https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7b893765e78e37f6967c35afac686c4.pdf ff094da0aaad21f54506d377b24cc02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3022 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2826 Title A name given to the resource "Tajemnicę czynić bliską..."/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.6-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM ZBIGNIEW Włodzimierz S t a n i e w s k i : Nie... Kosmos to jest przerzucanie mostu między przyszłymi a przeszłymi la­ ty, jak to jest pięknie u Mickiewicza powiedziane „Pieśń ujdzie cało..." BENEDYKTOWICZ „Tajemnicę czynić bliską..."* Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A co będzie dalej? Jaki następny most po Metamorfozach! Następny przystanek? Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim Włodzimierz S t a n i e w s k i : Ja mówię o Eurypidesie. Chciałbym zająć się postacią Eurypidesa. Tak, jak mnie fascynowała postać Apulejusza, tak teraz trzeba tę całą sprawę grecką doprowadzić do końca, przeorać tożsamość tym pytaniem z wykrzyknikiem o spuść iźnie, o naszym europejskim, a więc śródziemnomorskim dziedzictwie. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e * : Cieszę się, ze udało się złożyć tak obszerny numer o „Gardzienicach", „raport 0 „Gardzienicach" roku 2000", szczególnie o Pana Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A Eurypides, co kon­ kretnie? 1 Pańskiego zespołu ostatnich działaniach - Metamor¬ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Przede wszystkim Eury­ pides jako osoba. O n powinien być główną postacią utworu..., następnego eseju teatralnego. fozy, Festiwal Misteria, Inicjacje. Nie wszystko udało się nam zgromadzić w tym nu­ merze tak, jak początkowo zamierzaliśmy. A l e tym bar­ dziej u końca tej drogi pragnąłbym Panu zadać parę py­ tań, bez których cała ta praca i całe to wydawnictwo (bieżący, poczwórny numer „Kontekstów") mogłoby się narazić na zarzuty, z jakimi spotykają się niekiedy i inne próby opisania zjawiska jakim są „Gardzienice" i Pańska droga twórcza. A mianowicie chciałbym uchylić zarzut, że oto powstaje kolejne dzieło apologetyczne, entuzjastycznie nastawione, unikające kwestii trudnych, akcentów krytycznych. Dla mnie akurat en­ tuzjazm wobec rzeczy wielkich i znaczących nie jest czymś, czego trzeba by unikać bądź się wstydzić. N i e poczytuję go za wadę. Ale wobec tworzącej się już nie­ mal legendy na temat „Gardzienic" i pewnych obsza­ rów pozostających w cieniu milczenia chciałbym także i o nie zapytać w dalszej części naszej rozmowy. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Dlaczego?... Włodzimierz Staniewski: Bo on jest kwintesencją tego, co w starożytności mogło być próbą łączenia tak zwanej kultury wysokiej z kulturą niską. Człowiek nie­ zwykły. Nie tylko z powodu miejsca w historii, ale z po­ wodu - jakby to powiedzieć - dziwactwa. Jest autorem największej ilości dramatów, jakie zostały nam po staro­ żytności, ale to odludek, chodzący swoimi wilczymi tro­ pami, stroniący od towarzystwa, z dala od establishmen­ tu, szukający schronienia w miejscu odosobnienia na Salaminie. T o miejsce odosobnienia było pieczarą. Sie­ dział tam, zwrócony w stronę morza i medytował. W tej pieczarze zgromadził wielką bibliotekę, zdaje się, że była to pierwsza tego typu prywatna biblioteka w czasach sta­ rożytnych. Byl człowiekiem, który wałęsał się po wsiach, pił - dzisiaj powiedzielibyśmy - z chłopstwem, słuchał podań i legend. Nie zabiegał o względy w Atenach, dla­ tego tak długo musiał czekać, a właściwie nie doczekał się w tychże Atenach na swoje pięć minut, na swój czas. Najpierw jednak zacznijmy od końca: Go dalej przed Panem i „Gardzienicami"? Jakie projekty w najbliższej (i dalszej) przyszłości? - Co po Metamorfozach?... Włodzimierz S t a n i e w s k i : ... „zostanie złom żela­ Pozostały po Eurypidesie ślady autorstwa muzyki w Orestesie i Ifigemi w Aulidzie. Musiał mieć bardzo do­ bre otrzaskanie w muzyce. Ojciec dobrze go wykształ­ cił, choć współcześni śmiali się z jego pochodzenia, mó­ wili, że ojciec to sklepikarz, a matka straganiarka. By! posłany do szkoły atletycznej. Startował zdaje się jako bokser w zawodach, gdzie odnosił sukcesy. Usuwał się z towarzystwa, nie był karierowiczem, to jest ważne, to jest intrygujące w postaci. zny... i głuchy, drwiący śmiech..." Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Ostatnio prezentowa­ ny Kosmos „Gardzienic" jest jakby budowaniem ciągło­ ści pomiędzy - nie wiem czy aż Gusłami, - ale na pew­ no pomiędzy Carmina Burana, Auwakumem, Metamor¬ fozami. Kosmos... to jest taka jakby repetycja... Nie wiem, bo nie widziałem tego... Zajmował się tym, co jest jedną z największych ta­ jemnic; istotą kobiecości. Zajmował się tajemnicą, na * Tytuł pochodzi od redakcji. Jest to cytat z innej wypowiedzi W . Staniewskiego Ipor. strona 2 1 8 ] . 6 �„TAJEMNICE CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dzi z nią związanych. O n m i się jawi jak smok, który pożera naturę. A sposób, w jaki przetwarzał kulturę n i ­ ską przysparzał mu wielu przeciwników. T o przecież o n pierwszy wprowadził do dramatu postaci z ludu. Prze­ ciwstawił mądrość ludową mądrości agory, mądrości establishmentu. Pierwszy wprowadził postaci charakte­ rystyczne, nie hieratyczne. Głęboko penetrował to, co jest charakterem, typem człowieka. Trzeba zwrócić uwagę, że to są chyba pierwsze postaci w dramacie an­ tycznym, które mają charakter ambiwalentny, są głę­ boko rozdarte. Klitajmestra, która jest złą, winną wszelkim nieszczęściom, przewrotną, zdradliwą kobie­ tą, wypowiada w Elektra zdanie, którym zyskuje pełną sympatię. Niech sięgnę po książkę, temat której żartobliwie za Freudem powtarzam- „Zba­ dałem osiem tysięcy przypadków kobiet i nic z tego nie rozumiem." Tajemnicą, którą językiem swojej epoki, wpisał w postać: Klitajmestry, Elektry, Ifigenii, Medei. Tych historii powinno się uczyć od najmniejszego, opo­ wiadając je, jako bajki i baśnie chłopcom i dziewczyn­ kom. Po to, żeby mogli coś o sobie wzajemnie wiedzieć. Intryguje jego fascynacja tajemnicą pierwiastka żeń­ skiego i tym, że nie tylko ma on moc sprawczą, ale jest przyczyną szczęścia i nieszczęścia. Z natury swojej, nie z uczynków. Szalenie to ważne ponieważ świat dzisiaj staje się światem żeńskim. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Chciałbym Cię zapy­ tać: co jest ważniejsze dla Ciebie czy postać twórcy - to tak, jak w Awwakumk ten heretyk, konserwatysta, spalony na stosie, jego wielka namiętność, obrona swo­ jej wiary itd. - Później Apulejusz, teraz Eurypides - co jest ważniejsze czy ta wspólność duchowa z autorami po których sięgasz, czy temat? Teraz mówisz przy Eury­ pidesie o pierwiastku żeńskości. Co jest ważniejsze, czy postać autora czy tematy, które podnoszą. Co Cię bar­ dziej motywuje do zajęcia się nimi? „Lecz choć mnie wtedy ta krzywda spotkała Ja się nie wściekłam, męża nie zabiłam Lecz wrócił z dziewką szaloną, menadą Łoże z nią dzielił i we dwie «małżonki» Byłyśmy razem w t y m samym pałacu", i t d . Ona tłumaczy się ze swojego czynu, ze swej postawy życiowej, tak, że zyskuje sympatię. Agamemnon kala i rujnuje wszelkie rodzinne świętości. Orestes szamoce się, robi wrażenie nadwrażliwca, dla którego liczy się prawda, sprawiedliwość, czystość uczuć, ale zabija mat­ kę z zimną krwią po wysłuchaniu w ukryciu jej spowie­ dzi, która wzruszyłaby kamień. Włodzimierz Staniewski: Jedno z drugim pozostaje w ścisłym związku. Doświadczenie osobiste pozostaje w związku z wypowiedzią publiczną. Z Eurypidesem jest to o tyle ciekawe, że do niego przylgnął przydomek dramaturg-filozof albo filozof sceny. „Filozof mógł być epi­ tetem, niekoniecznie pozytywnym. Jedyny dramaturg-filozof. Widzimy go jak chodzi po rogatkach A t e n . Cho­ dzi sam. Inaczej niż Sokrates (który darzył go atencją), Platon, Alkibiades; całe to niebieskie, gwarne towarzy­ stwo. Nie bierze udziału w dysputach, które toczą się na każdym placu, w każdym miejscu publicznym. Przysłu­ chuje się. T o jest też czas, gdy pojawiają się stoicy. T o jest rewolucja w myśleniu. Rewolta, ponieważ dochodzi do przewartościowania pojęć etycznych postaw obywa¬ telskich, praw społecznych, postaw osobistych. O n przysiuchujt* się temu i to wszystko jakoś zasysa. T o wszyst­ ko ma wpływ na jego wypowiedź artystyczną, w której odbija się filozofowanie tamtego okresu. W jego drama­ tach co krok natrafiamy na sentencje, które brzmią jak mądrości ludowe, wypowiedziane gdzieś ulicy. Eurypides łączył środki wyrazu muzycznego — był muzy­ kiem - z układaniem ruchu i z wypowiedzią słowną K r lv model budował osobno składał razem I ieżeli mówimy o choret o tvm co mnie tak bar d^o interesuje DO d v t ™ b i e 'to trzeba sie zwrócić do Eurypidesa i trzeba tam szukać, w jego twórczości, zależ nośći między muzyką ruchem i słowem. Eurypides bardzo przybliża sytuacje mityczne i czyni je sytuacjami, na które trzeba spojrzeć z perspektywy: człowiek - człowiek, z perspektywy bardzo osobistej. Eurypides miał niezwykły dar, przez to, że egzystował w różnych sferach, miał niezwykły dar patrzenia na istotę ludzką z wielu stron. Orestes więc, jest postacią bardzo ambiwalentną. N i k t nie jest jednoznaczny, cała ta rozmowa o l u ­ dziach, która dzisiaj odbywamy... pokazuje nam, jak bardzo skomplikowane i trudne w osądzie, jest życie ludzkie, istota ludzka, natuta ludzka. Eurypides przybliża nam postać ludzką bo poznał ży­ cie tak zwanych dołów, gdzie sprawy, które są sprawa­ mi wiecznymi, stykają się z tym, co jest przyziemne i tutejsze. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Nadal me jestem pe­ wien czy to wyczulenie na „doły", to śledzenie wątku ludowego, niskiego, pierwotnego decyduje o tym czy bardziej Cię pociąga autor czy temat. Czy to nie jest ta­ kie programowe założenie, teza przyświecająca Twojej i „Gardzienic" twórczości. Bo kiedy mówisz o drama­ cie, Eurypidesie, wielostronności spojrzenia, wciąż przebija jakby ta teza, że prawda leży po stronie kultu­ ry niskiej, ludowej, pierwotnej. T a m się przełamuje, tam jest ten dostęp prawdziwy do tajemnicy namiętno­ ści, zbrodni, miłości, śmierci. Prawda nie leży po tej oświeconej stronie, ale w tym bardzo pierwotnym śro- Fascynuje mnie jego operowanie między kulturą es­ tablishmentu, kulturą wysoką, a tak zwaną kulturą n i ­ ską. Oczywiście bliska mu była przyroda, jak i życie l u ­ 7 �TAJEMNICĘ CZYNIĆ BUSKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM dowisku. Czy ta teza, ten wątek nie jest niejako waż­ niejszy aniżeli sam temat: namiętność, zbrodnia, m i ­ łość, śmierć? - Zapytam inaczej, czy ta podróż do Gre­ cji, „do źródeł" nie prowadziła Cię nigdy no, może ktoś powiedziałby - do wtórnych ujęć. Do tego drugie­ go bieguna, mam tu na myśli Rilkego Sonety do Orfe­ usza. Czy nie kusiło Cię, żeby sięgnąć do niego, do te­ go słowa, z wysokiej kultury, które pojawiło się u po­ czątków X X wieku, do poezji, z tego drugiego, bardzo wyrafinowanego, bieguna? ga: Teatr S T U Jasińskiego własnego teatru... Włodzimierz Staniewski: Grotowski - Założenie jest już wpół do czwartej rano... Zbigniew Benedyktowicz: ... nic nie pomoże... W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (po dłuższej chwili milczenia i krzątaniu się.)... Niebagatelna sprawa. Osobiste doświadczenie. Pierwsze było bardzo mocną przygodą społeczną. Pamiętam jak wyjechaliśmy ze Spadaniem zrobionym przez Krzysztofa Jasińskiego i Edwarda Chudzińskiego do którejś ze stoczni w 1971 zaraz po wyborze Gierka. Graliśmy w grudniu 1970 Spadanie w Łodzi. Decyzja jury pod przewodnic­ twem Puzyny o przyznaniu pierwszej nagrody została podjęta, bo tego dnia o 20. Gierek wygłosił słynne te­ lewizyjne przemówienie. Jury nie miało wyboru (śmiech). Spadanie na podstawie Różewicza. Miało to silną nośność społeczną, nie mówiąc o tym, że była to duża lekcja życia. Bo środowisko artystycznej alterna­ tywy po trosze było też politycznym podziemiem, śro­ dowisko kultury studenckiej mimo wszystkich konce­ sji, które robiło - dawało ostrogi postaw obywatel­ skich N o więc graliśmy w tej stoczni i pamiętam jak w takim barze przystoczniowym," rano następnego dnia, jadłem z kimś z zespołu śniadanie. Któryś z ro­ botników, którzy tam pracowali i wpadali na kawę z mlekiem, podszedł i niezwykle poruszająco podzię­ kował za spektakl. Jak wyjeżdżaliśmy wcześniej do Ło­ dzi to ja się przebijałem na pociąg przez łapankę m i licyjną. Krakowski rynek otoczony był z czterech stron trafiłem w środek w ten kocioł Była łapanka ganianie po bramach, gwizdy wrzaski .gestapo" ,A potem zaułltcirni Jo pociągu. Nie wiadomo było czy oociae w oeóle wviedzie Atmosfera na tvm festiwa lu w Łodzi nie do ooisania Włodzimierz Staniewski: Ale Eurypides to jest bardzo wysoki i wyrafinowany biegun. Fascynujące jest jego doświadczenie biograficzne. Musiały tam być jakieś powinowactwa z Ikarią Tespisa, który stworzył podwaliny teatru starożytnego. T o oczywiście trzeba by jeszcze przebadać. Jego doświadczenie biograficzne jest fascynujące, tak samo, jak doświadczenie biograficzne Dantego, który nie trzyma się dworu, nie wisi u płaszcza wielkich - tak, jak doświadczenie Villona - że daje się uplatać w życie, w życie z tego, co boli. Oczywiście, jest coś takiego jak fascynacja postacią. Człowiek szuka jakichś wzorów, odniesień, analogii do swoich własnych wyborów, do swojej postawy. Sięgać trzeba na wysoką półkę. Rilke, tak, Rilke w swoich wierszach, które dla mnie ważną rolę inicjacyjną odegrały: Wracam ze swych podniebnych dróg, gdziem zgubił się wśród lotu...". Piękny wiersz. Mógłby być takim moim zawołaniem. Przyłóżmy teraz to wyznanie do faktu, że Rilke wto­ czył się po rosyjskich wsiach, wiejskich chatach. Ten subtelny Rilke. A l e tu chodzi też o postać, która odgrywa jakąś rolę społeczną, która wywołuje jakiś ferment społeczny, której sprawy społeczne są nieobce. Przy pomocy i n ­ strumentów sztuki, talentów, którymi Bóg obdarzył, próbuje powiedzieć coś, wzruszyć coś w strukturach i układach społecznych. Awwakum był taką postacią, Taliesin był taką postacią, był - trzeba to przypomnieć A to drugie doświadczenie zupełnie odmienne; hermetyzm; izolacja, laboratoryjność, w przekonaniu, że się chwyta pana Boga za nogi... - natchnieniem w pracy nad Carmma Burana, taki cel­ tycki Orfeusz. Zostały ręce wyciągnięte do góry, a Bóg... Przywo­ łam tutaj Dormana, założyciela Teatru Dzieci Zagłę­ bia. Gościłem go w Gardzienicach. Opowiadał jak po­ jechali do Francji do Nancy, gdzie odnieśli sukces, a potem pojechali do Paryża. Jego ludzie-on też górali miał w swoim zespole-chcieli iść do katedry Notre Da­ mę. Jeden z nich stanął w tej katedrze, podniósł ręce do góry i woła: „Panie Janie! T o się łunosi i łunosi!" T a m w Brzezince zostały „ręce do góry". Oczywiście Orfeusz też był taką postacią. Interesuje mnie nie tylko autor utworu artystyczne­ go, ale interesuje mnie człowiek, który ma - to strasz¬ nie brzmi dzisiaj - wrażliwość i potrzebę działalności społecznej. Ktoś, kto jest uwikłany w życie i dokonuje wyboru w tym życiu. Ktoś, kto nie jest azylantem życiu i dokonuje tych wyborów na dobre i na zle. Tak, jak rozmawialiśmy: po co na tej przegranej już od lat redu­ cie tu trwać... Zbigniew Benedyktowicz: Jesteś tak postrzegany w plotkarskim świecie, że unikasz, czy nie chcesz mó­ wić o Grotowskim. Dlaczego milczysz o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: N o dobrze, dobrze... Teraz nie przepuszczę...- Twoje uwikłnia. Twoja dro­ 8 �„TAJEMNIC :E CZYNIĆ BLISKA-" ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM Włodzimierz Staniewski: N o cóż ja mogę mieć do powiedzenia. Ja mogę mówić tylko o doświadczeniu osobistym, które legendzie nie posłuży. Jak to się nie daje przyłożyć do legendy, to o czym ja mogę mówić?... Niech mówią ci, co pretendują do masy spadkowej po Grotowskim. Ja uciekałem stamtąd gdzie pieprz rośnie i gdzie diabeł mówi dobranoc. Położyłem całe swoje ży­ cie osobiste na szali. Mówiłem jasno i otwarcie, że to jest w kontrze do niego. O n szanował tę kontrę, cho­ ciaż przez pierwsze lata był w popłochu. Nasyłał m i róż­ nych takich, grał na uczuciach i ambicjach członków mojego otoczenia. Ja byłem fair wobec niego. Czy on był wobec mnie? o którym mówisz jest ważny element niepewności... czy w środowisku Mistrza była pewność Mistrza? Były to bardzo ekscytujące cztery lata, chociaż z końcówką pytań, niepewności, rozgoryczeń. Włodzimierz Staniewski: Wiele zawdzięczam... na przykład pierwszą podróż do Ameryki. - T o dużo, Ameryka jest mitem. Wtedy szczególnie była mitem. Trochę ciekawych znajomości, które zresztą urywały się po kolei, jak się okazało, że „Gardzienice" nie będą epifrazą Grotowskiego. Włodzimierz Staniewski: N o nie, brzmi to, jak „szukanie haka" na Grotowskiego. A mnie to zupełnie nie interesuje. Mnie w tej chwili interesuje ja i moi ko­ ledzy - Rodowicz, Gołaj i młodsi, i to traumatyczne do­ znanie przez jakie przechodzimy, które jest wiekiem męskim, wiekiem klęski. Zbigniew Benedyktowicz: Co zawdzięczasz Jerze­ mu Grotowskiemu? Nie można mówić, że szuka się nieznanego, podczas kiedy to nieznane wybiera z twego życia radość, ener­ gię, poświęcenie i to nieznane trwoni twoje życie... Dlaczego ja miałbym mówić o Grotowskim? Zbigniew Benedyktowicz: Wśród obserwatorów zauważone zostało Wasze spotkanie w latach dziewięć­ dziesiątych. Mówi się, że doszło wtedy do pojednania. 0 czym Panowie wtedy rozmawiali? Zbigniew Benedyktowicz: Jakie były elementy tej kontry, tego sprzeciwu? Włodzimierz Staniewsld: N o to wiadomo, tam była sytuacja zamknięta, laboratoryjna, a tutaj jest sy­ tuacja otwarta, społeczna - ten rys społecznikowski. T a m - rodzaj hermetyzmu i takiego „docisku", jak w Kole Sprawy Bożej u Towiańskiego „Brat A d a m do­ cisnął brata. Juliusza...". A tutaj sytuacja wyjścia w l u ­ dzi, w przyrodę, w drogę, nie w sensie metafory, ale w sensie dosłownym. Włodzimierz Staniewski: Obserwatorów? Byłem obserwowany?... Zupełnie mnie to czyni bezradnym. Była więc to już pewnie sytuacja legendy, która - jak to bywa w takich wypadkach - ociera się o mistyfikację. Uczestniczenie w mistyfikacji jest sprawą niewdzięcz­ ną, jeżeli człowiek staje się ofiarą mistyfikacji. Legenda 1 środowisko legendy to jest wariatkowo. Weźmy na przykład legendy PRL-u. Eurypides mnie interesuje, bo on pokazywał, jakie to jest wariatkowo i próbował przybliżyć wariatkowo mitu i legendy, przełożyć to na język życia takim, ja­ kim ono jest. Występujesz w roli bardzo niewdzięcznej, ponieważ występujesz w roli prokuratora diabła, nie adwokata. Jak kiedyś zwrócił m i uwagę pewien uczony: nie jest prawdą, że był advocatus diaboli i procurator dei. O d ­ wrotnie. Występujesz w roli procurator diaboli, bo co­ kolwiek bym nie powiedział, to będzie działało na mo­ ją niekorzyść. Tutaj też doświadczenie egzystencjalne, kiedy czło­ wiek musi znaleźć się w różnych środowiskach, nieko­ niecznie mu bliskich. Szukanie swojego wśród obcych. Szukanie swojej tożsamości poprzez innych ludzi. Częstokroć skrajnie i krańcowo odległych od tego jak ja i koledzy byliśmy uformowani. Stąd się wzięły Wy¬ prawy a w nich sytuacje, które przybierały nieraz formę horroru, kiedy chciano nas riezat'. Innymi znów razy doświadczaliśmy niezwykłej życzliwości i aprobaty, jak­ byśmy byli jakimś zastępem proroków, niosącym rado­ sną wieść. Inne klimaty, inne zapachy... Rozumiem, że mówimy o działalności kulturotwór­ czej i o ideach, nie o teatrze. W teatrze ja zacytowałem parę jego „chwytów" w Auiwakumie. Demonstracyjnie, jako dowód szacunku, ale to było już po Rabelais'ie i Gusłach, które były z zupełnie innej planety. O n na­ tomiast próbował naśladować moje poszukiwania ze śpiewem i Wyprawy. Nie poszedł jednak za daleko i nie pokazywał Apocalypsis... na wsiach. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : W Co mam powiedzieć?... że wypiliśmy butelkę ko­ niaku? Zbigniew Benedyktowicz: Wypiliście butelkę ko­ niaku i o czym mówiliście? Włodzimierz Staniewski: O Boże... o duszy i d u ­ chu. Jaka jest różnica między duszą a duchem. Nie mó­ wiliśmy o podziale terytoriów. Najpierw zjedliśmy obiad w „Monopolu" o porze raczej późnej. W e dwój- tym „wyjściu", 9 �kę siedzieliśmy w zupełnie opustoszałej restauracji; był tam bardzo zabawny kelner, z którym nawiązałem żywą rozmowę. Nagle powiedziałem m u : „Wie Pan, Pan przypomina m i postać z Worcella z Zaklętych rewirów. Na to kelner cały pokraśniał i mówi: „A wie Pan, że ja bardzo dobrze znałem się z Panem Worcellem. O n t u ­ taj przychodził często i pisał t u Zaklęte rewiry. A ten kelner tam był wiecznym kelnerem od 30 lat, no i w Je­ rzym wezbrała straszna zazdrość. O n zawsze pytał „jak ty to trafiasz?". A to jest po prostu intuicja... (śmiech)... to się nazywa intuicja, wyczucie, podejście do człowieka. Grota to ruszyło, bo kelner go tam z wielką atencją obsługiwał i to był „jego kelner", a t u ­ taj nagle stal się „moim kelnerem". I to przypomina m i sytuację z Nowego Jorku. Przychodzi Grot na „Mara­ t o n " do katedry St John the Divine i po przedstawie­ niu idziemy do takiej knajpy włoskiej na ro^u. bodaj Cathedral Street i Broadway'u. D o odwiedzanej mnie kafejki węgierskiej vis à vis katedry nie chciał iść pod pretekstem że będą nam przeszkadzać Myślę somusi być bardzo znany skoro w nierwszei len szei knainie mora eo ludzie nachodzić Jesteśmy iuż DO s ł o w i e z o b s W a i n a d e od sąsiedniego stolika Dodno sza sie trzy czVczterv niewiasty nrzvnadaia do mnie obrałowi.ia - widziały właśnie n a d s t a w i e n i e T o był M a r a t o n " (AwwakL - CuL - i L /'smiecnj. - M tTę raczę] poaowie Vao' ^Kantora mz ao u r o towsKiego aie to jest niestety szczera prawda, to tycn „z^aklętycn rewiracn poszliśmy do niego do pokoju z butelką koniaku, o n m o w i l , ze juz wiele nie może, ale towarzyszył dzielnie. Obgadywaliśmy interes. 1 m O W 1 y C Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy więc, w tym i tych późniejszych spotkaniach z lat 90. były jakieś elementy powrotu syna marnotrawnego? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : (śmiech) N o tak, frocw rator diaboli... pogratulować. Nie widywaliśmy się. Roz­ mawialiśmy przez telefon. Wiesz, jest też inna formuła: „Ojciec marnotrawny". • . Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Czy wtedy było łatwiej, czy teraz łatwiej, bo mówisz coraz częściej o trudach obecnego czasu, który zaczął się teraz w demokracji, po przemianach? W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Łatwiej jest być party­ zantem. Znacznie łatwiej jest pisać notatki z podzie­ mia, niż być strażnikiem wartości. Być strażnikiem nor­ matywów, które się samemu ukuło, jest potwornie trudno. W a r u n k i się zmieniły. Zrobił się potworny kociokwik tej rzeczywistości, rozpraszający i rozbijający stan skupienia. Przedtem człowiek był jak laser, jak do­ brze zogniskowana soczewka. Dawniej nie miałem żad­ nych wątpliwości, co do dokonywanych wyborów. Inlrl* i ł m ao T t tej n W ' ranie P Y ' przemawiałem puoiicznoscL.. zacnwycają 6 wił: «Wie Pan, jak patrzę na Pana, to mam na myśli jedno słowo: osioł-". Z perspektywy egzegetów tej, było nie było, nietu­ zinkowej postaci, mam pewnie wiele do powiedzenia. Ja tak nie uważam. Ja mogę powiedzieć za Stachurą: „Ty i ja teatry to są dwa...* f Jestem pełnym życia, młodym człowiekiem (śmiech), który nie chce dać się przywalić tą całą ponowoczesnością, w której mamy socrealizm a rebour; ekscytację tłumami, rynsztokowy epikureizm (słynne „świetnie się bawię"), politykierstwo przeżerające śro­ dowiska kultury, ignorancja w stosunku do historii a przez to owrzodzenie wstydliwych kart historii bli­ skiej. :•-•>•• Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Co to był za interes? Jaka sprawa? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Powiedzmy, że coś mu załatwiałem. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Z „Gardzienic" wyszły i wypromieniowaly takie grupy jak „Węgajty" Wacława i Erdmute Sobaszków, Wolfganga Niklausa i Małgorza­ ty Dżygadlo, „Muzyka Kresów" Jana Bernarda, „Pogra­ nicze" Krzysztofa Czyżewskiego i Małgorzaty Sporek, „Studium Teatralne" Piotra Borowskiego, „Tanto" z Wiednia z JanemTabaką i Susanne Pillhofer, „Tragon" A n n y Zubrzyckiej i Grzegorza Brala, „Stella Pola¬ ris" Pera Borga z Norwegii i inne. W parę lat po twoich „Gardzienicach" młodzi artyści zaczęli osiedlać się na wsiach i brać nazwy od tych wsi. Czy, i c h odejście było dla Ciebie dotkliwym doświadczeniem? Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : Zaprosiłeś, zapraszałeś go tutaj do Gardzienic? Włodzimierz S t a n i e w s k i : Tak, on t u wpadł przed laty, na początku działalności, ze swojej inicjatywy. Ja się nawet opierałem, ale na jego upór nie było moc­ nych. Siedzieliśmy tam w czworakach, gdzie mieliśmy swoje kwatery. Niedługo potem wyrzucono nas stam­ tąd na zbity pysk w stanie wojennym. Najpierw oku­ powaliśmy dwa tygodnie. Potem na chwilę rozjechali­ śmy się do rodzin. Jak wróciliśmy, nasze rzeczy wynie­ sione były na zewnątrz. „Oni cię tutaj kochają" - mó­ wił o ludziach z mojego otoczenia - „A ja, jak zaczyn nalem, to do mnie aktor (nie powiem nazwiska) mó­ Włodzimierz S t a n i e w s k i : Z perspektywy czasu pa­ trzę na to z wielką satysfakcją. Mówię ludziom, na któ- 10 �„TAJEMNICĘ CZYNIĆ BLISKĄ..." ROZMOWA Z WŁODZIMIERZEM STANIEWSKIM rych się decyduję - a proces przyjmowania, to są długie podejścia, zanim zdecyduję się zaprosić do współpracy - mówię buńczucznie: „Wiesz - jedno masz pewne, że jak przejdziesz przez to doświadczenie, to masz zagwa­ rantowane powodzenie w życiu. T o nieważne, czy na to powodzenie sam sobie zapracujesz, czy los będzie nad Tobą czuwał, ale tak jakoś wspaniale się stało, że wszy­ scy, którzy stąd wyszli są w życiu niezwykle dzielni". Niezwykle dzielni. EDWARD STACHURA Życie to nie teatr* Nie mnie się wdawać w to, na ile i c h predyspozy­ cje osobiste są podstawą do t a k i c h osiągnięć, a na ile doświadczenie, przez które t u przeszli. Może tak jest, że trochę to i trochę to. A l e faktem jest, że wszyscy oni robią rzeczy, co do których można mieć duże po­ czucie satysfakcji i taki rodzaj pewności, że się nie poroniło. Że t u się nic nie poroni. Jak już się zaciąży­ ło, to wtedy jest pełny, wspaniały noworodek, który pięknie rośnie. O ! Życie to nie teatr, mówisz ciągle, opowiadasz; Maski coraz inne, coraz mylne się nakłada; Wszystko to zabawa, wszystko to jest jedna gra Przy otwartych i zamkniętych drzwiach. T o jest gra! Życie to nie teatr, ja ci na to odpowiadam; Życie to nie tylko kolorowa maskarada; Życie jest straszniejsze i piękniejsze jeszcze jest; Wszystko przy n i m blednie, blednie nawet sama ' śmierć! T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! Ale oczywiście ja rozstania przeżywam bardzo cięż­ ko, potwornie ciężko. Właściwie z długo noszoną traumą. Aczkolwiek przyczyniam się do rozstań. Kiedy sta­ je się jasne, że doświadczenie wyczerpane i dalsza współpraca będzie grzęźnięciem. Czy nie możemy po­ rozmawiać o czymś wdzięczniejszym?... T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. Nawet kiedy źle ci jest, to nie jest źle Bo ty grasz! (trzaski wyłączającego się magnetofonu) Taśma się skończyła. Gardzienice, lipiec 2001 Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz kaleka nie ja jestem, tylko ty! Dzisiaj bankiet u artystów, ty się tam wybierasz; Gości będzie dużo, niedostępna tyraliera; Flirt i alkohole, może tańce będą też, Drzwi otwarte zamkną potem się. N o i cześć! Wpadnę tam na chwile zanim spuchnie atmosfera; Wódki dwie wypiję, potem cicho się pozbieram; Wyjdę na ulice, przy fontannie zmoczę łeb; Wyjdę na przestworza, przecudowny stworzę wiersz. T y i ja - teatry to są dwa. T y i ja! T y - ty prawdziwej nie uronisz łzy. T y najwyżej w górę wznosisz brwi. I nie zaraźliwy wcale jest twój śmiech. Bo ty grasz! Gardzienice, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, Ireneusz Guszpit (odwrócony plecami). Fot. Przemek Sieraczyński * Podajemy pełną wersję wiersza Edwarda Stachury przytoczo­ Ja - duszę na ramieniu wiecznie mam. Cały jestem zbudowany z ran. Lecz, gdy śmieje się, to w krąg się śmieje świat! nego przez Włodzimierza Staniewskiego w rozmowie za: Edward Stachura, Wiersze, poematy, piosenki, przekłady, Czytelnik, Warsza­ wa 1987 11 �