https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c485d2077bf1def5e6e22f4ae44a3e28.pdf d321302c57b1e61d2a3a681db7239b7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3451 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3235 Title A name given to the resource Kurpie Zielone - osrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa; Kural, Bożena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś—Pietraszkowa Bożena Kural KURPIE Z I E L O N E - OŚRODEK MASOWEJ PRODUKCJI WSPÓŁCZESNYCH WIEJSKICH WNĘTRZ O d d ł u ż s z e g o czasu obserwujemy na w s i z a n i k a n i e regional­ ELEMENTÓW WYSTROJU MIESZKALNYCH nocy p r z y k o p c ą c e j l a m p i e naftowej (...) w ł a ś n i e dzieci s ą w y r y ­ nego czy lokalnego c h a r a k t e r u w y p o s a ż e n i a p o m i e s z c z e ń miesz­ wane n i o t y l k o s z k o ł o , ale i w y r y w a n e z k r ę g u normalnego, na­ k a l n y c h w p o s z c z e g ó l n y c h regionach k r a j u . Ł ą c z y s i ę to ściśle l e ż n e g o d z i o c k u ż y c i a . Zrezygnowano s ą te n i e s z c z ę ś l i w e dzieci z procesem u n i f i k a c j i i p r z e ś w i a d c z o n e , żo t a k j u ż b y ć m u s i . . . " wiejskich w n ę t r z . P r o b l e m y te zresztą 3 W y r ó b f i r a n e k jest Sporą rolę odegrały n i e z b y t s k o m p l i k o w a n y , p o t r z e b a do tego t y l k o d u ż e j d r e w n i a n e j w t y m procesio masowo rozprzestrzeniane w o s t a t n i c h d z i e s i ę ­ r a m y z r ó w n o n a b i t y m i g w o ź d z i k a m i , na k t ó r e n a p i n a s i ę o s n o w ę n i e j e d n o k r o t n i e podnoszono w l i t e r a t u r z e . 1 cioleciach na obszarze c a ł e g o k r a j u malowane m a k a t k i , f i r a n k i tworząc t y m i m a t y s ł o m i a n e . Jeden z n a j w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w i c l i n a s t ę p n i e p r z e w i ą z a ć w ę z e ł k i e m . N i e r o b i l i tego m n i e j r o z w i n ą ł s i ę na produkcji m i e s z k a ń c ó w Puszczy Zielonej d ł u g ą t r a d y c j ę koniecznością, ponieważ i do warunki niedawna fizjograficzne w o g ó l e , a z w ł a s z c z a n i s k a j a k o ś ć gleb, p r z y w z r a s t a j ą c y m zalud­ n i e n i u u n i e m o ż l i w i a ł y u t r z y m a n i e s i ę t y l k o z g o s p o d a r k i rolno-hodowlanej. uczciwi w y k o n a w c y , przez co f i r a n k a t a k a po p i e r w s z y m p r a n i u b y ł a Kurpiach. Uprawianie różnego rodzaju zajęć pozarolniczych ma w ś r ó d pozostawało skośną kratę. Każde skrzyżowanie nitek należy do wyrzucenia. Na nakrochmalonej siatce dużymi ściegami w y s z y w a n o proste k w i a t o w e w z o r y . F i r a n k i r o b i o n o p o c z ą t k o w o z nici lnianych, później bawełnianych. W y t w ó r c a , k t ó r y miał d w i e r a m y , m ó g ł w c i ą g u jednogo d n i a z r o b i ć d w i e f i r a n k i (sta­ n o w i ą c e k o m p l e t do jednego o k n a ) . M o ż l i w o ś ć n a b y c i a f i r a n e k w sklepach u s p o ł e c z n i o n y c h s p o w o d o w a ł a spadek p o p y t u , z a c z ę ­ 2 ł o w i ę c z a n i k a ć i c h w y t w a r z a n i e . P o d koniec l a t 70-tych z n ó w N a gruncie prowadzonej t u od d a w n a p r o d u k c j i p ł ó t n a na z a c z ę t o s i ę t y m z a j m o w a ć , ale na bardzo m a ł ą s k a l ę , n p . we w s i s p r z e d a ż r o z w i n ą ł s i ę w czasie o k u p a c j i w y r ó b w e ł n i a n y c h sa­ Wolkowe r o b i f i r a n k i jedna rodzina. modziałów — ubraniowych i prawdopodobnio już wówczas f i r a n e k s i a t k o w y c h , a w k r ó t c e po ostatniej w o j n i e — m a l o w a n i e makatek. W e wsiach k u r p i o w s k i c h r ó w n o l e g l e z f i r a n k a m i wyrabiano m a k a t k i . M a l o w a n o je z reguły^ na s z a r y m , s z t y w n y m p ł ó t n i o k r a w i e c k i m s z e r o k o ś c i ok. 70 c m . C i ę t o je n a k a w a ł k i d ł u g o ś c i W y k o n y w a n o sporadycznie jeszcze teraz siatkowe firanki 160—200 c m . P r z y p o m o c y t e k t u r o w y c h s z a b l o n ó w zwanych największy popyt miały w łatach pięćdziesiątych. Wyrobem ich czasem „ m o d y " ( i l . 4) r y s o w a n o o ł ó w k i e m elementy f i g u r a l n e , w t y m czasio t r u d n i ł o s i ę d u ż o o s ó b , nieraz c a ł o r o d z i n y . C z ę s t o po c z y m n a k ł a d a n o p o s z c z e g ó l n e k o l o r y . K w i a t y , r o ś l i n y , d r z e w a b y ł y p r z y p a d k i z a t r u d n i a n i a p r z y w y r o b i e firanek m a ł y c h dzieci, malowano odręcznie farbami ś c i e n n y m i r o z r o b i o n y m i w co w z b u d z a ł o n i e p o k ó j i z n a l a z ł o nawet o d d ź w i ę k w stolarskim. D l a nadania t y m farbom intensywnego koloru ,,Przy mechanicznej, przewlekania ogłupiającej bawełnianej nitki od i do kleju do­ pracy dawano b a r w n i k ó w do t k a n i n , t z w . „ s u k i e n n y c h " , d o ś ć d r o g i c h , gwoździka stosowanych w i ę c t y l k o j a k o domieszka, aby nie p o d n o s i ć kosz­ obezwładniającej gwoździka prasie: ślęczą dzieci j u ż od p i ą t e g o r o k u ż y c i a . Ś l ę c z ą od r a n a do p ó ź n e j I L 1. M a k a t k a Jelenie, tów własnych produkcji. Niektóre wykonawczynie uzupełniały Zahiczno k . Nowego T a r g u 191 �I I . 2, 3. Eugenia W e l k p r z y pracy. D ą b r o w a к . M y s z y ń c a m a l a t u r ę srebrną farbą — tak wykończone makatki uzyskiwały chem p o ś r o d k u , nieco w y ż s z ą c e n ę . Okresowo c a ł y dom w y t w ó r c y m a k a t e k za­ sukniach w y s t ę p o w a ł y m a ł e , fruwające m i e n i a ł się w p r a c o w n i ę . Eugenia Welk np. m a l o w a ł a w kuchni biodrowych. Na na d w ó c h d ł u g i c h p r z y k ł a d y swobodnego zestawiania r ó ż n y c h p o s t a c i , n p . t a n c e r k a stołach ( i l . 2,3). Zwykle przygotowywała w k t ó r e j zamiast d w ó c h aniołów w długich a n i o ł k i w przepaskach kurpiowskich makatkach można też spotkać c a ł ą s e r i ę jednego w z o r u . Po n a r y s o w a n i u z p o m o c ą szablonu w y s t ę p u j e w t o w a r z y s t w i e d w ó c h p a w i ( i l . 10), d w a g ł ó w n y c h p o s t a c i n a k ł a d a ł a kolejno p o s z c z e g ó l n e k o l o r y w c a ł e j K a p t u r k i " p o d z i w i a j ą p ł y w a j ą c e ł a b ę d z i e ( i l . 12), na i n n e j w i l k p a r t i i m a k a t e k . N i e d o k o ń c z o n e i gotowe m a k a t k i p r z y s ł u c h u j e s i ę m e l o d i i w y g r y w a n e j przez g ó r a l a s i e d z ą c e g o p o d rozkładano do suszenia n a s t o ł a c h , ł ó ż k a c h i p o d ł o d z e we w s z y s t k i c h izbach. D o t e m a t ó w n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a n y c h na m a k a t k a c h na­ p a l m ą ( i l . 15). Same k w i a t y bardzo r z a d k o s t a n o w i ł y malowano K a p t u r e k z w i l k i e m oraz a n i o ł y ; rzadziej malowano n p . sceny s t u j ą c w ten s p o s ó b r e s z t k i k t ó r o z płótna. Malaturę komponowano na ogół symetrycznie, główny t e m a t d u ż y c h m a k a t e k , n a t o m i a s t b u k i e t y lub kosze z k w i a t a m i l e ż a ł y p a w i e , jelenie, ł a b ę d z i e , „ l a l k i " c z y l i baletnice. Czerwony góralami. „Czerwone na małych, kwadratowych makatkach, p o z o s t a w a ł y po wykorzy­ podzieleniu w o d b i c i u l u s t r z a n y m umieszczano d w i e postacie g ł ó w n e , a nas­ M a k a t k i b y ł y bardzo t a n i e , ż e b y w i ę c na i c h p r o d u k c j i t ę p n i e elementy u z u p e ł n i a j ą c e . I t a k n p . w c z ę s t o w y s t ę p u j ą c e j r o b i ć , trzeba b y ł o m a l o w a ć m o ż l i w i e s z y b k o , s t a r a j ą c s i ę jedno­ kompozycji z „ l a l k a m i " względnie z „ b a l e t n i c a m i " (il. 8—II), s ą t o d w i e schematyczne f i g u r k i kobiece we w d z i ę c z n y c h , w za­ m i e r z e n i u a u t o r a , pozach tanecznych, z w y k ł o w k r ó t k i c h nolinkach, t r z y m a j ą c e parasolki. Szczegóły stroju kry- podkreślone s ą p r o s t y m i ś r o d k a m i , ale w t a k i s p o s ó b , ż e s p r a w i a j ą wrażenie za­ 4 c z e ś n i e aby Najwięcej wyglądały efektownie i p o d o b a ł y starania p r z y k ł a d a n o tralnych, wydobywając do się odbiorcom. opracowania p o s t a c i cen­ zarysy t w a r z y , s z c z e g ó ł y s t r o j u , n a t o ­ m i a s t m o t y w y u z u p e ł n i a j ą c e malowano s z e r o k i m i p o c i ą g n i ę c i a m i pędzla, a wiele malarek całe fragmenty, zwłaszcza drzewa, w y s t a w n o ś c i i b o g a c t w a . T ł o dla tancerek s t a n o w i ą b ą d ź same z a z n a c z a ł o przez o d b i j a n i e p l a m p r a w i e s u c h y m p ę d z l e m . C z ę s t o k w i a t y , b ą d ź t e ż fantazyjne drzewa p r z y b i e r a j ą c e czasem p o s t a ć stosowano jasne b l i k i . E l e m o n t y umieszczone w t l e nie p a l m l u b b r z ó z . T a k samo k o m p o n o w a n o są sceny z p a w i a m i , w zasadzie o k r e ś l o n e g o p e j z a ż u , a t y l k o m a j ą na celu w y p e ł n i e n i e ł a b ę d z i a m i i j e l e n i a m i , p r z y c z y m p t a k i zawsze s ą z w r ó ć me do i wzbogaconie drzew. N i e m n i e j j e d n a k w y s t ę p u j ą t u f r a g m e n t y siebie g ł o w a m i , podczas g d y także z a g a j n i k ó w l u b l a s ó w , czasem s ł o ń c e , j e z i o r k o l u b p o t o k . N i e ­ o d w r ó c o n e . N a osi k o m p o z y c j i z a n i o ł a m i umieszczano k i e l i c h k i e d y p o t r a k t o w a n e b y w a j ą s z c z e g ó l n i e ciekawie, j a k n p . s t r u m y k l u b serce, elementy z w i ą z a n e z s y m b o l i k ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . T y l k o na ten m a k a t c e , znalezionej w B y d g o s k i e m ( i l . 14). rodzaj makatek jelenie czasem w y s t ę p u j ą tworzą opatrywano czasem napisami-cytatami z m o d l i t w cło a n i o ł a s t r ó ż a ( i l . 6). W s z t a f a ż u z k w i a t ó w i drzew w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż dziewczyna z w i l k i e m ( i l . 5). M i m o , niepodpisanej, zapewne jednak na Kurpiach wykonanej Obecnie, k i e d y p r o d u k c j a m a k a t e k j u ż od k i l k u l a t z o s t a ł a że zarzucona, n i e s p o s ó b u s t a l i ć k t o i gdzie na K u r p i a c h w y r ó b ten n a z y w a n o t ę s c e n ę „ C z e r w o n y m K a p t u r k i e m " nie zawsze m o g ł a zapoczątkował, jak również w j a k i sposób został wprowadzony ona b y ć z u p e ł n i e jasna dla o d b i o r c y zo w z g l ę d u n a b r a k t y p o ­ i następnie zunifikowany wych Wiele w y s t ę p u j ą c y c h atrybutów. Niektóre malarki miewały szerszy zestaw wzorów. Np. zestaw tematyczny tych makatek. t u t a j t e m a t ó w z n a n y c h jest z ma.katek produkowanych w innych ośrodkach, należą do nich jelenie, Dąbrowie p a w i e , sceny z a n i o ł a m i . B y ć m o ż e na t a m t y c h wzorach o p i e r a ł y k. Myszyńca — oprócz wszystkich wymienionych wyżej t e m a t ó w s i ę k u r p i o w s k i e m a l a r k i , j e d n a k z n a l a z ł y ono w ł a s n e r o z w i ą z a n i e jodna z najbardziej c e n i o n y c h — Eugenia. W e l k w m a l o w a ł a jeszcze „ r o d z i n k ę " — e z y l i s t a d k o jeleni z d z i e w c z y n ą t e m a t ó w . P i e r w o w z ó r dla tancerek s t a n o w i ć m o g ł y np. gipsowe t r z y m a j ą c ą jednego z n i c h za s z y j ę , „ g ó r a l i " c z y l i górale, z w i l ­ f i g u r k i sprzedawane n a odpustach, z i n n y c h b o w i e m k i e m i jeleniem a t a k ż e „ m a ł e a n i o ł k i " t j . k o m p o z y c j ę z k i e l i ­ m a k a t e k tego t e m a t u n i e z n a m y . 192 terenów �M i m o tego, że w okresie p r o s p e r i t y n a K u r p i a c h m a k a t k i w y k o n y w a ł y d z i e s i ą t k i k o b i e t o r ó ż n y c h z d o l n o ś c i a c h , m a j ą one w s p ó l n e cechy, p o z w a l a j ą c e na ich rozróżnienie. Składają się na t o z a r ó w n o elementy t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , j a k i cechy s t y l o ­ we. N a w s p ó l n y s t y l k u r p i o w s k i c h m a k a t e k m i a ł o w p ł y w sku­ pienie d u ż e j ilości w y t w ó r c z y ń na stosunkowo n i e w i e l k i m obsza­ rze. C i ą g ł o k o n t a k t y m u s i a ł y powodować bezwiedne czenia, a m i a ł y miejsce i ś w i a d o m e , c h o ć b y poprzez zapoży­ wzajemne przekazywanie sobie s z a b l o n ó w do p r z e r y s o w a n i a . Z niojasnych w s k a z a ń , k t ó r y c h nie u d a ł o się z w e r y f i k o w a ć , w y n i k a , ż e na K u r p i a c h p r a w d o p o d o b n i e n a j w c z e ś n i e j r o z p o c z ę t o w y r ó b makatek w okolicach Ł o m ż y . Natomiast we wsi D ą b r o w y k . M y s z y ń c a , gdzie r o z w i n ą ł s i ę jeden z p r ę ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w p r o d u k c j i m a k a t e k , przypuszczalnie j a k o j e d n a z p i e r w s z y c h z a c z ę ł a je m a l o w a ć n i e j a k a M u r a c h o w a , nieco p ó ź n i e j z a ś Ste­ fania Białkowa. Wyrób makatek szybko się rozpowszechnił i w e d ł u g o p i n i i samych m a l a r e k w y k o n y w a n o je „ w k a ż d y m d o m u " , c h o c i a ż pierwsze m a l a r k i p i l n i e s t r z e g ł y t a j e m n i c t e c h n i ­ ki. Wśród wytwórczyń w tej w s i szczególnie w y r ó ż n i a ł y się siostry J ę d r z e j c z y k , a wśród nich wspomniana j u ż Eugenia Welk u r . w 1939 r. W y r o b y i c h u w a ż a n o za ł a d n i e j s z e i staranniej wykonane od innych. D r u g i m ośrodkiem produkcji makatek b y ł Stary Myszyniec, w k t ó r y m czołową rolę o d g r y w a ł a W ł a d y s ł a w a B r o d z i k . M a k a t k i w y t w a r z a n o t a k ż e , c h o ć w mniojszej i l o ś c i , T we w s i W olkowe. Znane s ą m a k a t k i Genowefy Z a t r y b i W i e s ł a w y W y r ą b e k zamieszkałych w Ostrołęce. Obok n a j p o p u l a r n i e j s z y c h m a l o w a n y c h na s z t y w n y m p ł ó t ­ nie, malowano r ó w n i e ż m a k a t k i na podszewkowym czarnym a t ł a s i e . P r z e w a ż a ł a w n i c h t e m a t y k a r e l i g i j n a . Jeden z w y k o ­ n a w c ó w , Franciszek P ł o c h a r c z y k ze Starego M y s z y ń c a m a l o w a ł o k . 1965 r . d w a t e m a t y : C h r y s t u s a z A p o s t o ł a m i w ł o d z i i ś w . R o d z i n ę z Józefem cieślą, inspirując się obrazami, k t ó r e m i a ł u siebie w d o m u . We wnętrzach „bardziej eleganckich" z n a j d o w a ł y zasto­ sowanie „ d y w a n y " m a l o w a n e n a f l a n e l i , d u ż e , na c a ł ą ś c i a n ę . Umieszczano je z r e g u ł y n a d t a p c z a n a m i , w e r s a l k a m i , a w c z e ś n i e j nad zsuniętymi m a ł ż e ń s k i m i ł ó ż k a m i ( i l . 16). R ó w n i e ż d y w a n y r o b i o n o w e wsiach k u r p i o w s k i c h . W y k o n u j ą c a 1962 r . A b r a m o w i c z o w a z M y s z y ń c a c h c ą c u z y s k a ć i te jo od szablony z a k u p i ł a jeden t a k i d y w a n n a t a r g u , p o c z y m na jego podstawie w y c i ę ł a sobie pierwszy k o m p l e t s z a b l o n ó w s k ł a d a j ą c y s i ę z sied­ m i u c z ę ś c i , po jednej n a k a ż d y p o t r z e b n y k o l o r . W e d ł u g j e j informacji wcześniej dywany takie wyrabiano w okolicach Ł o m ż y , m . i n . we w s i Ł y s e . M a l o w a n e m a k a t k i j a k o element u p i ę k s z a j ą c y w n ę t r z e zna­ lazły powszechną aprobatę wśród mieszkańców w s i , ale t y l k o . ' Z j a w i s k o n i e ogranicza s i ę z r e s z t ą do naszego nie kraju, m a k a t k i w y s t ę p o w a ł y bowiem wcześniej w Z w i ą z k u Radzieckim, 6 stąd znajdowały się np. w dobytku repatriantów „zza Buga" osiedlanych na Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h , Węgrzech. 8 7 n o t o w a n o j e t e ż na W Polsce, w l a t a c h 60-ych n i e b y ł o c h y b a z a k ą t k a k r a j u , gdzie n i e z n a l a z ł o b y s i ę tego w y t w o r u . M i m o , że n a K u r p i a c h , p o d o b n i e j a k w c a ł e j Polsce m a k a t k i c i e s z y ł y s i ę u z n a n i e m , n i e zawsze m o ż n a j e b y ł o z n a l e ź ć w do­ m a c h w y k o n a w c z y ń . M a l a r k i p y t a n e o s w ó j stosunek do m a k a t e k w o g ó l e , czy do p o s z c z e g ó l n y c h w z o r ó w n i e k r y ł y swego h a n d l o ­ wego n a s t a w i e n i a . Stwierdzenie „ d l a m n i e o b o j ę t n o , b y l e l u d z i e c h c i e l i b r a ć " n i e b y ł o odosobnione i w y r a ź n i e o k r e ś l a ł o charakter tej t w ó r c z o ś c i , czy raczej, w t y m ś w i e t l e , j u ż w y t w ó r c z o ś c i . Z p o c z ą t k i e m l a t 7 0 - t y c h z a ł a m a ł a s i ę masowa p r o d u k c j a makatok. W y twórczynie podają różne przyczyny, wśród których n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a j ą podniesienie ceny sztywnego p ł ó t n a , nic j e d n a k n i e m ó w i ą o s p a d k u zainteresowania, m i j a n i u m o d y i t p . Z o f i a L i s ze w s i D ą b r o w y p o w i e d z i a ł a n a w e t : „ M o d a n a m a k a t k i m o g ł a b y b y ć i d z i ś , ale j a k s z t y w n i k p o d r o ż a ł przestano m a l o ­ w a ć " . Cena sztywnego p ł ó t n a r z e c z y w i ś c i e w z r o s ł a w t y m czasie kilkakrotnie, przekraczając w końcu cenę ustaloną dla gotowych T m a k a t e k , w i ę o i c h p r o d u k c j a i s t o t n i e p r z e s t a ł a s i ę o p ł a c a ć . W y- II. 4. Szablony uzyskane od G. L i s z D ą b r ó w k . M y s z y ń c a — l a l k a , Czerwony K a p t u r e k , w i l k 193 �Na K u r p i a c h w y r ó b mat słomianych rozwinął się szczególnie we w s i a c h : Jazgarka, W y k r o t , K r y s i a k i . M a t y te charakteryzuje b o g a t y w y p a l a n y o r n a m e n t . U z y s k u j e s i ę go w t e n s p o s ó b , ż e na elektryczne ż e l a z k o do prasowania n a k ł a d a s i ę s p e c j a l n ą l o w ą s t o p k ę , n a k t ó r e j w y r y t y jest o r n a m e n t . meta­ W y p a l a n i e jest o p e r a c j ą t r u d n ą i w y m a g a pewnej z r ę c z n o ś c i , p o n i e w a ż należy u w a ż a ć , aby n i e p r z e p a l i ć s ł o m y i n i c i . W w y r o b i e m e t a l o w y c h stopek w y s p e c j a l i z o w a ł o s i ę k i l k u m ę ż c z y z n n p . J ó z e f M r ó w k a z Krysiaków, Zawrotny z Wykrotu. Ten ostatni początkowo ż m u d n i e w y k u w a ł ornament Chrostek z Lipek, Jan dłutkiem w p ł y t c e aluminiowej później zaś n a u c z y ł się t e c h n i k i odlewania w piasku formierskim, za co z a p ł a c i ł d o ś ć z n a c z n ą s u m ę p i e ­ n i ę d z y . O d t ą d w y t w a r z a n i e p ł y t e k s t a ł o s i ę jego d o d a t k o w y m zajęciem; zasypał n i m i — jak twierdzi — okolicę w promieniu k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . W y r a b i a on d w a rodzaje p ł y t e k , w ą s k i e do w y p a l a n i a l i s t e w e k oraz szerokie do w y p a l a n i a s ł o m y . W z ó r na listewkach, czyli „ l a z g a c h " w y p a l a s i ę przed zrobieniem m a t y , z a ś na s ł o m i e j u ż po jej u t k a n i u . Mocno rozgrzano p ł y t k i p r z y k ł a d a s i ę do lazg n a d ł u ż e j , dlatego z u ż y w a j ą s i ę po 2—3 latach, n a t o m i a s t p ł y t k i szerokie s ą z d a n i e m i n f o r m a t o r a „ w i e c z ­ n e " . N a w i ę k s z y c h p ł y t k a c h umieszczany b y w a na o g ó ł m o t y w roślinny, przeważnie gałązka z kwiatkiem dziej zdarza s i ę t u t a j o r n a m e n t lub ptaszkiem. geometryczny Rza­ komponowany p o t e m w szlaku r a m u j ą c y m m a k a t k ę , z w a n y m „ k o r o n a " ( i l . 23). N a w ą s k i c h p ł y t k a c h w y s t ę p u j ą zgeometryzowane w z o r y r o ś l i n ­ ne ł u b czysto geometryczne ( i l . 20). U s t a l e n i e a u t o r s t w a poszcze­ g ó l n y c h m o t y w ó w m o ż l i w e jest t y l k o w n i e l i c z n y c h p r z y p a d ­ kach, wykonawcy p ł y t e k kopiują bowiem wzory będące już w obiegu, albo t e ż o p i e r a j ą s i ę n a n i c h . W s p o m n i a n y J a n Za­ w r o t n y albo samodzielnie szkicuje a n a s t ę p n i e r z e ź b i w drzewie m o d e l do o d l e w a n i a , albo t e ż j a k o m o d e l t r a k t u j e p ł y t k ę , w y ­ k o n a n ą przez k o g o ś innego, d o s t a r c z o n ą n a w z ó r przez k l i e n t a . II. 5. M a k a t k i na Bazarze R ó ż y c k i e g o , Warszawa 1964 r. H a n d e l o m a w i a n y m i t o w a r a m i s t a n o w i na r ó w n i z r ę k o ­ d z i e l n i c t w e m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h z y s k ó w . Czasami s a m i w y ­ t w ó r c y z a j m o w a l i s i ę j e d n o c z e ś n i e z b y t e m s w o i c h ł u b swoich i c u d z y c h w y r o b ó w , na ogół j e d n a k w h a n d l u s p e c j a l i z u j ą s i ę l u d z i e spoza tego grona. D o m i n u j ą c ą f o r m ą s p r z e d a ż y jest h a n d e l traktować d o m o k r ą ż n y , p r z y c z y m z w y k l e h a n d l a r k i t r z y m a ł y s i ę ustalo­ j a k o jedynego p o w o d u z a n i k u m a k a t e k . G d y b y b o w i e m n a d a l n y c h tras, gdzie k o r z y s t a ł y z t y c h samych p u n k t ó w n o c l e g o w y c h c i e s z y ł y s i ę one szerokim uznaniem o d b i o r c ó w , n a w o t znaczne i o d b i e r a ł y w y s ł a n e w c z e ś n i e j na poste restante p a c z k i z t o w a r e m . podniesienie ceny n i e p o w i n n o b y ł o o d b i ć s i ę na popycie. U w a ż a ­ Listonosz ze Starego M y s z y ń c a (sam m a l o w a ł n i e g d y ś m a k a t k i ) daje s i ę j e d n a k , ż e w z r o s t u cen surowca n i e m o ż n a m y , ż e w t y m czasie z a c z ę ł a j u ż p r z e m i j a ć m o d a na m a k a t k i , w s p o m i n a , że w d n i targowe poczta w M y s z y ń c u a jednym z ich s u b s t y t u t ó w stały się słomiane maty. po 400 t a k i c h paczek. K u r p i o w s c y handlarze s w ą d z i a ł a l n o ś c i ą Wylansowała je Cepelia w l a t a c h 50-tych jako element w y s t r o j u w n ę t r z a i z r o b i ł y one z a w r o t n ą k a r i e r ę w mieszkaniach m i e j s k i c h , gdzie w p e w n y m okresie s t a n o w i ł y nawet wykładnik n o w o c z e s n o ś c i i dobrego s m a k u w ł a ś c i c i e l i . Stosuje s i ę je z r e s z t ą d o ś ć powszechnie do teraz. M n i e j w i ę c e j w 20 l a t s ł o m i a n e m a t y zaczęły p r z y j m o w a ć się w nowocześniejszych wnętrzach wiejskich, ale w f o r m i e wzbogaconej listewkami, wypalaniem, a często i b a r w ą . Dekoracja z m i e n i ł a charakter m a t y , k t ó r a w s w y m za­ łożeniu m i a ł a działać głównie swą p r o s t o t ą . Wydaje się jednak, że w ł a ś n i e na skutek tego wzbogacania s t a l ą s i ę b l i ż s z a g u s t o m wiejskich odbiorców. Maty s ą obecnie na w s i modne, ludzie, k t ó r z y p r a g n ą m i e ć „ n o w o c z e ś n i e " u r z ą d z o n e mieszkanie wie­ przyjmowała o b e j m o w a l i c a ł y k r a j , p r z y t y m , j a k m ó w i o n o , specjalizowali s i ę w trasach. T a k n p . jedna z naszych r o z m ó w c z y ń c h ę t n i e w r a c a ł a w swoje s t r o n y rodzinne „ z a W a r s z a w ę " ( c z y l i w okolice R y k , D ę b l i n a , P u ł a w , K u r o w a ) inne j e ź d z i ł y „ n a z a c h ó d " ( w okolice Nowej S o l i , K o ż u c h o w a , Ż a r ó w , Ż a g a n i a , za G ł o g ó w i Leszno). W y j e ż d ż a ł y z d o m u na k i l k a l u b k i l k a n a ś c i e d n i , a ż do wyczer­ p a n i a zapasu t o w a r u . D o j e ż d ż a ł y k o l e j ą , potem s z ł y pieszo po wsiach, n i e o m i j a j ą c t a r g ó w . H a n d l o w a n o b ą d ź j e d n y m rodzajem wyrobów asortyment (np. same m a k a t k i ) , b ą d ź o tłoczone obrazki, słomiane tylko t e ż poszerzano maty, c h o d n i k i zc szmat i t p . N i e wszystkie t e m a t y m i a ł y jednakowe powodzenie. Za­ s z a j ą je n a d w e r s a l k a m i , s t o s u j ą j e r ó w n i e ż m ł o d z i p r z y u r z ą ­ l e ż a ł o to od w i e k u , p ł c i , u p o d o b a ń n a b y w c ó w , a t a k ż e od w a l o r ó w d z a n i u s w y c h p o k o i i k ą c i k ó w ( i l . 17, 18). estetycznych m a k a t k i . „ S t a r s z e k o b i e t y a n i o ł y b r a ł y , a m ł o d e M a k a t k i : i l . 6. Anioły, w y k . G . Z a t r y b , O s t r o ł ę k a ; i l . 7, 8 w y k . D . Ś n i a d a ł a , O s t r o ł ę k a ; i l . 9, 10. W y k . E u g e n i a W e l k , D ą b r o w y ; i l . 1 1 . Lalki z K o m a ń c z y k . Sanoka; i l . 12. M a k a t k a prawdopodobnie k u r p i o w s k a ; i l . 13. M a k a t k a z D ą b r o w y k . S i e m i a t y c z ; i l . 14. M a k a t k a z M i e r u c i n a k . S ę p ó l n a K r a j . ; i l . 15. M a k a t k a z Ż e l i s ł a w i c z e k k . W ł o s z c z o w e j 194 �195 �196 I �. 19. S p r z e d a ż m a t i c h o d n i k ó w w M y s z y ń c u ; i l . 20. Stoisko z m a t a m i i m a k a t k a m i k u r p i o w s k i m i , t a r g w W y s z k o w i e , 1974 r . �k a p t u r k i , g ó r a l e , baletnice t e ż c h ę t n i e . . . jelenie m a ł o , bo d u ż e brzuchy m i a ł y " tencjalnych ( i l . 1). klientów i Rutyna pozwalała zaoferowanie na ocenianie po­ właściwego tematu. W z w i ą z k u z p o p y t e m na p o s z c z e g ó l n e sceny handlarze o d p o w i e d n i o k s z t a ł t o w a l i swoje z a m ó w i o n i a u wytwórców^. W l a t a c h o s t a t n i c h w n i e k t ó r y c h k u r p i o w s k i c h wsiach w i d a ć w y r a ź n y upadek z a r ó w n o w y t w ó r c z o ś c i j a k i h a n d l u . W p ł y w na to m a j ą , prócz przedstawionych wanie i wprowadzanie już przyczyn, takżo propago­ n o w y c h f o r m gospodarowania, głównie k o n t r a k t o w a n e u p r a w y l n u i t y t o n i u oraz specjalistyczna h o d o w l a b y d ł a , p r z y n o s z ą c e s p o r y zysk i z a j m u j ą c e wielo czasu. Coraz toż m n i e j jest m ł o d y c h l u d z i , k t ó r z y b y s i ę z a j ę l i rękodziełom czy h a n d l e m . W o l ą s z u k a ć p r a c y poza w s i ą P R Z Y P I S Y M a t e r i a ł y nie p o w o ł a n e w przypisach p o c h o d z ą z a r c h i w u m P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Polskiej S z t u k i L u d o w e j I S P A N i zebrane z o s t a ł y w czasie b a d a ń penetraeyjnych w r . 1969 i 1981. Por. J a d w i g a H i l c z e r - P i ł i c h , Współczesne upodobania estetyczne ludności na podstawie domów Kadzidła, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 23, 1969 nr 3/4, s. 149—178 A n n a M i l e w s k a - M l y n i k , Świadomość grupy społecznej a upo­ dobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów wsi Rościszewo), „ P o l . Szt. L u d . " , R . 28, 1974 nr 1, s. 47—56 B o ż e n a K u r a l , Współczesne tendencje rozwojowe wnętrza domu chłopskiego na Polskim Spiszu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 1, s. 19—29 Jacek O l ę d z k i , Kxdtura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w 1971, s. 35—37 W ł o d z i m i e r z Olszewski, Dzieci za firankami, „Chłopska Droga", 24.XI.1957 W 1969 r. za m a k a t k ę d ł u g o ś c i 170 c m w y k o n a w c z y n i o t r z y m a ł a 30 zł. Współczesne malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 15 Aleksander J a c k o w s k i : „ B a r d z o w i e l e prac i d e n t y c z n y c h n i e m a l z t y m i (w'ystawa m a k a t e k — p . E F P , B K ) , k t ó r e t u w i d z i m y s p o t y k a s i ę we w n ę t r z a c h m i e j s k i c h i w m a ł y c h mias­ teczkach". 1 O r n a m e n t y na stopkach do w y p a l a n i a s ł o m y , w y k . przez W . Za­ wrotnego z W y k r o t u k . M y s z y ń c a ; ił. 2 1 . Słoneczniki; i l . 22. Różyczka; i l . 23. Korona, ornament na stopce do w y p a l a n i a s ł o m y , w y k . J . Chrostek z K r y s i a k ó w 2 T 3 4 5 6 Franciszek K o t u l a , ,,Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 17, 1963 n r 3/4, s. 136, p r z y p . 6 J ó z e f B u r s z t a , Z b i g n i e w Jasiewicz, Zderzenie kultur na ziemiach zachodnich i północnych w świetłe materiałów ze wsi koszalińskich, „ P o l . Szt. L u d . " ' , R . 16, 1962 n r 4, s. 216, i l . 28 Współczesne malarstwo ludowe, L u b l i n 1969, s. 18 7 8 Fot. St. Deptuszewaki, il. 2, 9, 10; J . Świderski, П. 1, 3—8, 11—23 198 �