https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e15e3a941f032f8b2644fc7add32fc66.pdf 7b9c362be4f76cc2613531499e0ac640 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:363 Title A name given to the resource Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolniczych na Kurpiowszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie­ rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią­ żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za­ początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e ­ liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię­ tej sieci rzecznej. Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e ­ renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o ­ d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po­ czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t ­ n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y ­ bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do dzisiaj. 2 Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l ­ n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1 L . K r z y w i c k i podaje, przynosi że p i e r w s z e wiadomości o wsiach w l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie, Puszczy „Biblioteka Zielonej Warszawska', R. 52, t. 3: 1892, s. 456. 2 Wyjątkowo silnie wpłynęło n a u p a d e k t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z Niem­ ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h . �JACEK OLĘDZKI 248 ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz­ nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic­ t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo­ łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó­ stwem. W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o , garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik. Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za­ kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N . Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n ­ ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich. Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y ­ stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze­ niem. Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe, poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w ­ skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l ­ t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó­ w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć. W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów­ n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e , łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o ­ łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją 3 Por. F . P i a ś c i k, s. 24—27. A u t o r Osadnictwo przytacza fragment w Puszczy Kurpiowskiej, z lustracji starostwa Warszawa ostrołęckiego 1939, z 1789 r. (s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W ; poza­ starostwie t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k podłym [...] zasiadły [...] j e s t t y l k o te s t a r o s t w o nasiadłe w mieszkańców, h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów więcev żyiących". �MATERIAŁY Ryc. DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka 249 na kuny, jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.: A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta Rys. J. Olędzki i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano­ wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w. W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró­ deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e . L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e ­ n i o n y c h zajęć. W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o ­ łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do poznania o m a w i a n y c h zajęć. Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i , objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur. Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają �250 JACEK OLĘDZKI R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a . O k . '/u w . n. Rys. J . Olędzki S I - 1 ; na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu. Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o ­ łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬ wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i . j | i Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich, a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem, w y d r żakiem, lisów i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem [] ; w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości \ j wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo l '* n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬ kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y j łowiectwem zajmowano się powszechnie. i j; Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie- t ! ,j I | ¡1 \\ X i I nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał, który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o . Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie j a k : amernia, ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę­ dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac. �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 251 R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a kuźnicy n a podstawie informacji n a j s t a r s z y c h mieszkańców wsi: A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy; H — pasy transmisyjne; I — most i śluza t Rys. J. Olędzki Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź­ nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze ślady kuźnic w 5 wsiach. Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko- �JACEK 252 Ryc. OLĘDZKI 4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n zbożowy. We współczesnych n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y występujące w urządze­ techniczne młynach-kuźnicach: A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw. śluzy jałowej Rys. J. Olędzki wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce, do której należał, za tzw. skupiznę . Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze­ nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre­ sie ostatnich kilkudziesięciu l a t . Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa. Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć. Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia 7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y ­ stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża. Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo 4 * Skupizna lecz zbożem. była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi, �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 253 t ' R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie R y c . 6 (z p r a w e j ) . Poredy, pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a wodnym sieci w „saniach" Fot. J . Olędzki pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach, k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y ­ nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j . Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku względnie ukończenia obu ostatnich wojen. �254 JACEK OLĘDZKI Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach, można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz­ nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e ­ r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie glebowej. Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y ­ stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro­ dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o ­ wych. W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w ­ szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere­ nowe. I �