https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d30131ad834be95c16d01a2374bdf74.pdf 477dbce328598458d43a8cd69d6d68b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:963 Title A name given to the resource Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA UWAGI POJMOWANIE TANCA. N A T E M A T ŹRÓDEŁ K O N O T A C J I „Ale, mój człowieku ry NEGATYWNEJ drogi, naukowo t a k dobrze co myśleć o tobie, wykształconym, obznajmiony jest z któ­ filo­ zofią, a który odwrócił się od s z l a c h e t n e j nauki i wyrzekł obcowania ze starymi mędrcami po to, b y mieć u s z y pełne m u ­ zyki i oczy eunucha, nych gestów Rodopy napawać który [...] widokiem jakiegoś z a pomocą wyuzda­ g r a role Fedry, Partenopy, i l i c z n y c h i n n y c h nierządnic sta­ rożytności." L u k i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu * Opinia o tańcu i jego z w o l e n n i k a c h , w y p o w i a d a n a w Dialogu u s t a m i i c h k r y t y k a i opozycjonisty, K r a t o n a , znajdzie zdumiewająco żywotną kontynuację w o p i n i a c h i ocenach tańca, j a k i e egzystują współcześnie * L u k i a n [Lukianos] Działał początkowo jako ok. 120-180 r.n.e., s a t y r y k g r e c k i z S a m o s a t e w płn. S y r i i . sądowy obrońca i popisowy mówca. P r z y p i s u j e m u się s t w o r z e n i e n o w e g o g a t u n k u l i t e r a c k i e g o — s a t y r y c z n e g o d i a l o g u . D o czasów w s p ó ł ­ c z e s n y c h zachowało się ok. 80 jego u t w o r ó w o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j , f i l o z o f i c z n e j , etycznej, Oto religijnej, literackiej, a także co o jego działalności p i s z e L u d w i k jednak zjawiskiem w greckiej ćwiczenia retoryczne Piotrowicz: l i t e r a t u r z e z a czasów i mowy popisowe. „Najcharakterystyczniejszym cesarstwa był ruch zwany drugą sofistyką. P r z e d s t a w i c i e l e tego k i e r u n k u upodabniając się do sofistów V przed C h r y s t u s e m , którzy p i e r w s i greckie kraje popisując podnieśli z n a c z e n i e k u n s z t u słowa, się błyskotliwą, n a oczarowanie pełnie n i e o m a l treści pozbawioną w y m o w ą . stał L u k i a n z S a m o s a t y , pod jącą który biczem [...] ostrej W w cudotwórców słuchaczy, a l e z u ­ o p o z y c j i do tego k i e r u n k u satyry w hasłami jasności i niezależności myśli, wybujałości się zabobonność, w i a r ę uszu formie w. przebiegali [...] dialogu zwalczał swojego w i e k u : wzmaga­ i proroków, oszukańczy mistycyzm różnych związków r e l i g i j n y c h , próżność i obłudę k a z n o d z i e i moralności itp. Z w y ­ cięstwo n i e było j e d n a k jego udziałem. Obniżenie siły twórczej w życiu umysło­ w y m n i e dało się zwalczyć s z y d e r s t w e m , p r z e c i w n i e , czyniło d a l s z e postępy, a pod powłoką wyszukańczych L. P i o t r o w i c z , s z a w a 1934, s. 744. Dzieje frazesów Rzymskie, r e t o r y c z n y c h kryła [w:] Wielka się b e z n a d z i e j n a historia powszechna, pustka..." t. 3, W a r ­ �122 JOLANTA KOWALSKA w powszechnej świadomości. C h a r a k t e r y z u j e ją tendencja do negacji i potępienia zjawiska z p r z y c z y n n a t u r y moralno-estetycznej, p r z y j e d n o ­ czesnej n i m fascynacji podobnej t e j , z jaką sięga się po zakazaną książkę, powraca spojrzeniem do rzeczy szokującej brzydotą bądź oryginalnością, inaczej mówiąc — grzesznej fascynacji s m a k i e m owocu zakazanego, o d ­ miennością. N a ślady obecności owej t e n d e n c j i p o j m o w a n i a tańca, b y ­ n a j m n i e j nie m a r g i n a l n e j , a raczej p r z e c i w n i e — wiodącej, t r a f i a m y w całej właściwie spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego człowieka, ilekroć uwaga j e j twórców k i e r o w a n a bywała na p r z e d m i o t w i c h m n i e m a n i u t a k błahy, j a k taniec. Mówiąc o spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego czło­ w i e k a m a m na myśli przede w s z y s t k i m t r z o n k u l t u r europejskich s k u ­ p i o n y c h wokół ideologii chrześcijańskiej i j e j śródziemnomorskiego r o ­ d o w o d u oraz t e k u l t u r y pozaeuropejskie, które uległy d o m i n a c j i owej ideologii identyfikując ją jako własną. Rozważania niniejsze zatem o d ­ nieść należy do obszaru p e n e t r a c j i określonego j w . , w w a r s t w i e l u d z k i e j zaś do g r u p y r z e c z y w i s t y c h owej spuścizny nosicieli, ograniczającej się n i e j e d n o k r o t n i e do g r u p wysoce e l i t a r n y c h , władnych wszakże, w d r o ­ dze takiego l u b innego m e c h a n i z m u nacisku, j a k i m dysponują, narzucić ideologię własną jako wiodącą, a co za t y m idzie narzucić również współ­ istniejące z nią systemy wartości, zespoły ocen i o p i n i i jako, p r z y n a j ­ m n i e j teoretycznie, wskaźnikowe. O w a zewnętrzność czy też naskórkowość l a n s o w a n y c h o p i n i i jest szczególnie widoczna w s y t u a c j i , g d y m a m y do czynienia z kulturą chłopską, funkcjonującą w łonie k u l t u r y ogólno­ narodowej, czy kulturą społeczeństwa p r y m i t y w n e g o , konfrontowaną właśnie z ową spuścizną intelektualną białego człowieka . 1 Wybór — w w y n i k u którego sięgamy po powstały w I I w . n.e. Dialog zestawiany z sytuacją współczesną, z pominięciem bądź t y l k o s y g n a l ­ n y m i u w a g a m i na t e m a t okresu wcześniejszego, poprzedzającego p o ­ wstanie Dialogu i okresu pośredniego, dzielącego owe d w a m o m e n t y h i s t o r i i podlegające naszej obserwacji — z d e t e r m i n o w a n y jest c h a r a k t e ­ ryzującym je szczególnego rodzaju układem stosunków społeczno-kult u r a l n y c h i równie szczególnymi f u n k c j a m i pełnionymi wówczas przez taniec. P r z y t y m cały wywód z a w a r t y w Dialogu, w którym o b y d w a j opozycjoniści operują dla udowodnienia swoich r a c j i t y m i s a m y m i , a b i e ­ gunowo różnie i n t e r p r e t o w a n y m i pojęciami: tańca szlachetnego, s z t u k i tanecznej, piękna, e s t e t y k i r u c h u tanecznego i przeżyć n i m wywoływa­ n y c h , zawiera k l a r o w n y obraz s y t u a c j i tańca w poświęconej m u r e f l e k s j i badawczej . Dominująca część europejskich dziejów tańca pozostawiła 2 1 Por.: R. L a n g e , The Nature of Dance. London 1975, s. 1-24; także: J . L . H a n n a , Humans through the Anthropological Study An Anthropological Movements of Dance, toward „Current t. 20: 1979, n r 2, s. 313-314. 2 L u к i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu, W a r s z a w a 1951, s. 11-14. Perspective, Understanding Anthropology", �POJMOWANIE 123 TANCA n a m jego w i z e r u n e k j a k o zjawiska zwalczanego l u b k o n t r o w e r s y j n e g o . Przyczyną takiego s t a n u rzeczy jest f a k t , iż w momencie, dla którego p o ­ siadamy przekaz p i e r w s z y c h o n i m o p i n i i , taniec nie stanowił już i n t e g r a l ­ nej, o zrozumiałej powszechnie symbolice, części naszej egzystencji. W p e w n y m p u n k c i e s w y c h dziejów wszedł na drogę emancypacji zasa­ dzającej się na z e r w a n i u jednoczesnego współrealizowania w s z y s t k i c h f u n k c j i pełnionych przez taniec, na rzecz procesu, który można b y określić jako wąską specjalizację w obrębie f u n k c j i poszczególnych, p r z y jednoczesnym p r e f e r o w a n i u j e d n y c h na niekorzyść d r u g i c h . Taniec tracić wówczas zaczyna wartość znaczeniową p r z y jednoczesnym wzroście peł­ n i o n y c h przezeń f u n k c j i estetycznych. O w a emancypacja, która miała uwolnić taniec od pełnienia służebnych ról, w istocie do owej służebności prowadziła. Dzieląc go pomiędzy d e p a r t a m e n t y : r e l i g i i i świeckości, sztu­ k i i pospolitości, zalotów i r o z r y w k i i t p . , na długi czas zdecydowała 0 wiodącej pozycji wcześniej t u określonych t e n d e n c j i p o j m o w a n i a go fragmentarycznie, przez p r y z m a t swoiście i n t e r p r e t o w a n e j moralności 1 estetyki. P o m i m o t o taniec, odbicie i uzewnętrznienie, a p r z y t y m k o n ­ densacja siły w i t a l n e j , w s a m y m fenomenie życia znajdował n a j p e w n i e j ­ szy azyl. Pozostał potrzebą n a t u r y l u d z k i e j zaspokajaną t a k , j a k to było możliwe w określonych w a r u n k a c h , funkcjonując j a k o swoisty a t a w i z m , ślad potrzeb, znak z systemów n i e a k t u a l n y c h ; czasem t y l k o niechcianych czy niedogodnych. N i e bez p o w o d u t y l e miejsca w rozważaniach tyczą­ cych genezy i n a t u r y tańca poświęcono rozróżnieniu pomiędzy tańcem l u d z i i tańcem zwierząt, pomiędzy tańcem naszym — l u d z i c y w i l i z o w a ­ n y c h i tańcami społeczeństw p i e r w o t n y c h . N i e bez p o w o d u pojawiły się t e r m i n y wcześniej t u w y m i e n i o n e i inne i m podobne, mające ułatwić identyfikację t y c h zachowań, które mają p r a w o być tańcem nazywane. Generalne p y t a n i e leżące u podstaw podobnych zabiegów i n t e r p r e t a c y j ­ n y c h rozbudowujących zespół atrybutów określających zjawisko dotyczy dostatecznej godności zachowań tanecznych. T a k i c h zachowań, które nie wydawałyby złego świadectwa o m n i e — człowieku wykształconym, k u l ­ t u r a l n y m , c y w i l i z o w a n y m , r e l i g i j n y m . Zachowania dające asumpt do j a k i c h k o l w i e k ocen n e g a t y w n y c h w i n n y być, zgodnie z zaprezentowaną t u postawą, w y e l i m i n o w a n e . • Z e r w a n i u współjedni tańca z całością l u d z k i e j egzystencji towarzyszy jednocześnie niwelacja r o z u m i e n i a identyfikującego go z czynnością świętą. Dopóki t r w a ów związek, taniec znajduje głębokie uzasadnienie w rolach, jakie pełni — p o t r z e b n y c h i zrozumiałych. Mówiąc o laicyzacji tańca nie myślę t u o jego odejściu od bezpośredniego udziału w obrzę­ dach i rytuałach r e l i g i j n y c h . N i e mówię też o rozczłonkowaniu na taniec świecki i r e l i g i j n y , są t o b o w i e m pochodne zdarzenia wcześniejszego — 3 8 P o r . rozważania V podstaw estetyki, o świętości i czystości sztuki zawarte i[w:] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1966, s. 296-297. w: S. Ossowski, �124 JOLANTA KOWALSKA o w e j „emancypacji", wyodrębnienia się tańca w jednostkę samoistną, n i e wiązanej w świadomości l u d z k i e j z całością egzystencji, wyspecjalizowaną w jednej t y l k o z l i c z n y c h s w y c h f u n k c j i — r o z r y w k i i zabawy dostar­ czającej przyjemności. Poniżej przytoczone c y t a t y zobrazują, j a k i obszar znaczeniowy zawiera w p r o w a d z o n e t u i obwarowane t y l o m a zastrzeże­ n i a m i pojęcie, będące p r z y t y m d l a całości naszych rozważań pojęciem istotnym. „Człowiek nowoczesny tańczy d l a piękności poruszeń l u b d l a samego tańca, b y nawiązać miłostkę l u b pokazać się z j a k najlepszej strony. Człowiek p r y m i t y w n y postępuje w t e n sam sposób; lecz r o b i w s z y s t k o jednocześnie, rozumiejąc p r z y t y m taniec jako święte działanie" . Gene­ r a l n i e powyższa opozycja m a pełne p o k r y c i e w rzeczywistości. N i e są j e d n a k t a k dalece r z a d k i m i , j a k b y się to mogło wydawać, w y p a d k i p o ­ dobne t e m u , o którym mówi J o h n C r a n k o (por. p r z y p i s 25). N i e m n i e j , najwłaściwszym chyba d l a n i c h określeniem jest to, którego o n sam używa: „nostalgia albo ekstaza". Taniec t a k i jest ważny, a może n a w e t święty dla człowieka, który go tańczy; jest zdarzeniem dotyczącym jednostki. D l a z n a k o m i t e j większości obserwatorów będzie w y d a r z e n i e m żenującym, niezrozumiałym, z a b a w n y m . N i e w i e l u z n i c h będzie umiało pojąć sens tego, co r o z g r y w a się przed i c h oczyma . „Ilekroć przytłoczy m n i e jakieś uczucie, j a k b y m n i e chciało udusić, woła: «Zatancz!», a j a tańczę, i to p r z y n o s i m i ulgę. K i e d y mój synek D i m i t r a k i s zmarł w C h a l k i d i k e , też poderwałem się i zacząłem tańczyć. K r e w n i i przyjaciele widząc m n i e tańczącego n a d ciałem r z u c i l i się, aby m n i e powstrzymać. «Zorba oszalał! — krzyczeli. — Zorba oszalał!* A l e g d y b y m w t a m t e j c h w i l i nie zaczął tańczyć, naprawdę oszalałbym z bólu. Był t o mój p i e r w o r o d n y , miał t r z y l a t k a i n i e mogłem znieść jego s t r a ­ t y . Rozumiesz szefie co mówię do ciebie, czy też mówię na w i a t r ? " P y ­ tanie Z o r b y jest p y t a n i e m , j a k i e mógłby skierować do każdego z nas, podobnie j a k k i e r u j e j e do Szefa, któremu nieco wcześniej p o w i a d a : „Za przeproszeniem, wydajesz się zupełnie rozsądny" . Szaleństwo tańca i jego świętość wynikają z najbardziej podstawowej jego f u n k c j i — w e ­ hikułu umożliwiającego przejście w sferę b y t o w a n i a i doznań w y k r a ­ czającą poza b y t o w a n i e codzienne, zwykłe. Stąd też taniec jako owa „nostalgia albo ekstaza" to nie t y l k o nasza — l u d z i współczesnych n o ­ stalgia za m i n i o n y m ładem zgodnego b y t o w a n i a człowieka i świata, ale przede w s z y s t k i m zawsze żywe pragnienie wyjścia poza codzienność, w k r o c z e n i a w obszar egzystencji bardziej l u d z k i , pełniejszy, poszerzony. 4 5 e 6 7 G . v a n der L e e u w , 1978, s. 311-312. 4 5 6 7 Czy w niebie tańczą?, „Literatura P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 198-222. N. K a z a n t z a k i s , Grek J w . , s. 12. Zorba, Warszawa 1971, s. 78. n a świecie", t. 5: �POJMOWANIE 125 TANCA T a k też w dalszym ciągu rozważań świętość tańca będzie rozumiana. Jest to świętość będąca przeciwwagą laickości r o z u m i a n e j jako d y l e ­ t a n c t w o i niekompetencja, niepełność uprawnień, nie zaś jako efekt p r o ­ cesu uniezależniania się l u d z i od sił p r z y r o d y „przedstawianych w p o ­ staci n a d n a t u r a l n e j , r e l i g i j n e j " . Jest to świętość nobilitująca poprzez d a ­ lekie', u n i w e r s a l n e swe odniesienia, nie zaś t o , co w omówieniach tańca występowało w j e j r o l i — dostojeństwo, sztuka tańca p r z y k r a w a n a do rozmiarów, j a k i e z d o l n i jesteśmy pojąć i zaakceptować jako dostatecznie do naszych wyobrażeń o samych sobie d o p a s o w a n e . Ciągła aktualność i niezniszczalność owego pragnienia sprawiła, że m i m o iż i n t e r p r e t o w a n y w o d e r w a n i u od niesionych przezeń znaczeń, pozbawiany w a l o r u świę­ tości (współbycia świętością, towarzyszenia j e j i pośredniczenia w j e j p r z e ­ pływie) l u b , w imię nowego sacrum, przenoszony wręcz w sferę zjawisk j e j p r z e c i w s t a w n y c h , a więc i d e n t y f i k o w a n y c h j a k o grzeszne, wiązanych z c i e m n y m i , n i e c z y s t y m i mocami, taniec pozostawał n a d a l n i e z b y w a l n y m k o m p o n e n t e m n a t u r y l u d z k i e j i istotną składową k u l t u r . Przypuszczać można, że właśnie podobny k o n g l o m e r a t pojęciowy, sprzeczność pomię­ dzy lansowaną z zewnątrz ideologią a p o t r z e b a m i p s y c h o m o t o r y c z n y m i o r g a n i z m u ludzkiego i zasadami f u n k c j o n o w a n i a organizmów społecz­ n y c h , prowadzić mogły w s k r a j n y c h w y p a d k a c h do o w y c h słynnych e p i ­ d e m i i tanecznych nawiedzających Europę w w i e k a c h średnich, bądź — w postaci łagodniejszej — do „roztańczenia", j a k i e o b s e r w u j e m y d l a p o ­ czątków naszego stulecia, a które z różnym nasileniem powtarzało się k i l k a k r o t n i e w - w i e k a c h wcześniejszych. Rozważania niniejsze poświęcone u w a r u n k o w a n i o m kształtującym o b ­ raz tańca k u t a k i e m u , j a k i f u n k c j o n u j e współcześnie w naszej świado­ mości i r e f l e k s j i n a d w p ł y w e m owego p o j m o w a n i a na przebieg myśli b a ­ dawczej w dziedzinie tańca, wspiera nie t y l e materiał d o w o d o w y , co punktujący podstawowe p r o b l e m y . Ambicją a u t o r k i nie jest b o w i e m omówienie stanu badań czy prezentacja k o l e j n y c h t e n d e n c j i badawczych. Podobnych prac jest już spora liczba i nie m a p o w o d u powtarzać za­ w a r t y c h w n i c h i n f o r m a c j i . Z a m i e r z e n i e m m o i m jest refleksja nad t a k i m a nie i n n y m owych tendencji ukierunkowaniem. 8 9 Definicję 8 zaczerpnięto z Małego słownika religioznawczego, Warszawa 1969, hasła: „laicyzacja" i „laik", s. 243-244. 9 Szukając o d p o w i e d z i przeprowadza eliminację n a p y t a n i e : „co to jest przeżycie e s t e t y c z n e ? " O s s o w s k i z j a w i s k , które należałoby usunąć poza r a m y gorii, b y pozostać w zgodzie oparte z potocznym n a różnych, w z a j e m n i e niezależnych zastrzeżeniach, ш s a m e g o przeżycia, bądź p r z e d m i o t u wanym. Wyodrębnienie takiej owej jej rozumieniem. Konkluduje: przeżycia, jest pojęciem skomplikowanej kategorii dotyczących kate­ „..pojęcie bądź to sztucznie skonstruo­ n i e jest umotywowane p s y c h o l o g i c z n i e , l e c z t y l k o h i s t o r y c z n i e . Z a k r e s , do j a k i e g o s t a r a m y się ją dokroić, charakterystyczny dla naszej europejskiej inteligenckich, m a nice zupełnie wyraźnie op. cit., s. 276. określone przez kultury warstw okoliczności przypadkowe". gra­ Ossowski, �126 JOLANTA KOWALSKA * Wiele zdaje się wskazywać na to, że właśnie w z j a w i s k u zerwania świadomości związku tańca z życiem i w następującym po n i m procesie laicyzacji szukać należy nie t y l k o wyjaśnienia zawiłości dróg, j a k i m i biegła h i s t o r i a tańca, ale również k o r z e n i większości problemów gnębią­ c y c h współczesnych badaczy tańca. W dziejach europejskich proces ów uwidocznił się ze szczególną wyrazistością d w u k r o t n i e : w okresie ce­ sarstwa rzymskiego i w czasach n a m współczesnych. N i e bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy pozostaje zapewne f a k t , iż z t y m i właśnie m o ­ m e n t a m i d z i e j o w y m i wiążą się znaczące p r z e m i a n y świadomościowe. Zważmy j a k długo taniec stanowił omalże w s t y d l i w y przedmiot b a ­ dań . Zainteresowanie k o l e j n y c h jego, p r z y c h y l n y c h komentatorów s k u ­ pione było — w sferze rozważań n a d naturą zjawiska — na u d o w a d n i a ­ n i u , że nie jest ono grzeszne, złe, wyuzdane, a wręcz przeciwnie — jest piękne, szlachetne, r a d u j e nasze oczy wyszukaną estetyką f o r m , pozwala na wyrażanie najsubtelniejszych odczuć, a wreszcie jest d a r e m bogów, najdoskonalszą z dziedzin sztuki, z której początek wzięły wszyst­ k i e pozostałe . P r z y t y m j e d n a k n i e w n i k a n o , dlaczego zgodnie z m i t y c z ­ n y m przekazem bogowie, obok czysto i n s t r u m e n t a l n y c h umiejętności i darów rriaterialnyeh ułatwiających i umożliwiających egzystencję, ze­ chcieli obdarzyć l u d z i umiejętnością tańca, za pośrednictwem którego m o g l i się o n i zbliżyć do bogów czy wytańczyć sobie u n i c h pomyślność, zdrowie, urodzaj, szczęście. Dlaczego właśnie taniec pełnić miał rolę p o ­ średnika. N i e w n i k a n o też, czemu ów d a r stanowił jedną z najzawzięciej zwalczanych f o r m k u l t u i czemu o n właśnie wykazywał niezwykłą ży­ wotność. N a podobne p y t a n i a było jeszcze bodaj z b y t wcześnie. Badacze ci szukali przede w s z y s t k i m argumentów, które pozwoliłyby na w e r y f i ­ kację znaczeń z a w a r t y c h w t e r m i n i e „taniec", n a zrozumienie i u s p r a ­ w i e d l i w i e n i e pełnej — w i c h oczach — sprzeczności egzystencji feno­ m e n u kryjącego się pod t y m t e r m i n e m . T a k więc, interesujący nas proces laicyzacji tańca po raz p i e r w s z y uwidocznił się na t y l e , b y móc o n i m mówić w okresie cesarstwa. Z g o d ­ nie z relacją L u k i a n a m a m y t a m "do czynienia z tańcem w y k o n y w a n y m przez grupę specjalistów, w t y m j e d y n i e celu, b y dostarczyć w i d z o w i r o z r y w k i i przyjemności. Taniec ów zbliżał się raczej do p a n t o m i m y niż tańca, w y k o n a w c a m i jego b y l i zaś głównie n i e w o l n i c y . P r z y t y m w spek­ t a k l a c h tanecznych oceniano i ceniono doskonałość techniczną w y k o ­ nawców, biegłość, z jaką unaoczniali wątki m i t y c z n e , heroiczne czy baś­ niowe oraz piękno f o r m , w j a k i c h swój taniec z a m y k a l i . A d r e s a t e m t a n ­ cerza staje się wówczas widz-człowiek, a n i e transcendentne siły stwór­ cze. Z a t e m członkowie „kasty t a n e c z n e j " przechodzą ze służby bogu, 10 u r z e c z się miała ze sztuką. P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 297. 1 0 Podobnie 1 1 A r g u m e n t y L u k i a n a powtórzą: T h o i n o t A r b e a u , J e a n G e o r g e N o e v e r r e i i n n i . �POJMOWANIE TANCA 127 w służbę u łudzi — ujmując rzecz w uproszczeniu. Jest to bodaj p i e r w ­ sze w dziejach tańca przeniesienie akcentów z więzi zadzierzgiwanych za jego pośrednictwem pomiędzy człowiekiem a otaczającą go r z e c z y w i ­ stością, na więzi — wyłącznie — z d r u g i m człowiekiem, t r a k t o w a n e m e r ­ k a n t y l n i e . Przesunięcie akcentów k u rozrywce, j a k i równoległe p o d ­ porządkowanie służebności człowiekowi jedynie, sprawiły, że taniec t r a ­ cąc swój k o n t a k t ze świętością utracił w a l o r przeżycia sakralnego, j a k też p r a w o do r o l i pośrednika między człowiekiem a świętością, inaczej — bycia j e j wehikułem i drogą k u n i e j . Zauważmy, wszędzie t a m , gdzie taniec s t a n o w i i n t e g r a l n y składnik obrzędowości i t a m gdzie o b s e r w u ­ j e m y żywą świadomość jego powiązań ze sferą sacrum, i całością i s t n i e ­ nia, oceniany jest zdecydowanie p o z y t y w n i e . Natomiast przesunięcie do obszaru z j a w i s k m n i e j l u b nie w pełni świętych wywołuje już rozbież­ ność ocen. Przykład tańców bakchicznych s t a n o w i wyraziste odbicie p o ­ dobnego procesu. Tańce te, o s i l n y c h akcentach erotycznych, akcepto­ wane jednak bez zastrzeżeń przez grupę ludzką w j a k i e j funkcjonowały poprzez f a k t , iż były częścią misteriów, w których człowiek łączył swe siły w i t a l n e z m o c a m i warunkującymi istnienie świata i kosmosu, z c h w i ­ lą u t r a t y owego kształtującego je ładunku znaczeniowego rozpoczynają egzystencję w r o l i tańców w y u z d a n y c h , potępianych. F o r m a sankcjono­ wana symboliczną zawartością bez n i e j przestaje być semantycznie prze­ źroczysta, rozpoczyna egzystencję przedmiotową, a nie znaczeniową. W Rzymie taniec w y k o n y w a n y był k u uciesze i r o z r y w c e widza, przez tancerzy zawodowych rekrutujących się ze środowiska o z n i k o m e j r a n ­ dze. M a m y t u do czynienia z kastą taneczną in minus — w y b r a n y c h , ale niekoniecznie o w y m w y b o r e m uświetnionych. Sprawa popularności n i e ­ których ówczesnych tancerzy to osobne zagadnienie, t u natomiast i s t o t ­ n y jest fakt, że d l a „wybranych" możliwość w y k o n y w a n i a tańca nie była zaszczytem, wyróżnieniem stawiającym i c h ponad przeciętność. W e h i ­ kułem zbliżającym i c h k u istocie życia. Od r o l i kreującego przeszli w rolę rzemieślnika-odtwórcy. O w o zeświecczenie i zagubienie świado­ mości i s t o t y tańca oraz idąca za t y m niegodność towarzyszenia sferze sakralnej (będące w y n i k i e m odejścia od niej), bezustanne balansowanie pomiędzy występkiem a granicą poprawności w sensie m o r a l n y m , w i ­ doczne jest w całych dziejach tańca europejskiego. W r a z z odejściem od sacrum bądź z chwilą natrafienia na s a c r u m odmienne, sytuacja k o m ­ p l i k u j e się o t y l e , że powstaje konieczność odnalezienia się człowieka i odnalezienia statusu tańca w n o w y c h okolicznościach. W i d z i m y zatem sygnalizowane t u już próby u s p r a w i e d l i w i e n i a tańca jakościowo lepsze­ go, bardziej niż pozostałe jego rodzaje mającego p r a w o nazywać się tańcem. T o k Dialogu u j a w n i a f a k t powtórzony przez historię r e f l e k s j i ba­ dawczej nad tańcem, t e n m i a n o w i c i e , iż nie t y l k o kwestie w y p o w i a d a n e przez k r y t y k a tańca, ale również te, których a u t o r e m jest jego obrońca, �128 JOLANTA KOWALSKA zawierają zdania orzekające, które w efekcie chociażby przerysowań za­ w a r t y c h w n i c h idei, prowadzić mogły do powstania niesłusznych sądów. „ G ł ó w n y m c e l e m m o i c h o b e c n y c h rozważań — p o w i a d a kinos — necznej wiera. jest to, b y należycie i wskazać, oświetlić i l e miłych Nie tak dawno znaczenie i pożytecznych j a k taniec doszedł e n t u z j a s t a tańca L y - dzisiejszej pierwiastków do s w e g o obecnego [ w s z y s t k i e podkreślenia m o j e — J . K . ] . Stało się to b o w i e m Początki W swej tańca dzisiejszej stopniowego Pomijam oraz były zaledwie postaci rozwoju. jakby jest korzonkami, ta sztuka T a k i to właśnie jakby taniec s z t u k i ona w dopiero zalążkami kwiatem i sobie za­ r o z k w i t u za cesarstwa. sztuki tanecznej. dojrzałym jest p r z e d m i o t e m ta­ moich owocem rozważań. t u t a k i d z i k i t a n i e c , j a k t h e r m a i s t r i s [taniec ze s k o k a m i n a krzyż], inny taniec zwany « z u r a w i e m » , geranos i r o z m a i t e l i c z n e tańce n i e mające n i c wspólnego z d z i s i e j s z y m i n a s z y m i tańcami. Pominę t u również t a n i e c f r y g i j s k i . Tańczą go t y l k o chłopi u p o j e n i c y c h n a a u l o s a c h , i wykonują j e s z c z e gdzieniegdzie po w s i a c h . A mości, l e c z t y l k o dlatego, z naszą sztuką niektóre r o d z a j e u na zabawach przy muzyce jeśli go t u p o m i j a m , bo również taneczną. i w Także n i m i Platon nie w kobiet to n i e d l a b r a k u ma grają­ T a n i e c t e n tuła n i c Prawach się wiado­ wspólnego (ks. V I I I ) chwali tańców, a i n n e z a r z u c a zupełnie. Dzieląc zaś tańce n a miłe i p o ­ żyteczne w y r z u c a i c h wartość." winem, d z i k i e s k o k i aż do o m d l e n i a . z państwa tańca wyuzdane, inne zaś należycie ceni i uznaje . Dostrzegamy, że o i l e p i e r w s z e m u z uczestników imaginowanego spo­ r u zarzucić b y można założoną z góry nieufność i niechęć czy nawet wrogość, o t y l e w y w o d y drugiego z n i c h c h a r a k t e r y z u j e pragnienie za­ prezentowania bronionego zjawiska w t a k i e j postaci, b y przekonać prze­ c i w n i k a o jego niezwykłości. Powiada on n a w e t : „ W i n n y m zaś m i e j s c u swego p o e m a t u t a k m ó w i H o m e r : — J e d n e m u dał Bóg zdolności wojenne, D r u g i e g o obdarzył tańcem i u r o c z y m śpiewem — (íí. X I I I . 7 3 0 i Od. 1.421) B o n a p r a w d ę u r o c z y jest śpiew łączący się z tańcem. J e s t to c h y b a najpiękniejszy d a r b o g ó w [...] Także H e z j o d , który p o r a n n e tańce M u z znał n i e t y l k o ze słysze­ n i a , a l e s a m j e oglądał, śpiewa n a i c h cześć najpiękniejsze pochwały i[...] W i d z i s z więc mój drogi p r z y j a c i e l u , że w a l c z y s z z b o g a m i , jeżeli występujesz w r o g o p r z e ­ c i w sztuce tanecznej." 1 8 Stąd też L y k i n o s idealizuje obraz tańca, odrzuca niektóre z jego o d m i a n j a k o dzikie, i n n y c h zaś n i e byłby skłonny zaliczyć do s z t u k i t a ­ necznej. Wyraża opinię, iż dopięło współczesne m u tańce osiągnęły f o r ­ m y na t y l e doskonałe, b y pretendować do miana s z t u k i , zaś to, c z y m kontentować się musiały w i e k i poprzednie, to zaledwie owej s z t u k i zalążki. Co się t y c z y tancerza, w i n i e n o n bezwzględnie spełniać wymóg doskonałości, b o w i e m : „Taniec nie jest sztuką łatwą i nadającą się do szybkiego o p a n o w a n i a " . u 1 2 1 8 1 4 L u k i a n z S a m o s a t e , op. cit, s. 24-25. J w . , s. 21. J w . , s'. 25. �POJMOWANIE 129 TANCA Zwróćmy uwagę, j a k z t e k s t u , który t w o r z o n y był w i n t e n c j i odpar­ cia zarzutów zgłaszanych p o d adresem tańca, a który w istocie jest mową pochwalną na jego cześć, wyłania się zespół pojęć i schematów r o z u m o w a n i a , które przyczyniły się do szczególnego zamieszania w za­ kresie d e f i n i c j i i s y g n o w a n y c h przez nie systemów pojęciowych. Szereg wyłonionych t u p a r o p o z y c y j n y c h : taniec d z i k i — sztuka taneczna, n i e ­ doskonały taniec wieków m i n i o n y c h — doskonały taniec współczesny, tańce w y u z d a n e — tańce miłe i pożyteczne, w y k o n a w c a nieokrzesany (,.chłop u p o j o n y w i n e m " ) — tancerz k u l t u r a l n y i wykształcony f u n k c j o ­ nowały długie lata i nadal n i e j e d n o k r o t n i e funkcjonują w charakterze obowiązującego k a n o n u r o z u m o w a n i a . Bardzo wyraźnie zarysowuje się w d o k o n y w a n y c h j w . k l a s y f i k a c j a c h tendencja do u j m o w a n i a całokształ­ t u zagadnień dotyczących tańca zgodnie z zasadą prostego i raczej p r y ­ m i t y w n e g o e w o l u c j o n i z m u : od z j a w i s k o p a t r y w a n y c h sygnaturą ujemną (niedoskonały, d z i k i , w y k o n y w a n y przez tancerza p r y m i t y w n e g o , p i j a ­ nego) k u z j a w i s k o m o c e n i a n y m in plus (sztuka taneczna, doskonałość współczesnych f o r m , estetyka tańca, k u l t u r a l n y , pełen u m i a r u odtwórca). Tendencja t a w e współczesnej choreologii coraz częściej uświadamiana i e l i m i n o w a n a , nadal silnie rządzi n a s z y m i sądami o tańcu, szczególnie g d y p r z y c h o d z i do oceniania go z t z w . estetycznego p u n k t u widzenia. W l i t e r a t u r z e t e m a t u widoczne t o jest najwyraźniej w pracach o m a w i a ­ jących historię tańca na użytek h i s t o r i i b a l e t u . N i k t n a t u r a l n i e nie n a ­ pisze już teraz o tańcu o d m i e n n y m niż t e n , do którego przywykł, że jest wstrętny, groteskowy, że b u d z i niesmak — wyrażając t y m s a m y m dezaprobatę nie t y l k o d l a f o r m y tańca, ale d l a samego tańca, który w podobnej f o r m i e egzystuje. N i k t też nie powie, że uważa tańce spo­ łeczeństw p r y m i t y w n y c h za gorsze czy m n i e j wartościowe, j e d n a k g d y przyjdzie do określenia k i e r u n k u e w o l u c j i tańca, nieodmiennie są one l o k o w a n e w początkach l i n i i c o n t i n u u m . N i e przeszkodziło to również, b y w w y d a n e j nie t a k d a w n o pracy, pretendującej do r o l i podręcznika w zakresie nauczania h i s t o r i i tańca, znalazła się następująca o p i n i a : „ W a ­ r u n k i e m jego [tańca — p r z y p . J . K.] istnienia jest przetworzenie ruchów n a t u r a l n y c h na nowe f o r m y mające budzić przeżycie estetyczne" . W y n i k a z tego, że zdaniem a u t o r k i zachowanie r u c h o w e jest tańcem od tego dopiero m o m e n t u , g d y zdolne jest wywołać (niewyjaśnione: u widza, w y k o n a w c y czy też u o b y d w u z nich) przeżycie estetyczne . J a k j e d n a k zakwalifikować t a k i e zachowanie, któremu n a w e t obserwa­ t o r wydający pejoratywną jego ocenę m i a n a tańca n i e odmawia, a któ­ re — jeśliby przyjąć powyższy w a r u n e k — tańcem być b y nie mogło. J a n Rey powiada, że taniec dopiero od m o m e n t u , g d y zaczyna działać na w i d z a swą estetyczną formą, staje się sztuką T e r m i n „sztuka" za15 l e 15 1 6 1 7 I . T u r s к a, Materiały P o r . p r z y p . 9. J . R e y, Taniec, jego do nauczania rozwój 9 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 i formy, historii tańca, W a r s z a w a 1958. Warszawa 1976, s. 82. �130 JOLANTA KOWALSKA stosowany j a k wyżej do tańca i określający jego zakres do działania estetyczną formą na widza, uzupełnia n a m cytowaną wypowiedź w s k a ­ zując jednocześnie k i e r u n e k r o z u m o w a n i a , j a k i ją ukształtował. Otóż, prace podobne wychodząc od poziomu tańca w specyficznej jego postaci: od tego rodzaju tańca artystycznego, który f u n k c j o n u j e w e współczesnej naszej k u l t u r z e jako balet, wszelkie zjawiska taneczne odnoszą właśnie do poziomu tańca jako sztuki, będącej nie jedyną, a jedną z w i e l u jego ról. Dotychczasowe moje ustalenia, j a k również k o n f r o n t a c j a o p i n i i na temat tańca, z j a k i m i miałam okazję zetknąć się — zarówno t y c h powszechnie kursujących, obiegowych, j a k i w s p a r t y c h a u t o ­ r y t e t e m n a u k i , nasunąć może wniosek, że zwyczajowe, przystańmy na t e n t e r m i n , p o j m o w a n i e tańca w określony sposób kształtuje jego percepcję, a zatem również i pojmowanie znaczenia, jakim nasycane jest pojęcie „taniec". Jednocześnie, j a k się zdaje, jest to działanie t a k dalece skuteczne, że nie pozostaje bez wpływu na refleksję naukową. Cóż zatem s t a n o w i o jego sile, co się nań składa? — Sięgając po moje własne doświadczenia, i n f o r m a c j a , iż p r z e d ­ m i o t m o i c h zainteresowań s t a n o w i taniec, k w i t o w a n a jest z w y k l e szere­ giem c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pytań: taniec, t o znaczy o b e r k i , p o l k i , m a ­ zurki? — sposób i c h w y k o n a n i a ? — taniec, ale jaki? — p o l s k i , r o s y j s k i , l u d o w y czy a r t y s t y c z n y , w y k o n y w a n y d l a własnej przyjemności czy p r o ­ fesjonalnie? — taniec z jakiego t e r e n u i d l a jakiego w y c i n k a czasu? — współczesny czy t e n z wieków poprzednich, nasz europejski, czy też może taniec I n d i a n , Afrykańczyków, Hindusów? Uściślenie, że interesuje m n i e taniec p o j m o w a n y jako środek t r a n s m i s j i treści k u l t u r o w y c h , j a k o m e d i u m pośredniczące w k o m u n i k o w a n i u znaczeń przywołuje szereg dalszych pytań — k i e d y taniec może występować w owej m e d i u m i c z n e j roli? — które z treści k u l t u r o w y c h i czy j e d y n i e k u l t u r o w e mogą być za jego pośrednictwem k o m u n i k o w a n e , czy w p r a c y zostaną pomieszczo­ ne wszystkie z n i c h , a wreszcie — czy t a k ie ujęcie zagadnienia nie jest nazbyt ogólne i wszystkoistyczne. P y t a n i a przedstawione powyżej p r z y ­ taczam w f o r m i e s u r o w y c h omalże cytatów, w t y m celu, b y zasygnali­ zować, w postaci najbliższej s t a n u rzeczywistego, w j a k i sposób, w e współcześnie obserwowanej rzeczywistości egzystuje interesujący nas p r o b l e m . Zaprezentowane p y t a n i a nie stanowią b y n a j m n i e j s p e c y f i k i amatorskiego zainteresowania — pojawiają się one, z mniejszą l u b więk­ szą natarczywością w całej dotychczasowej l i t e r a t u r z e t e m a t u . K w i t u ­ jące je odpowiedzi tyczą z w y k l e j e d y n i e części s t a w i a n y c h pytań, k o l e j ­ ne zaś próby systematyzacji nasuwających się problemów, propozycje i n t e r p r e t a c j i przynoszą n o w e p y t a n i a — o genezę tańca i jego miejsce wśród i n n y c h dziedzin sztuki, o asocjacje pomiędzy l u d z k i m i i zwierzę­ c y m i zachowaniami t a n e c z n y m i , o zasadność r e f l e k s j i n a u k o w e j d o t y ­ czącej tańca („co myśleć o tobie, człowieku naukowo wykształconym?") j a k i p r a w o do m i a n o w a n i a się naukową tejże, a wreszcie — stawiane �POJMOWANIE 131 TANCA już z rozmysłem — p y t a n i e o miejsce tańca w k u l t u r z e , jego rolę i zna­ czenie. K u czemu zmierza przede w s z y s t k i m pytający? Zadaje on szereg pytań dotyczących poszczególnych cech charakteryzujących zjawisko dą­ żąc do osadzenia go w k o n k r e t n e j s t r u k t u r z e czasowo-przestrzennej. Są to cechy miejsca, określające t e r y t o r i u m ( A f r y k a , Europa, K u r p i e ) i rangę miejsca (świątynia, sala balowa, miejsce święte — nieświęte), cechy cza­ su zgodnie z jego przebiegiem — kolejne wyróżniane okresy historyczne l u b inne wyodrębnione na t e j samej podstawie oraz określające rangę czasu (świąteczny — codzienny). W dalszym ciągu są to cechy wyodręb­ niane na podstawie f u n k c j i przez taniec pełnionych charakteryzujące wykonawców, opisujące towarzyszące tańcowi r e k w i z y t y , r u c h taneczny, c z y n n i k i porządkujące taniec i t p . Cechom t u w y m i e n i o n y m odpowiadają t y p y tańca w p r o w a d z a n e na użytek poszczególnych opracowań, odpo­ w i e d n i o : tańców polskich, europejskich, r o z r y w k o w y c h , obrzędowych, r e l i g i j n y c h , G r e c j i starożytnej, i n i c j a c y j n y c h , męskich, r y c e r s k i c h , koło­ w y c h , solo, z mieczami, w r y t m i e d w u d z i e l n y m i t p . Z a t e m pytający zmierza do u k o n k r e t n i e n i a ogólnego hasła poprzez określenie jego k o n ­ t e k s t u , szukając przezeń możliwości zakotwiczeń czasowo-przestrzennych. W y d a j e się, że w a r t o zwrócić uwagę na t e n właśnie aspekt r e f l e k s j i badawczej n a d tańcem. Jest t o w zasadzie etap owej r e f l e k s j i — p i e r w s z y i nieodzowny. Etap, na którym podejmuje się t r u d ustalenia, co właści­ w i e s t a n o w i p r z e d m i o t zainteresowań, wyznaczenia granic, zakresu. Jest to faza p r a c y powtarzająca się każdorazowo, ilekroć — dotychczas w i ­ doczne — granice okazują się z b y t ciasne. Taniec zaś jest z j a w i s k i e m stawiającym badaczowi szczególnego r o d z a j u w y m o g i . Jego obecność w życiu i k u l t u r z e dziejąca się w w i e l u (jednocześnie) płaszczyznach, na bardzo różnych poziomach; wielość jego ról, j a k choćby podwójna przynależność tańca w zakresie samej sztuki, gdzie zaliczany jest t a k do sztuk m u z y c z n y c h , j a k i p l a s t y c z n y c h ; a wreszcie jego szczególnego rodzaju egzystencja i specyficzne t w o r z y w o , j a k i m się posługuje, b y móc w i z u a l n i e zaistnieć, sprawiły, że w pierwszej c h w i l i (w p i e r w s z y m eta­ pie pracy) uwaga nasza s k i e r o w u j e się k u t e m u , co u c h w y t n e . A zatem k u f o r m i e r u c h o w e j tańca, którą — p r z y n a j m n i e j w y c i n k o w o — można utrwalić w dziele s z t u k i plastycznej, kusić się o j e j zapis, z zapisem f i l m o w y m i k i n e t o g r a f i c z n y m łącznie, wyodrębnić w j e j r a m a c h jed­ n o s t k i porównywalne, które poddać można analizie. Zastanówmy się, c z y m jest owa f o r m a tańca. T w o r z y w e m umożli­ wiającym j e j fizyczną obecność jest ciało tancerza znajdujące się w r u ­ chu. R u c h ów d e t e r m i n o w a n y jest na poziomie s o m a t y c z n y m przez możli­ wości fizyczne ludzkiego ciała, ale również, na poziomie p s y c h i c z n y m , przez k a n o n y r u c h u — osobnicze i k u l t u r o w e . Ciało l u d z k i e w r u c h u , l s Por.: E . H a l l , s. 111-177. 1 8 - Ukryty wymiar, Warszawa 1978, szczególnie rozdz. 7-10, �132 JOLANTA KOWALSKA w r u c h u szczególnego rodzaju, przekazuje pewne treści, nadaje i n f o r ­ macje, równie j a k możliwości fizyczne tancerza kształtujące rodzaj r u c h u . Z a t e m n a formę tańca składa się zarówno jego aspekt r u c h o w y , j a k i treściowy. O b y d w a równie istotne, współistniejące i współtworzące formę tańca. W d a l s z y m ciągu rozważań użyty zostanie k i l k a k r o t n i e t e r m i n : „forma r u c h o w a tańca" — jego zakres pojęciowy odnosić należy wyłącznie do owego ruchowego, niejako technicznego aspektu tańca. Prawdą jest, że. taniec wyraża się poprzez ową zewnętrzną formę r u ­ chową, ale g d y nie z r o z u m i e m y zawartego w n i e j ładunku i n f o r m a c j i l u b g d y co n a j m n i e j n i e zareagujemy na nią o t w a r c i e ; i n n y m i sło­ w y — dopóki nie przybliżymy sobie i d e i wyrażanej przez taniec (może to być również p e w i e n k a n o n estetyczny), a która d e t e r m i n u j e rodzaj zewnętrznych f o r m r u c h o w y c h , nie zdołamy prawidłowo odebrać t y c h ostatnich. N a przykład znaczna część Dialogu poświęcona jest omówieniu m i t y c z n y c h wątków, j a k i e tancerz unaocznia przez taniec, oraz środ­ k o m , j a k i m i w t y m celu dysponuje. Podobnie najbłahsza n a w e t praca o tańcu zawiera t a k czy inaczej formułowaną myśl, że poprzez taniec k o m u n i k u j e się co n a j m n i e j stany emocjonalne. W momencie jednak, g d y dochodzi do ocen, k l a s y f i k a c j i i t p . zabiegów, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec z n i k a ze świadomości badacza, pod uwagę zaś b r a n a jest wyłącznie jego f o r m a r u c h o w a . Jest t o n a t u r a l n i e zabieg w pełni p r a w o m o c n y w w y p a d k u , g d y intencją badacza jest wyłącznie j e j opis, a zatem g d y skupia o n uwagę na znalezieniu odpowiedzi na przedsta­ w i o n e t u wcześniej p y t a n i a . G d y jednak, po j e j u z y s k a n i u zaintereso­ w a n i e badacza gaśnie w m n i e m a n i u , iż oto zdobył k o m p l e t n e dane u p r a w ­ niające go do tego, b y mógł mówić o tańcu, sprowadza go t y m s a m y m do "zespołu kroków i ruchów i sposobu i c h w y k o n a n i a , a t o przecież zaledwie część jego obrazu . Podejście tego rodzaju do niedawna p r z e ­ ważało w r e f l e k s j i badawczej dotyczącej tańca. Pragnę t u j e d n a k p o d ­ kreślić, iż t e n etap p r a c y był n i e do pominięcia i p o d względem m a t e ­ riałowym, j a k i z p r z y c z y n n a t u r y poznawczej (chociażby wskazując poprzez niekonsekwencje w k w a l i f i k a c j a c h i próbach systematyzacji t y ­ pów zjawiska, na daleko szerszy jego zakres niż b y na to wskazywał p i e r w o t n i e u w i d o c z n i o n y h o r y z o n t badawczy). J a k wspomniano, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec nie był zagadnieniem całkowicie niedostrzeganym. Najczęściej j e d n a k i n t e r p r e t o w a n o go j a k o „opowiada­ n i e " t r a k t o w a n e w i d o w i s k o w o . N i e spotkałam natomiast takiego r o z u m i e ­ nia k o m u n i k o w a n i a zapośredniczanego tańcem, które zgodnie z o w y m r o ­ z u m i e n i e m byłoby z b i o r e m p r a w d o p o d o b n y c h wariantów przekazu t y c h treści, gdzie taniec o d g r y w a rolę m e d i u m . A n a l i z y , omówienia czy opisy tańca, które sięgają w zawartość znaczeniową, w ów inspirujący i w i e l o 19 19 Ossowski, op. cit., s. 254; A . G u z z o, Muzyka f i c z n e " , n r 4: 1976, s. 55-63. i taniec, „Studia F i l o z o ­ �POJMOWANIE 133 TANCA znaczny t r z o n i zarazem podkład tańca, pozostają właśnie p r z y p o s z u k i ­ w a n i u odpowiedzi na p y t a n i e : „co t y m tańcem jest opowiadane?" Stąd, czysto n a r r a c y j n e w płaszczyźnie możliwych komunikatów, rozumienie tańca. P r z y t y m , jeżeli zachodziła potrzeba sięgnięcia po przykład tańca mogącego przekazywać pewne treści, wskazywano przede w s z y s t k i m na klasyczny taniec h i n d u s k i , którego m u d r y , asany i t a n t r y stanowią zamknięty zbiór, słownik niejako, s y g n o w a n y c h n i m i pojęć, t r u d n y do opanowania, ale i jednoznaczny. M e d i u m i c z n a r o l a tańca r o z g r y w a się jednak nie t y l k o na obszarze dosłowności. Równie (jeśli n i e bardziej) istotne są zawarte w n i m znaczenia niesformalizowane, których zakres i możliwość odczytania zależy od stopnia w i e d z y i wrażliwości obser­ w a t o r a (odbiorcy, widza, współuczestnika). A n a l i z y tego aspektu tańca generalnie b r a k . Można powiedzieć, że dopiero l a t a ostatnie, w r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h narzędzi badawczych, przyniosły możliwość z m i a n y kąta obserwacji w i e l u zjawisk, szczególnie z zakresu szeroko pojętej twórczości i t z w . k u l t u r y duchowej. 2 0 W k u l t u r z e europejskiej zewnętrzna f o r m a r u c h o w a , bez j a k i e j p r z e ­ cież taniec zaistnieć nie może, stała się jego s y n o n i m e m . W podobny sposób długi czas i n t e r p r e t o w a n e były sztuki plastyczne, l i t e r a t u r a , m u ­ zyka. Jeżeli nie w y k o n a n i e (jego prawidłowość) t o zaledwie to, co jest przedstawiane stanowiło p r z e d m i o t dociekań i zainteresowań. Z r e a k c j i twórcy na t a k i sposób w i d z e n i a jego udziału w i s t n i e n i u wzięły począ­ t e k symboliczne k i e r u n k i w sztuce, l i t e r a t u r z e i muzyce zmuszające o d ­ biorcę do współudziału, uczestnictwa, do przejścia przez zewnętrzność, przez t w o r z y w o , k u z a w a r t e j w n i c h myśli, przesłaniu k u treści, która absolutnie nie jest jednoznaczna z narracją. Sytuację tańca w szczegól­ ności, a s z t u k i w ogóle, w czasach n a m współczesnych, t r a f n i e c h a r a k t e ­ r y z u j e v a n der L e e u w : „Taniec, podobnie jawem uczuć zaledwie grona; j a k p o e z j a c z y m u z y k a , przestał być dziś c o d z i e n n y m p r z e ­ i myśli zwykłego umiejętnością nawet człowieka, a garstki wybrańców stał się, podobnie i przyjemnością j a k o c z y s t a r o z r y w k a w y r a ż a on — j a k inne niewiele znów podobnie sztuki, liczniejszego jak muzyka — z a l e d w i e określone i w c a l e n i e najwznioślejsze u c z u c i a . N i e m a już tańca związa­ nego z religią l u b pracą [...] miłość jest dziś n i e o m a l j e d y n y m o b s z a r e m , n a któ­ r y m t a n i e c zachował swój n a t u r a l n y związek z życiem" . 21 W s y t u a c j i , g d y sami w n i m w żaden sposób nie uczestniczymy, t a ­ niec rzeczywiście istnieje d l a nas wyłącznie j a k o f o r m a r u c h o w a i j a k o t a k i też podlega naszemu poznaniu . Proces poznania zachodzi poprzez 22 2 0 Por. uwagi treści kulturowych. n a ten temat: Uwagi 2 1 V a n der L e e u w , 2 2 Mówiąc stwo, wstępne, J. K o w a l s k a , Taniec .jako forma op. cit., s. 318. o u c z e s t n i c z e n i u m a m n a myśli n i e t y l k o bezpośrednie a l e również przekazu „Etnografia P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 173-192. współbycie, współodczuwanie z tańczącym. Por.: wykonaw­ „...pośrodku z b i o r o w e g o zwinięcia t w o r z y się p e w n e g o r o d z a j u p u s t k a , o d d a l e n i e , dość podobne �134 JOLANTA KOWALSKA ogląd owej f o r m y , ona b o w i e m przede w s z y s t k i m narzuca się naszej percepcji. N i e p o w i n i e n nas j e d n a k wprowadzić w błąd f a k t , iż taniec, po to b y mógł zaistnieć, m u s i przybrać ową zewnętrzną formę ruchową ewokowaną i przekazywaną przez ciało w y k o n a w c y . Przez nie i t y l k o przez nie taniec istnieje, jest ono j e d n a k t w o r z y w e m w s t o p n i u i d e n ­ t y c z n y m , j a k dźwięk jest t w o r z y w e m d l a m u z y k i , m e t a l , glina, f a r b y i płótno t w o r z y w e m sztuk plastycznych, słowo (pisane i wypowiadane) t w o r z y w e m poezji. D o w o l n y zbiór słów n i e stanie się j e d n a k poematem podobnie, j a k farba i półtno n i e równają się obrazowi. Po to, b y mogły spełnić swoją rolę, muszą być użyte przez twórcę w porządku p o d y k t o ­ w a n y m przez przyczynę sprawczą procesu tworzenia. T a k więc taniec i jego f o r m a r u c h o w a są współzależne, n i e są j e d n a k — w żadnym w y ­ p a d k u — synonimiczne. N i e m n i e j j e d n a k szczególny i c h związek, zwła­ szcza zaś unikatowość „tworzywa tanecznego" w połączeniu z o w y m decydującym w dziejach tańca zdarzeniem, j a k i m była u t r a t a jedności z całokształtem życia oraz utratę w a l o r u znaczeniowego na rzecz roz­ r o s t u f u n k c j i estetycznych, sprawiły, że do dziś taniec i n t e r p r e t o w a n y jest przede w s z y s t k i m jako l i t y l k o piękna f o r m a r u c h u mająca za cel powodowanie przeżycia estetycznego u widza. Jakże zatem współcześnie r y s u j e się sytuacja tańca jako p r z e d m i o t u dociekań badawczych? Schematyzm w poświęconych m u rozważaniach okazał się t a k dalce zakorzeniony w naszej świadomości, a p r z y t y m u w a r u n k o w a n y przez szczególne właściwości samego zjawiska, że każda próba wejścia w p r o b l e m w i d z i a n y p o d nieco i n n y m kątem, niż t o p r z y ­ jęto czynić, pociąga za sobą również konieczność r e i n t e r p r e t a c j i p r a w d u z n a n y c h za wyjaśnione ostatecznie. Stąd też i . u w a g i niniejsze zawie­ rają szereg zdań aż nadto oczywistych. B y mówić o t a k i m z j a w i s k u , j a k taniec, należy sięgnąć do najbliższych źródła impulsów warunkujących jego istnienie. Taniec egzystuje w każdym z nas, p o t e n c j a l n y c h s w y c h wykonawców i poprzez niego. Przykłady odległe czasowo i przestrzen­ nie mogą n a m j e d n a k dopomóc w z r o z u m i e n i u , j a k niepełne, a przez to często błędne jest widzenie tańca w jednej t y l k o płaszczyźnie czy w jednej r o l i . „Niewiele widzę nadziei d l a E u r o p y , jeśli w ciągu najbliższych l a t nie zdobędzie się na taniec dostojniejszy i bardziej powszechny..." — 2 3 do tego, które występowało już w c e n t r u m globu, d i a m e n t u c z y pajęczyny. C e l e ­ b r a n t w d z i e w a ją, z a c i e r a się z a postacią, b y dogłębnie przekształcić się w j a a b s o l u t n e [...]. Zaś ó w Bóg to również człowiek, a r a c z e j Człowiek — a l e pogrą­ żony w d a l a c h i a b s t r a k c j a c h mitologii. Z a t e m m u z y k a u r z e c z y w i s t n i a p r z e n i k a ­ n i e się n a w z a j e m m i t u i w i d o w n i , p r z y c z y m j e d n o s k u p i a drugie, d r u g i e zaś p o z w a l a cieleśnie, w z w i e l o k r o t n i e n i u żyć p i e r w s z e m u " . P . R i c h a r d , Porozu­ miewanie się i teatr, „Pamiętnik L i t e r a c k i " , t. 62: 1971. V a n d e r L e e u w, op. cit., s. 307. 2 8 �POJMOWANIE 135 TANCA t y m c y t a t e m z p r a c y W r u m e u s a B u n i n g a rozpoczyna w niebie tańczą? v a n der L e e u w . Sam pisze d a l e j : „... jedność l u d z k i e g o nowoczesnej życiowa życia legła b e z p o w r o t n i e w o c z y w i s t y m i ścisłym związku z innymi przejawami ludzkości porównać k o n c e n t r y c z n y c h kół, z których każde o b e j m u j e lecz które pokrywają ze nowoczesnej sobą, w g r u z a c h p o d ciężarem n a s z e j k u l t u r y [...] Z n a m y z a t e m różne t y p y tańców, l e c z t a n i e c j a k o f u n k c j a przestał istnieć. Życie p r y m i t y w n e j kości rozważania Czy lecz naszego umysłu możemy z wielką wprawdzie liczbą więcej niż p o p r z e d n i e , się częściowo i w s z y s t k i e mają wspólny środek. Z y c i e l u d z ­ jest rozległym n i e mają zbiorem n i c wspólnego płaszczyzn, które n i e mówiąc wprawdzie już o graniczą jakimś wspólnym Wychodząc od różnego t y p u doświadczenia, do podobnych dochodzi J o h n Cranko. Powiada o n : konkluzji środku" . 24 „Jeśli G r e k z a c z y n a tańczyć, w p a d a w s p e c j a l n y r o d z a j jest to może n o s t a l g i a liczne znaczenie emocjonalnego albo e k s t a z a . T a n i e c pozostał, a l e jego p i e r w o t n e , zgubiło się. W Stuttgarcie Miał z m a r t w i e n i e , płakał, aż n a g l e spotkałem kiedyś zaczął tańczyć. Widząc starego jego t a n i e c człowieka. myślałem: dokładnie t a k w y g l ą d a t a n i e c u s w e g o źródła [...]. G r e c y , C z a r n i , z a p e w n e nie są j e d y n y m i , w ś r ó d których zachowała się p o w s z e d n i a religijność Kie­ .[...] widziałem ple­ Afryce, mienne, to, że tańce tańce. Uderzyło mnie najbardziej i India­ tańca. dyś, w dzieciństwie, które spędziłem w Południowej religijne stanu, symbo­ te są częścią składową codzienności t y c h l u d z i " . a Przytoczone t u w y p o w i e d z i religioznawcy i choreografa r e p r e z e n t u ­ jące odmienne, d w i e z w i e l u możliwych płaszczyzn wyjścia k u obser­ w a c j i interesującego nas zjawiska, t a k jednocześnie podobne w e w n i o s ­ kach, dają świadectwo narastaniu n o w y c h t e n d e n c j i w w i d z e n i u tańca i kształtowaniu jego obrazu w naszej świadomości. B y mogło t o nastą­ pić, nieodzowna okazała się m o d y f i k a c j a sposobu d e f i n i o w a n i a n a t a k i , który umożliwiłby rozszerzenie pola penetracji, t o zaś z k o l e i mogło stać się dopiero w t e d y , g d y definicja dotychczasowa i i m p l i k o w a n e przez nią postępowanie badawcze okazały się bezużyteczne wobec t y c h w a r s t w zjawiska, j a k i e u j a w n i o n e zostały w badaniach dotychczasowych, a które nie mieszczą się w jego ex definitione, określonych ramach. N i e a d e k w a t ność d e f i n i c j i wobec definiowanego p r z e d m i o t u musiała wskazać n a istnienie „czegoś" ponad t o , czego d e f i n i c j a n i e objęła, a co rozsadza ją od wewnątrz i pominięcie czego pociąga za sobą, jeśli nie fałsz, t o z p e w ­ nością niepełność rozumowania. Rozważania powyższe wskazały na d w i e kwestie, które zdają się być p o d s t a w o w y m i w r e i n t e r p r e t a c j i rozumienia tańca: związków tańca z jednością l u d z k i e j egzystencji i k o m u n i k o w a n i a znaczeń poprzez t a ­ niec posługujący się w t y m celu zewnętrzną, wizualną formą ruchową. 24 J w . , s. 310. 2 5 J. Cranko, Poprzez taniec. Rozmowy z Walterem tłumaczenie a u t o r s k i e J . B e r s k i , „Taniec", n r 4: 1977, s. 57-58. Erichem Schdferem, �136 JOLANTA KOWALSKA Taniec t a k dalece s t a n o w i funkcję życia i o t y l e silnie jest w n i m za­ korzeniony, że — j a k wykazało doświadczenie — wyłączenie go poza całokształt egzystencji, k i e d y t o b y t u j e w zawieszeniu, w o d e r w a n i u od treści znaczeniowych, j a k i e go ukształtowały, choć dzieje się t o j e d y n i e poprzez zatarcie tego f a k t u w naszej świadomości, sprawia, że w y r a d z a się w zachowania formistyczne — przede w s z y s t k i m o charakterze r o z ­ r y w k i . Taniec oczywiście, wśród w i e l u pełnionych przezeń f u n k c j i , w y ­ stępuje również j a k o r o z r y w k a . N i e jest to j e d n a k f u n k c j a j e d y n a i w żadnym w y p a d k u j a k o t a k a t r a k t o w a n a być nie p o w i n n a . R y z y k o w ­ ne jest zresztą, b y którakolwiek z l i c z n y c h jego f u n k c j i , poza podsta­ wową — bycia k o m p o n e n t e m , a jednocześnie egzemplifikacją życia — mogła wysunąć się n a p l a n p i e r w s z y dominując pozostałe. P r o w a d z i t o do wysoce jednostronnego postrzegania badanego zjawiska, j a k n p . w s y ­ g n a l i z o w a n y m t u w y p a d k u tańca interpretowanego wyłącznie w płasz­ czyźnie europejskiego tańca artystycznego, stanowiącym wymowną w y ­ kładnię sposobu p o j m o w a n i a go w dziejach, poświęconej m u myśli b a ­ dawczej. J a k i wniosek wypływa z tego, co powiedziano, d l a z r o z u m i e ­ nia p r z y c z y n d o m i n a c j i t a k i c h , a nie i n n y c h j e j kierunków? Otóż, przede w s z y s t k i m w i d z i m y , że sam stosunek obserwatora do obserwowanego zjawiska, rozgrywający się w kategoriach m o r a l n y c h i etycznych, d a ­ l e k i był od tego, j a k i mógłby prowadzić do zrozumienia, do postrzeżenia zjawiska w i n n y m świetle. Zasadniczą przyczyną takiego stanu rzeczy było — czas przeszły jest t u do pewnego stopnia u s p r a w i e d l i w i o n y — bez wątpienia t r w a n i e na poziomie rozważań t y p u formalnego, i n t e r ­ pretujących ruchową formę tańca jako jego s y n o n i m , a w w y n i k u p o ­ dobnego podejścia skupiających uwagę na t w o r z y w i e zjawiska, n i e zaś na n i m samym. Obecnie, po długim czasie postrzegania w tańcu głównie r o z r y w k i czy zabawy, m n i e j czy bardziej nagannych, czasem t y l k o bła­ h y c h i t r a k t o w a n y c h m a r g i n a l n i e , p r z y c h o d z i m y do postrzegania go jako składowej fenomenu istnienia, o l i c z n y c h r o l a c h s k u p i o n y c h wszakże w o ­ kół jednego, podstawowego zadania — przenoszenia tańczących w b a r ­ dziej ludzką, poszerzoną, wykraczającą poza codzienność, ale również ową codzienność sankcjonującą sferę b y t o w a n i a . P o m i m o t o z d u m i e ­ w a m y się widząc l u d z i , d l a których taniec jest czymś równie n a t u ­ r a l n y m i p o t r z e b n y m , j a k wszelkie inne zabiegi mające na celu u t r z y ­ manie trwałości i c h egzystencji. „Powszednia religijność tańca" — m o ­ m e n t y i l u m i n a c j i poznawczej, o których mówi J o h n C r a n k o , są d l a t e j postawy nadzwyczaj charakterystyczne. Dokumentują p r z y t y m , j a k d a ­ leko refleksja badawcza n a d tańcem i znane j e j sposoby d e f i n i o w a n i a zjawiska odeszły od p r z e d m i o t u zabiegów. Badania obecne w i n n y zatem skupić się wokół zaniedbanej dotychczas k w e s t i i znaczeniowego aspektu tańca podtrzymując jednocześnie zainteresowanie aspektem r u c h o w y m . P r z y t y m szczególnej u w a g i wymagają wzajemne i c h powiązania i wpły­ w y w konkretnych kontekstach k u l t u r o w y c h . �137 POJMOWANIE T A N C A Jolanta Kowalska THE UNDERSTANDING OF DANCE. REMARKS AS REGARDS T H E SOURCES OF NEGATIVE CONNOTATIONS S u m m a r y E u r o p e a n i n t e l l e c t u a l h e r i t a g e , to w h i c h t h e r e m a r k s c o n t a i n e d i n t h i s a r t i c l e refer, left i n l i t e r a t u r e , i n h i s t o r i c a l s o u r c e s a n d o t h e r p r i n t e d w o r d of t h e epoch, t h e p i c t u r e of t h e d a n c e as a s i g n of s o m e t h i n g to b e condemned least something more after the confrontation controversial. This pean material with folk culture, is a l l the w i t h the m a t e r i a l f r o m have a wider viewpoint and question t h a n our o w n due to Europe because its i n c i d e n c e can c u l t u r a l r a n g e . T h e a n a l y s i s of t h e E u r o ­ consideration parallely outside or t a s a y t h e interesting to t h e those present negatively d i v i s i o n into orientaling elite culture tendencies, reveals a l i v e l y c o n c e p t i o n w h i c h r e c o g n i z e s its e x i s t e n c e , felt i n n e r m o s t . I t i s not official but as it s e e m s it is a h i g h l y d e c l a r a t i v e c o n c e p t i o n . Two factors are pointed p r e s e n c e of t h a t n e g a t i v e condition the c o n n o t a t i o n . T h e y a r e d e s a c r a l i s a t i o n of t h e d a n c e out here. They are the ones which and its p a s s i n g to t h e s t a t u s of e n t e r t a i n m e n t . A l o n g w i t h the a b o v e m e n t i o n e d the a c c e n t s o n t h e e x p r e s s i o n i n t h e d a n c e get t r a n s f e r r e d and aesthetic values. The second factor is t h e lack of process to i t s e x t e r n a l understanding forms that d a n c e l i k e a n y o t h e r k i n d of a r t i s t i c e x p r e s s i o n i s a n i m m a n e n t p a r t of o u r the human e x i s t e n c e a n d not o n l y a d e c o r a t i v e e l e m e n t . A t t h e s a m e t i m e it i s shown, far those facts f r o m t h e h i s t o r y of t h e d a n c e u n d e r s t a n d i n g of e v e n t s , but at t h e m o m e n t t i o n it h e l p e d the dance of its c o m i n g to t h e c o g n i t i v e to o r i e n t a t e t h e l a t t e r . W h e n and what was described reflecting as a dance, we a v e r y n a r r o w s e c t o r of t h e p h e n o m e n o n - t h e how h a d a n i n f l u e n c e not o n l y o n what was the reflec­ understood by c o m e to t h e c o n c l u s i o n t h a t external motor form of t h e dance w a s b r o u g h t to people's c o g n i z a n c e — a n d i d e n t i f i e d a s c o m p l e t e . U n t i l r e c e n t l y , t h e d a n c e as t h e s u b j e c t of s c i e n t i f i c s t u d y w a s and even believed to be not w o r t h y of c o n s i d e r a t i o n . T h e unrecognized, situation i n the field of a r t w a s s i m i l a r , t h o u g h t h e p o s s i b i l i t y a n d a d v i s a b i l i t y of s c i e n t i f i c p e n e t r a t i o n was perceived dance finds scientific possible comparatively itself early on the margin penetration into the of field there, still until i n t e r e s t s i n other of dance is — the present fields. T h e according moment the developing of to t h e author b y t a k i n g t h e a t t e n t i o n on t h e s i g n i f i c a n c e of t h e c o m m u n i c a t i v e — aspect of t h e dance. Translated by Katarzyna Albrecht �