https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa844d78c003587b3181c90411d3377.pdf a7dd5bf34b1f28274bf2af12f37ed72a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5377 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4997 Title A name given to the resource Co w sercu to na języku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W roku akademickim 1974-1975 w paryskiej École pratique des hautes études rozpoczę­ ło się seminarium poświęcone dyskursowi miłosnemu. Prowadzący owe zajęcia Roland Barthes jako ich nadrzędny temat wskazał język miłości-namiętności ("l'amour-passion"). I jakkolwiek najważ­ niejszym omawianym dziełem były Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego, a powstały w rezultacie komentarz - zatytułowany Fragmenty dys­ kursu miłosnego - sprzedano później w zawrotnej licz¬ bie stu tysięcy egzemplarzy, a nawet wystawiono na deskach Théâtre Marie-Stuart, nie chodziło w tym wszystkim wyłącznie o literaturę. Otóż podczas semi¬ narium odnoszono się do całej sfery kulturowej pamię¬ ci i wiedzy, zmagano się z problemem stereotypów ję¬ zykowych, które odciskały swoje dosadne piętno na ję¬ zyku miłości. Pragnienie bowiem, twierdził Barthes z istoty swej niewysławialne, zaprzecza raczej możliwo¬ ści uprawiania miłości słowami. Nazwać można jedy¬ nie prostą potrzebę materialną, jakiś rodzaj chcenia, ale nie prawdziwe (i rozumiane po Lacanowsku) pra­ gnienie. Cóż z tego jednak, kiedy - wbrew temu - po¬ toczna symboliczność nieustannie mówi o miłości, skoro wbrew temu posługujemy się konkretnymi ko¬ dami, figurami i topiką, skoro kreślimy "mapy czuło­ ści" i układamy hasła w "encyklopedii kultury uczuć". Kolizja pomiędzy narzucającym się, związanym z wyobraźnią pragnieniem a podobnie zewnętrznym, ale empirycznym dyskursem jest nie do uniknięcia. Wniosek, jaki wywiódł z tej okoliczności Barthes, za¬ warty jest w znanym cytacie. Przytoczmy jego treść: "dyskurs miłosny jest dzisiaj nadzwyczaj samotny. Mó­ wią nim może i tysiące podmiotów (któż to wie?), ale nikt go nie wspiera; został całkiem porzucony przez ję¬ zyki okoliczne lub też zignorowany, poniżony czy wy¬ kpiony, odcięty nie tylko od władzy, lecz także od jej mechanizmów (nauk, wiedzy, sztuki)". To kategoryczne, i smutne, stwierdzenie nie w ca¬ łości wszelako wydaje się potwierdzać. Trudno miano¬ wicie zaprzeczyć temu, iż miłość jest jednym z podsta¬ wowych pokarmów współczesnych przedstawień i tek¬ stów, ulubionym żerem popularnych mediów, że zaj¬ mują się nią zastępy specjalistów (od psychoanality¬ ków i ginekologów po producentów afrodyzjaków i przepowiadaczy przyszłości), że namiętność trafiła do serwisów informacyjnych, na posiedzenia parlamen¬ tów, do sal wykładowych i lekcyjnych. Miłość to nie¬ zwykle atrakcyjny towar w świecie, w którym wszystko chyba zostało już roztajemniczone; przyciąga więc wi¬ dzów i pieniądze. Można by na tej podstawie sformu¬ łować tezę, wedle której wszystko jest dziś w kulturze dyskursem miłosnym lub - w wersji łagodniejszej dyskursem tyczącym erotycznej namiętności. Samonarzucającym się spostrzeżeniem jest tutaj to, że teraź¬ niejszość oferuje wielką gamę języków i terminów opi¬ sujących miłość, utrzymuje i powołuje do istnienia otwarte galerie, których bohaterami są postacie ko- 109 WALDEMAR KULIGOWSKI Co w sercu, to na języku? Fragmenty dyskursów miłosnych chanków, tworzy wzorce osobowe oparte na wierze w niezbywalność tego uczucia. Czyżby zatem istniała potrzeba weryfikacji Barthesowskiego twierdzenia 0 samotności dyskursu miłosnego? Poszukując odpo­ wiedzi na to pytanie, chciałbym podjąć próbę przed­ stawienia wybranych dyskursów miłości-namiętności, jakie na różnych poziomach obecne są w dzisiejszej kulturze. Zacznijmy od dyskursów naukowych (bądź do naukowości aspirujących). Dobrym, jak sądzę, wprowadzeniem w generalne problemy pojawiające się w mówieniu o miłości są ele¬ menty filozofii Ludwiga Wittgensteina. W swoich do¬ ciekaniach pytał on, czy rzeczywiście potrafimy odczuć to, co przydarzyło się innej osobie, czy jesteśmy w sta¬ nie doświadczyć jej radości, zwątpienia, boleści? Skąd bowiem dowiadujemy się o czyimś bólu - oczywiście "z języka". Tym samym więc ból nie jest wyrażany, ale jedynie zastępowany słowem 'boli'. Nasza znajomość tego pojęcia wynika zaś nie tyle z aktualnego odczuwa¬ nia bólu, co raczej z faktu przyswojenia sobie języka 1 jego reguł znaczeniotwórczych. Zamiast zjawiska ma¬ my w rezultacie pojęcie, zamiast współodczuwania (współkochania) pozostaje technologia języka, istotę uczucia imituje bezduszna gramatyka. Ten tok myślenia doprowadził Wittgensteina do wniosku o "urzeczeniu językiem", któremu powszech¬ nie ulegliśmy, filozof dostrzegał też wyraźne guzy, jakie nabija sobie rozum, próbując przebić głową granice ję¬ zyka. Ale nie tylko w ciężkiej materii figur językowych doszukiwano się przyczyn zaburzeń, które utrudniają (a może wręcz czynią niemożliwym) komunikowanie uczuć. Oto Jacques Lacan przekonuje, że nasza pod¬ miotowość ufundowana jest na unikalnym doświad¬ czeniu: wynika z tego, że staję się podmiotem tylko i wyłącznie z tego powodu, że nikt nie może odebrać mi sposobu, w jaki postrzegam i odczuwam. Mało te¬ go, jako podmiot pozbawiony jestem najbardziej in¬ tymnego, subiektywnego wejrzenia w siebie, w to, jak rzeczy naprawdę m i się wydają. Moja nieświadomość jest fenomenem zamkniętym i niedostępnym. Tym, co charakteryzuje podmiotowość nie są bynajmniej, jak podpowiada stereotyp, oznaki "życia wewnętrznego". �Jadwiga Rodowicz 'WIZJA W LUSTRZE Podmiot nie jest obiektywnym mechanizmem regulu­ jącym ludzkie zachowanie: dla mnie samego, powiada Lacan, jest on pusty. Lektura Wittgensteina i Lacana pokazuje wyraź­ nie, że nie tylko język separuje mnie od uczuć innych, nie tylko mowa odbiera mojej miłości istotowość; sa­ ma natura podmiotowości sprawia, że pozostajemy wzajemnie nieprzenikalni, osobni, zamknięci w swojej prywatności. Skoro zatem język nie może być wiary¬ godnym świadectwem, sięgnąć należy do innego ro¬ dzaju dowodów na miłość. Tym razem nie chodzi już o skomplikowane wywo­ dy filozofów, lecz o zjawiska obserwowalne gołym okiem. Miłość można bowiem zobaczyć - przynaj¬ mniej wtedy, gdy jest się socjobiologiem. Przedstawi¬ ciele tej dyscypliny wiedzy utrzymują, że ludzkie za¬ chowania zdeterminowane są przez ewolucję i naszą biologiczność. Z tego punktu widzenia, dla każdego gatunku, także dla homo sapiens, zadaniem najwyższej wagi jest zachowanie własnego trwania, a dokładniej swoich najlepszych cech genetycznych. Uczucia wpi¬ sane są w konkretne strategie przetrwania i walki: owulacja na przykład skrywana jest dlatego, że m꿬 czyzna mógłby zaniedbywać partnerkę w okresach nie¬ płodności; Robin Dunbar spekuluje, że pochodzenie mowy może być związane z tym, iż pierwotny mąż znie¬ chęcał pierwotną żonę do potajemnych romansów, dając jej do zrozumienia, że na bieżąco śledzi wszelkie plotki; poezja miłosna z kolei jest domeną Hiszpanów, a nie Szwedów, gdyż w niższych temperaturach gorzej odbiera się feromony, a grube ubrania ograniczają bodźce wzrokowe. Słynna wizja "wojny plemników" roztoczona przez Robina Bakera objaśnia z kolei sekret kobiecego orgazmu - otóż szczytująca kobieta zatrzy¬ muje w sobie większość nasienia, w innym wypadku duża część spermy po prostu z niej wycieka. Funkcją orgazmu jest więc zasysanie ejakulatu i ta forma pre¬ miowania wybranych partnerów jest odpowiedzialna za miłosne uniesienia, masturbacje, marzenia senne, seksualne fantazje, za kształt kultury w ogóle. W tym więc kontekście, miłość jest swego rodzaju 'bonusem' od natury, ekstrawagancją w mozolnym i precyzyjnym procesie doboru naturalnego. "Różnice w strategiach płciowych kobiet i m꿬 czyzn widać już na poziomie komórek rozrodczych przekonywał rodzimy fachowiec Bogusław Pawłowski w jednym z wywiadów - Podczas gdy z męskiej linii produkcyjnej schodzą miliony plemników dziennie, żeński zakładzik opuszcza jedno jajo na miesiąc. Od początku ona inwestuje w jakość, a on w ilość. A to, że plemniki są aktywne, a komórki jajowe bierne Dar¬ win skomentował słowami: 'Świat tak już jest urządzo¬ ny, że samce zdobywają, a samice są zdobywane'". Nie wszyscy jednak uważają te kategoryczne sądy za prawdziwe. Oto na przykład Emily Martin zaprzecza stereotypowi, wedle którego kobiece jajo jest wielkie, pasywne i wyłącznie przesuwane, a plemnik jako mały, sprawny i poruszający się samodzielnie penetruje jego obrzeża i zyskuje tytuł zdobywcy. Najnowsze ustalenia pokazują, że pojedynczy plemnik posiada bardzo małą energię, a zapłodnienie jest raczej efektem aktywnej roli jaja, co podważa nie tylko dotychczasową wiedzę biologiczną, ale także wyobrażenia dotyczące 'natural­ nych' ról płciowych. Bo też o symbole tu idzie, o pew­ ne figury myślenia, o relacje między mężczyzną-plemnikiem a kobietą-jajem. Skoro więc to one są najwyż­ szą stawką, tedy wystarczy w tym miejscu powiedzieć o socjobiologii za Cliffordem Geertzem, że jest to "oso­ bliwa mieszanka zdrowego rozsądku i zdrowej bzdury", a przedstawiana przez nią wiedza oraz jej interpretacje to po prostu efekt określonych gier społecznych. "Obiektywne fakty biologiczne stają się subiektywny¬ mi kategoriami kulturowymi", dopowiada jeszcze traf¬ nie Kirsten Hastrup, pozwalając na odejście od kwestii wielkości jąder czy gęstości ejakulatu. Kolejny dyskurs miłosny, który wydaje się być oczy¬ wistą konsekwencją dotychczasowego wywodu, jest dyskursem feministycznym. Rozpocznijmy od Adrienne Rich i jej głośnej książki Of Woman Born. Pisarka prezentuje w niej pogląd, wedle którego kobietom od¬ mawia się ich własnej seksualności, narzucając im sek¬ sualność męską. Stąd bierze się powszechne przekona¬ nie o wrodzonym kobiecie pociągu do mężczyzn, któ¬ re jest w sposób oczywisty fałszywe. Ze względu na matkowanie dzieciom, objaśnia sprawę Rich, u dzieci obu płci występuje jeden pierwotny kierunek miłości: jest to miłość do kobiet. I wyłącznie przy użyciu posia­ danej władzy mężczyźni zmuszają kobiety do heteroseksualizmu! Mężczyzn zatem w rzeczywistości się nie kocha, a jedynie naturalną tendencją namiętności jest lesbianizm. Lesbijska egzystencja to ponadto forma oporu, jawny atak na męskie prawo dostępu do kobiet. Wniosek przedstawia się jasno, podsumowuje Rich, wszystkie stosunki z mężczyznami mają charakter opresyjny. Równie radykalne stanowisko zaprezentowała Ma¬ ry Dale, filozof i teolog, pisząc, w pracy Beyond God the Father, o kontrkulturowym "stawaniu się kobietą", o potrzebie wyjścia z seksistowskiego świata, w którym kobiety pozbawione są własnego języka i własnego wi¬ dzenia. Należy tu wykroczyć poza "patriarchalnego Boga", gdyż Bóg to mężczyzna, bóg-tylko-mężczyzn. Ten "Arcyfallus" (Supremę Phallus) "kastruje i będzie kastrował kobiety, dopóki pozwoli mu się żyć w ludz¬ kiej wyobraźni". Logika opowieści o zniewoleniu, ukazująca ko¬ chanków zachodniego świata w kategoriach oportunistycznych ofiar systemu, nieubłaganie prowadzi do pewnych wniosków. Otóż w świetle dyskursu femini¬ stycznego (a raczej jego przywołanego tutaj fragmen¬ tu) wszystkie idee miłości - platoński eros, chrześci­ jańska agape, dworny kodeks trubadurów i namięt¬ ność romantyczna - są rezultatem polityki płci, która nosi miano fallogocentrycznej. Kobieta jest w każdym �Ewa Domańska • NEKROKRACJA z tych wypadków obiektem uwielbienia, pożądania, adoracji, a jednocześnie pionkiem w męskiej grze 0 dominację. Najbardziej bodaj paradoksalne okazuje się jednak to, że ogromna część odpowiedzialności za podtrzymywanie patriarchatu spada na postacie ma¬ tek: one nie tylko matkują swoim córkom, ale także matkują przysposabianiu ich do życia w świecie rzą¬ dzonym przez mężczyzn. Symboliczna (a czasem również jak najbardziej cie¬ lesna) przemoc nie ma rzecz jasna swojego jedynego źródła w fallogocentryzmie - zwróćmy się teraz ku spe¬ cjalistom od sztuki masowego uwodzenia. Pewnego poniedziałkowego poranka, na ruchliwym skrzyżowa¬ niu w amerykańskim Buffalo, pojawił się nowy billbo¬ ard. Wielkie czerwone litery przekazywały osobistą wiadomość: "Aniele w Czerwieni. Widziałem Cię w Garcia's Irish Pub. Chciałbym się z Tobą spotkać. William". Tysiące ludzi z rosnącym zainteresowaniem śledziło ów osobliwy uliczny telegram, z którego przez dziewięć kolejnych tygodni wyczytywano nowe wyzna¬ nia zdesperowanego kochanka. Tajemnicza historia znalazła się wkrótce na ustach całego miasta, kobiety wydzwaniały do agencji reklamowej, próbując wydo¬ być adres romantycznego Williama, mężczyźni nato¬ miast oblegali Garcia's Irish Pub w nadziei ujrzenia Anioła w Czerwieni. Wreszcie na billboardzie pojawi¬ ła się upragniona wiadomość: "Drogi Williamie. Chy¬ ba oszalałam. Do zobaczenia w Garcia's. Piątek 20.30. Anioł". Pub nie przeżył jeszcze takiego oblężenia, jak w ten piątkowy wieczór: chętnych do ujrzenia pary zakocha¬ nych było tak wielu, że nie mieścili się we wnętrzach. Co najważniejsze - podobno nikt, z pracownikami wspomnianego pubu włącznie, nie zorientował się, że miasto pochłonięte romantyczną historią uległo w rze¬ czywistości zręcznej manipulacji. Postacie Williama 1 Anioła w Czerwieni oraz rodzącego się między nimi uczucia były elementami strategii reklamowej, odegra¬ nymi w ostatni wieczór przez wynajętych modeli. Na¬ miętność okazała się świetnym towarem marketingo¬ wym, a promowany przezeń towar dobrem pożądanym przez tysiące. Przykład powyższy uzasadnionym czyni pytanie 0 autentyczność kolejnego dyskursu miłosnego, wyra¬ żonego tym razem w kontrowersyjnym języku nowej dramaturgii brytyjskiej. Jej czołową - i bodaj najgło¬ śniejszą - przedstawicielką jest Sarah Kane i jej "flago¬ wy" dramat "4. 48 Psychosis". Główna osoba tego przedstawienia woła rozpaczliwie "Miłości moja, cze¬ mu mnie opuściłaś?", a potem wielokrotnie powtarza, niczym zaklęcie, niczym mantrę, słowa: "Zobacz mnie. Dotknij mnie. Kochaj mnie. Uwolnij mnie". Występu¬ jąca na deskach poznańskiego Teatru Polskiego Mag¬ dalena Cielecka, wykrzykując te kwestie, bije całym, półnagim ciałem o ścianę, krew zalewa jej twarz, ręce 1 piersi. Chwilę później umiera. Zestawienie brutalizmu wtopionego w "4.48 Psy111 chosis" z niewinną przecież, żartobliwą reklamą pubu może wydawać się ryzykowne, ale łączy je to samo py¬ tanie o status i autentyczność, ta sama wątpliwość ty¬ cząca realnego istnienia (i mówienia) o miłości. Czy Sarah Kane naprawdę łaknie bliskości, naprawdę wzy¬ wa miłość? Kto lub co ją opuściło, jakiego pragnęła wyzwolenia - czy takiego, jakie wybrała w momencie samobójczej śmierci? Powróćmy w tym miejscu do przywołanej na po¬ czątku tezy Barthesa mówiącej o samotności miłosne¬ go dyskursu. Założenie słynnego semiologa wymaga bowiem korekty - najpierw na poziomie liczebników. Otóż miłość jest obecnie, jak starałem się to pokazć, tematem nie jednego, ale bardzo wielu dyskursów. Ich mnogość nie oznacza jednak, że wykreśleniu ulega ce¬ cha samotności; przecież krążące w kulturze dyskursy nie wspierają się, ale walczą o wyłączność i dominację. Jak zatem rozumieć dzisiaj sens popularnego porzeka¬ dła mówiącego, że "co w sercu, to na języku"? Wszak współczesna namiętność przez jednych uważana jest za rzecz nie do wypowiedzenia; inni widzą w niej jedy¬ nie proste strategie doboru partnerów z możliwie do¬ skonałym łańcuchem D N A ; kolejne głosy mówią o tym, że związek mężczyzny i kobiety jest rezultatem patriarchalnej tyranii; ikona miłości bywa też wykorzy¬ stywana jako środek do uwodzenia klientów i pomna¬ żania kapitału; w idiomie nowej dramaturgii przemie¬ nia się zaś w ciągi brutalnych, często obscenicznych obrazów, które ranią nawet teatromanów nawykłych do jatek urządzanych przez Szekspira. Co począć z ta¬ kimi elementami układanki, i czy wzorem, jaki winien się ułożyć, będzie jeszcze miłość? Czy maski, jakie na¬ kłada nań współczesna kultura nie skrywają aby pust¬ ki? Co stanie się, gdyby odwrócić tytułowe pytanie te¬ go tekstu i nadać mu postać "co w sercu, to na języ¬ ku"? Mam nieodparte wrażenie, że odpowiedź na nie byłaby jednak zbyt przygnębiająca, by warto było to czynić: lepsze już samotne dyskursy, niźli przeraźliwie samotni ludzie. �