https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c6be7cefdd239c067da32664a53879b.pdf 58d14953f74a3130bc956c9d707ae17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:369 Title A name given to the resource Niektóre wnioski z materiałów językowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.282-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA SZYFER NIEKTÓRE W N I O S K I Z. MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH Badania gwaroznawcze dają ogromne możliwości retrospektywnego spojrzenia na dzieje l u d z i mówiących daną gwarą. Pozwalają one na ustalenie niektórych granic etnicznych, wskazują również na k i e r u n k i osadnictwa. W i e l o k r o t n i e zdarza się, że oddalone od siebie zaledwie o parę kilometrów wsie mają różny zasób l e k s y k a l n y . G d y dzieli j e g r a ­ nica polityczna l u b wyznaniowa, j a k m a to miejsce między w s i a m i w a r ­ mińskimi i m a z u r s k i m i , jest t o zjawisko zrozumiałe. Natomiast zróżnico­ wanie takie na pozornie j e d n o l i t y m terenie, nie mającym granic dzie­ lących, sygnalizuje zróżnicowane pochodzenie mieszkańców t y c h w s i . l\ Do badania słownictwa, a właściwie — j a k w w y p a d k u mojej pracy — zasobu leksykalnego wystarczy bardzo niewiele pytań. W czasie badań na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej posługiwałam się k w e s t i o ­ nariuszem s t u p y t a n i o w y m , zawierającym działy: słownictwo części d o m u , wozu, t k a c t w a , r o l n i c t w a , s t r o j u , przygotowania - p o k a r m u , za­ gadnień wierzeniowo-obrzędowych i owadów. G d y chcemy wykryć zróż­ nicowanie zatarte już przez czas i oddziaływanie sąsiedniej g w a r y pod w i e l u względami podobnej, a więc łatwiej przejmowanej przez p r z y byszów, m u s i m y pytać nie o nazwy rzeczy l u b przedmiotów codziennego użytku, które przecież ścierają się w stałym użyciu, a i c h ujednolicenie d y k t o w a n e jest i c h komunikatywnością, lecz przede w s z y s t k i m o zja­ wiska i nazwy oderwane, będące j a k g d y b y przez swoją drug©planowość prywatną własnością ludzi, t y m s a m y m więc długo nie podlegające wpływom. T a k więc słownictwo części pługa, krosien, kołowrotka czy nazwy zwierząt bądź kiedyś zagrażających człowiekowi, bądź hodowa­ nych, są j e d n o l i t e na terenie całej Polski, w w i e l u w y p a d k a c h Słowiań­ szczyzny, a n a w e t z n a j d u j e m y j e w p o d s t a w o w y m słownictwie języków indoeuropejskich K Zróżnicowanie zaś nazw i czynności w i e r z e n i o w y c h czy też nazw d r o b n y c h owadów jest wprost nieprawdopodobnie bogate. 1 Materiał nera, porównawczy B e r n e k e r a i czerpałam Sławskiego. ze słowników etymologicznych Bruck­ �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p a 1. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h O omacnica # mentelnica • '•. 283 n a oznaczenie ćmy nocnej bzieda A mara © i ćma ' Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki i } 1 •*> # lj J L Kierując się t y m szukałam zróżnicowania m . i n . także i w dparciu o słow­ n i c t w o owadów. W badaniach n a d zróżnicowaniem l e k s y k a l n y m cały t e r e n k u r p i o w s k i objęłam początkowo siatką badań o p u n k t a c h oddalonych od siebie o m n i e j więcej 10 k r a . Na pasie ograniczonym od zachodu Omulwią a od wschodu Szkwą nie znalazłam p r a w i e żadnego zróżnicowania w obrębie badanych działów słownictwa. Dopiero posuwając się dalej na wschód między Szkwą a Pisą uzyskałam zaskakujące w p r o s t w y n i k i . Oto cała północna część tego pasa okazała się zupełnie inna, a słownictwo t y c h w s i w działach różnicujących bardzo podobne do słownictwa z w i o sek m a z u r s k i c h powiatów piskiego i szczycieńskiego . Zagęścić więc 3 1 A ; 8 2 Materiały językowe dotyczące terenu Puszczy d r o b n y c h notatek p r z y c z y n k a r s k i c h , o p u b l i k o w a l i 3 P o r . materiały gwaroznawcze lektologii P A N w W a r s z a w i e . przygotowane Zielonej, K. N i t s c h do d r u k u l i c z n y c h , ale ii ;-J ,;j H . F r i e d r i c h. jjj oprócz i \ | .j przez I Zakład Dia- J !l �ANNA 2g4 SZYFER musiałam sieć badań na t y m terenie, aby uściślić zróżnicowanie. Na pa­ sie Szkwa — Pisa przebadane zostały p r a w i e wszystkie w i o s k i (26), z po­ minięciem t y l k o zupełnie południowych, leżących nad samą Narwią, w s i zaścianków szlacheckich. T a k więc na łącznie przebadanych 45 w s i 26 przypada na stosunkowo mały obszar między Szkwą a Pisą: 11 z n i c h t j k pozwala wnioskować podany poniżej przykładowy materiał 0 a wsie pochodzenia innego niż cały region. Stanowią one około 24°/o, c z y l i p r a w i e *A t e r e n u Równoleżnikowe zróżnicowanie na K u r p i a c h t a k i c h nazw, j a k n p . kozły, k r o w y , k o p l i n y , koźliny, można by chyba tłumaczyć za d r e m H . F r i e d r i c h e m , objaśniającym to zjawisko pasowości na przykładzie f o n e t y k i , a szczególnie nosowości i palatalności, większą k o n s e r w a t y w nością terenu północnego, odciętego bardziej od wpływów k u l t u r a l n y c h . Dobrze to i l u s t r u j e wyżej w y m i e n i o n y autor na przykładzie słabnięcia tendencji a r t y k u l a c y j n y c h palatalności asynchronicznej (psiwo, pchiwo, p j i w o , piwo). Natomiast k o m p l e k s y terenowe nazw, j a k ma to miejsce np. p r z y nazwach ćmy, nietoperza i k o n i k a polnego, na dodatek spotykane także kompleksowo w n i e d a l e k i m sąsiedztwie w powiecie Szczytno i Pisz w województwie olsztyńskim, dowodzą różnego osadnictwa. 4 Dzięki możliwości zestawienia t y c h materiałów z materiałami zebra­ n y m i przez warszawski Zakład D i a l e k t o l o g i i P A N mogłam t u stwierdzić identyczność słownictwa na niektórych terenach Mazurów i Kurpiów. Tak n p . w k u r p i o w s k i c h wsiach L e m a n , Z i m n a , W a r m i a k , Wyżega, Zalas, D u d y , Łączki, P i a n k i występuje nazwa grycka, oznaczająca bie­ dronkę, występująca równocześnie w t y m s a m y m znaczeniu w powiecie Szczytno we wsiach: Opaleniec, Sasy, Róglas, Szymany, G r o m , L e m a n y , Dźwierzuty, Pasym, R u m i Rudziska. Cały teren na zachód od S z k w y zajmuje mazowiecka grzegrzółka. Sporadycznie występuje przepiórka i kokoszka, znane również na Mazurach, oraz ogólnopolska boża krówka. Drugą nazwą, układającą się t a k samo kompleksowo, jest nazwa ćmy. W wyżej w y m i e n i o n y c h wsiach k u r p i o w s k i c h i m a z u r s k i c h występuje bzieda oraz sporadycznie również mazurska mara. Ciekawe jest t u określenie bzieda j a k o rodzaj mentelka (motyla) a biedny, bo szary, n i e ­ ładny. Nazwa mara pochodzi prawdopodobnie od innej cechy tego owada: jego życia nocnego, co musi przypominać marę. Popularna na pozosta­ łym obszarze omacnica, znana również i na Mazowszu, zawiera również cechę owada, latającego po ciemku, czyli „po o m a c k u " . Występująca 1 . 5 H . F r i e d r i c h , Gwara opracowanej i kurpiowska (fonetyka), Warszawa 1954. W ub. r o k u przygotowałam do d r u k u do m o n o g r a f i i językowej M a z u r i W a r m i i , Warmii. przez ten Zakład, Słownictwo zwierząt, gadów i owadów Mazur �T WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p k a 2. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h A lelek O skórzan H skórzak 285 n a oznaczenie n i e t o p e r z a • skórnik • kacopyrz # (czasem nientoperz) mentoperz © nietoperz Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki w k i l k u n a s t u miejscowościach mentelnica to po prostu f e m i n i n u m od mentla, znana również w powiecie p i s k i m (mapa 2). Podobnie też układają się nazwy nietoperza. M a z u r s k i kacoperz (mapa 2) zajmuje południowo-wschodni teren K u r p i . Na reszcie pasa Szkwa — Pisa d o m i n u j e nazwa skórzan, tłumaczona przez ludność t y m , że „uun to m a takie skrzidła j a k ze skóry". Cały zachodni teren K u r p i zajmuje, występujący i na Mazowszu, lelek. Te t r z y przykładowe nazwy ilustrują i dokumentują dobrze zróżnicowanie etniczne t e r e n u i ciążenie jego północnego wschodu k u M a z u r o m . Pozostały teren k u r p i o w s k i — j a k wykazują p u n k t y przebadane porównawczo w p o w i a t a c h przasny­ s k i m , mławskim, ostrołęckim na południe od N a r w i , pułtuskim i płoc­ k i m — stanowi raczej jednolitą całość z Mazowszem. Z e b r a n y materiał mógłby dowodzić pochodzenia części wiosek pół­ nocno-wschodniego t e r e n u k u r p i o w s k i e g o z sąsiednich M a z u r . Wskazuje na to również toponomastyka, te same nazwy w s i b o w i e m spotykane są �ANNA 286 Mapka 3. Zróżnicowanie # nazw SZYFER gwarowych koniki O skocz • n a oznaczenie k o n i k a polnego skoczki Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki równocześnie na K u r p i a c h i Mazurach, j a k n p . P i a n k i , Czarnia, L e m a n , Z i m n a , P u p k o w i z n a , Wyżega, Turośl, Niedźwiedź i t p . Takie możliwości wysuwał już H . F r i e d r i c h na podstawie zbieżności fonetycznych, lecz n i e mógł tego wówczas w pełni udowodnić materiałem przykładowym ze wzglądu na niemożność przeprowadzenia badań na terenie m a z u r s k i m będącym już poza granicą Polski. Zebrany obecnie przeze m n i e materiał t e r e n o w y zdaje się popierać tę tezę. Popiera ją również w niektórych w y p a d k a c h materiał a r c h i w a l n y , wskazujący na emigrację Mazurów z powiatów Ełk i Olecko na Suwalszczyznę i powiatów Pisz i Szczytno na K u r p i e . D o k u m e n t y p r z y b y c i a ewangelickiej ludności z M a z u r na t e r e n y P o l s k i przechowuje m . i . Ewangelickie A r c h i w u m w Suwałkach. Być może, że podobne d o k u m e n t y znalazłyby się w zniszczonym niestety w czasie w o j n y E w a n g e l i c k i m A r c h i w u m w Łomży. Emigracja ta p r z y ­ pada na dwudzieste i trzydzieste lata X V I I I w . i była spowodowana z jednej s t r o n y wzrostem ucisku ekonomicznego i narodowościowego na �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH 287 terenie M a z u r , z d r u g i e j zaś ucieczką przed zarazami. W t y m czasie na K u r p i a c h pas między Szkwą a Pisą był jeszcze p r a w i e nie zamieszkany, a przez swe podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych dosko­ nale nadawał się na osiedlenie Mazurów. Badania językowe pozwalają wysunąć tezy o m a z u r s k i m pochodzeniu niektórych w s i k u r p i o w s k i c h . Wskazują na istnienie zagadnienia i na k i e r u n e k , w j a k i m może iść jego rozwiązanie. Ostateczne ustalenie szla­ ków m i g r a c j i należy już do historyków. �