n e zagadnienia z u s t r o j u gruntowego, obejmujące wspólne i i n d y w i d u a l n e posiadanie gruntów, układy pól w stosunku do gospo­ d a r s t w i wiejskie zwyczajowe p r a wo spadkowe w zakresie własności ziemi i i n w e n t a r z a ; 3. Opisy narzędzi r o l n i c z y c h w i c h aspekcie technologicznym, f u n k ­ c j o n a l n y m , społecznym i h i s t o r y c z n y m w powiązaniu z roślinami u p r a w ­ n y m i , systemami u p r a w y . Z powyższymi s p r a w a m i łączy się pełen opis wszystkich prac r o l n y c h d o k o n y w a n y c h w ciągu r o k u . Osobne zagadnienia stanowią: a) bilans roczny prac r o l n y c h w obrę­ bie jednego gospodarstwa, z uwzględnieniem oceny społecznej i rzeczy­ wistej poszczególnych typów prac oraz podziału pracy w rodzinie; b) w y ­ kaz i n w e s t y c j i r o l n y c h w obrębie jednego gospodarstwa i w y k a z w y d a j ­ ności gospodarstwa rolnego w r a z z próbą oceny stopnia towarowości gospodarki chłopskiej na K u r p i a c h . Osobny p r o b l e m stanowi p r o d u k c j a narzędzi r o l n i c z y c h i społeczno-gospodarcze s k u t k i zmian zachodzących w narzędziach. A n a l i z a powyższych tematów pozwala na opracowanie wniosków w •/?kresie periodyzacji i rejonizacji r o l n i c t w a kurpiowskiego. �ZOFIA 236 Próby SZYFELBEJN rekonstrukcji rozwoju rolnictwa- kurpiowskiego Dotychczas zebrane materiały terenowe n i e stanowią podstawy do w y s u w a n i a wniosków dotyczących genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . N i e ­ wiele w t y m zakresie wnosi l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u i a r c h i w a l i a , m i m o że sprawa rolniczego osadnictwa Puszczy K u r p i o w s k i e j była p r z e d m i o t e m szczegółowych rozważań w i e l u uczonych. Na podkreślenie zasługuje t u szczególnie praca K. Potkańskiego Puszcza Kurpiowska, W zakresie wniosków genetycznych nie wyszliśmy poza sformułowania L. K r z y w i c ­ kiego. W y n i k i dotychczasowych badań wskazują wyraźnie, że w w i e k u X I X proces r u g o w a n i a zajęć leśnych z i c h u p r z y w i l e j o w a n e g o s t a n o w i ­ ska (jeżeli rzeczywiście takie zajmowały w X V I I I w.) został już osta­ tecznie zakończony. Od m o m e n t u włączenia K u r p i o w s z c z y z n y pod pano­ wanie p r u s k i e , t z n . 1795 r., w gospodarce tego t e r e n u zaznaczyły się-wy­ raźnie elementy gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . Wystąpiły one zwłaszcza w zakresie gospodarki lasem, co ze swojej s t r o n y n i e mogło pozostać bez wpływu na gospodarkę rolną. M i m o ograniczenia w y k o r z y s t y w a n i a l a ­ su, a zwłaszcza jego karczowania pod uprawę, j a k i e zastosował rząd p r u ­ ski, a p o t e m r o s y j s k i w stosunku do chłopów k u r p i o w s k i c h , areał z i e m i rolnej zwiększał się systematycznie. Stosowano system ekstensywnej gospodarki w r o l n i c t w i e , zagospodarowując p u s t k i , z c z y m wiązał się sy­ stem opłat stosowanych przez rząd r o s y j s k i . Okres w p r o w a d z a n i a elementów gospodarki kapitalistycznej (głównie w zakresie gospodarki leśnej) na t e r e n K u r p i o w s z c z y z n y t r w a o d o k . 1800 do 1835 r. R o k 1835 przynosi z m i a n y w t y m stanie rzeczy poprzez w y d a n i e „ukazu", który zwiększył istniejącą na K u r p i a c h pańszczyznę o 3 d n i . Posunięcie t o pozostaje w związku z n o w o u t w o r z o n y m i majo­ r a t a m i na obszarze królewszczyzn. Powoduje t o w obrębie gospodarki chłopskiej zmniejszenie liczby roboczodniówek i uekstensywnienie gospo­ d a r k i rolnej bez powiększania areału ziemi u p r a w n e j . Zmniejszenie ilości łąk powoduje zmniejszenie r o l i h o d o w l i w gospodarce Kurpiów. Podstawą i c h u t r z y m a n i a pozostaje r o l n i c t w o , zajęcia w lesie, p r y m i t y w n e zbie­ r a c t w o i kłusownictwo łowieckie. Obciąża i c h pańszczyzna, opłaty dzier­ żawne, gwałty i tłoki różnego rodzaju. Rozwarstwienie ludności zwięk­ sza się. Jedną z p r z y c z y n tego jest fakt, że liczba ludności w t y m czasie zwiększa się d w u k r o t n i e , podczas g d y areał ziemi pozostaje t e n sam. W e ­ dług X I X wiecznych zestawów liczba luźników (ludności bezrolnei) orzekracza na K u r p i a c h 2 0 % | Pod koniec X I X w . zaznacza się ożywienie w zajęciach leśnych. N a ; f 1 ł ' �R y c . 1. D y l e w o , pow. Ostrołęka. Przepiórka Fot. A. Kutrzeba-Pojnarowa stępuje powrót do stanu sprzed 1838 r o k u — zwiększenie areału łąk i i n ­ tensyfikacja h o d o w l i (w celach handlowych), a w k o n s e k w e n c j i i r o l n i c ­ twa. T r u d n o jest twierdzić z całą pewnością, b y r o k 1864 wywołał zasadni­ czą zmianę w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . N i e m n i e j j e d n a k między i n n y m i dzięki t e m u otwierają się przed chłopem k u r p i o w s k i m nowe możliwości, zwłaszcza w dziedzinie zajęć pozarolniczych, co już s t a n o w i postęp w o ­ bec regresu w p o p r z e d n i m okresie. Rezultaty gospodarczo-prawnych konsekwencji uwłaszczenia ukazują się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Do tego czasu nie m a zasadni­ czych, n a t y c h m i a s t o w y c h zmian w rodzajach u p r a w (podstawowym p r z e d m i o t e m u p r a w y pozostaje ziemniak, ponadto żyto, proso, g r y k a ) , narzędziach (socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy, sierp, stępa noż­ na), systemach u p r a w y (trójpolówka zbiorowa i i n d y w i d u a l n a ) , a t y l k o częściowe w dziedzinie u s t r o j u rolnego. Te ostatnie spowodowane były częściowo t y m , że regulacja po 1864 r . nie objęła łąk i lasów. Zwiększenie możliwości w dziedzinie zajęć d o d a t k o w y c h p o z a r o l n i ­ czych i w h a n d l u w w i e l u wypadkach odciąga uwagę gospodarzy od p r a ­ cy w r o l n i c t w i e . Dniówka robocza w t y m okresie kształtuje się ok. 15 k o ­ piejek, a podatek g r u n t o w y 40 kopiejek od m o r g i . Może to tłumaczyć �23g ZOFIA SZYFELBEJN w p e w n y m stopniu fakt, że ok. 30°/o gruntów jest pozostawionych w t y m czasie odłogiem. f' i Określenie d a t y końcowej okresu po 1864 r. jest sprawą niezmiernie trudną, gdyż d a t y ustalone d l a poszczególnych w s i różnią się między sobą 0 10—15 l a t (nip. D y l e w o i Czarnia). W każdym w y p a d k u po r . 1890 stają się widoczne r e z u l t a t y uwłaszczenia. Następuje szybko postępujące roz­ w a r s t w i e n i e i w y b i c i e się postępowych ośrodków r o l n i c z y c h , j a k Dąbro­ wa, W o l k o w e , D y l e w o , P i a n k i , Zbójna. W drodze ustaleń próbnych można przyjąć, że lata około 1900 rozpo­ czynają n o w y okres, okres wzrastającego postępu technicznego w za­ kresie narzędzi (zarzucenie sochy, wprowadzenie pługów fabrycznych 1 k o w a l s k i c h , b r o n żelaznych), systemów u p r a w y (płodozmian staje się coraz częstszy), roślin u p r a w n y c h (zwiększenie u p r a w y l n u , zmniejsze­ nie u p r a w y prosa) i r o z w o j u rzemiosł związanych z r o l n i c t w e m ( w p i e r w ­ szym rzędzie k o w a l s t w a i kołodziejstwa). Wciąż postępujący proces roz­ w a r s t w i e n i a w s i powoduje nasilenie zjawiska e m i g r a c j i sezonowej r o l nei oraz e m i g r a c i i stałei Zwiększenie areału z i e m i u n r a w n e i nasteDuie dzięki stopniowemu osuszaniu błot Pod koniec okresu wprowadza się dalsze innowacje w dziedzinie n a ­ rzędzi ( k i e r a t y , młynki ręczne, kosy). Zaznacza się podniesienie oświaty rolniczej (kółka rolnicze i p r e n u m e r a t a czasopism) oraz zwiększenie u p r a w roślin przemysłowych (len). Okres w o j n y światowej przynosi duże s t r a t y w r o l n i c t w i e , zwłaszcza w zakresie sił pociągowych. Zmniejszenie h o d o w l i odbija się ujemnie, nieraz katastrofalnie na r o l n i c t w i e . Regres gospodarczy powoduje w s t r z y m a n i e (w niektórych wsiach na okres k i l k u lat) procesu w y p i e r a n i a sochy przez pług. Podobne zjawisko obserwuje się w zakresie i n n y c h narzędzi. S t r a t y okresu wojennego wyrównuje się przez szereg l a t . N i e wcze­ śniej j a k ok. 1925 r. można zacząć mówić o występowaniu n o w y c h cech w gospodarce r o l n e j . Należą t u elementy postępu technicznego (poja­ w i a n i e się maszyn do młócenia, zwiększenie k o n k u r e n c j i między p r o ­ dukcją kowalską i fabryczną), dalsze rozwarstwienie w s i wiążące się z napływem kapitału z e m i g r a c j i na wieś i w y k u p y w a n i e m z i e m i oraz i n w e s t y c j a m i r o l n i c z y m i (zwłaszcza D y l e w o , W o l k o w e , Dąbrowa). K o ­ masacja przeprowadzona w latach trzydziestych X X w . (do 1936 r.) na terenie Puszczy Zielonej przyczynia się do z l i k w i d o w a n i a zespołu cech związanych z feudalizmem. Dopiero w t y m czasie płodozmian staje się powszechny, rozpowszechnia się także i zdobywa znaczenie p r o d u k c j a fa­ bryczna, występuje bardziej zróżnicowany a s o r t y m e n t narzędzi r o l n i ­ czych (różne t y p y pługów, k i l k a rodzajów bron), zwiększa się użycie n a ­ wozów sztucznych i zielonych, co w konsekwencji w y p i e r a ugorowanie. �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A R y c . 2. D y l e w o , ROLNA 239 pow. Ostrołęka. Narzędzia do o r k i , używane n a t e r e n i e Kurpiow­ s z c z y z n y n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t . O k . 'Ao w . n. Rys. Znikają bezpowrotnie: socha dwupolicowa, Z. Szyfelbejn i M. Pokropek sierp do żęcia zbóż, pług 0 d r e w n i a n e j ramie i brona laskowa. Jedynie cepy do dziś dnia u t r z y m u ­ ją się, stopniowo j e d n a k zmieniają swoją funkcję: z narzędzia jedynego 1 niezastąpionego na narzędzie użytkowane w w y p a d k a c h wyjątkowych, gdy chodzi o niewielką ilość zboża czy t y l k o omłócenie roślin p r z e m y ­ słowych l u b strączkowych. • W t y m czasie znikają zwyczajowe przepisy podziału z i e m i między spadkobierców (np. dzielenie działek wzdłuż). W sumie lata końca k o ­ masacji (1936) można traktować jako okres całkowitego zaniku cech go­ spodarki feudalnej w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Od l a t t y c h rozpoczyna się na w s i k u r p i o w s k i e j pełny rozwój k a p i t a l i z m u , w s t r z y m a n y w y b u c h e m �240 ZOFIA SZYFELBEJN I w o j n y światowej w p e w n y m t y l k o stopniu (zniszczenia f r o n t o w e i r e ­ presje okupanta). Okres o k u p a c j i przynosi ściślejsze połączenie h o d o w l i z r o l n i c t w e m , dalszą mechanizację pracy ( k i e r a t y , maszyny do mlanenia). D a t a końca k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m i rozpoczęcie socja­ lizacji w s i n i e może być ustalone na podstawie dotychczasowych badań. Pewne wydaje się jednak, że datą tą nie jest r o k 1945. �