https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb528cd3d5d86aa6790954cc655561.pdf 421edaee6db2c7848c222360eeac9845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource paleolit Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4769 Title A name given to the resource Zagadnienie pararelizacji kultur paleolitycznych z kulturamu etnologicznymi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.28-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ! i i I i Ч t 1 . I STANISŁAW PONIATOWSKI 1 ZAGADNIENIE PARALELIZACJI KULTUR PALEO­ LITYCZNYCH Z KULTURAMI ETNOLOGICZNYMI Określona kultura materialna tworzy z określoną kulturą duchową. U s t a l i w s z y p r e h i s t o r i i , można całość podo­ materialnej w e t n o l o g i i z takąż bieństwa całości jakiejś k u l t u r y w organiczna, zatem wypadek wnosić r o z u m n i e o podobieńslwie kultury d u e h o w e j i w ten sposób objaśniać z prawdopodobieństwem z j a w i s k a k u l t u r o w e p r e h i s t o r y c z n e przez . ekologiczne. Pierwszą próbę takiego zestawienia p r e h i s t o r y c z n y c h i e k o ­ l o g i c z n y c h k u l l u r podjął W . S c h m i d t . Z d a n i e m prof." P o n i a t ó w - skiego próba W . S c h m i d t a j e s t ,za mało przekonywująca, gdyż n i e j e s t oparła n a szczegółowej a n a l i z i e poszczególnych'kultur t ; prehi­ s t o r y c z n y c h , a raczej dość ogólnej. D l a t e g o p r o f . P o n i a t o w s k i o p r a ­ c o w u j e n a now o to z a g a d n i e n i e . K o r z y s t a z w y n i k ó w W . S c h m i d t a odnośnie do szczegółowego o p i s u k u l t u r e k o l o g i c z n y c h n a j s t a r - i s z y c h , j a k i ziwiązkui między n i m i , a następnie z większą d o k l a d - j nośeią a n a l i z u j e k u l t u r y p r e h i s t o r y c z n e p a l e o l i t u starszego i młod­ szego. Z a c z y n a o d młodszego, i w n i m o m a w i a kulturę magdaleńską, oryniacką oryniackiej i solutrcjską. gdaleńskiej, Cró Magnon, paleolicie ekologicznej kapskicj z Alpery. widzi właściwy składniki kulturze m a ­ sobie elementy, solutrejska odpowiadające natomiast ma t toteinistyo.Micj. starszym w i d z i prof. Poniatowski starszej e k o l o g i c z n i e i w kulturze dwuklasowej; składniki k u l t u r y W magdaleńskiej rasowy j e s t również'mieszany.* — K u l t u r a zaś m a t e r i a l n a o r y n i a c k a posiada ebiologicznej W i solutrejskiej. T y p ' ślady n a j - k u l t u r y p i g m e j s k i e j w malowidłach k u l t u r y E. Bulando i I �29 Opierając fcuropy się na e t n o g r a f i c z n y c h zdołała, j a k w i a d o m o , analogiach, wyjaśnić prehistoria dużo z a g a d k o w y c h wy­ tworów i zwyczajów p r z e d h i s t o r y c z n y c h , których n i e u m i a n o w y ­ jaśnić n a i n n e j drodze. N i e t y l k o j e d n a k próbowano paralelizować oddzielne fakty przedhistoryczne z e t n o g r a f i c z n y m i , ale n a w e t cale k u l t u r y . Sollas uważał n p . Australczyków do p e w n e g o s t o p n i a za przedstawicieli k u l t u r y m-ustierskiej, Buszmenów za przedstawi­ cieli kultury o r y n i a c k i e j l t d . W o b e c rozumienia przez prehistoryków w i e l k i e g o znaczenia, j a k i e p o s i a d a d l a n i c h e t n o l o g i a , się należy, że p r e h i s l o r y c y n i e w y z y s k a l i dotychczas bardzo ważnych wyników, osiągniętych przez dziwić d l a siebie kierunek histo­ r y c z n y , który coraz s i l n i e j i coraz szerzej o d 20 l a t r o z w i j a w Sparalelizowanie etnologii. wykrytych przez k i e r u n e k ryczny w etnologii k u l t u r zasadniczych się histo­ z k u l t u i r a i n i p r z e d h i s li) - t y m b a r d z i e j wskaisane, że \У miarę c o r a z lepszego poznawania t y c h o s t a t n i c h p r e h i s l o r y c y coraz m n i e j m ó w i ą o cią­ głości rozwojowej, migracjom a n a t o m i a s t coraz większe znaczenie przypisują kultur, ich wzajemnym na siebie oddziaływaniom i mieszaniom. Pierwszą próbę s p a r a l e l i z o w a n i a historycznych z kulturami europejskich najstarszymi kultur'przed­ zrobił etnologicznymi P. W . S c h m i d t ( Y o l k e r imd K u l l u r e n ) , który w s t a r s z y m p a l e o l i ­ cie chce widzieć k u l t u r y : egzogaimczno-monogamiczną' tasmańską i bumerangową, zaś w młodszym p a l e o l i c i e lotemistyczną i d w u k l a s o w a . ani szczegółowej analizy Schmidt kultury zasadnicze: nie przeprowadza poszczególnych kultur jednak paleolitycznych, a n i n i e uwzględnia .zwiasików, zachodzących pomiędzy tyj ni kul­ turami. Dla przeprowadzenia ściślejszej analizy etnologiczno-histo- rycznej k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h biorę p o d uwagę w p r a c y , któ­ rej w y n i k i krótko t u referuję., co następuje: l - o związki zacho­ dzące pomiędzy poszczególnymi k u l t u r a m i p r z e d h i s t o r y c z n y m i • 2 - 0 związki zachodzące między p r a k u l l u r a m i i kulturami — zasad­ n i c z y m i — S - o r a s y p i e r w o t n e , odpowiadające według m y c h b a ­ dań k u l t u r o m z a s a d n i c z y m Co się t y c z y i prakulturom. p u n k t u ; 2-o, to opieram się na wynikach P. �* ] 50 I S c h m i d t a , według którego z kulturą bumerangową wiąże się k u l - 1 t u r a d w u k l a s o w a , w z g l ę d e m której j e s t znów b a r d z o bliską k u l - l t u r a łuku. Z d r u g i e j zaś s t r o n y z kulturą tasmańską wiąże S c h m i d t I kulturę 5 tolemistyczną, a z tą ostatnią kulturę wolno-patriai- c h a l n a . T a o s t a t n i a j a k o posługująca się m e t a l a m i p r z y p a r a l e l i - • z a c j i s t a r s z y c h k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h e u r o p e j s k i oh oczywiście ;. n i e w c h o d z i w grę. Również i k u l t u r a łuku ( w o m o - m a r i e r z y s t a ) * z j a w i a się w E u r o p i e już w czasach p o p a l e o l i t y c z n y c h , a że i k u l - j t u r a pasterska p r z y b y w a l a m dość późno, j a k o t y m świadczy b r a k j 1 właściwych tej k u l t u r z e zwierząt d o m o w y c h p r z e d n e o l i t e m , w i e c dla analizy kultur paleolitycznych mają znaczenie głównie: 1) k u l t u r a e g z o g a m i c z n o - m o n o g a m i c z o a , której odpowiadała j asa. p i g m e j ska, ; j j ' " 2) k u l t u r a egzogamiczna plciowo-totemistyczna, której p o d - ; stawą gospodarczą było głównie p r y m i t y w n e myślistwo, 3) k u l t u r a cgzogainiczno-równo-prawna* (bumerangowa), \ w której gospodarce środki spożywcze roślinne odgrywały większą rolę niż i p r o d u k t y mięsne i której odpowiadała rasa o cechach a u s t r a l o i d a ! n o - n eander Laloi da I n у c l i , 4 ) k u l t u r a l o t e m i s t y c z n a , której odpowiadała rasa b r a c h y c e f a l i c z n a , uprawiająca myślistwo n a w y ż s z y m p o z i o m i e , się głównie ; \ a) k u l t u r a d w u k l a s o w a , której odpowiadała r a s a dolichocef a l i c z n a , zajmująca l ( j kopieniactwem. Z a c z y n a m od młodszego p a l e o l i t u , j a k o dającego więcej p u n któw o p a r c i a d l a a n a l i z y , p r z y c z y m poprzestaję t u n a r o z p a t r y ­ waniu, poszczególnych pozostawiając innym kultur przedhistorycznych, szczegółową jako analizę'poszczególnych mów. J a k zaznaczyłem, P. W . S c h m i d t w i d z i w m ł o d s z y m l i c i e k u l t u r y zasadnicze, kultura magdaleńska całości, pozio­ paleo­ tolemistyczną i d w u k l a s o w a . I s t o t n i e n p . charakteryslycz- j n y c h dla k u l t u r y — lolemislycznej, j a k n p . miotacz, h a r p u n , p r a w - J dopodobnie posiada obok wylworów. t o t e m i z m i t d . . również i w y l w o r y , właściwe k u l t u r z e d w u k l a s o w e j , j a k n p . tańce w m a s k a c h , przedstawione według B r e u i l ' a n a r y s u n k a c h z A b r i Mćge. Z a złożonością k u l t u r y m a ­ gdaleńskiej 'z co n a j m n i e j dwóch różnych k u l t u r składowych p r z e - i �31 mawiają również j e j związki z j e d n e j strony z kulturą oryniacką, a z d r u g i e j z kulturą solutrcjską. M i e s z a n e m u t u r y magdaleńskiej dobrze charakterowi odpowiada mieszany kul­ c h a r a k t e r współ­ czesnej r a s y Gró-Magnońskiej, wykazującej .pewne związki z rasą oryniacką, a l e posiadającej рога t y m i i n n e d o m i e s z k i rasowe, o c z y n i świadczy n p . w y s o k i w z r o s t tej rasy, będący o b j a w e m L u x u r a c j i , występującej właśnie u mieszańców r a s o w y c h . . J a k i m b y t ten d r u g i "składnik rasy Cró-Magnońskiej i czy n i e mógi o n być n o s i c i e l e m k u l t u r y s o l u t r e j s k i e j ? P o n i e w a ż n i e z n a m y jeszcze d o ­ tąd rasy, która była nosicielką k u l t u r y poznano już bardzo solutrejskiej, jakkolwiek w i e l e s t a n o w i s k s o l u t r e j s k i e h , więc n i e jesl wyłączone, że szczątki n o s i c i e l i t e j k u l t u r y m o « ł y sie n i e z a c h o ­ wać u p . w s k u t e k z w y c z a j ó w pogrzebowych, rze. T o o s l a l n i e przypuszczenie właściwych lei kultu¬ staje się b a r d z o prawdopodobnym, jeżeli wziąć p o d uwagę, żc n a p o d s t a w i e t u r y s o l u t r e j s k i e j można wnosić k u l t u r a totemistyczna uniemożliwiający iż " ł o w n y m jej składnikiem b v h w której występuje pochówek zachowanie sic kości. Widząc nMformowy jako "łowny składnik w k u l t u r z e s o l u t r e j s k i e j kulturę zasadniczą lole.uishczną. dopatruje się natomiast kultury zasadniczej g l o w n e - o składnika w k u l t u r z e o r y n i a c k i e j oprócz p e w n y c h dwukHsowej' Przemawiają i te t a k t y wspólnych jako za t y m żc t - o z t r z e c h typów'rasowych, występujących w A u r i g n a c i e n , a mianowicie Cro-Magnon, Grimaldi i Homo o s t a t n i ściśle się wiąże z t y p e m r a s o w y m , aurignacensis. len odpowiadającym we­ dług m y c h badań k u l t u r z e zasadniczej dwukłasowej; 2-u z n a l e z i o n e zostały p e w n e f o r m y Aurignacien przejściowe a M o u s l r i e n ( n p . w Mouslieres, FAbri pomiędzy Audi, n o n - P a i r . T u n i s i e , S y c y l i i Ud), co, biorąc p o d uwagę, że r i e n daje się sparalelizować z kulturą bumerangową, daje Pair- Mousledosko­ nalą zgodność ze związkiem pomiędzy kulturą d w u k l a s o w a a b u ­ merangową. J a k o główny e l e m e n t składowy M o u s t e r i e n otrzymuje kulturę bumerangową zarówno n a p o d s t a w i e rasowych, jak i kulturowych. W Mousterien są j e d n a k związków i całkiem już o d ­ m i e n n e d o m i e s z k i k u l t u r o w e . Biorąc p o d uwagę z n a l e z i e n i e przez Peyrony i innych obok tzw. « Mousterien class ique» również �•i2 i .Mouslerien de tradition acheuleenne*, co upoważniło Ober- n i e i e r a do t w i e r d z e n i a , że M o u s t e r i e n powstało p o d w p ł y w e m o d ­ działywania A c h c u l e e n n a P r a m o u s t e r i e n , paralelizuję właśnie tę ostatnia kulturę z kulturą zasadniczą bumerangową, podczas g d y kulturę Acheulską ze względu n a j e j związki z kulturą s o l u l r e j ską należy m o i m z d a n i e m paralelizować bądź z kulturą cgzoga- юiczno-.płciowo-tolemistyczną, stadium bądź jakimś wczesnym t o l e m i i s l y c z n e j . T a o s t a t n i a paralelizaeja p o z w a l a kultury zrozu­ mieć zarówno to, skąd się wzięła brachycefalia wśród n e a n d e r t a kul­ loidów krapińskieh, j a k i t o , skąd przedostały się w y t w o r y tury i n t e r n i s t y c z n e j do k u l t u r y o r y n i a c k i e j jeszcze przed p r z y b y ­ c i e m k u l t u r y ' s o l u t r e j s k i e j do E u r o p y z a c h o d n i e j Paraleiizowanie z kultur staropalcolitycznycb paraleiizowanie ze w s c h o d u ! k u l t u r a m i "etaologicznymi jest o w i e l e .najstarszymi t r u d n i e j s z e , niż podobne k u l t u r młodszego p a l e o l i t u ze względu n a to. że d l a p r a k u l l u r b r a k n a m obecnie u s t a l o n y c h typów narzędzi k a - j mieniiych, które z n ó w są p r a w i e l u b przeważającymi j w y t w o r a m i w szczątkach starszego p a l e o l i t u . Z tego właśnie p o - \ w-odu bezpodstawnym było jedynymi już 1 w s t a r s z y m p a l e o l i c i e e u r o p e j s k i m występowała p r a k u l t u r a eg-zo- przypuszczenie Schmidta, iż J gamiczno-monogamicinia. która, j a k w i a d o m o , zupełnie n i e p o s l u - j guje się jakimiś u s t a l o n y m i t y p a m i narzędzi kaniieomych. T o też j o występowaniu tej k u l t u r y w czasach p r z e d h i s t o r y c z n y c h można wnosić na p o d s t a w i e całkiem i n n y c h d a n y c h , nip. stwierdzając, w y ­ stępowanie odpowiadającej tej k u l t u r z e ' r a s y pigmej skiej' w o d ­ nośnych k u l t u r a c h przedhistorycznych. Otóż śladv rasy pigmej s k i e j m a m y w E u r o p i e dopiero wodem choćby w g ó r n y m p a l e o l i c i e , czego d o ­ słynne malowidła kapskie. m A l p e r y , ogłoszone przez B r e u i l ' a . N a malowidłach t y c h w i d z i m y d w i e zupełnie o d ­ mienne rasy: jedna z nich m a bardzo n i s k i w z r o s t , silną l o r d o ­ sis i penis w p o z y c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a p i e r w o t n e j rasy p i g - niejskiej, wzrost, w pozycji 1 n o r m a l n e j i b r a k j e j lordosis. O b i e te rasy posiadają .różne o z d o b y | ciała np. o d m i e n n e uczesanie i odmienną broń; mężczyźni małego I w z r o s t u trzymają łuki refleksyjne w z g l . polrefleksvjne, ] druga natomiast m a wysoki penis «dv l v m - czasem w y s o c y posiadają jakiś i n n y oręż; k o b i e t y w y s o k i e j rasy- I �'ЛЬ noszą długie szaty do kostek, g d y k o b i e t y niskiej rasy mają ró w n i e skąpą odzież j a k i c h mężczyźni. Biorąc p o d u w a g ę z w y c z a j e p o g r z e b o w e , panujące w rze egzogamicmo-monoganucznej, nie można się kultu­ dziwić, że szczątki i b e r y j s k i c h P i g m e j ó w k a p s k i c h n i e miały szans n a p r z e ­ c h o w a n i e s i c d o n a s z y c h czasów. J e d y n i e t a m , gdzie k u l t u r a .pig­ m e j s k a mieszała się z i n n y m i k u l t u r a m i , m o g ł y się również za­ chować i szczątki k o s t n e mieszańców o m n i e j .lub więcej wyra­ żonych c e c h a c h p i g n i o i d a l n y c h . Z a t a k i właśnie t y p m i e s z a n y .po­ c h o d z e n i a częściowo p i g m e j s k i e g o występujący nych obok typu uważam długogłowego w typ brachycefaliezny, śmietniskach kuchen­ U i r d e m i a s k i c h w Mugem ( w d o i . T a j o ) , co świadczy z a r a ­ zem, że k u l t u r a tardenuaska miała j a k o j e d e n ze s w y c h składni­ ków kulturę egzogamiczno-monogamiczną. P o n i e w a ż k u l t u r a tar­ d e n u a s k a była końcową kulturą kapską, więc n a t u r a l n i e g ł ó w n y m j e j składnikiem, p o d o b n i e j a k k a p s k i e j , mogła być j e d y n i e l a sama k u l t u r a , która stanowiła główną składową o r y n i a c k i e j , a w i c i e k u l t u r a d w u k l a s o w a . Podłoże r a s o w e k u l t u r y wyjaśnia, skąd się w z i ą ł doskonale l i c z n v obok w Mugem dwuklasowej t y p d o l i choc ef a- brachycefaliczncgo. wyżej wymienionego miano­ D o d a m , że kultura egzogamiczno-monogamiczną niosła już oddziaływać i n a kulturę oryniacką, co można wnosić zarówno z obecności •ncqroid 6 w a. właściwie p i g m o i d ó w w g r o t a c h G r i m a l d i , j a k i py<di s z e r c ™ s t a t u e t e k k o b i e c y c h ie\vbrew oryniackich Zaznaczę stealojednak u s t a l o n e m u m n i e m a n i u steatopygii n i e u w a ż a m z a c e ­ chę właściwa c z y s t e m u t y p o w i p i g m e j s k i e m u . ale wiąże ja w l a - śnie z mieszańcami P i g m e j ó w z r a s a m i wysokoroshank Co się tyczy k u l t u r y a z y l s k i c j , to z g o d n i e z poglądami p r e historyków, widzących w n i e j e l e m e n t y zarówno późnomagdaleńskie j a k i t a r d r a i u a s k i e , p o s i a d a o n a j a k o s w e azęści składowe l e k u l t u r y zasadnicze, które, j a k w y ż e j zaznaczyłem, weszły zarówno w skład k u l t u r y magdaleńskiej j a k i t a r d e n u a s k i e j . Poza wszakże-występuje t u j u ż oddziaływanie k u l t u r y nimi wotao-macierzy- slej, która s t a n o w i następnie j e d e n z w y r a ź n y c h składników k u l ­ t u r y M a g l e m o s c . j a k o t y m świadczą l y j i o w e d l a k u l t u r y macierzystej Lud. T. pochewki XXXVIII do siekier, występujące w wolno- Maglemose 'S �34 i m y l n i e brane m wytwory. s a m e s i e k i e r y , przez prehistoryków, oraz Kultura wolno-macierzysta odgrywa jeszcze inne większą rolę j a k o g ł ó w n y składnik k u l t u r y kampińskiej, a d a l e j staje się j e d n y m z wcześniejszych składników w i e l u wtórnych k u l t u r n e o ­ litycznych. Zdając sobie należycie sprawę z tego, że ostateczna analiza histoi-yezno-etnologiczraa n i e może być o b e c n i e d o k o n a n a zarówno ze względu na fragmentaryczność d a n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h j a k i niewystarczającą znajomość kultuir z a s a d n i c z y c h z p r a k u l t u r a m i i zachodzących między n i m i z w i ą z k ó w , sądzę j e d n a k , że już dziś próba s i k a r a l e l i z o w a n i a k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h z p r a k u l t u r a m i i kulturami zasadniczymi może dać, b a r d z o zarówno d l a p r e h i s t o r i i j a k i d l a e t n o l o g i i . I I 1 f, I I I interesujące wyniki �