https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ad141155792fc35652597201a9447b.pdf f4aa1c11d198d3a461b4e4803842a2c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3310 Title A name given to the resource Haft ludowy na częściach stroju ludowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.99-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich HAFT L U D O W Y NA CZĘŚCIACH STROJU REGIONALNEGO ( U W A G I PO KONKURSIE W Wbrew my, gólnych nia cyjnych strój wcale zasięgi niełatwo stroju naszego bowiem modeli, do z kraju. opisu (czy typowych jego resowanie wśród ubioru, określić Istniejące do części opracowa­ odtwarzania najbardziej regionu. Im się d o w y g l ą d u tym mniejsze for­ poszcze­ i ustalenia na tej d l a danego część) zbliża miejskiego jest noszonego na reguły i reprezentacyjnych, wersji wego, i obszarach zmierzają starszych wie pozorom, przemiany naj­ dekora­ podsta­ bardziej standardo­ budzi zainte­ etnografów. W krótkim a r t y k u l e t r u d n o szerzej przytoczyć d o w o ­ d o w y materiał. Z a i n t e r e s o w a n y c z y t e l n i k z n a j d z i e go w s t o s u n k o w o rozległej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , której w y ­ k a z podają m i ę d z y i n n y m i z e s z y t y Atlasu Polskich Stro­ jów Ludowych, artykuł K r y s t y n y Hermanowicz-NowaK w p i e r w s z y m t o m i e Etnografii Polskiej ( w y d . Ossolineum 1976), a r t y k u ł y d o t y c z ą c e strojów l u d o w y c h o p u b l i k o ­ w a n e w „Polskiej Sztuce Ludowej" l u b w i n n y c h cza­ sopismach. W P u b l i k o w a n a i p r e z e n t o w a n a n a różnych w y s t a w a c h m a p a P o l s k i z p o s t a c i a m i w s t r o j a c h l u d o w y c h według k o l o r o w y c h t a b l i c w o p r a c o w a n i u M a n u g i e w i e z a , c/.y r e p r o d u k o w a n a w z e s z y t a c h Atlasu Polskich Strojów Lu­ dowych * p r z e d s t a w i a p r z y k ł a d y i zasięgi strojów, któ­ r y c h wyobrażenia ukształtowano w o p a r c i u o d z i e w i ę t ­ nastowieczne m a t e r i a ł y . P o s t a c i e t e wypełniają mniej w i ę c e j całą p o w i e r z c h n i ę m a p y i n i e w i e l e j e s t n a n i e j t z w . białych p l a m . W i a d o m o j e d n a k , że n i e w s z y s t k i e e l e m e n t y d a w n e g o s t r o j u występują w t e r e n i e jeszcze d z i s i a j , a niektóre, j a k n p . c z e p i n o w e c h u s t y n a g ł o w n e , o o h t u s y , nałęcze, czepce — można j u ż t y l k o zobaczyć w muzeach. W i e l e z n i c h , j a k n p . koszule, b l u z k i , spód­ n i c e , s t a n i k i , uległo d a l e k o idącej m o d y f i k a c j i ; w y k o ­ n y w a n e są o n e z i n n e g o materiału o r a z i n a c z e j z d o b i o ­ n e . R ó w n o c z e ś n i e s p o p u l a r y z o w a ł y się n o w s z e f o r m y s t r o j u , zwłaszcza wszelkiego r o d z a j u t y b e t o w e chustki i spódnice, czy męskie n a k r y c i a g ł o w y . Z m i a n o m t y m towarzyszyło zaniechanie l u b r o z b u d o w a n i e czy p r z e ­ kształcenie niektórych detali dekoracyjnych, przede w s z y s t k i m h a f t ó w i wyszyć. O i l e w i ę c s t r o j e l u d o w e t u i ó w d z i e z a c h o w a ł y się w t e r e n i e i są noszone, j a k w Ł o w i c k i e m , Opoczyńskiem, n a K u r p i a c h , w C i e s z y ń s k i e m , n a P o d h a l u , w B e s k i d z i e Śląskim, n a Śląsku •—mają o n e s w e współczesne, n o w e o b l i c z e . ł W d o b i e o b e c n e j m o d a n a h a f t y r e g i o n a l n e , zdobią­ ce d a m s k i e b l u z i k i i miejską k o n f e k c j ę o r a z galanterię o t w a r ł a drogę d o s p o p u l a r y z o w a n i a m n i e j l u b b a r d z i e j znanych i c h f o r m , czerpanych zarówno z tradycyjnego w z o r n i c t w a , j a k też z n o w s z y c h p r z y k ł a d ó w w y s t ę p u j ą ­ c y c h w e współczesnych s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . Tote> wiejskie h a f c i a r k i i o s o b y p a r a j ą c e się t z w . r ę k o d z i e ­ łem, zaczęły p o s z u k i w a ć i o d t w a r z a ć r e g i o n a l n e h a f t y , robiąc z n i c h przeróżne k o m b i n a c j e t e c h n i c z n e , o r n a mentacyjne, kompozycyjne i kolorystyczne. Spotykamy się z w s z e l k i e g o r o d z a j u k o p i a m i , a d a p t a c j a m i , p r z e n i e ­ s i e n i a m i , i n s p i r a c j a m i . Okazało się p r z y t y m , że h a f t y p e w n y c h r e g i o n ó w , j a k n a p r z y k ł a d k a s z u b s k i e , cieszą się niezasłużenie d u ż y m p o w o d z e n i e m , podczas g d y r z e ­ s z o w s k i e , sądeckie, biłgorajskie czy i n n e , n i e m a l z u p e ł ­ n i e n i e są w y k o r z y s t y w a n e . H a f t y p r z e n o s z o n e n a i n n e f o r m y u ż y t k o w e są p r z y t y m r o z m i e s z c z a n e i n a c z e j niż na koszulach, c h u s t a c h , s t a n i k a c h , k a f t a n a c h , spodniach, s u k n i a c h , spódnicach. T u t a j b o w i e m w y s t ę p o w a ł y n a j ­ częściej w z d ł u ż s z w ó w , rozcięć i b r z e g ó w (stąd p r z e w a ż ­ n i e p a s o w y i c h u k ł a d ) , a l b o n a narożnikach c h u s t . O b e c ­ n i e zaś r o z m i e s z c z e n i e i c h dyktują w z g l ę d y e s t e t y c z n e i ogólna k o m p o z y c j a h a f t o w a n e g o p r z e d m i o t u . TORUNIU) t y m miejscu chodzi m i t y l k o o zwrócenie uwagi na t r z y istotne f a k t y : 1. D o o b e c n y c h czasów z a c h o w a ł y się ( p r z e w a ż n i e w z b i o r a c h m u z e a l n y c h ) t y l k o niektóre dawne części strojów r e g i o n a l n y c h ; 2. Współczesne s t r o j e r e g i o n a l n e różnią s i ę o d d a w ­ n i e j s z y c h — dziewiętnastowiecznych i wcześniej­ szych; 3. Z a r ó w n o s t r o j e l u d o w e , j a k i c h części i e l e m e n ­ t y z d o b n i c z e służą współcześnie j a k o w z o r y p r z y sporządzaniu k o s t i u m u r e g i o n a l n e g o l u b -szyciu modnej k o n f e k c j i oraz przy w y k o n y w a n i u i n n y c h p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku. Świadome tego stanu rzeczy M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z i n i c j a t y w y swego d y r e k t o r a m g r A l e k s a n ­ d r a Bła-chowskiego ogłosiło n a początku 1977 r o k u „ O g ó l ­ n o p o l s k i k o n k u r s o t w a r t y n a h a f t y l u d o w e " . Chodziło w n i m — między i n n y m i — o z o r i e n t o w a n i e się w s t a ­ nie zachowania t r a d y c j i autentycznego ludowego h a f t u , jego t e c h n i k i i f o r m stosowanych w t r a d y c y j n y c h stro­ j a c h l u d o w y c h , n o s z o n y c h w k o n k r e t n e j w s i n a co dzień l u b z o k a z j i ś w i ą t . W związku z t y m k o n k u r s d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e h a f t ó w w y k o n a n y c h n a -częściach strojów. 3 Z m e t o d o l o g i c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a założenia t e budzić mogą k r y t y c z n e u w a g i . S t w i e r d z e n i e b o w i e m , i i „ w r a z z z a n i k i e m strojów t r a d y c y j n y c h h a f c i a r s t w o c h y ­ l i się k u u p a d k o w i " , o r a z a p e l o w a n i e d o chętnych, „ k t ó ­ r z y mogą p o d j ą ć się w y k o n a n i a w z o r ó w h a f t ó w z p a ­ mięci, z d a w n y c h strojów, z a c h o w a n y c h w e w ł a s n e j w s i l u b skopiowania muzealnych zabytków" sugeruje, j a k o ­ b y z d o b n i c t w o t e g o t y p u b y ł o już t y l k o sprawą p r z e s z ­ łości i współcześnie n i e nosiło się strojów r e g i o n a l n y c h z d o b i o n y c h h a f t a m i . Równocześnie t a k i e sformułowanie założeń k o n k u r s u z a p r z e c z a z a s a d n i c z e j j e g o i d e i : pog­ naniu stanu zachowania t r a d y c j i i j e j współczesnych przekształceń. P r z y zachęcaniu b o w i e m d o o d t w a r z a n i a d a w n y c h wzorów charakterystycznych dla danego regionu o t r z y ­ m a się i n n e w y n i k i k o n k u r s u , niż p r z y b a d a n i u o b e c ­ n e j s y t u a c j i . O r g a n i z a t o r z y z d a w a l i sobie -sprawę z p o ­ t r z e b y podjęcia t e g o w a ż n e g o t e m a t u , lecz — j a k sądzę — n i e w ł a ś c i w i e g o s p r e c y z o w a l i . T o z k o l e i stało się przyczyną n i e d o s y t u , j a k i m o ż n a b y ł o odczuć p r z y p r z e ­ glądzie w y n i k ó w t e j interesującej i w i e l k i e j i m p r e z y . Ogłaszając k o n k u r s , k t ó r e g o r e z u l t a t e m m i a ł a być o r i e n t a c j a w o b e c n y m stanie rzeczy w s k a l i k r a j u oraz z g r o m a d z e n i e p r z e d m i o t ó w z określonej d z i e d z i n y k u l t u ­ r y l u d o w e j , należało z a a p e l o w a ć o d o s t a r c z e n i e : 99 I �Strój i odzież w składników ogóle, j a k o j e d e n kultury ludowej, z złączony (podstawowych jest integralnie z r w y s z y c i a m i i h a f t a m i . Rozpatrując w i ę c h a f t j a k o w y ­ twór kultury ludowej, przedmiotu, z słuszne którym związany, a odsunięcie kształceń w postaci (serwet, na od odniesienie zarania bok wszelkich współczesnych środowiskiem są o c z y w i ś c i e należało je uwzględniać j a k i miał m i e j s c e Ogłaszając ważne, w ale W takim się wiernych bowiem do tradycjom drugi ży i w o g ó l e strój r e g i o n a l n y j e s t jeszcze n o s z o n y i ży­ część (co dopuszczały jeszcze dawnych haftowanych części 2 — h a f t o w a n y c h części s t r o j u n o s z o n y c h współcześnie, 3 — odtworzonych części stroju zdobionych haftem, z p o d a n i e m ich przeznaczenia, kownika. t z n . o d b i o r c y i użyt­ wykorzystu­ wład­ stroju mogła zostać n i e związanego może warunki wskazywać na wyhaftowana z tradycyjną rą wiejską określonego r e g i o n u , n a w e t stroju, meto­ i zdolności odzie­ przez k o g o k o l w i e k , 1 — posiadanych błąd hafciarskie strojów two­ regionu*'. n e g o środowiska i ż e w t y m środowisku t e części Dowolna części w swego tkwi umiejętności zdobienia artyśr;, s w e umiejętności ludowych wy. je się, l i c z y l i również na h a f t o w a n i a n i e świadczą o t y m , że o b e c n i e je mi konkursu, się n i e z n a n i jeszcze j e d n a k (sformułowaniu dologiczny, adaptacji Toruniu. a z n a n e już n a r c i a r k i w y k a ż ą wzorów n a z b y t po/a programie k o n k u r s organizatorzy to, ż e p r z y o k a z j i „ u j a w n i ą rzeniu prze­ użytkowych nie wydaje przy do był jego form wiejskim. Zagadnienia również go dziejów obrusów, bluzek), w y k o n y w a n y c h własnym aby było niemal kultu­ p r z e z grupę osób konkursu) i t y m samym stan zachowania nie tradycji w kon­ kretnej w s i i okolicy. Podnosząc w założeń ach konkursu ; j ą c y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h haftujących szywać, o r g a n i z a t o r z y zmierzali do sprawę działa­ i umiejących uzyskania w i s k , a p r z y t e j sposobności t a k ż e p r z y k ł a d ó w i haftów. Konkurs wzornictwa, miał kolorystyki też i oraz naz­ strojów zaprezentować techniki wy­ ich bogactwo zróżnicowania r e g i o n a l n e . Z p o z o r u t e ż c e l t e n osiągnięto. Przyjrzyjmy się do f a k t y c z n e g o s t y k i haftów jednak, j a k te rezultaty s t a n u r z e c z y n a t l e ogólnej spotykanych w Polsce. N a mają K a s z u b a c h są t o t z w . z ł o t e czepce h a f t o w a n e m e t a l o w y m i — n y m i l u b złotymi — nićmi, ściegiem .pełnym z dem, o przewadze k w i e t n y c h motywów, pana i owocu białe czepce i hafty z motywami, Pałukach drobnyoh — podobnie po i większe czepcach n a c h występują również l u b ażurowe, w tuli­ Szamotu­ przede wszyst­ gipiury) jak na zdobiącs K u j a w a c h poczynając rozetowo^koliste, gwiaździste, p ę t l i c o w e , Na dem wici. mają (snutki roślinno^kwiatowymi, elementów n uszko w e , stych i Kalisza aia t i u l u srebr­ podkła­ zwłaszcza granatu. " W i e l k o p o l s k a , ły, okolice L e s z n a kim się charaktery­ soczewko wate wymienionych cd wiai wyżej .fali­ rejo­ h a f t y białe — p e ł n e z podkła­ wypełnione miast zdobiły j e d n o b a r w n e tiulem; fartuchy h a f t y płaskie, białe, nato­ rzadziej czarne. K u r p i e Puszczy Białej charakteryzują t y n a k o s z u l a c h , o m o t y w a c h k o l i s t y c h , półkolistych z w i n i ę t y c h n a kształt rogów, w y k o n y w a n e sowym i łańcuszkiem, przede ściegiem atła­ wszystkim nićmi, a .ponadto h a f t y białe, występujące okazach mniej lonej, koszul oraz dekoracyjne na tiulowych są k o l o r o w e O motywach kwiatowych, czerwonymi na starszych czepcach. hafty haf­ oraz O wiele Puszczy Zie­ wykonane drobnymi ściegami z g r u p y p r z e d — i za igłą. Haft z W i l a n o w a kowe, bogate koło W a r s z a w y wypełnienie margerytki, przy Łowickie powierzchni użyciu czarnych nici. hafty starszego typu — to 100 wykonane ściegiem łańcuszkowym oraz typa reprezentowało t z w . p o l s k i e szycie o n i e w i e l k i m zróżnicowaniu [1. 1. C z e p e k k u j a w s k i g i p i u r o w y , w y k . M a r i a S z e w ­ c z y k , W ł o c ł a w e k . I I . 2. C z e p e k , w y k . J a n i n a F o ł t y n , Szamotuły, w o j . poznańskie. I I . 3. C z e p e k k a s z u b s k i , w y k . K r y s t y n a Jenerał ska, T u c h o l a. łańcusz­ kwiatami kolorów, innymi ściega­ m i z g r u p y za — i p r z e d igłą. P r z e w a ż a ł y w n i c h d r o b ­ ne m o t y w y słońc, z w i n i ę t y c h rożków w układach paso- �w y c h . H a f t y n o w s z e zapełniają duże p o w i e r z c h n i e z a ­ równo na k o s z u l a c h j a k n a s t a n i k a c h i w y k o n a n e są d r o b n y m k r z y ż y k i e m p o z i o m y m l u b atłaskiern, nićmi w różnych k o l o r a c h i d r o b n y m i k o r a l i k a m i . Dominują w n i c h m o t y w y c i e n i o w a n y c h róż i liści o r a z p ą k ó w . N i e r z a d k o n a s z e r o k i c h r ę k a w a c h k o s z u l występują o n e o b o k h a f t ó w płaskich, w y k o n a n y c h b i a ł y m atłaskiern i ściegiem a n g i e l s k i m , p r z e c h o d z ą c y m w r i c h e l i e u . W R a w s k i e m i O p o c z y ń s k i e m oraz P i o t r k o w s k i e m w y s z y c i a ściegiem k r z y ż y k o w y m , p r o s t y m lub dowolnym, o motywach geometrycznych (rombów, kostek, wiatraczków, trójkątów) oraz l i n e a r n y c h (pros­ t y c h l u b f a l i s t y c h ) zdobią k o s z u l e męskie i k o b i e c e . W S i e r a d z k i e m n a t o m i a s t płaskie — a t ł a s o w e h a f t y w r ó ż n o b a r w n e k w i a t y , w ś r ó d których dominują róże, s p o t y k a się n a f a r t u c h a c h z d z i e r g a n y m o b r z e ż e m . Śląskie h a f t y są z n a c z n i e zróżnicowane. Dolno­ ś l ą s k i e n a płóciennych białych c h u s t a c h n a r a m i e n n y c h , 'nagłownych i n a f a r t u c h a c h są białe — łańcusz­ kowe, płaskie, d z i e r g a n e , dziurkowane — nierzadko z p o d k ł a d e m t i u l o w y m l u b pajączkami p o d k w i e t n y m i , pętlicowymi i dziurkowanymi motywami roślinnymi. R ó w n i e ż białe są h a f t y p s z c z y ń s k i e i c i e s z y ń ­ s k i e , p ł a s k i e i d z i u r k o w a n e z pajączkami, zdobiące głównie koszule kobiece zwane k a b o t k a m i . N a Gór­ n y m Ś l ą s k u łącznie z O p o l s z c z y z n ą przeważa­ ją n a ogół j e d n o b a r w n e h a f t y płaskie i a t ł a s k o w e : n a kabotkach — o motywach kolistych, owocu granatu i k w i a t u t u l i p a n a w brązowym, żółtym, c z e r w o n y m l u b białym k o l o r z e (Opolskie), a w r e j o n i e B y t o m i a t y l k o białe; n a płóciennych l u b j e d w a b n y c h f a r t u c h a c h — 0 m o t y w a c h w i n n y c h g r o n , m a r g e r y t e k i róż, białe a l b o kolorowe. H a f t k o l o r o w y występował n a stanikach, zwa­ n y c h o p l e c k a m i ( O p o l s k i e , Pszczyńskie) i n a ż y w o t k a c h (Cieszyńskie). M i a ł o n m o t y w y k w i a t o w e , w y k o n a n e w e ł ­ n i a n y m i l u b j e d w a b n y m i nićmi. D o p i e r w s z e j wojny ś w i a t o w e j ż y w o t k i h a f t o w a n o złotymi i s r e b r n y m i n i ć ­ m i , p o t e m także c e k i n a m i i k o r a l i k a m i . Osobną grupę stanowią w y s z y c i a j e d n o k o l o r o w ą nicią n a k a b o t k a c h 1 k o s z u l a c h w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , w y k o n a n e ście­ g i e m w a r k o c z y k o w y m , l u b n a c h u s t a c h — ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m d w u s t r o n n y m , o wklęsłych m o t y w a c h geome­ trycznych. Ż y w i e c k i e słynie z t i u l o w y c h c h u s t , k r e z , f a r ­ tuchów, o c h t u s i czepców o b i a ł y m p r z e w l e k a n y m i ce­ r o w a n y m hafcie. Sposobem w y k o n a n i a oraz w z o r n i c t w e m nawiązują d o h a f t ó w k u j a w s k i c h . Swoistą specyfiką w y ­ różniają się t a k ż e w r e j o n i e południowo-zachodniej P o l ­ ski hafty w i l a m o w i c k i e o j e d n o b a r w n y c h , m e a n d r y c z n y c h m o t y w a c h , p o k r y w a j ą c e z a w i ą z k i d o czepców i k o s z u l e . W y s t ę p u j e w n i c h ścieg płaski, w a ł e c z k o w y oraz łańcuszkowy. W K r a k o w s k i e m , obok kolorowych atłaskow y c h haftów o m o t y w a c h roślinnych, zapełniających n i e m a l całe płaszczyzny staników, z n a n e są także białe płaskie i d z i u r k o w a n e , z r ó ż n i c o w a n e b o g a c t w e m orna­ mentów. Regiony b i ł g o r a j s k i i l a s o w i a c k i cechują łańcuszkowe wolutowe i płaskie hafty jednobarwne ( c z e r w o n e l u b czarne). W r e j o n i e w i d e ł W i s ł y i S a n u występują też j e d n o b a r w n e w y s z y c i a płaskie l u b k r z y ­ ż y k o w e , które szczególnie rozbudowaną f o r m ę p r z y b r a ­ ły na L u b e l s z c z y z n i e . Zróżnicowane pod w z g l ę ­ d e m t e c h n i k i , m o t y w ó w i j e d n o l i t e j k o l o r y s t y k i były hafty r z e s z o w s k i e . Zdobiły one p r z y r a m k i , kołnie­ rze, p r z o d y i m a n k i e t y k o s z u l , chusty, z a w i c i a i i n n e detale s t r o j u c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a danej okolicy. Górale podhalańscy, sądeccy, lima­ nowscy, łąccy, szczawniccy, spiscy i oraw­ s c y mają n a częściach s t r o j u męskiego, sporządzonych I I . 4. F r a g m e n t wiązadła wyk. Marianna Kowalska, do czepca k u r p i o w s k i e g o , L u t o b r o k , w o j . ostrołęckie. 101 I �Ii. 5. R ó g chusty żywieckiej, wyk. Maria głównie z sukna, j a k gunie, cuchy, p o r t k i , kamizele — h a f t y nicią wełnianą, z r ó ż n i c o w a n e o r n a m e n t a c y j n i e i k o l o r y s t y c z n i e ; natomiast t e c h n i k a i c h w y k o n a n i a jest na ogół t a k a sama. W y s t ę p u j e t u t a j p o w s z e o h n i e ście^ łańcuszkowy, k r o k i e w k o w y o r a z ściegi t y p u za — i p r z e d igłą, j a k : piłeczka, stębnórwka, g w i a z d k i , p a z u r k i i t p . N i e r z a d k o występują t a k ż e n a s z y c i a ze sznurków i p a s ­ m a n t e r i i , zwłaszcza n a s e r d a k a c h c z y s t a n i k a c h , a t a k ­ że a p l i k a c j e z s u k n a , n p . n a g u n i a c h i kożuchach { r ó w ­ nież a p l i k a c j e ze skóry). Szczególnie b o g a t e są h a f t y n a g u n i a c h i s t a n i k a c h , k o l o r o w e , atłasowe, o c i e n i o w a n y c h płaszczyznach k w i a t o w y c h m o t y w ó w ; współczesne s t a ­ n i k i h a f t o w a n e są k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i . N a t o m i a s t h a f t y białe, niegdyś s t o s u n k o w o s k r o m n e , o b e c n i e w y ­ k o n u j e się m a s z y n o w o . Zdobią o n e k o b i e c e k o s z u l e i o d ­ znaczają się d z i u r k o w a n y m i , d u ż y m i , g e o m e t r y c z n o - r o ś linnymi motywami. E k s p o n a t y nadesłane n a k o n k u r s t y l k o w części o b r a z o w a ł y d a w n i e j s z e i współczesne h a f t y w s p o m n i a ­ n y c h wyżej regionów. N i e widać było na i c h przykła­ d z i e p r z e m i a n ,które zaszły w t e c h n i c e , k o m p o z y c j i , o r ­ n a m e n t y c e i k o l o r y s t y c e h a f t u , n p . opoczyńskiego, r a w ­ s k i e g o , podhalańskiego, s p i s k i e g o , k u r p i o w s k i e g o (z P u s z ­ czy B i a ł e j ) i i n n y c h regionów, g d z i e strój l u d o w y n o ­ szony j e s t p o dziś dzień. W y j ą t k i e m był t y l k o r e g i o n łowicki, z k t ó r e g o o t r z y m a n o z a r ó w n o p r z y k ł a d y h a f t u starszego ( t z w . p o l s k i e szycie), j a k też późniejszego, z l a t po I w o j n i e światowej ( d r o b n y krzyżykowy, w i e l o k o l o ­ 102 Byrcz, Sopotnia Mała, woj. bielskie r o w y atłaskiem i k o r a l i k a m i ) o r a z m o d n e g o w s p ó ł c z e ś ­ n i e — b i a ł e g o , płaskiego, d z i u r k o w a n e g o i richelieu, który s t o s o w a n y jest obok wymienionych uprzednio form. M i m o w y s i ł k u organizatorów, n i e udało się pozyskać e k s p o n a t ó w z w i e l u r e g i o n ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , że m i a ł y tradycję h a f t u . W niepełny sposób r e p r e z e n t o w a ­ n y był n p . h a f t k r a k o w s k i i cieszyński, o p o l s k i , o p o ­ czyński, sądecki, r z e s z o w s k i , z a b r a k ł o p r z y k ł a d ó w h a f t u kszczonowskiego, lubelskiego, podlaskiego, kieleckiego, s a n d o m i e r s k i e g o . W n i o s e k stąd, że a l b o w t y c h o k o l i ­ cach t r a d y c j e ludowego h a f t u już z a m a r ł y , a l b o n i e dotarła t a m o d p o w i e d n i a informacja o konkursie. W konsekwencji brak odpowiedzi na pytanie — gdzie i w j a k i m s t o p n i u j e s t jeszcze ż y w a t r a d y c j a h a f c i a r ­ s k a , k t o do d z i s i a j h a f t t e n u p r a w i a , co h a f t u j e i n a c z y j e p o t r z e b y . T o t e ż t r u d n o rozstrzygnąć, c o j e s t n a d a l ż y w ą twórczością, a c o t y l k o o d t w a r z a n i e m wzorów. S a m a b o w i e m umiejętność i znajomość h a f t u , o i l e n i e spełnia o n s w e j pierwotnej f u n k c j i , n i e świadczy o k o n t y n u a c j i t r a d y c j i . W i d a ć t o chociażby n a p r z y k ł a ­ d z i e k o l o r o w e g o h a f t u , k t ó r y w i s t o c i e r z e c z y został w y ­ m y ś l o n y i w p r o w a d z o n y z początku o k r e s u m i ę d z y w o ­ jennego na Kaszubach przez G u l g o w s k i c h , a nigdy n i e funkcjonował w t e j f o r m i e w m i e j s c o w y m s t r o j u . B y ł o n ś w i a d o m ą transpozycją m o t y w ó w złotego h a f t u z koś­ c i e l n y c h a n t e p e d i ó w i mieszczańskich c z e p c ó w . T y m ­ c z a s e m współcześnie p o t o c z n i e uważa się, że r e p r e z e n 4 �t u j e o n najpełniej ludową sztukę K a s z u b . Z p o w y ż ­ s z y c h w z g l ę d ó w n i e m ó g ł być n a k o n k u r s i e b r a n y p o d u w a g ę , p o n i e w a ż n i e w i ą z a ł się a n i ze s t r o j e m , a n i z bezpośrednią tradycją wiejską. O r g a n i z a t o r z y zachę­ c i l i n a t o m i a s t grupę h a f e i a r e k z K a s z u b do o d t w o r z e ­ nia zabytkowego h a f t u złotą czy srebrną nicią. J u r y , doceniając wysiłek i k u n s z t w y k o n a w c z y ń , wyróżniło 14 osób, a G e n o w e f i e P a ł u b i c k i e j z B y t o w a przyznało drugą nagrodę. 5 P o d o b n i e j a k n a P o m o r z u Gdańskim r ó w n i e ż w Ż y w i e c k i e m , K r a k o w s k i e m , n a D o l n y m Śląsku, w R a c i b o r s k i e m czy Cieszy ńskiem h a f t y z ł o t e zanikły p r z e d końcem X I X w . *. W y s t ę p o w a ł y o n e p r z e w a ż n i e n a c z e p ­ c a c h , j e d y n i e w Cieszyńskiem z d o b i ł y r ó w n i e ż a k s a m i t ­ ne s t a n i k i s u k i e n (tzw. żywotki), a ostatnie i c h okazy noszono d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . N a s t ę p n i e h a f t n a ż y w o t k a c h uległ m o d y f i k a c j i . Zaczęto go w y k o n y ­ wać k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i , n i ć m i j e d w a b n y m i , p l u ­ s z o w y m i , l a c e t e m , c e k i n a m i , szklaną sieczką, p r z e z c o z czasem nabrał z u p e ł n i e n o w e g o c h a r a k t e r u . Jest o n jeszcze d z i s i a j s t o s o w a n y w r e g i o n i e i s t a n o w i p o d s t a ­ w o w y e l e m e n t dekoracji żywotków. D a l e k i e r e m i n i s c e n ­ cje z ł o t e g o h a f t u n a ż y w o t k a c h ( h a f t j e d w a b n ą nicią żółtawo-złocistą i srebrzysto-białą) p r z e d s t a w i ł a n a k o n ­ k u r s i e E w a Chałupska, o t r z y m u j ą c z a w y s o k i p o z i o m t e c h n i k i i (kompozycji (zgodnej z t r a d y c y j n y m układem) drugą nagrodę. I n n a a u t o r k a dostarczyła ż y w o t e k p r e ­ zentujący współczesną f o r m ę , n i e w y r ó ż n i a j ą c y się j e d ­ n a k starannością w y k o n a n i a . T a k w i ę c w C i e s z y ń s k i e j na p r z e s t r z e n i kilkudziesięciu l a t n a s t ę p o w a ł y zmianv 7 li. 6. Fragment fartucha kujawskiego, w tego r o d z a j u z d o b n i c t w i e , stosownie do a k t u a l n y c h możliwości s u r o w c o w y c h , j a k i upodobań zamawiają­ cych. Obecnie n i e w i e l e osób s p r a w i a n o w y żywotek i h a f c i a r k i pracują g ł ó w n i e n a z a m ó w i e n i e C e p e l i i , z d o ­ biąc a k s a m i t n e p a s y i t o r e b k i w i e c z o r o w e . W i n n y c h r e ­ g i o n a c h złoty h a f t z a n i k ł zupełnie, a społeczność w i e j ­ s k a n i e w y t w o r z y ł a żadnej p o d o b n e j f o r m y . W o k r e s i e , g d y zanikał h a f t złoty, c o r a z w i ę k s z ą popularność zyskiwał w P o l s c e , z a r ó w n o n a w s i , j a k i w m i a s t a c h h a f t k o l o r o w y m i n i ć m i . Stał się o n b a r d z o p o p u l a r n y w niektórych r e g i o n a c h k r a j u i dziś, p r z y w s z e l k i c h adaptacjach t r a d y c y j n y c h wzorów jest o n szczególnie f a w o r y z o w a n y . Najstarsze formy kolo­ rowego h a f t u , przede w s z y s t k i m jednobarwnego (czar­ nego, c z e r w o n e g o , w i ś n i o w e g o , r z a d z i e j żółtego l u b b r ą ­ z o w e g o ) w y s t ę p o w a ł y na płóciennych częściach s t r o j u ( k o s z u l a c h , c h u s t k a c h n a g ł o w ę , z a w i c i a c h , nałęozach, zapaskach). W y k o n y w a n o j e różnymi t e c h n i k a m i , z k t ó ­ r y c h d o n a j b a r d z i e j a r c h a i c z n y c h należały: k r z y ż y k o w e , łańcuszkowe i płaskie ( n i e r z a d k o l i c z o n e ) . J e d n o b a r w n e h a f t y krzyżykowe występowały w B e s k i d z i e Śląskim, n a S p i s z u , u L a s o w i a k ó w i częś­ c i o w o w K i e l e c k i e m , w Biłgorajskiem, K r z c z o m o w s k i e m , L u b e l s k i e m , R a w s k i e m , a w późniejszym okresie i w i n ­ nych regionach, np. Łowickiem (potwierdza to technika w y k o n a n i a , j a k też c h a r a k t e r m o t y w ó w o r a z m i e j s c o ­ w a t r a d y c j a u s t n a ) . Z w y m i e n i o n y c h wyżej regionów nadesłano n a k o n k u r s j e d y n i e n i e l i c z n e p r z y k ł a d y — haftowane koszule z J a w o r z y n k i i Istebnej w Beskidzie Śląskim ( A n n a R u c k a — d r u g a n a g r o d a i J a d w i g a S i ­ w y k . Zofia 8 Szmajda, Gajówka, woj. włocławskie. 103 �II. 7. P r z ó d s e r d a k a a k s a m i t n e g o , h a f t k o r a l i k a m i , w y k . A n n a T r z e b u n i a , Z a k o p a n e . I I . 8. Dół p o r t e k góralskich, w y k . K a r o l G a b r y ś , K r o ś c i e n k o n / D u n a j c e m , w o j . nowosądeckie. k o r a — w y r ó ż n i e n i e ) . Prezentują o n e r o z b u d o w a n e w s p ó ł ­ czesne f o r m y g e o m e t r y c z n y c h m o t y w ó w roślinnych z z a ­ chowaniem tradycyjnej kompozycji i rozmieszczenia. W a r t o j e d n a k pamiętać, że d a w n i e j s z e warkoczykowe h a f t y górali w B e s k i d z i e Śląskim były, p o d o b n i e j a k n a S p i s z u , w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami, p r z e z co t w o ­ r z y ł y wąskie p a s o w e układy o r n a m e n t a l n e n a męskich k o s z u l a c h i k a b o t k a c h , o r a z układy trójkątne n a c h u s t ­ k a c h . E l e m e n t y zdobnicze, wyłącznie geometryczne, b y ­ ły n a ogół mało c z y t e l n e . D o i c h w y k o n a n i a u ż y w a n o lnianych nici, b a r w i o n y c h woskiem, p i w e m l u b szafra­ nem . ich D o n a j s t a r s z y c h f o r m zaliczyć należy także j e d n o ­ b a r w n e h a f t y r z e s z o w s k i e , złożone z m o t y w ó w m e a n d r y c z n y e h , a w y k o n a n e a t ł a s k i e m . Można j e b y ł o s p o t ­ kać w t e r e n i e jeszcze w p i e r w s z y c h l a t a c h p o o s t a t n i e j w o j n i e , n i e s t e t y t a pracochłonna t e c h n i k a zamarła już p r a w i e c a ł k o w i c i e . N a OpoLszczyźnie h a f t y atłaskiem o charakterystycznych kolistych motywach roślinnych r ó w n i e ż zanikły, a nadesłany n a k o n k u r s p r z e z W a l e s ką B-auoh c z e p e k d l a k u c h a r k i był już t y l k o nieudaną rekonstrukcją w z o r ó w z końca X I X w . nadesłane j e d n a k B 10 11 Znacznie lepiej przedstawiały się o d t w o r z o n e na częściach d a w n e g o s t r o j u l a ń c u s z k o w o - w o l u t o w e h a f t y l a s o w i a c k i e i biłgorajskie, nadesłane n a k o n k u r s p r z e z l a u r e a t k i d r u g i c h nagród: Marię Kozłową i Katarzynę Pańczyk z B a r a n o w a i Julię M a ł e k z C i o s n y o r a z ł a ń ­ c u s z k o w e i płaskie h a f t y w i l a m o w i c k i e s p o d O ś w i ę c i ­ m i a , łączone n a z a w i ą z k a c h do c z e p c ó w ze złotą l u b srebrną nicią. P r z e d s t a w i ł a j e n a k o n k u r s i e I r e n a B e n e k z C z e c h o w i c ( d r u g a n a g r o d a ) i Elżbieta C z y l o k z Z a b r z e g a { t r z e c i a n a g r o d a ) . W a r t o p r z y t y m podkreślić, iv w W i l a m o w i c a c h t r a d y c y j n y strój l u d o w y m a jeszcze ż y w e t r a d y c j e , n i e w y c h o d z ą c e j e d n a k poza obręb t e j miejscowości. D a w n e t r a d y c j e mają j e d n o b a r w n e , płaskie i ł a ń ­ c u s z k o w e h a f t y k u r p i o w s k i e P u s z c z y Białej o koli­ s t y c h i r o ż k o w y c h m o t y w a c h ( t z w . k o ł o i z i e l e ) , gęsto zapełniające p o w i e r z c h n i ę . N a k o n k u r s nadesłano k i l K a 1 2 104 współczesnych nogawki przykładów, które otrzymały wyróż­ n i e n i a , a koszula H a n n y Kaczyńskiej z Wielątek — t-zecią nagrodę. Do grupy nie starych, jednobarwnych zaliczyć trzeba piotrkowskie pują i obok jednak tego rawskie, haftów pierwotny, nadesłała jąc bardzo których geometryczny Dawne przykłady z względem Kurpiów W Czesławy niektórych również h a f t y wickiem, gdzie t z w . polskie odzieży czyły na k o n k u r s Jadwiga (uzyskując wyróżnienie) {trzecia światowej obserwuje W form t a k jest szycie Jadwiga się n a w r ó t z dostar­ Klewkowa Łukawska po d r u g i e j do Ło­ na częś­ t a k haftowaną okresie zdo­ należą np. w występuje Tarmanowska oraz nagroda).. współ­ Kadzidła). z starszych z płótna. K o s z u l ę Zielonej; s t r o j u , j a k też i k i l k u barwne, ciach wicza do haf­ dekoracyjnym, przykładem Konopki regionach uzysku­ Puszczy n a k o n k u r s były (koszula Przykład Jasienia, jednobarwnych czesnego przekształcenia z a r ó w n o bnictwa wystę­ 1 3 z płót­ zachowujących charakter . tradycje pod na opoczyńskie, pozostałości Bernacik skromnych przedstawiają haftów krzyżykowe: wielokolorowych, Helena wyróżnienie. tów, także z Ło­ wojnie rozszerzonej gamy k o l o r y s t y c z n e j haftów. O b o k k o l o r ó w t r a d y c y j n y c h : c z a r ­ nego, c z e r w o n e g o i białego p o j a w i ł y ty, zielony, doczny jest l i l i o w y , pomarańczowy. również w się: n i e b i e s k i , żół­ Podobny krzyżykowych proces w i ­ h a f t a c h n a płót­ n i e : opoczyńskich, p i o t r k o w s k i c h i r a w s k i c h . W i e l e p r z y ­ kładów 15 osób nadesłano na otrzymało konkurs. Spośród wyróżnienia, ska i M a r i a Rzepa z B i e l o w i e Wzbogacanie kolorystyczne a wykonawczyń Franciszka Dąbrow­ uzyskały t r z e c i e nagrody. i ornamentacyjne n a płótnie d a t u j e się m n i e j w i ę c e j od l a t s p r z e d szej wojny światowej, nych regionach. i coraz haftów z małymi wahnięciami Zjawisko t o idzie w większym rozpowszechnieniem białych o r a z cesji na m o t y w y były sobie parze ogólnej mody w roślinne. Popularność zwłaszcza symbole kwiatu z się haftów pierw­ w róż­ rozwojem roślinnych sztuce o k r e s u se­ w haftach róży o zdo­ bardziej �l u b m n i e j n a t u r a l i s t y c z n y c h kształtach, k w i a t u r u m i a n ka, niezapominajki, fiołka, goździka, winnych gron i różnych f o r m liści, bez których żaden o r n a m e n t r o ś ­ l i n n y n i e m ó g ł b y się obejść. P r o c e s o w i t e m u t o w a r z y ­ szyło w t y m czasie również w p r o w a d z e n i e n o w y c h r o z ­ w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h , czego doskonałym p r z y k ł a d e m są w s p o m n i a n e już h a f t y ł o w i c k i e . Taką wielością f o r m , t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , jaką przedstawiły t a m t e j s z e h a f c i a r k i , n i e mógł się pochwalić n a k o n k u r s i e żaden i n n y r e g i o n . W ś r ó d l i c z n y c h eksponatów znalazły się w i ę c i t a k i e , w których i m p o n o w a ł u m i a r i porządek, c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e d l a h a f t ó w z początku w i e k u , j a k toż i p r z e s a d n i e już d e k o r o w a n e w i e l o b a r w n e , płaskie i cie­ n i o w a n e h a f t y n a w e ł n i a n y c h , a k s a m i t n y c h , bądź a d a ­ m a s z k o w y c h s t a n i k a c h , r ę k a w k a c h , w e ł n i a n y c h pończo­ c h a c h . Ostatnią fazę — h a f t d r o b n y m i k o r a l i k a m i — p a c i o r k a m i reprezentowały e k s p o n a t y Jadwigi Tarmanowskiej. K o r a l i k i na wzór m o d y lansowanej przez żurnale z o s t a t n i e j ć w i e r c i ubiegłego w i e k u w p r o ­ w a d z o n o t u już w l a t a c h p i e r w s z e j wojny światowej, p o d o b n i e j a k w h a f t a c h n a ż y w o t k a c h cieszyńskich o r a z stanikach (zwanych potocznie gorsetami) z k r a k o w s k i e ­ go, czy P o d h a l a ( M a r i a Jamróz z L i p n i k — w y r ó ż n i e ­ nie i A n n a T r z e b u n i a z Zakopanego — trzecia n a g r o ­ da). S k o r o m o w a o g o r s e t a c h z w i e l o b a r w n y m i płaskimi h a f t a m i , t o t r z e b a zaznaczyć, że t r a d y c j e i c h obejmują zwłaszcza r e g i o n y Małopolski, poczynając o d z a c h o d ­ n i c h j e j krańców ( o k o l i c S t r z e m i e s z y c i C h r z a n o w a ) , g d z i e s z y t o j e do końca X I X w . z białego płótna, aż po w s c h o d n i e t e r e n y Z i e m i R z e s z o w s k i e j . N a k o n k u r ­ sie za bogato h a f t o w a n y a k s a m i t n y s t a n i k w y r ó ż n i e n i e 1 4 15 II. 9. F r a g m e n t haftu na mankiecie koszuli, otrzymała K a t a r z y n a P a l u c h z T y l m a n o w e j w Sądec­ k i e m . N a t o m i a s t odtworzoną f o r m ę t z w . o p l e c k a , n i e b ę ­ dącą j e d n a k kontynuacją t r a d y c j i , nadesłano z O p o l a . S t a r s z e s t a n i k i n a P o d h a l u z d o b i o n e były, t a k j a k s u k i e n n e p o r t k i , n a s z y c i a m i ze sznurków p a s m a n t e r y j ­ n y c h , czego przykłady z p ę t l i c o w y m i o r n a m e n t a m i , u z u ­ pełnionymi c e k i n a m i , nadesłały: w s p o m n i a n a w y ż e j A n ­ n a T r z e b u n i a i M a r i a L i z o ń ze S z c z a w n i c y . P o d o b n e w c h a r a k t e r z e są w i e l o b a r w n e , o motywach roślinnych (zwłaszcza r ó ż y ) h a f t y n a z a p a s k a c h i c h u s t a c h n a g ł o w ­ n y c h , w y k o n a n e ściegiem płaskim i c i e n i o w a n y m oraz i n n y m i : za — i p r z e d igłą, występujące współcześnie w niektórych r e g i o n a c h , zwłaszcza z a c h o d n i c h i p o ł u d ­ niowych, jak Wielkopolska, Opolszczyzna, Sądeckie (wspomniana K a t a r z y n a Paluch), Sieradzkie (wyróżnie­ n i a : M a r i a P a w l a k z S i e r a d z a i Stanisław P a w l a k z M o ­ nie). Ostatnią grupę k o l o r o w y c h haftów stanowią h a f t y n a s u k n i e , g ł ó w n i e n a góralskich c u c h a c h , s u k m a n a c h , p o r t k a c h , k a m i z e l a c h , których t r a d y c j a z d o b i e n i a z n a n a była już w X I X w . W n o w s z y c h c z a s a c h , zwłaszcza po d r u g i e j w o j n i e ś w i a t o w e j , d e k o r a c j a i c h uległa r o z b u ­ dowie, urozmaiceniu kolorystycznemu, a nawet tech­ n i c z n e m u . Szczególnie b o g a t o z d o b i o n e f o r m y spotyka się n a P o d h a l u , czego p r z y k ł a d e m b y ł y n a k o n k u r s i e c u c h a i p o r t k i w y k o n a n e przez Stanisława Budzyńskie­ go z B u k o w i n y Tatrzańskiej ( o t r z y m a ł za n i e pierwszą nagrodę). P i e r w s z ą nagrodę za h a f t n a k a f t a n i e i c i o s ­ k u ) otrzymała t a k ż e L u d w i k a Głuc z P o d e g r o d z i a . Poza t y m przyznano dwie drugie nagrody Zofii Szczepaniak ze S z c z a w n i c y (za 2 zapiąstk:, 2 k a m i z e l k i i g o r s e t ) i A n ­ d r z e j o w i C z e r n i k o w i z B u k o w i n y Tatrzańskiej (za c u - w y k . Helena Biernacik, Jasień, woj. piotrkowskie 105 �II. 10. H a f t p r z y k i e s z e n i g u n m a n y , w y k . F r a n c i s z e k J a n s , Z a b r z e ż k/Łącka, w o j . nowosądeckie. I I . 1 1 . Górna część p o r t e k , w y k . J a n P a n i a ł , Jabłonica, woj. krośnieńslkie. chę), o r a z pięć t r z e c i c h n a g r ó d : A n n i e A d a m c z y k (za k a m i z e l k ę ) , F r a n c i s z k o w i J a n c (za g u r m a n ę ) , M a r i i J a n s (za s p o d n i e ) — w s z y s t k i m z Z a b r z e ż a w Sądeckiem, o r a z F r a n c i s z k o w i C z e r n i k o w i z G ł o d o w s k i e g o W i e r c h u (za s p o d n i e ) i Bożenie K o w a l c z y k z D z i a n i s z a (za s p o d n i e ) . W y r ó ż n i e n i e w t e j g r u p i e o t r z y m a ł o 5 osób. W s p o m n i a ­ n e w y r o b y , z g o d n i e ze współczesną modą, odznaczają się wyrazistością i czytelnością m o t y w ó w i ż y w ą k o l o ­ rystyką. W ś r ó d h a f t o w a n y c h k a m i z e l e k precyzją w y k o ­ nania i b o g a c t w e m o r n a m e n t y k i zwracały uwagę prace Z o f i i S z c z e p a n i a k o r a z J a n i n y F a r o n z Zabrzeża ( w y ­ różnienie), n a t o m i a s t i n n e e g z e m p l a r z e n i e z a p r e z e n t o ­ w a ł y się n a j l e p i e j ze w z g l ę d u n a n i e s t a r a n n i e w y k o n a ­ n y h a f t o r a z złą jakość s u k n a , z k t ó r e g o u s z y t o częś­ ci s t r o j u . Ś w i a d c z y t o , ż e w y k o n a n o j e s p e c j a l n i e n a k o n k u r s l u b d l a zespołu f o l k l o r y s t y c z n e g o . G ó r a l e b o ­ w i e m , którzy w c i ą ż z a m a w i a j ą i noszą c y f r o w a n e p o r t ­ ki, nigdy by takich nie kupili. N a P o d h a l u , w Cieszyńskiem, Fszczyńskiem, K r a ­ k o w s k i e m , Rzeszowskiem, w Łowickiem, na K u j a w a c h , w W i e l k o p o l s c e , n a Śląsku D o l n y m , a częściowo i G ó r ­ n y m rozpowszechnione b y ł y różnego r o d z a j u hafty b i a ł e — o d płaskich, atłaskowych, w y p u k ł y c h , w a ­ ł e c z k o w y c h , d o d z i u r k o w a n y c h z obrzuitką i z a d z i e r g i w a n i e m p r z e c h o d z ą c y m w s n u t k i , pajączki, g i p i u r y i r i c h e l i e u . Najstarszą i c h f o r m ą b y ł y h a f t y n a s a m o d z i a ­ ł o w y m p ł ó t n i e l n i a n y m w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami l u b h a f t e m płaskim l i c z o n y m , z d o b i ą c e k o s z u l e u ż y w a n e d o ślubu — zwłaszcza n a K u r p i a c h , G ó r n y m Śląsku, w Opoczyńskiem, n a P o d h a l u w Rzeszowskiem. T u i ó w d z i e p r z e t r w a ł y o n e jeszcze d o l a t d w u d z i e s t y c h bieżącego w i e k u . B a r d z o ładną koszulę t e g o t y p u z a ­ prezentowała n a k o n k u r s i e W i k t o r i a Puławska z M y s t k o w a S t a r e g o n a K u r p i a c h , o t r z y m u j ą c z a nią pierwszą nagrodę. B i a ł e , płaskie h a f t y o b o g a t y c h w y c h i roślinnych n a k o s z u l a c h i 106 motywach chustkach kwiato­ nagłow- n y c h występowały przede w s z y s t k i m w s t r o j u k r a k o w ­ s k i m , g d z i e h a f t o w a n o t a k samo r ó w n i e ż f a r t u c h y . P o d k o n i e c X I X w . p o d o b n e h a f t y płaskie o m o ­ t y w a c h roślinnych zaczęły się p o j a w i a ć n a f a r t u c h a c h również w i n n y c h regionach zachodniej i południowej P o l s k i . Stały się o n e p o p u l a r n e p r z e d p i e r w s z ą wojną światową, czego echa p r z e t r w a ł y do dziś m i ę d z y i n n y ­ m i n a K u j a w a c h , Pałukach, G ó r n y m Śląsku i w W i e l ­ k o p o l s c e . T a k i e p r z y k ł a d y zaprezentowała Klementyna W i t u c k a z S z u b i n a n a P a ł u k a c h ( t r z e c i a n a g r o d a ) , oraz Z o f i a S z m a j d a z G a j ó w k i n a K u j a w a c h , która o t r z y m a ­ ła z a d w a czepce i f a r t u c h drugą nagrodę. H a f t y n a fartuchach bywały niejednokrotnie rozbudowane i w i e ­ le m n i e j i s z y c h i większych e l e m e n t ó w t w o r z y ł o ciągły l u b p r z e r y w a n y , s z e r o k i pas p o n a d i c h dolną krawędzią. Wykorzystanie ściegów p o z w a l a j ą c y c h n a s w o b o d ­ n e p r o w a d z e n i e igły p o płótnie d a w a ł o h a f c i a r k o m z n a ­ c z n e m o ż l i w o ś c i d o b o r u i k o m p o z y c j i m o t y w ó w , często o giętkich, o p ł y w o w y c h , w i j ą c y c h się l i n i a c h , t a k c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a o r n a m e n t ó w roślinnych. W i d a ć to n a p r z y k ł a d z i e k o p i i s t a r e g o czepca k u j a w s k i e g o , którą wykonała wyróżniona R e g i n a M a j c h r z a k z Włocławka. I n w e n c j a h a f c i a r e k w i d o c z n a j e s t szczególnie w haf­ tach ażurowych: d z i u r k o w a n y c h , s n u t k o w y c h , r i c h e l i e u , m e r e ż k o w y c h , których p o j e d y n c z e o k a z y nadesłało w i e ­ le k o b i e t , p r e z e n t u j ą c p r z y k ł a d y z P o d h a l a , K r a k o w s k i e ­ go, Pszczyńskiego, Cieszyńskiego, Ł o w i c k i e g o , K u j a w . Zapożyczenie haftu angielskiego od zawodowych h a f c i a r e k j a k o j e d n e j z f o r m z d o b i e n i a płóciennych częś­ ci l u d o w e g o s t r o j u o d b y w a ł o się p o c z ą t k o w o nieśmiało, w połączeniu z p r o s t y m i t e c h n i k a m i , j a k ścieg o k r ę t k o wy i płaski, s t o p n i o w o jednak zaadaptowano ściegi trudniejsze: zadziergiwane, pajączfcowe i s n u t k i , które ostatecznie zdecydowały o charakterze haftu niektó­ rych regionów. Wprowadzono też h a f t y maszynowe (Podhale) o szeroko r o z b u d o w a n y c h m o t y w a c h . Z a p r e ­ zentację t a k z d o b i o n e j współczesnej b l u z k i , stanowią- �cej część o b e c n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o Stanisława C u ­ k i e r z Z a k o p a n e g o otrzymała drugą nagrodę, a L u d ­ w i k Żegliń — wyróżnienie. P o d o b n i e przedstawiała się s p r a w a z b i a ł y m i h a f ­ t a m i n a t i u l u w s t r o j u dzierżackim, s z a m o t u l s k i m i l u ­ buskim (międzyrzecko-babimojskirn)gdzie zdobione n i m i czepce, j a k n a K u j a w a c h i P a ł u k a o h , p r z e t r w a ł y w s t r o j u r e g i o n a l n y m d o o s t a t n i c h czasów, chociaż u l e g ­ ły z n a c z n e j m o d y f i k a c j i . Wyszły natomiast z codzien­ n e g o użycia w i e l k o p o l s k i e hafty snutkowe , aczkol­ w i e k istnieją jeszcze k o b i e t y umiejące j e w y k o n y w a ć . W g r u p i e t i u l o w y c h h a f t ó w w i e l k o p o l s k i c h , pałuckich i k u j a w s k i c h d r u g i e n a g r o d y za w y s o k i p o z i o m t e c h ­ niczny i kompozycję m o t y w ó w otrzymały: J a n i n a Foł­ t y n , K u n e g u n d a K r z y ż a n i a k , Józefa M o l e k , Elżbieta K e l ­ l e r i Z o f i a S z m a j d a , n a g r o d y t r z e c i e : P e l a g i a Glapińska, H e l e n a G r y g i e l , Pelagia Pietrzak, A n i e l a Wełnińska, K l e ­ mentyna W i t u c k a , Irena Najdek, M a r i a Szewczyk; przy­ z n a n o też 14 w y r ó ż n i e ń . W i c h h a f t a c h dominują b u ­ dowane z d r o b n y c h elementów m o t y w y k o l i s t e w i e l o p l a t o w y e h k w i a t ó w , rozczłonkowanych l u b p i e r z a s t y c h liści, w y k o n a n e r ó ż n y m i t e c h n i k a m i , łącznie z o b r z u c a ­ n i e m d z i u r e k ściegiem o k r ę t k o w y m . N a t o m i a s t cerowa­ n i e n a t i u l u występuje g ł ó w n i e n a c z e p c a c h k u r p i o w ­ s k i c h . P o j a w i a j ą się w n i c h n i e r z a d k o m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , w odróżnieniu od roślinnych, które dominują w t i u l o w y c h h a f t a c h ż y w i e c k i c h , złożonych z elemen­ t ó w sprawiających w r a ż e n i e l e k k i c h i z w i e w n y c h n a d u ­ żych p o w i e r z c h n i a c h c h u s t , o c h t u s , zapasek i k r e z . Ż y ­ wieckim haftom przyznano 3 nagrody trzecie (Marii B y r c z , M a r i i Dędys i H e l e n i e P i n d e l z S o p o t n i M a ł e j ) oraz 7 wyróżnień. l s 1 9 J a k w y n i k a z t e g o przeglądu, k o n k u r s p o t w i e r d z i ł duże z r ó ż n i c o w a n i e f o r m i t e c h n i k h a f c i a r s k i c h w s k a l i k r a j u , chociaż n i e dał pełnego o b r a z u . N i e w s z y s t k i e b o w i e m w a r i a n t y zostały nadesłane; t y m n i e m n i e j p o ­ z i o m z e b r a n y c h p r a c b y ł w y s o k i . J u r y spośród 493 n a ­ desłanych eksponatów odrzuciło 100, z p o w o d u n i e d o ­ t r z y m a n i a w y m o g ó w r e g u l a m i n o w y c h , j a k też n i s k i e g o poziomu technicznego i artystycznego. Wśród z a k w a l i ­ fikowanych okazów znalazły się ( w y m i e n i a m kolejno w e d ł u g i l o ś c i ) : k o s z u l e i b l u z k i , czepce, f a r t u c h y , c h u s t ­ k i , g o r s e t y , h a l k i , k r y z y i kołnierze, s p o d n i e , k a f t a n y i k a m i z e l e , g u n i e , spódnice i i n n e . N a j w i ę c e j p r z y k ł a ­ d ó w p o c h o d z i ł o z K u j a w , bo aż 35 s z t u k s t r o j u , p o d w a ­ dzieścia parę z W i e l k o p o l s k i , Pałuk, Opoczyńskiego, P o d ­ hala, n a j m n i e j z Sieradzkiego, K r a k o w s k i e g o , bo t y l k o p o j e d y n c z e okazy. S p o r o p r z y t y m b y ł o o d t w o r z o n y c h części strojów, n i e używanych już n a w s i , lecz n o s z o ­ n y c h p r z e z zespoły r e g i o n a l n e i e s t r a d o w e , p r z e z co uległy n a w e t s z t u c z n i e w p r o w a d z o n e j m o d y f i k a c j i bądź zafałszowaniu ( n p . w p r z y p a d k u o p o l s k i e g o c z e p k a d l a k u c h a r k i i oplecka). U c z e s t n i c y k o n k u r s u p o c h o d z i l i z różnych s t r o n k r a ­ j u . Istniała j e d n a k duża d y s p r o p o r c j a w l i c z b i e r e p r e ­ zentantów poszczególnych r e g i o n ó w . T a k n p . K u j a w y r e p r e z e n t o w a ł o aż 21 osób, K a s z u b y i Opoczyńskie — po 15 osób, Pałuki — 11 osób, W i e l k o p o l s k ę , K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j , Ż y w i e c k i e — o d 8 do 10 osób, Ł o w i c k i e — 5 osób, a K r a k o w s k i e , Biłgorajskie, Sądeckie i o k o l i ­ ce W a r s z a w y , Spisz, W i l a m o w i c e , S i e r a d z k i e t y l k o p o ­ j e d y n c z e osoby. O g ó ł e m w z i ę ł o udział w k o n k u r s i e 216 Juczestników, w t y m 10 mężczyzn. Osób u r o d z o n y c h p o d r u g i e j w o j n i e b y ł o 24, n a t o m i a s t z końca ubiegłego w i e k u — 2 k o b i e t y ; p r z e w a ż a ł a z a t e m średnia g e n e r a ­ cja i l u d z i e u r o d z e n i p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą . To rozeznanie w w i e k u uczestników rzucić może nieco światła n a stopień p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , k o ­ r z y s t a n i a z p r z e k a z ó w s t a r s z y c h . Decydującą rolę w kształtowaniu a u t e n t y c z n y c h haftów i strojów r e g i o n a l ­ n y c h o d g r y w a p r z e z n a c z e n i e i c h n a użytek w ł a s n y l u b środowiska. K i e r u n e k z m i a n j e s t b o w i e m w ó w c z a s i n ­ n y aniżeli w t e d y , g d y sporządza się j e d l a o d b i o r c y m i e j s k i e g o , gdyż uzależniony j e s t o d f u n k c j i u ż y t k o w e j d a n e j części u b i o r u , która w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o ­ w e j była n a ogół i s t o t n i e j s z a o d d e k o r a c y j n e j . Tymcza­ s e m n a współcześnie z m o d e r n i z o w a n y c h częściach s t r o ­ j u ludowego, zarówno rozmieszczenie, j a k i kształtowa­ n i e h a f t u w y n i k a j ą c e niegdyś p r z e d e w s z y s t k i m z j e g o f u n k c j i zanikło p r a w i e zupełnie n a r z e c z s t r o n y d e k o ­ r a c y j n e j i e s t e t y c z n e j ; zatraciła się też f u n k c j a s p o ­ łeczna i s y m b o l i c z n a h a f t u . W y s t ę p u j ą c e w n i m m o ­ t y w y i k o l o r y s t y k a są już t y l k o p o w i e l a n y m elemen­ tem zdobniczym, dobieranym zgodnie z i n d y w i d u a l n y ­ m i u p o d o b a n i a m i w y k o n a w c y . Tego t y p u przykłady w i ­ d o c z n e były m i ę d z y i n n y m i n a o p l e c k u i c z e p e c z k u o p o l ­ s k i m , n a k o s z u l i męskiej z o k o l i c J u r k o w a (nowosądec­ k i e ) , noszonej r z e k o m o w X I X w . , n a k o s z u l i k r a k o w ­ s k i e j w y k o n a n e j p r z e z autorkę z Pszczyńskiego, n a c h u s t ­ ce z P e ł t ( K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j ) , n a k o ł n i e r z y k u i k o ­ szuli z Szadka z o k o l i c y Łomży i Kadzidła (na K u r ­ piach) i w i e l u eksponatach odrzuconych przez j u r y . K o n k u r s n i e poszerzył w i s t o t n y sposób naszej w i e ­ d z y o przeszłości. N i e w i e l e b o w i e m p r z e d s t a w i o n o n a n i m eksponatów, które można zaliczyć do a u t e n t y c z n e g o p r z e k a z u f o r m d a w n i e j s z y c h . S z k o d a więc, że p o d e j m u ­ jąc t a k o g r o m n y wysiłek o r g a n i z a c y j n y n i e r o z s z e r z o ­ n o p r o g r a m u k o n k u r s u n a t y l e , b y pozyskać istniejące jeszcze o r y g i n a ł y d a w n e g o h a f t u p r z e t r w a ł e w t e r e n i e . Z a k i l k a l a t m o ż e i c h j u ż n i e być... W nadesłanym m a t e r i a l e d o m i n o w a ł y h a f t y i częś­ ci s t r o j u , które są jeszcze u ż y w a n e n a w s i i k t ó r e w y ­ k o n u j e się w o b e c n y c h czasach. Szczególnie b o g a t o p o d t y m w z g l ę d e m w y p a d ł o Opoczyńskie prezentując duży z e s t a w k o s z u l , p o d o b n i e j a k K u r p i e Puszczy B i a ł e j ; Ł o w i c k i e dostarczając różne części s t r o j u , d a l e j C i e s z y ń ­ s k i e ze s w y m i ż y w o t k a m i i B e s k i d Śląski z k o s z u l a m i i kabotkami, Sieradzkie z zapaskami, Szczawnickie — z p o r t k a m i i k a m i z e l a m i , G ó r n y Śląsk — z z a p a s k a m i . Interesujące b y ł y r ó w n i e ż h a f t o w a n e części s t r o j u , w y ­ k o n y w a n e d l a z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i różnego r o ­ d z a j u wystąpień r e g i o n a l n y c h ( n p . h a f t y ż y w i e c k i e , są­ d e c k i e , niektóre podhalańskie, s p i s k i e , o r a w s k i e , l i m a ­ n o w s k i e , łąckie). Ostatnią g r u p ę wśród nadesłanych e g z e m p l a r z y z a j ­ mują t e , które w y k o n u j e się d l a szerszego o d b i o r c y , n i e ­ k o n i e c z n i e z w i ą z a n e g o z określonym r e g i o n e m , t r a k t u ­ jącego h a f t y j a k o r o d z a j pamiątki l u b ładny p r z e d m i o t c o d z i e n n e g o użytku. M a m t u t a j n a myśli p r z e d e w s z y s t ­ k i m k u j a w s k i e f a r t u c h y , złotem h a f t o w a n e czepce k a ­ s z u b s k i e , kołnierze i k r e z y k u j a w s k i e c z y k a l i s k i e i t p . K o n k u r s , z g o d n i e z p r z y j ę t y m i założeniami, p o z ­ w o l i ł w y p o w i e d z i e ć się współczesnym h a f c i a r k o m . P r z y ­ niósł też k o p i e z a b y t k o w y c h okazów. W y k a z a ł zatem, że umiejętności h a f t o w a n i a n i e zaginęły w t e r e n i e . N a i l e j e d n a k prezentują o n e s t a n z a c h o w a n i a t r a d y c y j n e ­ go h a f t u n a częściach s t r o j u noszonego w Polsce i w j a ­ k i m s t o p n i u jest on w y k o r z y s t y w a n y , pytania te po­ zostały bez o d p o w i e d z i . 107 �II. 12. K o s z u l a m a s k a , d r e l i c h , w y k . A n n a R u a k a , J a w o r z y n k a , w o j . b i e l s k i e . I I . 13. K o s z u l a b o b i e c a , l e n , n o s z o n a w l a t a c h 1860—1919, w y k . M a r i a K o z ł o w a , B a r a n ó w , w o j . s a n d o m i e r s k i e . P R Z Y P I S Y J a n M a n u g i e w i c z , Polskie stroje ludowe, [album] Ł ó d ź 1954. Atlas Polskich Strojów Ludowych — poszczegól­ n e z e s z y t y z a w i e r a j ą k o l o r o w e t a b l i c e prezentujące s t r o ­ je opisywanej grupy etnograficznej. H a f t ludowy (Katalog wystawy), M u z e u m Etno­ g r a f i c z n e w T o r u n i u , T o r u ń 1979, s. 6. M a r i a Przeździecka, Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 12, 1958 n r 3. s. 131—150. Eugeniusz Frankowski, Złotogłowie kaszubskie, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R. 8, 1954 n r 3, s. 148—161. Barbara Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, B y t o m 1973. t e j ż e , Z badań terenowych nad cieszyńskim haf­ tem ludowym, K a t o w i c e 1958; tejże, Z badań tereno­ wych nad haftem ludowym w powiecie bielskim, Ka­ t o w i c e 1962. J a d w i g a Ś w i ą t k o w s k a , Strój łowicki, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z 2, L u b l i n 1953; A n i e l a Chmielińska, Księżacy i ich strój, W a r s z a w a 1930. Barbara Bazielich, Ludowe wyszycia techniko, krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 141—142. Franciszek K o t u l a , S t r ó j rzeszowski, [ w . ] Atłas Polskich Strojów Ludowych; Małopolska, z. 3, L u b l i n 1951; tenże, S t r ó j łańcucki, tamże, z. 4, L u b l i n 1955. N a k o n k u r s ogłoszony w 1974 r. p r z e z M u z e u m O k r ę g o w e w R z e s z o w i e n i e nadesłano a n i j e d n e g o i n ­ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 Fot. B. teresującego p r z y k ł a d u współcześnie w y k o n a n e g o h a f t u z t e g o r e g i o n u ; p o r . Haft ludowy i koronka w woje­ wództwie rzeszowskim, ( k o m e n t a r z w y s t a w y oprać. A n ­ n a T a r g o ń s k a ) , R z e s z ó w 1975. W s p o m i n a o n i c h O. K o l b e r g , Mazowsze. Obraz etnograficzny, t . 1—4, K r a k ó w 1885—1888; K . W ó j c i c k i , Kurpie — Gocie, Zarysy domowe, W a r s z a w a 1842; M . Ż y w i r s k a , Hafty Kurpiowskie Puszczy Białej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 2, 1948 n r 2, s. 25—34; tejże, Strój Kurpiowski Puszczy Białej ( w : ) Atlas Polskich Strojóu: Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie z. 1, L u b l i n 1952. J a n P i o t r D e k o w s k i i , Strój piotrkowski, (w:) Atłas Polskich Strojów Ludowych, Mazowsze i Sieradzkie, z. 3, L u b l i n 1954; J a n i n a K r a j e w s k a , Strój opoczyński, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. B a r b a r a B a z i e l i c h , Ludowe stroje siewiersko-b%dzińskie, ( k a t a l o g w y s t a w y „ S t r ó j z a g ł ę b i o w s k i " ) Będzin 1971. Franciszek K o t u l a , Strój rzeszowski, op. c i t . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Haft biały na Podhalu, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 1 1 , 1957 n r 4, s. 229—24S. A d a m G l a p a , Strój dzierżacki, ( w : ) Atłas Polskich Strojów Ludowych, W i e l k o p o l s k a , z. 2, L u b l i n 1953; t e n ­ że, Strój międzyrzecko-babimoski, tamże, z. 4, L u b l i n 1956. H a l i n a M i k u ł o w s k a , Strój kujawski, tamże, z. 3, L u b l i n 1953. A d a m G l a p a , S t r ó j szamotulski, tamże, z. 1, L u b ­ l i n 1952. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 t a 19 Olechnicki �