https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/563e09bc97f57d27d18bbb16d74bab71.pdf 2b06cc0776cae23bf2b0cdb1a2416e58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4147 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource palmy wielkanocne - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3868 Title A name given to the resource Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tiwa Fryś K O N K U R S NA PALMY W I E L K A N O C N E W RABCE Zwyczaj ś w i ę c e n i a p a l m w o s t a t n i ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą jest w Polsce do czasów obecnych bar­ dzo rozpowszechniony. Palmy p r z y b i e r a j ą dość uroz­ m a i c o n ą p o s t a ć , na ogół jednak nie p r z e d s t a w i a j ą one zbyt dużej w a r t o ś c i pod w z g l ę d e m artystycznym. Najczęściej są w y k o n y w a n e z trzciny wodnej, k w i ­ t n ą c e j wierzbiny, sosny czy jemioły, rzadko p r z y ­ branej nieco k o l o r o w ą b i b u ł ą . Na t y m tle w y r ó ż n i a ­ ją się korzystnie bogate, kolorowe palmy z R a b k i i jej najbliższych okolic . l Palmy te' przede w s z y s t k i m i m p o n u j ą swoją d ł u ­ gością, k t ó r a obecnie wynosi p r z e c i ę t n i e 2,5—3 me­ t r ó w , dawniej z d a r z a ł y się nawet palmy d o c h o d z ą c e do 4 m e t r ó w . Trzon palmy stanowi k i l k a d ł u g i c h w i ­ tek wierzbowych z b a ź k a m i , o k r ę c o n y c h razem pa­ skami gęsto p r z y l e g a j ą c e j do siebie w i c i r o ś l i n n e j . G ó r n a część p a l m y (mniej więcej 2/3 długości) ozdo­ biona jest k o k a r d k a m i r ó ż n o b a r w n e g o glansowanego papieru u ł o ż o n y m i bardzo ciasno, tak że r d z e ń i ba­ zie stają się z u p e ł n i e niewidoczne. K o k a r d k i te u k ł a ­ dane z w ą s k i c h p a s k ó w papieru nawlekane są na długą nić, k t ó r ą owija się spiralnie trzon p a l m y . Z w i e r z c h o ł k a w postaci p ę k u wodnej trzciny zwie­ szają się barwne w s t ą ż k i jedwabne lub b i b u ł k o w e , w zależności od tego „jak kogo s t a ć " . Czasem k i l k a k r ó t k i c h i w ą s k i c h w s t ą ż e c z e k przymocowanych jest r ó w n i e ż m i ę d z y k o k a r d k a m i na trzonie palmy. Obok opisanych w y ż e j tradycyjnych p a l m r a b c z a ń s k i c h w y ­ s t ę p u j ą c y c h do dziś w znacznych ilościach m o ż n a za­ u w a ż y ć sporo wykonanych odmiennie. Najczęściej brak charakterystycznego w i ą z a n i a wicią, na w i e r z ­ c h o ł k a c h zamiast szuwaru znajduje się bukiet do­ niczkowej zieleni, g a ł ą z k a sosny, sztuczne k w i a t k i , a nawet p ę k b i a ł y c h piór. N i e k t ó r e palmy zamiast kokardek są ozdobione k w i a t a m i z b i b u ł k i u ł o ż o n y m i koło siebie, b ą d ź oddzielonymi l i s t k a m i barwinku. Dużo jest też palm ubogich, k t ó r e s t a n o w i ą po prostu gałązki wierzbowe p r z e w i ą z a n e k o l o r o w ą wstążką. W e d ł u g zwyczaju palmy w y k o n u j ą i zdobią p r z e w a ż ­ nie kobiety i dziewczęta, a do kościoła niosą je w p a l m o w ą niedzielę najczęściej dzieci, j a k w s z ę ­ dzie r u c h l i w e i niespokojne. Gdy kościół r a b c z a ń s k i podczas n a b o ż e ń s t w a w y p e ł n i się młodzieżą z p a l ­ mami, wysokie palmy t w o r z ą fantastyczny barwny las, z n a j d u j ą c y się w ustawicznym niezharmonizowan y m z sobą ruchu, gdyż palmy c h w i e j ą się, pochy­ lają i zaczepiają wzajemnie o siebie. Ze w z g l ę d u na bogatą d e k o r a c j ę p a l m r a b c z a ń s k i c h z inicjatywy Muzeum Narodowego w Krakowie i podległego m u Muzeum i m . Orkana w Rabce ogło­ szony został konkurs na n a j p i ę k n i e j s z e palmy, k t ó ­ r y odbył się w dniu 30. I I I . br. w szkole podsta­ wowej w Rabce. W konkursie wzięło udział 50 ucze- 122 Ryc. 1. W drodze do kościoła Rabka. z palmami do święcenia. s t n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h znaczną większość stano­ w i ł y dzieci w w i e k u szkolnym z Rabki oraz okolicz­ nych wiosek, j a k Rdzawka, Ponice, Zabornia. K o m i ­ sja konkursowa złożona z przedstawicieli miejsco- �wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 �