https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7b0942f7c17388e75e4f58fd0830a28.pdf d4f40d12f0706a4e523ac94c37c4967f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Arktyka - relacje z podróży święto szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5838 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (6) : smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006, t.60, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, t.60, z. 2, s. 5-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM 1. ETNO LO G W PODRÓŻY (6) N a eweńskie sanie trzeba wskakiwać szybko, najczęściej w biegu, zwłaszcza jeśli jedzie się w zbiorowym zaprzęgu, w którym powiąza­ nych jest jeden za drugim kilka pojazdów i tyleż ciąg­ nących je par reniferów. Te ruszają z kopyta i w mgnieniu oka można znaleźć się pod ich nogami, a potem pod płozami sań. Wprawdzie reny to zwierzę­ ta skoczne i w biegu zadziwiająco lekkie, ale też impul­ sywne, trudno poddające się kierowaniu. Nierzadko jadący musi najpierw przebiec obok nich kilkaset me­ trów, by wdrożyły się do truchtu w określonym kierun­ ku, podczas gdy one uparcie zawracają, chcąc wrócić do stada, z którego zostały odłowione. Sztukę szcze­ gólnie narowistą trzeba tego oduczać, waląc ją z całej siły kułakiem w pokrytą długim włosem klatkę piersio­ wą. Najbardziej oporne są osobniki mieszanego, dziko-domowego pochodzenia. Jesienią, w czasie rui, zdarza się, że do samic z wypasanego stada podchodzi dziki samiec z tajgi. Z zostawionego przezeń potomka poży­ tek będzie niewielki: nie chce chodzić w zaprzęgu, ucieka na swobodę. Zresztą takie powroty do natury zdarzają się też osobnikom niby to oswojonym. Stado jest w ciągłej fluktuacji, bo renifery to w gruncie rze­ czy zwierzęta nie do końca udomowione. Przez noc pasą się w tajdze, w ciągu dnia są dwu- lub trzykrotnie przyganiane na krótko w pobliże obozowiska, by unik­ nąć zupełnego ich rozproszenia i pogubienia. Ich zwią­ zek z człowiekiem jest ostatnio jeszcze słabszy, niż był dotąd. Otóż prawie wcale się ich nie doi, choćby z bra­ ku kobiet w pasterskiej brygadzie, złożonej z samych tylko młodych mężczyzn, podczas gdy kobiety, dzieci i starsi żyją w osadzie odległej o kilkadziesiąt lub kilka­ set kilometrów od stada i jego koczowisk. Nic zatem dziwnego, że warstwa udomowienia, cywilizacji jest dziś na renach szczególnie cienka. Pytanie, czy to sa­ mo w jakiejś mierze nie odnosi się również do ludzi. Kontakt eweńskich pasterzy z kulturą jest ponie­ kąd okresowy. To, co odbywa się w tajdze, przy sta­ dzie, można nazwać gołą egzystencją. Przebiega ona w grupie kilku mężczyzn, kiedyś stanowiących bryga­ dę. Dziś w miejsce tej starej, po komunistycznemu bo­ jowej nazwy weszła zresztą nowa, przyjęta w „Unitar­ nym Przedsiębiorstwie Państwowym” (tak prze­ chrzczono większość dawnych sowchozów): podsta­ wowa grupa wraz ze zwierzętami nazywa się jeszcze do­ sadniej - stado. Stado siódme, w którym jesteśmy, to niespełna trzysta reniferów, brygadier - czterdziestolatek Stiepan - i trzej młodzi, dwudziestoparoletni: Kola, Anton i Timur. Czasem któryś pójdzie w tajgę na polowanie na dzikiego rena - mięsa starczy na tydzień, nie trzeba będzie zabijać sztuki ze stada. Mieszkają w brezento­ wej pałatce, która wyparła już wszędzie dawny, kryty skórą namiot - czum. W niej śpią, gotują i jedzą, wy- J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie konują drobne prace gospodarcze i naprawcze, słucha­ ją radia, grają w karty - tej listy aktywności nie da się zanadto przedłużyć. Czasem któryś zagada coś do po­ zostałych w zborsuczonym rosyjskim (Kola nie mówi po eweńsku, bo ma ojca „Gruzina” - w ten delikatny sposób daje się do zrozumienia, że spłodził go jakiś nie­ zupełnie zidentyfikowany przyjezdny). Wieczorami można się wzajemnie postraszyć opowieściami o niedź­ wiedziu, który potrafi dokonywać przerażających ata­ ków nawet na ludzi przy domowym ogniu. W niektórych takich obozowiskach jest jeszcze etatowa czumrabotnica —gospodyni-kucharka, jedyna kobieta w tym towarzystwie. Wszystkie inne, młode i stare, żyją w osadzie. Są przy dzieciach, niektóre pracują w administracji albo w szkole, inne prowadzą jakiś sklepik, łapią się dodatkowych prac, na przy­ kład uszyją komuś unty, zimowe buty ze skóry zdjętej z goleni łosia lub renifera, części najbardziej odpornej na wilgoć. Takie buty nie są tanie: latem trzeba za nie dać dziewięć tysięcy rubli, czyli ok. tysiąca złotych, a kto się spóźni z zamówieniem, ten zimą zapłaci i dwana­ ście tysięcy, przyciśnięty koniecznością. Od stycznia do początków marca mrozy będą dochodzić do minus sześćdziesięciu stopni i tylko w miejscowym obuwiu da się wytrzymać. Mogą to być też filcowe walonki albo prawdziwie myśliwskie torbaza, nader wygodne, bo luźne i miękkie, nie tylko miękkością wyprawionej na zamsz skóry, ale i zostawionym na niej futrem, stano­ wiącym wnętrze buta. O ich wartości przekonuję się w trakcie jazdy w prawie czterdziestostopniowym mro­ zie połowy marca. W moim markowym obuwiu alpini­ stycznym, mimo dwóch par grubych skarpet (a może właśnie z ich winy - krew w tak ściśniętej stopie ma utrudnione krążenie) wytrzymuję tylko cztery godziny, po czym muszę ratować się przed odmrożeniem, zmie­ niając je na unty. Sanie Ewenów są niższe niż ich pobratymców Ewenków, więc siedzi się blisko ziemi, z lewą nogą wy­ ciągniętą przed siebie, podczas gdy prawa, opuszczona z niedbałym szykiem, spoczywa na płozie, by w razie 5 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI 2. potrzeby stabilizować pojazd albo hamować. Trzeba tylko uważać, by nie trafiła między kamienie czy gałę­ zie. Saniom nic się nie stanie - mają niezbędną gięt­ kość, którą zapewniają im rzemienie, łączące ze sobą również elastyczne brzozowe pręty oraz deski wymosz­ czonego skórami siedzenia. Reny, nie zwalniając tempa, przeskakują ponad zawałami - wywróconymi w czasie wiosennych powo­ dzi drzewami, które wmarzły w lód i teraz tarasują drogę. Naszym traktem jest bowiem rzeka zamarznię­ ta do dna, co umożliwia komunikację. To paradoks Syberii: siarczyste mrozy i śniegi, gdzie indziej będące przeszkodą w transporcie, tu umożliwiają łączność. Ogromne obszary są podmokłe i błotniste, bo leżą na wiecznej zmarzlinie, a te na niżu mają do tego nie­ wielki stopień nachylenia. Dlatego latem są z reguły nieprzejezdne - nawet wierzchowy renifer pod prymi­ tywnym, niepewnym siodłem nie gwarantuje długo­ dystansowego transportu: zbyt często zdarzają się upadki z jego grzbietu w błoto. Jako że pomniejsze rzeczki są zbyt płytkie dla łodzi, trzeba czekać, aż za­ marzną, tworząc zimniki, którymi będzie mógł ruszyć cięższy transport. Wielkie, takie jak Lena, stają się na czas od listopada do maja szlakami i mostami dla naj­ cięższych maszyn oraz lotniskami dla samolotów. 20, 30, 40 ton - kolejne komunikaty określają dopusz­ czalne obciążenie lodowej pokrywy, jesienią w po­ rządku rosnącym, na wiosnę w malejącym. Ale dwa okresy pośrednie, ledostaw i ledochod, kiedy to lód jest jeszcze zbyt słaby lub już niepewny, a kry wykluczają użycie łodzi i promów, oznaczają zupełne przecięcie komunikacyjnych arterii na wiele tygodni. Do siódmego stada jechaliśmy najpierw po lodowej tafli Tompo (dopływu Ałdanu, który z kolei wpada do Leny), w górę rzeki, by wkrótce skręcić w jej dopływ Sach, a potem jeszcze w głąb potoku Chułania. Rzeki te wiją się wśród szczytów Gór Wierchojańskich, któ­ re teraz, w marcu, wyglądają jak osypane cukrem, z powtykanymi w środkowych partiach zapałkami drzew, przechodzącymi u podnóży w gęstszą, burą szczecinę tajgi. Jej prawie wyłącznie modrzewiowy drzewostan jest o tej porze roku praktycznie bezbarw­ ny, koloru nie dodają też nadbrzeżne smugi topoli i wierzby koreańskiej, na której łuszczą się krótkie, wy­ schłe na wiór paski kory. Punktem wyjścia była osada Topolinoje, położo­ na w połowie odległości między Leną a Kołymą, dwa dni drogi od Jakucka - siedemset kilometrów, z cze­ go większość po dobrze przeprowadzonym, gładkim w zimie jak stół magadańskim trakcie. Budowali go w latach czterdziestych więźniowie GUŁagu, wyście­ łając nie tylko modrzewiem, ale i swymi martwymi ciałami; resztki otoczonych drutem kolczastym bara­ ków bez skrępowania znaczą tę drogę do dziś. Łagro­ wy rodowód to grzech pierworodny większości tutej­ szych osad. „Smutek Arktyki”, to oczywiście formuła zapoży­ czona, i to podwójnie: tytuł klasycznej pozycji strukturalizmu sprzed półwiecza w ten właśnie sposób prze­ tworzył przed laty profesor Dynowski, zbierający się stale i bezskutecznie do spisania wspomnień ze swych młodzieńczych podróży po Syberii, Dalekim Wscho­ dzie i Północy. Bo syberyjska Północ już w tamtych czasach, przed stu laty, robiła na przybyszu przygnębia­ jące wrażenie. Beznadzieja egzystencji w żałosnych, oddalonych od świata osadach, pijaństwo mężczyzn i apatia kobiet, na próżno wypatrujących kandydata na męża - niechby i przelotnego - wśród rzadkich przybyszów, kupców czy marynarzy, uzupełniających ograniczoną lokalną pulę kandydatów, co dałoby szansę wyjścia poza chów wsobny (i może jakieś bły­ skotki, podarki, jeśli na rzecz patrzeć nie w katego­ riach interesów gatunkowych, genetycznych, lecz osobniczych, ekonomicznych). Dzisiaj role się poniekąd odwróciły: to mężczyźni na próżno wypatrują kobiet - kandydatek na żony. Nastąpiło bolesne rozszczepienie resztek rdzennej kul­ tury i lokalnych społeczności na część produkcyjną, pasterską, męską, koczującą w tajdze i pozaprodukcyj­ ną, kobiecą, osiadłą. „A która chciałaby tu przyjść i żyć w pałatce?” - odpowiada retorycznym pytaniem Anton, kiedy pytam go o perspektywy żeniaczki. No tak, one mieszkają w osadzie niewielkiej wprawdzie, ale noszącej w oficjalnej nomenklaturze miano „typu miejskiego”, z takimi jego wykładnikami jak kilka blo­ ków mieszkalnych, drewnianych, ale piętrowych, nie dość że z bieżącą wodą (leci wszędzie z kranów przez całą dobę, bo inaczej zamarzłaby w rurach), to jeszcze z toaletami w mieszkaniu, co przy tych mrozach ma niemałe znaczenie. Usadowione w otwartym miejscu, nad rzeką, na tle gór, Topolinoje nie razi brzydotą, co może zdziwić, jeśli widziało się takie połagrowe miasteczka jak Chandyga czy Batagaj. Tam odnosiłem wrażenie, że budujący je i żyjący w nich skazańcy nienawidzili tych miejsc i mszcząc się na nich za swoją tragedię dokła­ dali starań, by wyglądały jak najgorzej: zeszpecone koszmarną infrastrukturą rozpadających się rur i ko­ minów, zabłocone i niemożliwie zaśmiecone wszelki­ mi odpadkami, po sowiecku byle jakie i zdewastowa­ ne. To zresztą jeszcze przedradziecka specyfika. W a­ cław Sieroszewski, zesłany do Wierchojańska w la­ tach 80. XIX wieku, opisuje w czarnych barwach tę osadę w autobiograficznej powieści Ucieczka, tyle że ukrywa ją przez uprzejmość pod nazwą Dżurdżuj. Można by pomyśleć, że to jakaś fikcja, groteskowa przesada. Ale kiedy w powieści pada nazwa Morze Gnoju, jaką zesłańcy obdarzyli wielki staw zajmujący do dziś centrum osady, to wiem - po ubiegłorocznym tam pobycie - że czytelnik dostaje najszczerszą praw- 6 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI dę geograficzną bez żadnego zmyślenia. Okropieństwo, doprowadzające do skrajnej rozpaczy. To tu już na trzeci dzień po przyjeździe popełnił samobójstwo młodziutki student z Petersburga skazany za udział w zamachu na cara. Zostawił list do matki i powiesił się na Baranuckiej Górze, po drugiej stronie rzeki Jany, co do dziś wspominają mieszkańcy, jakby nieświa­ domi tego, że jest to najgorsze w historii świadectwo wystawione ich małej ojczyźnie. Topolinoje dopiero niedawno wkroczyło w fazę za­ uważalnego kryzysu. Przedtem, za rządów lokalnego satrapy, stanowiło siedzibę pokazowego sowchozu, skupiającego eweńskich pasterzy renów. Staraniem owego wpływowego dyrektora zbudowano tu nawet kombinat hodowli świń (dziś oczywiście w ruinie), do którego pasza - produkowana gdzieś w Europie - była dostarczana helikopterami... Taniej byłoby pewnie dowozić gotowe obiady z najlepszych kalifornijskich restauracji, ale przecież nie rachunek ekonomiczny wtedy decydował. Pasterze mieli za wszelką cenę pro­ dukować mięso, którego brakowało dla robotników w zakładach wydobywających cynę, złoto, diamenty... Stada reniferów osiągały wielkość nieznaną w prze­ szłości i ten nienaturalny stan jest dziś wspominany ja­ ko „tradycyjny obraz gospodarowania” ! Obecnie, gdy gigantomania minęła, bo nie ma środków na jej finansowanie, ci którzy pracowali w jej chorobliwym ideologicznym czadzie, stracili sens ży­ cia. Pasterze są w stanie zupełnej frustracji: na ich pro­ dukt nie ma prawdziwego rynkowego zapotrzebowa­ nia, skoro amerykańskie kurczaki („nóżki Busha”) kosztują połowę tego, ile musi kosztować mięso rena, by jego producent mógł przeżyć. Ta rąbanka nie ma zresztą dobrej marki u jakuckich gospodyń. A komu potrzebne są dziś skóry czy rogi? Nawet panty - młode, ukrwione poroże, przedtem sprzedawane do Chin i na Zachód z przeznaczeniem farmaceutycznym - nie znajdują już odbiorcy. Gdzie widzieć pocieszenie i sens życia? Czym re­ kompensować sobie wyrzeczenia i trud bytowania w skrajnie trudnych warunkach tajgi? Jak zachować zdrowie psychiczne, żyjąc miesiącami bez kobiet, w oddaleniu od rodzin - bo helikopter nie przywiezie już w tajgę dzieci po szkole, jak to bywało w dobrych czasach. Co może robić chłopak w osadzie pełnej bez­ robotnych rówieśników, poza szabaszką —jakąś doryw­ czą pracą czy usługą dla sąsiada? Jak bronić młodych przed alkoholizmem, który doprowadza do tylu no­ żowniczych bójek kończących się śmiercią? Jak odwo­ dzić od samobójstw młodych ludzi, którzy widzieli w telewizji, w wojsku - zgoła inny świat, i wiedzą, że nigdy się w nim nie znajdą? Triste Arctique, zaiste. Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwająca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renifera? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żela­ zne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miej­ sca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygadowym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz rodzinny i kontakt pokoleń. No i ta plaga samobójstw. Wiadomo, to problem całej Arktyki, nie tylko poradzieckiej. Uczestnicząc w debatach zachodnich antropologów tego obszaru w ramach projektu Boreas spotykałem się z wyspekulowaną hipotezą, że jednym z czynników ułatwiają­ cych decyzję o samobójstwie jest tradycyjna wiara w reinkarnację; takie opinie bulwersowały mnie, po­ nieważ wiem, że było ono zawsze traktowane ze zgro­ zą, kończyło się nietypowym, hańbiącym pochów­ kiem, samobójca miał przeradzać się w upiora itp. Tak - myślę teraz - ja to wiem, ale czy wiedzą dzisiej­ si młodzi kandydaci na samobójców? Czy mają jakąś znajomość tych spośród dawnych treści wierzenio­ wych (opowieści, obrzędów), które odwodziłyby ich od strasznego zamiaru? Przecież w głowach zostały tylko marne ich resztki, może więc mgliste wspomnie­ nie wiary w reinkarnację rzeczywiście pozwala im wi­ dzieć w samobójstwie nie tylko doraźną ulgę, ale tak­ że jakąś nadzieję? 3. Zadaniem święta jest dostarczanie sensu. Wbrew realiom, wbrew temu, co widać gołym okiem, ma ono przekonać, że hodowla reniferów ma przyszłość, że władze wysoko cenią trud pasterzy, że kultura ludowa Ewenów ma się dobrze. Kwietniowy Dzień Pasterza Rena jest typowym świętem biurokracji, bez uzasad­ nienia w tradycji, ale przecież ma tę tradycję okresowo ożywiać. Gospodynie wyciągają więc pochowane stro­ je, które imitują dawne. To nic, że większość z nich cienkie skórzane kurtki, zdobione haftem - nie nada­ je się na zimę. Nakłada się je dwa razy do roku, na­ stępnym razem w czerwcu, w czasie święta narodowe­ go, a ściślej republikańskiego, wywodzącego się z jakuckiej tradycji Ysyachu. Renifery też dostaną ozdob­ ne, poobszywane koralikami popręgi, czasem z ra­ dzieckimi jeszcze symbolami. Przemówienia, odznaczenia, gratulacje. Zawraca­ nie kijem rzeki Tompo: rocznicowe wspominanie dy­ rektora - bohatera pracy socjalistycznej, nostalgia za okresem świetności, gołosłowne napominanie, żeby utrzymywać ducha tamtej epoki. Wreszcie akcja prze­ nosi się z salonów władzy lokalnej na gładką po­ wierzchnię zamarzniętej rzeki za osadą, gdzie obok ofi­ cjalnej areny każda brygada - teraz już wzmocniona o kobiety z osady - postawiła swoją pałatkę, w niej przyjmuje odwiedzających i częstuje ich wszystkim, co ma najsmaczniejszego. Wczoraj, dziś i jutro występują w domu kultury amatorskie zespoły pieśni i tańca, miejscowe i przywiezione z innych ułusów. Pokazują etniczność odświętną, kostiumową, choreograficzną. 7 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 1 Wyścigi, Fot. Lech Mróz Fot. 2 Radzieckie symbole, Fot. Lech Mróz Fot. 3 Na saniach, Fot. Lech Mróz 8 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Ostatni prawdziwy szaman eweński, Stiepan Spiridonowicz Kriwoszapkin nie zostawił następcy, ale przecież natura nie zniesie próżni; Ewenowie z Jakucka przyznali to miejsce pobratymcowi, Ewenkowi z Nieriungri, Siemionowi Stiepanowiczowi Wasiliewowi znanemu pod imieniem Sawieja. To pewnie rzeczy­ wiście ostatni prawdziwy szaman ewenkijski, przynaj­ mniej w Jakucji (pamiętajmy, że lud ten, choć o li­ czebności nieprzekraczającej kilkunastu tysięcy, żyje na całym ogromnym obszarze od Jeniseju po Ocean Spokojny). Zarówno jego asystentka, w średnim wie­ ku kobieta o wymownym imieniu Oktiabrina, jak i uczeń Soduot to Jakuci. Ponoć on sam pytał duchy, czy są jeszcze w Jakucji szamani, a one odpowiedziały mu, że jest jedyny. Stosownie do tego utrzymuje się za­ potrzebowanie na jego praktyki wróżebne i lecznicze. Sawiej mieszka na prowincji, ale klientela jest przecież głównie w stolicy, więc i on, jak Mahomet do góry, musi czasem przyjechać do Jakucka. Mamy szczęście. Nasz eweński przyjaciel, etnograf z Jakucka Anatolij Aleksiejew współpracuje z nim od dziesięciu lat, pełniąc funkcję organizatora jego wizyt w mieście. Tak się szczęśliwie składa, że właśnie będzie się odbywać leczenie. Anatolij ma też nadzieję, że w trakcie seansu pojawią się tajemnicze ognie, jakie od kilku lat ujawniają się na fotografiach, które Sawiej pozwala mu robić w czasie seansu. Jest późny wieczór, ale jeszcze nie ciemno, bo w marcu zmrok zapadnie dopiero po dziewiątej. Stary, parterowy dom przy ulicy Ojuńskiego, jednej z głów­ nych ulic Jakucka. Pokrzywiony jak wszystkie tu bu­ dynki drewniane od ruchów płytkiej warstwy ziemi na wiecznej zmarzlinie. Wygódki i szopy na podwórku, ciasne dwupokojowe mieszkania w budynku. W cho­ dzimy przez kuchnię do pokoju stołowego. N a stole czeka obfity poczęstunek z przywiezionych ze wsi, z tajgi surowców: wędzone mięso rena, kiełbasy, kon­ fitury. Są i ryby w kilku postaciach, głównie nelma z Kołymy czy Indygirki (pobliska Lena w dobrą rybę nie obfituje, skażona pewnie nieczystością z kursują­ cych po niej statków). Jemy zarówno soloną w dzwon­ kach, mniej smaczną, jak i największy przysmak Sybe­ rii, stroganinę —kawałki surowej, zamrożonej na kość ryby, strugane wzdłuż grzbietu w jego najlepszej części. Szaman musi się najeść, bo czeka go daleka droga, a my jemy razem z nim, i w odróżnieniu od niego tak­ że pijemy - na etykietce ma to napis Zołoto Jakutii. Jest nas razem 17 osób (ktoś zwraca uwagę, że to dobrze liczba nieparzysta), prawie same kobiety, z których po­ łowę stanowią Jakutki, a drugą Rosjanki. Wszystkie miastowe, a jedna, ta najważniejsza, przyjechała nawet z Moskwy. Jest artystką estrady, ma stosowną tuszę i puszystą fryzurę blond. Skarży się na ciężkie nogi, to dla niej zorganizowany jest seans, z którego dobro­ dziejstw także i my będziemy mogli skorzystać. Sawiej wychodzi do pokoju obok, gdzie po kolei wchodzimy Oczywiście, występy swojaków, zwłaszcza małych dzie­ ci, cieszą widzów i nie mam poczucia zupełnego braku autentyczności. A jednak przypomina mi się masowa sztuka ludowa, taka jaką widziałem w Jakucku w warsztatach jubilerów, którzy na nowoczesnych ma­ szynach tłuką „ludową” srebrną biżuterię, mówiąc na tę produkcję lekceważąco: nacjonałka. Siebia pokazat’ i liudej posmotret’ —ta ogólnorosyjska dewiza przyświeca i temu świętu. Każdy nakłada na siebie najlepszą, odświętną maskę, usiłując pokazać się od najlepszej strony. Urzędowy optymizm władzy po­ zwala zapomnieć o marnych perspektywach. Bardzo tego potrzebują zwłaszcza ci w brygadach, więc pozjeż­ dżali tu po miesiącach izolacji. Dla tych, co koczują 400-500 kilometrów dalej, nieobecność mogła trwać nawet pięć lat. Święto daje nadzieję na poznanie dziewczyny, na ożenek - tak przynajmniej chcieliby to widzieć starsi, którzy przy każdej okazji robią do tego aluzje; pasterska młodzież sceptycznie ocenia widocz­ nie swe szanse, skoro oddaje się piciu w zamkniętym, męskim towarzystwie. Nie wszyscy zresztą odważą się na konfrontację oczekiwań z rzeczywistością. Nasz Kola z siódmego stada dobrowolnie został sam w pustym obozowisku. Wie, że świętowanie oznaczałoby bezustanne picie, przy czym każda kolejna butelka wódki będzie sprze­ dawana coraz drożej. Narobiłby długów, których nie ma jak spłacić z mizernej pensji; a zresztą, od począt­ ku roku jeszcze jej nie wypłacano. Jego koledzy ekscytują się udziałem w wyścigach re­ niferowych zaprzęgów. Tu naprawdę mogą i siebie po­ kazać, i na innych popatrzeć. Wskakiwanie na grzbiet rena wierzchowego, w mgnieniu oka, z wykorzystaniem pasterskiego kija jako podpórki, to prawdziwie cyrkowa sztuczka. Zawody obejmują kilka biegów na różnych dystansach i w różnych grupach wieku, widać więc, ja­ ką rolę gra eksperiencja: starzy prowadzą sanie dokład­ nie po szlaku, młodym reny uciekają na boki tak samo jak w tajdze. Najwięcej emocji budzi ostatni bieg, któ­ rego uczestnicy sami fundują nagrodę: zwycięzca zabie­ ra renifery pokonanych. Tylko siedmiu pasterzy decy­ duje się na takie ryzyko, ale po aplauzie publiczności widać, że Ewenowie lubią hazard i doceniają śmiałków. 4. Rozszczepienie pasterskiej kultury przebiega nie tylko po liniach codzienność - święto albo brygada osada. Pewne treści przeniosły się jeszcze dalej, wywędrowały bowiem do miasta. Do nich należy szama­ nizm, którego próżno by szukać w tajdze. Pasterze pa­ miętają, który z ich przodków był szamanem, prze­ strzegają też przed żartowaniem lub niedowiarstwem w tej kwestii, przytaczając z respektem przykłady nad­ zwyczajnej a groźnej mocy jakiegoś dawnego szamana, ale nie stykają się z takimi praktykami osobiście. 9 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 4 Topolinoje osada, Fot. Lech Mróz Fot. 5 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 6 Galop, Fot. Lech Mróz 10 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 7 Ofiara ogniowi na początek święta, Fot. Lech Mróz Fot. 8 Ubój rena, Fot. Lech Mróz Fot. 9 Obozowisko, reny, Fot. Lech Mróz 11 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 10 Występy artystyczne, Fot. Lech Mróz Fot. 11 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 12 Szaman, Fot. Lech Mróz 12 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI i przedstawiamy mu swe prośby; ja proszę o zdrowie dla mojej dwuletniej córki; szaman nie mówi po rosyj­ sku, więc jego pomocnica tłumaczy mu, że proszę o ochronę dziecka przed czarami i urocznym okiem. Nareszcie zrobiło się ciemno, można zaczynać. Wynosimy do kuchni stół z jedzeniem, rozsiadamy się na podłodze i na krzesłach z rękami położonymi luźno na kolanach, trzymając je otwartymi dłońmi do góry. Szaman i jego pomocnica nakładają skórzane stroje, oba są obficie haftowane kolorową nicią, płaszcz Sawieja jest poobwieszany żelaznymi przywieszkami. Ona zapala w żelaznej miseczce ogień, a on to ziewa, to czka, i jeszcze łapczywie wypala papierosa. Sawiej bierze do rąk bęben, który suszył się dotąd ponad płytkami kuchenki elektrycznej i zaczyna ryt­ miczne uderzenia w tempie ok. 120 na minutę. Nie przerwie ani nie zmieni tempa przez następną godzinę. Najpierw siedzi, po kwadransie pomocnica pomoże mu się podnieść, a on zaczyna niemrawy taniec z czę­ stymi skłonami ciała do ziemi i rzadszymi półobrotami, czemu towarzyszy cichy, przerywany śpiew, a raczej zu­ pełnie nieczytelne zawodzenie. Zaczyna się faza wróżb: szaman rzuca pałkę od bęb­ na kolejno ku każdemu z nas, a na podstawie tego, czy upadła ona właściwą stroną do góry, pomocnica orze­ ka, czy wróżba jest dobra czy zła. Może niewłaściwie to odczytuję, ale chyba pałka musi upaść przed każdym trzy razy z rzędu w pozycji „dobrze”, a to niełatwo uzy­ skać, dlatego rzutów jest co najmniej kilkadziesiąt. Teraz czas wziąć się do leczenia głównej chorej. Kładzie ona ręce na bębnie, a szaman i pomocnica białą szmatką zbierają z jej ciała choroby. Już po chwi­ li mają ich materializację - pokazują brud na szmatce. Potem choroba z ciała zostanie wydobyta za pomocą bębna przeciąganego ponad ciałem - znów nazbiera się w nim całkiem sporo jakiegoś śmiecia, które zosta­ nie demonstracyjnie wysypane na szmatkę. Minęła już godzina od początku seansu. Sawiej zdejmuje kolejno strój, nakrycie głowy i bęben, odda­ je je chorej, która na kilka minut podejmuje szamanienie. Jeszcze kilka kobiet przejmuje rekwizyty, ich taniec jest momentami żywszy, a uderzenia w bęben energiczniejsze aniżeli u samego Sawieja. On zaś, zmęczony, siedzi w kącie, odpoczywając ze szmatą na głowie, która zakrywa mu oczy. Wreszcie wychodzi do pokoju obok, a razem z nim chora - pewnie opo­ wie mu, tak jak to potem zadeklaruje nam, że od ra­ zu poczuła się lepiej, a szaman da jej jeszcze ostatnie wskazówki. Znów zasiadamy do poczęstunku w kuchni; kobie­ ty, zwłaszcza Rosjanki, są podekscytowane i rozrado­ wane, Jakutki przeżywają to spokojniej. Wychodząc, żegnają się wylewnie, mówiąc nam, że choć zdawało­ by się, iż spotkaliśmy się tu przypadkiem, to przecież w życiu nie ma przypadków, a wszystkim pokierował Gospod. 5. Ale na najwyższe piętro wtajemniczenia wprowa­ dza nas Anatolij. Otóż stanowczo zapewnia, że cały czas widział wspaniałe ognie. Jedna czy dwie osoby nieśmiało to potwierdzają; przypuszczam, że nazajutrz będą o tych ogniach z przekonaniem opowiadać... Gdybyś chciał, łaskawy Czytelniku, wiedzieć, jak one wyglądały, nie pytaj o to sceptycznego zachodnie­ go obserwatora. Sam spójrz na zdjęcia Anatolija, któ­ re ukazują dziwne złociste czy pomarańczowe smugi. Czasem wychodzą one szerokim płomieniem z sza­ mańskiego bębna albo też z naczynia z rozpalonym na wstępie oczyszczającym ogniem, czasem przebiegają przez kadr wąskimi, zapętlonymi sznurami. Niekiedy towarzyszą im mroczne plamy, w których Anatolij do­ patruje się to głowy niedźwiedzia, to ptaka, to ludzkiej dłoni. Wyjaśnia, że efekt pojawił się dopiero po latach jego współpracy z Sawiejem, pewnie też w związku z tym, że i sam szaman zdobył już wtedy większą moc - mógł docierać do dwunastego, a nie tylko do dzie­ wiątego nieba. Szamańskie duchy-pomocnicy? Trajektorie sił sa­ mego szamana, jego mocy duchowej? Resztki tej ener­ gii, które zostały w przestrzeni po jakichś niegdyś żyją­ cych ludziach, przywołanych w seansie? Obraz eweńskiej „gospodyni ogniska domowego”, Tow muhonni? Anatolij przyjmuje wszystkie te wyjaśnienia jednocze­ śnie, a do tego zarzuca nas terminami i pojęciami, któ­ re same w sobie mają wszystko wyjaśnić: a to ciała astralnego, a to efektu Kirliana, falowo-korpuskularnej natury światła, strumieni elektronów, równań Maxwella i Heisenberga, jakiejś przestrzeni Kozyriewa i równie dla mnie tajemniczej energii czasu. „Prawda jest wielowariantowa, a rzeczywistość objawia się w mirażach” - powtarza za którymś z rosyjskich ni to mistyków, ni to profesorów, których dzieła zapełniają dziś rosyjski rynek masowych czasopism i książek, do­ cierając - jak to parę razy stwierdzałem w rozmowach w syberyjskiej głuszy - do bardzo szerokich kręgów od­ biorców, głodnych, jak się okazuje, tych iście pankosmicznych wyjaśnień. „Wielowariantowość prawdy” to sformułowanie, które bardzo odpowiada tricksterskiej naturze Anatolija. Ten Ewen z krwi i kości, niemłody, a późno przeflancowany z tajgi na uniwersytet, o bogatym życiorysie, łą­ czy w sobie zarówno dalekosiężne ambicje poznawcze, jak i fantastyczne poczucie humoru, dzięki któremu mi­ strzowsko posługuje się tzw. mową nienormatywną (a jak wiadomo, język rosyjski daje tu utalentowanemu rozmówcy niemałe możliwości). To poczucie humoru każe mu też mówić o sobie samym, stosując cytat z Puszkina: „ja, Tunguz dziki”. Ma on też niewątpliwie ów spryt tubylca, co to chętnie wykołuje obcego (Jaku­ ta, Rosjanina, Europejczyka), by wykazać mu - przy wszystkich swoich kompleksach i aspiracjach - wyż- 13 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 13 Szaman i tricster, Fot. Lech Mróz Fot. 14 Portret, Fot. Lech Mróz szość własnej kultury. Czy nie postąpiłby on zatem tak samo jak szaman, który pokazuje ukryty wcześniej śmieć jako materializację wyciągniętej właśnie choroby, a jednocześnie wierzy w prawdziwość swych działań? Oglądam negatywy zdjęć i widzę te same co na od­ bitkach smugi. Nie jestem specjalistą od fotograficz­ nych trików, nie potrafię tych efektów przekonująco objaśnić i zdyskwalifikować. Pytani o to praktycy nie umieli mi dotąd pomóc - stale czekam na bardziej kompetentne opinie. Wykluczmy, czytelniku, takie czynniki jak zleżała błona albo defekt przesłony czy lampy: na jednej i tej samej kliszy ognie pojawiają się tylko na zdjęciach szamana i jego akcesoriów, z lampą i bez, także bez związku z ewentualnym źródłem świa­ tła w kadrze. Skądinąd, dokumentacja opisanego wy­ żej seansu z naszym udziałem, robiona przez mego eks­ pedycyjnego kolegę, nie ujawnia ogni, a przecież na fotografiach Anatolija są one widoczne nawet wtedy, gdy to my, widzowie, zaczynamy szamański taniec. Może zatem same negatywy zostały już poddane montażowi i skopiowane? Ale byłby to trochę zbytecz­ ny, nadmierny trud. Skądinąd, identyczny efekt widnie­ je na zdjęciu szamanów nepalskich, opublikowanym z wcale nie sceptycznym komentarzem - przez Piersa Vitebsky’ego w jego popularnej książce Szaman (trzeba też pamiętać, że Anatolij towarzyszył przez lata Piersowi w jego wyprawach do Ewenów).1 Słyszałem też o po­ dobnym przypadku od godnego zaufania kolegi robiące­ go zdjęcia tybetańskich ceremonii mistycznych cam. Na dodatek, kiedy w Jakucji pokazywano mi pamiątkowe zdjęcia z obchodów początków lata, organizowanych przez newage’owe grupki nawiedzonych, a na tych zwy­ kłych polaroidowych fotkach widać było niekiedy jakieś małe, złociste plamki, to uczestnicy interpretowali to ja­ ko zapis manifestującej się wtedy mocy. Co ma zatem zrobić z ognistymi zdjęciami mój ra­ cjonalny umysł? Pewnie muszę sobie powiedzieć, że płomienne emanacje to coś, co funkcjonuje dużo po­ wyżej moich potrzeb psychicznych czy duchowych, że mogę je zostawić w tamtej wysokiej sferze nieba, gdzie docierają tylko najwięksi szamani, a razem z nimi tak­ że najlepsi tricksterzy. Przypisy 1 Fot. 15 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew P. Vitebsky, Reindeer People. Living with animals and spirits in Si­ beria, London 2005; tenże, Szaman, Warszawa 1996 Fot. 16 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew 14 �