https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f172a35d96189813e9ba6bddc59893d3.pdf 77940172db2cc2f060e0b500243b6c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1008 Title A name given to the resource Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K. Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.321-338 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI I KUCZYŃSKI SPOTKANIE POLSKIEGO ETNOLOGA STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Z B A D A C Z E M D A L E K I E G O W S C H O D U W. K. A R S E N I E W E M NA TLE ZWIĄZKÓW POLSKO-ROSYJSKICH W BADANIACH SYBERII W dziejach badań rozległych obszarów azjatyckiej części Rosji p r z y ­ padających na w i e k X V I I - X X , raz po raz splatają się losy naszych pod­ różników i badaczy z r o s y j s k i m i e k s p l o r a t o r a m i t y c h ziem. Przykładów t a k i c h m a m y wiele. Dotyczą one zarówno pierwszych eksploracyjnych w y p r a w r o s y j s k i c h za U r a l , w skład których w c h o d z i l i także P o l a c y , jak również późniejszych kontaktów n a u k o w y c h naszych badaczy, w y ­ mieniając chociażby badania Bajkału prowadzone przez Benedykta D y ­ bowskiego, w i e l o k i e r u n k o w e prace badawcze K a r o l a Bohdanowicza, czy wreszcie bardzo specjalistyczne badania A l e k s a n d r a Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Leona Barszczewskiego, Leonarda Jaczewskiego i i n ­ nych. Na t e n temat istnieje już interesująca l i t e r a t u r a , a ostatnie prace organizacyjne w t y m przedmiocie — t j . polsko-radzieckie sympozja — zainicjowane przez prof. dr. Józefa Babicza z Zakładu H i s t o r i i N a u k i , T e c h n i k i i Oświaty Polskiej A k a d e m i i N a u k oraz przez M u z e u m Z i e m i , posunęły znacznie stan naszej wiedzy współczesnej, odkrywając w i e ­ le nie znanych dotąd f a k t ó w . Podobne przykłady m a m y również n a obszarze e t n o g r a f i i k r a j o w e j , w o s t a t n i m b o w i e m okresie pojawiły się 1 2 3 ' A . K u c z y ń s k i , Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t 23: 1979 z 1, s. 119-152. 2 W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy c z y ń s k i , Syberyjskie Jakutów, szlaki, podróżnicy Wrocław " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i Ludność polska w Rosji 1973; A . K u - badacze kultury Łukawski, 1863-1914, W r o c ł a w 1978. dziedzinie geologii i geografii, pod r e d . A . Łaszkiewicza, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i t. 82: 1972; Russko-polskie swjazi w obłasti nauk o ziemie, N. A . W o s k r i e s i e n s k o j i W. W. T i c h o m i r o w a , M o s k w a 1975. 21 - Warszawa i T e c h n i k i " , t. 112: 1977; Z. • H i s t o r i a kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w ca zbiorowa i odkrywcy, 1972; A . A r m o n , Polscy Etnografia Polska X X V I I / ! pra­ i Techniki", praca zbiorowa pod r e d . �322 ANTONI KUCZYŃSKI interesujące opracowania dotyczące tego t e m a t u , zarówno o c h a r a k t e ­ rze szerszych syntez, j a k też monotematycznych ujęć «. Prace te, oprócz dokumentowania wkładu Polaków w badania etnograficzne i p r z y r o d ­ nicze na rozległych terenach Syberii, zaświadczają nieraz o dużej pomo­ cy, jaką o t r z y m y w a l i Polacy ze s t r o n y rosyjskich i n s t y t u c j i n a u k o ­ w y c h , j a k również poszczególnych osób. Znana jest n p . w h i s t o r i i b a ­ dania S y b e r i i pomoc Rosyjskiego T o w a r z y s t w a Geograficznego , świad­ czona na rzecz polskich zesłańców, którzy przebywając za U r a l e m po­ d e j m o w a l i różnorodne prace badawcze. Ponadto badacze ci współpra­ c o w a l i z i n n y m i placówkami n a u k o w y m i , n p . muzea, u n i w e r s y t e t y , któ­ re prowadziły własne prace eksploracyjne w terenie. Włączano też Po­ laków do ekspedycji n a u k o w y c h i n s p i r o w a n y c h przez Rosyjską A k a d e ­ mię N a u k oraz różne u n i w e r s y t e t y rosyjskie ». W i n s t y t u c j a c h t y c h za­ t r u d n i a n i b y l i również Polacy w charakterze pracowników n a u k o w y c h , którym pozwalano w ten sposób rozwijać swe zainteresowania. T a k więc w i r k u c k i m m u z e u m pracowali: Aleksander Czekanowski i Mikołaj W i t ­ k o w s k i , w e Władywostoku natomiast kustoszem miejscowego m u z e u m był Bronisław Piłsudski, który na zesłaniu podjął się badań n a d k u l t u ­ rą i językiem Ajnów, stając się po latach j e d n y m ze znakomitszych w Europie autorytetów w t e j dziedzinie. Z podobnych kontaktów n a u ­ k o w y c h korzystał Wacław Sieroszewski, prowadzący swe pionierskie prace nad kulturą Jakutów, oraz E d w a r d P i e k a r s k i , autor m o n u m e n t a l ­ nego słownika języka jakuckiego, który przebywał n a zesłaniu w J a ­ k u c j i , później natomiast mieszkał w Petersburgu pracując w Rosyjskim M u z e u m N a r o d o w y m , M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , piastując j e d ­ nocześnie ważne funkcje w t o w a r z y s t w a c h n a u k o w y c h . W r o k u 1927 w y b r a n o go członkiem korespondentem A k a d e m i i N a u k ZSRR, a w czte­ r y lata później został j e j członkiem h o n o r o w y m . 5 ii Osobnym zupełnie rozdziałem w dziejach n a u k i polskiej są studia Polaków na uczelniach cesarstwa rosyjskiego — u n i w e r s y t e t a c h , aka­ demiach medycznych, i n s t y t u t a c h w e t e r y n a r i i , i n s t y t u t a c h politechniczHistoria 4 | kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, praca zbioro- w a pod r e d . J . B a b i c z a i A . Kuczyńskiego, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i i T e c h n i - j- k i " , t. 103: 1976; K u c z y ń s k i , j; również p r z e d m i o t e m ] i 1' etnograficzny. i kultur pierwotnych świata", Dokładniej ludowych Syberyjskie...; A r m a n , sesji naukowej zorganizowanej świata, ;]: s. 117-124; t e n ż e , Udział Polaków ¡1: świata, " K u l t u r a jj. B i; rzystwem 'j! etnografii..., w o tej k o n f e r e n c j i i pierwotnych op. cit. T e m a t y k a ta była p o d nazwą: " P o l s c y badacze roku 1978 p r z e z kultur zob. A . K u c z y ń s k i , "Przegląd w poznawaniu Polonijny", kultur ludowych wrocławski Polscy ośrodek badacze R . V I : 1980, z. 1, ludowych i pierwotnych i Społeczeństwo", n r 3: 1979, s. 311-316. T . Słabczyński, Geograficznym, Związki [w:] polskich Historia badaczy kontaktów Syberii z Rosyjskim polsko-rosyjskich w Towadziedzinie s. 151-162. « Wiadomości z tego o k r e s u znajdują się w A. Kuczyńskiego, W. A r m o n a i Z. Łukawskiego. cytowanych już powyżej pracach �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 323 n y c h i i n n y c h . Z grona t y c h studentów wyłonili się następnie z n a k o m i ­ ci badacze i o d k r y w c y w w i e l u dziedzinach n a u k i rosyjskiej, profesoro­ wie różnych uczelni i eksploratorzy t e r e n o w i — geografowie, geologo­ wie, kartografowie, botanicy i i n n i . Cieszyli się o n i dużym uznaniem i autorytetem n a u k o w y m na terenie Rosji, a po odzyskaniu niepodleg­ łości przez Polskę (1918) s t a n o w i l i poważną część k a d r y n a u k o w e j p o l ­ skich uczelni \ Tak więc raz po raz w h i s t o r i i badań S y b e r i i s p o t y k a m y się ze współ­ pracą Rosjan i Polaków, która oprócz oczywistych korzyści dla n a u k i złożyła się n a pewne zbliżenia będące nośnikiem przyjaźni i osobistych kontaktów nacechowanych chęcią niesienia pomocy n a u k o w e j i m a ­ terialnej p o l s k i m badaczom. O sprawach t y c h spotkać można szereg różnych i n f o r m a c j i w pracach polskich autorów, wspominających z wdzięcznością tę pomoc. Jest to więc jeszcze jeden temat mało znany w historii polskich badań poza U r a l e m , mieszczący się w rozdziale " n a u ­ ka i przyjaźń", o l b r z y m i e j m o n o g r a f i i tułaczej n a u k i polskiej, czekają­ cej na swego autora. Wspomniana powyżej i n s t y t u c j o n a l n a pomoc, j a ­ ką niosły P o l a k o m poszczególne uczelnie, muzea czy i n s t y t u t y na t e r e ­ nie Rosji, nacechowana była osobistą serdecznością ze s t r o n y niektórych przedstawicieli ówczesnych sfer n a u k o w y c h Rosji i stanowiła ważny czynnik łagodzący stresy zrodzone zesłaniem, życiem w odosobnieniu, świadomością powikłanych życiorysów nie spełnionych nadziei i u t r a c o ­ n y c h szans. L u d z i e c i , którzy j a k o zesłańcy włączyli się w n u r t badań n a u k o w y c h i o d k r y w c z y c h na S y b e r i i i , b y l i zaledwie małą cząstką p o l ­ skiej diaspory za U r a l e m , a m i m o to niektórzy z n i c h zasłynęli po l a ­ tach jako a u t o r y t e t y na p o l u geografii i geologii, językoznawstwa i et­ nografii. Dodać należy, że tzw. zesłańcy p o l i t y c z n i w y w o d z i l i się z krę­ gu l u d z i o dużym s t o p n i u świadomości społecznej, w y n i e s i o n y m z m u ­ rów uczelni bądź z d o b y t y m w r a m a c h pracy samokształceniowej. T u t a j na zesłaniu pozostawali więc w nieustającej bezczynności społecznej, a t o ciążyło i m jeszcze bardziej. " J a k i e życie t u ciężkie i p r z y k r e ! . . . W y t a m o t y m wyobrażenia n i e m a c i e — Pisał W. S i e r o s z e w s k i — i sądzić n i e możecie, bo i opisać tego n i e można w liście, nawet w całym s z e r e g u listów..., bo to t r z e b a odmalować w całym s z e r e g u obra­ zów... Tęsknota do k r a j u , «żal za życiem u t r a c o n y m marnie», u c z u c i e n i e m o c y w o ­ bec siły, która cię dusi, p r a g n i e n i e i niemożebność jakiejś c e l o w e j , r o z u m n e j dzia­ łalności 1 to w i e c z n e u c z u c i e n i e p o k o j u , podobne z a p e w n e t y l k o do u c z u c i a w ę d r o w ­ nego p t a k a , n i e posiadającego własnego gniazda..., w i e l e , w i e l e i n n y c h T z e c z y , które obiegły cię zewsząd... Szczęśliwi, godni zazdrości c i , co pracować mogą i którym pracować dozwalają" . 8 Zesłańcy szukając na w y g n a n i u nowej f o r m y czynnego życia zajmo| Łukawski, u -c pDyTdiLZCZCL op. ci*., s. 122 i i n n e . JŁi Ji. I A. -A. IV., W rOCIćiW i y o 4 , S. 4U4-4Uł>. �ANTONI KUCZYŃSKI J 324 |j; I' ¡1 ||j w a l i się nierzadko rzemiosłem, h a n d l e m , r o l n i c t w e m , pracą pedagogiczną. Część z t y c h Sybiraków z p r z y m u s u , która powędrowała za U r a l prosto z murów wyższych uczelni, a często gimnazjów, zamieszana w r ó ż r ne f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej, szukała na zesłaniu możliwości k o n t y n u o w a n i a s w y c h pasji n a u k o w y c h i nierzadko zastępowała j e p r a ­ ca w uprzednio n i e znanych i m dziedzinach. T a k n p . student I n s t y t u t u Weterynaryjnego w Charkowie, P i e k a r s k i , pod wpływem obserwacji ży­ cia Jakutów podjął się pionierskiego zadania stworzenia m o n u m e n t a l n e ­ go po dzień dzisiejszy słownika języka jakuckiego. Niedoszły absolwent U n i w e r s y t e t u Dorpackiego, Czekanowski, zasłynął j a k o badacz geologii Syberii, a słuchacz Carskiego I n s t y t u t u Szlacheckiego w W i l n i e , młody Czerski, poprzez udział w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m zasłużył sobie na ze­ słanie, które okazało się zbawienne dla pomnożenia w i e d z y o budowie geologicznej S y b e r i i i j e j geografii. Z grona "Proletariatczyków", które wydało t a k wiele znaczących postaci w naszym r u c h u r e w o l u c y j n y m , w y w o d z i l i się badacze t e j m i a r y , co Wacław Sieroszewski i Feliks K o n , chociaż pierwszy z n i c h znany jest u nas przede w s z y s t k i m jako pisarz, d r u g i natomiast jako w y b i t n y działacz r e w o l u c y j n y . 1 I Ta n a u k o w a działalność wygnańców p o l i t y c z n y c h dobrze się S y b i r o w i : "dziś, k i e d y staje się wspominam dla mnie wówczas jasne, te d a w n e że w i e l u n a d a l e k i północny wschód, się zaczepić o życie, znaleźć otaczających go l u d z i i w minione spośród bodaj ocalało surogat okazywaniu przysłużyła czasy — pisał po l a t a c h K o n — wygnańców politycznych, rzuconych jedynie jego dzięki sensu w i m choćby drobnej t e m u , że udało badaniu, pomocy im studiowaniu w i c h twardej w a l c e o byt. Przyszły historyk zesłania rozstrzygnąć problem, c z y m się tłumaczy fakt, że ze środowiska litycznych wyszło tylu będzie uczonych musiał badaczy, poświęcić c z a s u , jeśli publicystów zechce wygnańców po­ itd., itp. Wszak większość zesłańców j e s z c z e w l a t a c h sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubieg­ łego s t u l e c i a , k i e d y r u c h r e w o l u c y j n y pisarzy, dużo zaczynał przybierać c h a r a k t e r m a s o w y s t u d e n c i , którzy n i e ukończyli studiów, seminarzyści, a n a w e t gimnazjaliści. A n a k m i m o to n a całym o l b r z y m i m to nowe nazwiska zesłańców, obszarze którzy Sybiru rokrocznie wnosili określony wkład wybijały — to jed­ się coraz do n a u k i " . 0 Dążąc do określenia w miarę realistycznych motywów podejmowania badań n a u k o w y c h na zesłaniu l u b działalności p u b l i c y s t y c z n e j czy pisar­ skiej, w a r t o w t y m miejscu zacytować f r a g m e n t wspomnień Sieroszew­ skiego, który t u w J a k u c j i , powodowany dążnością pozostawienia po so­ bie trwałego śladu, podjął decyzję stania się pisarzem. "Pamiętam r a z , już dobrze po południu — w s p o m i n a w s w y c h pamiętnikach — zabłądziłem n a odległe jezioro i w w y s o k i c h s z u w a r a c h ukryłem się tuż n a d w o ­ dą w oczekiwaniu wszystko jednocześnie k y 8 F. przelotu inne, t a k i e po otaczających Kon, Narodziny dzikich kaczek swojemu mnie wieku. piękne na wieczorne i n i e zwykłe!... ludzi, i c h dusze Wspomnienia, proste, żerowiska ... t a k i e tu Przypomniałem sobie ich uczucie ziemne, ich Warszawa 1»69, s. 446-447. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 325 ' l 1 d r a m a t y ciche, a j e d n a k n i e m n i e j wstrząsające niż namiętność t y c h i n n y c h m i e s z - § kańców d a l e k i c h m i a s t ... C a l a nieskończona r o z m a i t a nieskończoność świata w s t a - I ła p r z e d e mną i wstrząsnęła m n i e swą głębią i mocą ... D r e s z c z d z i w n y , bolesny, i r o z k o s z n y przejął m n i e , j a k gdyby nadejście D u c h a ... Poczułem, że staję się nagle I i n n y m człowiekiem i ze z d u m i e n i e m śledziłem za dokonującą nętrzną robotą... N a g l e błysnęło j a k p i o r u n p o s t a n o w i e n i e : ko to, c o m t u widział, c o m przeżył, i w t e n sposób się w e m n i e w e w - I Będę opisywał w s z y s t - I przekażę bliźnim również cząstkę siebie ... Choć umrę, n i e zginę bez śladu. Powiększę ogrom | świata p r z e z ! | a t o m mojej w i e d z y i mego współczucia" . f 10 \f. Tak więc na S y b e r i i kształtowały się nowe zainteresowania wśród w i e l u zesłańców. C i , których przygotowanie i n t e l e k t u a l n e było większe, s t w o r z y l i interesującą literaturę poświęconą t y m obszarom, a praca badawcza stała się i s t o t n y m składnikiem i c h zesłańczej b i o g r a f i i . " P r a c a t a była normalną ucieczką od wyniszczającej cia i n i e «zamiłowanie zbierać siatki Pustka materiały zesłańców zajmowało życia, niemożność się jakuckiego, badaniem prowadzenia n i e usiłujmy kraju zmuszały do c h w y t a n i a się za c o k o l w i e k , a później dziesiątki też tłumaczyć, Jakutów tej roboty, : i" | J. monotonii zesłańczego ży- do l i n g w i s t y k i * kazało P i e k a r s k i e m u p r z e z do słownika ' z pobudek do której człowieka że i lat !i dzie- i i ideowych. \ ciągnęło, ;j dopiero dobierało się do tego |f ideologiczną p o d b u d o w ę " « . jj Istotnie, t a k było naprawdę i jest to t y m bardziej zdumiewające zjawisko ze względu na fakt, że właśnie ci uwięzieni przez cara, skazani na życie w odosobnieniu p a t r i o c i , którym nierzadko zmieniono karę śmierci na p r z y m u s o w y dozgonny pobyt n a S y b e r i i , t a k bardzo p r z y służyli się ziemi, która wyznaczona dla n i c h została jako miejsce k a r y , jako więzienie bez k r a t . Od tego czasu upłynęło wiele l a t , a wydarzenia dobre i złe przesypał stopniowo popiół zapomnienia, nie t y l k o ze względu n a trudną do­ stępność do źródeł znajdujących się w a r c h i w a c h ZSRR, lecz często też wręcz z p o w o d u urzędowego nieistnienia tego t e m a t u . W t e j przebogatej, nie napisanej po dzień dzisiejszy monografii, pt. Polskie dzieło kulturalne i gospodarcze za Uralem, obejmującej wiele interesujących p r o b lemów, s p o t y k a m y często — m n i e j może znaczące od m o n u m e n t a l n y c h dokonań badawczych — dowody bezintersownej pomocy ze s t r o n y Rosjan, świadczonej na rzecz Polaków podejmujących trudną pracę b a dawczą na rozległych obszarach rozciągających się na wschód od U r a l u . J e d n y m z t a k i c h problemów, spinających klamrą współczesność z przeszłością, jest mało znany dotąd epizod z w y p r a w y polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego do Głodów i Oroczonów, których osady rozciągały się w K r a j u N a d a m u r s k i m . D o t y c z y o n spotkania ze z n a k o m i t y m znawcą t y c h terenów, Władimirem A r s e n i e w e m , a u t o r e m f u n d a m e n t a l n y c h prac o K r a j u U s s u r y j s k i m , obejmujących problematykę geo­ graficzną oraz historyczno-etnograficzną. Ponadto badacz t e n dokonał i i ! | | \ 10 W. S i e r o s z e w s k i, Dzieła, t. 16, K r a k ó w 1958, s. 616-618. 11 K o n , op. c i t , s. 380-381. j . | : I \ :I 1: i i j j \ ! ; ! 1 1 �fii 326 [ ANTONI KUCZYŃSKI szeregu ustaleń k a r t o g r a f i c z n y c h dotyczących t y c h obszarów, od 1900 r. prowadził b o w i e m Arseniew liczne eksploracje terenowe, początkowo na własny koszt, potem natomiast z subsydiów rządowych. Podać t u t a j należy, że właśnie Arseniew, który t a k wiele udzielił P o n i a t o w s k i e m u ważnych i n f o r m a c j i o w a r u n k a c h p r a c y w terenie n a d a m u r s k i m , po skoń­ czeniu szkoły w o j s k o w e j w Rosji s k i e r o w a n y został do P o l s k i i stacjo­ nował początkowo w Ostrołęce, później natomiast na Powązkach pod Warszawą. T a k więc po czternastu latach od w y j a z d u z P o l s k i s p o t y k a się A rsen i e w z naszym badaczem P o n i a t o w s k i m , który przybył na D a l e k i Wschód z odległej Warszawy. Celem w y p r a w y Poniatowskiego było ustalenie, czy pośród p o p u l a c j i tubylczej K r a j u Nadamurskiego z n a j d u ­ ją się t y p y antropologiczne p o k r e w n e I n d i a n o m amerykańskim. Rezulta­ t y wcześniej prowadzonych badań etnograficznych na terenie północ­ no-wschodniej A z j i (W. Bogoraz, W. Jochelson) wykazywały b o w i e m istnienie w k a t a l o g u k u l t u r o w y m mieszkających t a m ludów daleko idących podobieństw z kulturą I n d i a n . N a gruncie t y c h ustaleń powsta­ ła wręcz fascynująca j a k na owe czasy teoria pochodzenia I n d i a n ame­ rykańskich z obszarów A z j i , którzy poprzez Cieśninę Beringa, A l e u t y i Alaskę m i e l i przybyć na k o n t y n e n t amerykański i z czasem szeroko rozprzestrzenić się daleko na południe, aż po Ziemię Ognistą. Sądzono więc, że "czerwonoskórzy" Indianie A m e r y k i to odłam p o k r e w n y bądź nawet identyczny, z żółtolicymi t u b y l c a m i rubieżnych obszarów pół­ nocno-wschodniej A z j i — Czukcze, K o r i a c y , J u k a g i r z y , I t e l m e n i . Dążąc do wyjaśninia tego p r o b l e m u przedsięwzięto szereg różnorodnych badań porównawczych. Analizowano i n w e n t a r z k u l t u r o w y I n d i a n oraz t z w . o k r a j n y c h ludów A z j i . W s u k u r s etnografom p r z y c h o d z i l i antropologowie przeprowadzający specjalistyczne badania t y c h ludów, zestawiając ca­ łe ciągi pomiarów ciała luzkiego, j a k wzrost, obwód głowy, wskaźniki t w a r z y , nosa i inne g r u p y wskaźników skalicznych. J e d n y m z t y c h bada­ czy był Aleś Hrdlićka, czeski antropolog, przebywający w Stanach Z j e d ­ noczonych, entuzjasta t e o r i i o a z j a t y c k i m pochodzeniu I n d i a n a m e r y ­ kańskich. Jadąc w swą podróż badawczą na Syberię, przebywał on krót­ ko w Warszawie, gdzie zaproponował K a z i m i e r z o w i Stołyhwie w y p r a ­ wę do jaskiń n a d Jenisejem, a za jego pośrednictwem P o n i a t o w s k i e m u badania w e Wschodniej S y b e r i i . Na tę wyprawę antropologiczno-etnograficzną do K r a j u Nadmurskiego wyjechał P o n i a t o w s k i z Warszawy z początkiem maja 1914 r. z r a m i e n i a Smithsonian I n s t i t u t i o n oraz U n i Pnl^w L T T ^ L ™ n™ y " g t o m e , z zadaniem badan w s r o d Goldow n a d A m u r e m i Oroczonow n a d C h u n g a n . Ze wstępu do dzien­ n i k a w y p r a w y d o w i a d u j e m y się, ze m i m o u s t a l o n y c h wcześniej związ­ ków k u l t u r o w y c h między l u d a m i A z j i północno-wschodniej a I n d i a n a m i amerykańskimi f a k t t e n nie mógł być wystarczającym dowodem na po­ parcie tezy o azjatyckiej kolebce "czerwonoskórych", ze względu na f a k t zapożyczeń. W a s z �SPOTKANIE "Również siebie S. P O N I A T O W S K I E G O i stwierdzenie zamieszkałymi pokrewieństwa Czukczami i Z W. A R S E N I E W E M fizycznego Kanakami 327 między s t o s u n k o w o z jednej strony a n o c n y c h wybrzeży P a c y f i k u n i e mogło być dość s i l n y m i a r g u m e n t a m i liwości { p r z y j m o w a n y c h mi hipotezy byłoby amerykańskimi kałymi". a pół­ w o b e c moż­ p r z e z niektórych autorów) p r z y b y c i a t y c h ludów do A z j i z A m e r y k i Północnej. N a t o m i a s t wyższej blisko Indianami bez porównania ważniejsze d l a p o t w i e r d z e n i a stwierdzenie ludami pokrewieństwa syberyjskimi, fizycznego możliwie daleko po­ między Indiana­ siebie zamiesz­ od 12 Tak określony cel w y p r a w y wymagał więc w y j a z d u na D a l e k i Wschód. Po drodze zatrzymał się P o n i a t o w s k i w Petersburgu, gdzie za­ warł szereg interesujących znajomości z ówczesnymi przedstawicielami etnografii rosyjskiej, którzy wcześniej p r o w a d z i l i badania na rozległych obszarach S y b e r i i . Oprócz cennych r a d i wskazówek odnośnie do w y ­ prawy, jakie otrzymał od t y c h l u d z i , wszyscy z n i c h s t a r a l i się przyjść m u z pomocą. Ówczesny wiceprezes T o w a r z y s t w a Geograficznego w Pe­ tersburgu, Szokalski, dopomógł m u w załatwieniu p r z e p u s t k i na p o r u ­ szanie się po terenie objętym wyprawą. Od L . Sternberga — p r a c o w n i ­ ka M u z e u m Etnograficznego Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , który j a k o ze­ słaniec p o l i t y c z n y spędził k i l k a l a t na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Niwchów — otrzymał P o n i a t o w s k i list polecający do Arseniewa, d y r e k t o r a m u z e u m w Chabarowsku, który udzielił m u dużo cen­ n y c h r a d i wskazówek odnośnie do w y p r a w y . Z okresu p o b y t u w Pe­ tersburgu datuje się także spotkanie Poniatowskiego z P i e k a r s k i m , któ­ r y opowiedział m u swoją historię, z a n i m stał się z n a n y m badaczem ję­ zyka jakuckiego. Odnotowując m n i e j znane f a k t y z b i o g r a f i i Piekarskie­ go podać należy, że wśród Jakutów spędził on 18 l a t i dopiero w r o k u 1905, głównie przez w s t a w i e n n i c t w o Sternberga i Radłowa, udało m u się wrócić do Rosji i zamieszkać w Petersburgu, gdzie pracował w M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n y m , przygotowując w y d a w a n i e ogromnego słownika języka jakuckiego, z materiałów zgromadzonych podczas zesłania. Prze­ bywając w J a k u c j i mieszkał początkowo P i e k a r s k i w r a z z i n n y m i ze­ słańcami, co relacjonuje P o n i a t o w s k i e m u : "urażony docinkami Jakutów, że żyje u n i c h n a łasce — zażądał dla siebie ziemi i p o m i m o p r z e p r o s i n i próśb Jakutów n i e odstąpił o d s w e g o z a d a n i a . Z w i e l ­ kimi trudnościami spośród których prowadził zwłaszcza względu n a b r a n i e w pierwszych bogacze latach uciskający przez Piekarskiego gospodarkę biednych byli wśród mu Jakutów, niechętni w obronę t y c h o s t a t n i c h . W r e s z c i e sobie wielką p o w a g ę wśród Jakutów, zaprowadził u n i c h sądy p o l u b o w n e , ze wyrobił poma­ gał im w s t o s u n k a c h z władzami a d m i n i s t r a c y j n y m i itd. Żegnano go z żalem i b a r ­ dzo o w a c y j n i e . Pobytu w I Z Jakutką miał s y n a , o typie m o n g o l s k i m , który był podczas m e g o kursie Następnie P i e k a r s k i W oddziału języków wschodnich ożenił isię z Rosjanką Uniwersytetu z Jakucka, Petersburskiego. a l e d z i e c i z nią n i e m a . 1913 r o k u jeździł w s w e r o d z i n n e strony, zaś w 1914 wybierał się do 14 S. P o n i a t o w s k i , w 1914 roku, Dziennik " L u d " , t. 50: 1966, s. 16. wyprawy do Kraju Goldów i Warsza- Oroczonów �ANTONI 328 KUCZYŃSKI w y , ale bodajże w niej n i e był. P o p o l s k u mówi b a r d z o Czekanowskiemu, k i e p s k o , a i to zawdzięcza który zaczął go douczać i pod którego w p ł y w e m zaprenumero­ w a ł sobie «Dziennik P e t e r s b u r s k i * . Mówiłem z n i m o S i e r o s z e w s k i m , «12 lat w k r a ­ j u Jakutów». P i e k a r s k i w i d z i t a m liczne błędy, wynikające z niedostatecznego nowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego w y d a n i a tej książki pod opa­ redakcją i z d o d a t k a m i P i e k a r s k i e g o , o ile zgodzi się n a to S i e r o s z e w s k i " . 18 i i; ij, li jj Później, już po opuszczeniu Petersburga w d n i u 18 maja 1914 r., podczas dalszej podróży na miejsce badań spotyka również P o n i a t o w ­ s k i polskie ślady n a S y b e r i i . I t a k np., w k a n c e l a r i i generała-gubernator a w Chabarowsku poznaje zarządzającego kancelarią sekretarza o naz­ w i s k u W i t a l i Aleksandrowicz Z a k r e w s k i , którego określa "perikińczyk i e m " , ten b o w i e m oświadcza m u , że "chodził do szkoły, a następnie na p r a w o w Warszawie". I n n y m z n o w u z r u s y f i k o w a n y m P o l a k i e m pocho­ dzącym z U k r a i n y był W i n c e n t y D o b r o w s k i , z zawodu agronom, p r a c u ­ jący wówczas j a k o kustosz w m u z e u m w Chabarowsku. W tymże s a m y m m u z e u m spotyka woźnego, który dobrze znał Piłsudskiego z okresu j e go p o b y t u na D a l e k i m Wschodzie, gdzie wsławił się p i o n i e r s k i m i bada­ n i a m i n a d życiem i kulturą Ajnów. P o t e m spotyka jeszcze kolejnego zruszczonego Polaka o n a z w i s k u Strzyżewski, piekarza i c u k i e r n i k a w Chabarowsku oraz brata wspomnianego poprzednio polskiego antropo­ loga Stołyhwy, o n a z w i s k u Bradłyński, który "pojechał przed r o k i e m ze Stołyhwą n a d Jenisej, a następnie został na S y b e r i i " . S p o t k a n i przez Poniatowskiego o w i " d a w n i P o l a c y " to t y l k o n i e l i c z n i z t y c h przedsta­ w i c i e l i naszego n a r o d u , którzy zamieszkiwali na D a l e k i m Wschodzie. Z l i t e r a t u r y wspomnieniowej o tematyce syberyjskiej w y n i k a , że m i e ­ szkała t u t a j duża ilość Polaków. W Chabarowsku n p . b y l i to kolejarze, p r a c o w n i c y Zarządu K o m u n i k a c j i Wodnej, rzemieślnicy i k u p c y . Część z n i c h rekrutowała się z zesłańców, którzy uwikłani w r u c h p a t r i o t y c z ­ n y na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego m u s i e l i w oddaleniu od s t r o n r o d z i n n y c h wyzbyć się marzeń o w o l n e j Polsce. Poważną grupę s t a n o w i l i na D a l e k i m Wschodzie Polacy, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach rosyjskich nie m o g l i znaleźć pracy w P r z y w i ślańskim K r a j u . "Wszystkie posady rządowe były wówczas w Polsce t r u d n o dostępne dla Polaków. M o g l i o n i natomiast emigrować w głąb rosyjskiego i m p e r i u m na dalekowschodnie rubieże, na «oswojenie» P r i moria obszarów n a d A m u r e m do K r a i u Ussurviskiego n a Kamczatkę obszary wówczas n i e m a l pustynne, jeśli chodzi o inteligencję" j a k pisał S. M . Saliński w książce Ptaki powracają do snów. A w d o d a t k u w y ­ jazd na D a l e k i Wschód dawał niemałe p r z y w i l e j e , przykład roczny u r l o o no dziesięciu latach oracv d o d a t k i do Doborów możność bezpłat­ nego o t r z y m a n i a działki na władne gospodarstwo różne u l g i podatkowe i t a k dalej 1 8 P o n i a t o w s k i, op. cit., s. 78-79. �SPOTKANIE "Chętnych do w y j a z d u pracę tę h o j n i e S. P O N I A T O W S K I E G O posyłano n a wielką płacono, co się w efekcie bardzo obszernej Polacy monografiii: Z W. 329 ARSENIEWEM pracę, l e c z z a w s z e za i m p e r i u m grubo opłacało. T o temat do na Dalekim p o l s k i c h n a d P a c y f i k i e m . Dość powiedzieć w pionierską Wschodzie, wielkiej skrócie, że p o d w a l i n y sagi dziejów pod g o s p o d a r ­ cze i k u l t u r a l n e z a g o s p o d a r o w a n i e t a m t y c h o l b r z y m i c h odłogów i wciągnięcie t y c h azjatyckich polskiej kresów myśli w zasięg cywilizacji t e c h n i c z n e j , polskiej — to dzieło przedsiębiorczości polskich przede pionierskich rąk, wszystkim" . 1 4 Cały niemalże ówczesny przemysł na D a l e k i m Wschodzie — stocz­ nie, gorzelnie, f a b r y k i przetworów r y b n y c h , c u k r o w n i e , garbarnie i t p . — to także spory wkład polskich rąk i myśli polskich inżynierów. O n i b u ­ dowali również mosty, tunele, w i a d u k t y i dworce kolejowe na o l b r z y m n i e j trasie kolejowej Irkuck-Charbin-Władywostok 1 . W latach 1895¬ 1905 w i e l u Polaków osiedliło się na D a l e k i m Wschodzie. To o n i w r a z z r o s y j s k i m i osadnikami b u d o w a l i o l b r z y m i , j a k na owe czasy, p o r t w e Włodywostoku, będący r o s y j s k i m kluczem do P a c y f i k u . W i e l u polskich specjalistów pracowało wówczas w t y m mieście. W i c h rękach znajdowa­ ły się szpitale i apteki. O n i pracowali w sądownictwie i a d m i n i s t r a c j i , zjednując sobie uznanie władz carskich. Na D a l e k i m Wschodzie p r o ­ w a d z i l i badania przyrodnicze trzej uczestnicy Powstania Styczniowego: D y b o w s k i , W i k t o r Godlewski i Michał J a n k o w s k i oraz w s p o m n i a n y już B. Piłsudski, przyczyniając się do poznania t y c h ziem. Badacze ci w z b o ­ gacili n a u k i przyrodnicze, etnografię i archeologię o szereg i n t e r e s u ­ jących realiów dotyczących Dalekiego Wschodu. P e w n y m nawiązaniem do i c h prac były badania etnograficzne, prowadzone t u t a j tuż przed I wojną światową przez znakomitego etnologa polskiego Poniatowskiego nad kulturą Goldów i Oroczonów. Badania te, które przerwane zostały na s k u t e k w y b u c h u I w o j n y światowej, stanowią cenne dopełnienie do materiałów gromadzonych współcześnie przez etnografów i archeologów radzieckich. Ostatnio n p . pisał o t y m B. P. Polewoj na łamach miesięcz­ nika " D a l n y j Wostok", stwierdzając między i n n y m i : 5 "rezultaty etnograficznych i antropologicznych badań P o n i a t o w s k i e g o powinny być szczegółowo p r z e a n a l i z o w a n e przez u c z o n y c h r a d z i e c k i c h . Materiały te. są także cennym badaczu Z relacji źródłem o znakomitym Poniatowskiego wynika, z wdzięcznością z a t e m w s p o m i n a m y że był Dalekiego Wschodu o n człowiekiem K. Arseniewie. o bogatej W. osobowości, p o l s k i c h patriotów, którzy udostępnili n a m te d o k u m e n t y publikując j e w 1966 r o k u " 16 . Odnośnie do spotkania Poniatowskiego z Arseniewem, to z zapisów dziennika, który prowadził nasz badacz, w y n i k a , że po raz pierwszy spot­ kał się on z n i m w d n i u 3 czerwca 1914 r o k u , k i e d y to złożył wizytę 14 S . M . S a 1 i ń s k i , Ptaki 1 5 J. J a n k o w s k i , niejszych powracają do snów, W a r s z a w a w i mostowcy Mosty do końca 1 wojny Polsce światowej, polscy 1974, s. 104-105. (od czasów " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i najdaw­ i Techniki", t. 83: 1973, s. 267-276. 1 8 B . P. P o l e w o j , Etnograf W o s t o k " , n r 9: 1976, s. 135. S. Poniatowskij o W. K. Arseniewie, "Dalnyj �; ANTONI 330 i' I 111 w c h a b a r o w s k i m m u z e u m posiadając list polecający od Sternberga, któr y otrzymał podczas p o b y t u w Petersburgu. Zwięzłe zapisy poczynione przez Poniatowskiego informują: | j "Środa 3/VI... W j | niego * bardzo 1 KUCZYŃSKI wzrostu m u z e u m zastaję A r s e n i e w a . Szczupły, trochę wyżej niż śred- lat 40 (jak s a m później powiedział) t w a r z s y m p a t y c z n y m wyglądzie. Rozgadaliśmy j a k między dobrymi o trochę s u r o w y m , ale się, p r z y c z y m od r a z u \ ! ła się a t m o s f e r a , znajomymi. Arseniew [ j m u z e u m , objaśnia, mówi trochę o własnych b a d a n i a c h . M u z e u m >•' n y przez s c o w y c h r z e c z y bardzo bogate. Z a j m u j e \ I imię. jednego Zawiera z byłych niewielką mnie obrazów w sali Grodekowa, posiedzeń, po odnośnie -do m i e j ­ o d d z i e l n y dwupiętrowy b u d y n e k , generał-gubernatorów, galerię wytworzy- oprowadza postawio- którego też przyrodę, nosi etnografię ¡i' i archeologię. O s t a t n i a głównie z badań własnych A r s e n i e w a ' . P r z e d m u z e u m li' s t a r e p o m n i k i grobowce dzińskie, j e d e n z n i c h w kształcie ogromnego żółwia ( s y m - stoją ¡1 b o i nieśmiertelności) pochodzi z N i k o l s k a U s s u r y j s k i e g o , gdzie z n a l e z i o n o go w z i e - \'r mi. l\ i: ich dziale n a d z w y c z a j n e j wartości posąg s z a m a n a z w s z e l k i m i a k c e s o r j a m i , o f i a r o w a n y W zakresie Arse- niewowi etnografii najbogaciej reprezentowani naję tamże p a n a W i n c e n t e g o D o m b r o w s k i e g o . j n y , n i e rozumiejący już p r a w i e ¡1 Z i, jakoby ji umawiamy zawodu o 12 w w numerze. ¡'j obecnie zaś k u s t o s z m u z e u m . D o m b r o w s k i pewnym miejscu w się z A r s e n i e w e m \\-. J e s t to z r u s y f i k o w a n y P o l a k z U k r a i - po p o l s k u , więc muszę z n i m mówić po r o s y j s k u . agronom, w ii ji w z g r o b u s z a m a n a p r z e z jegoż s y n a . Oglądam z b i o r y od 4 do 4 i 1/2, p o z - I i: Oroczowie, mieście i Dombrowskim południe, po c z y m w r a c a m Czwartek znajdują się kości mówi, przy że słyszał, kopaniu do h o t e l u n a herbatę, którą 4/VI. I d z i e m y o 12 z A r s e n i e w e m i Dombrowskim pijałem kopać z a c z e p i a i c h , i d z i e m y do z a j a z d u , właściwie szopy, w której zwykle rzekome kości, n i c podobnego n i e m a i n i e było, wracając s p o t y k a m y Oroczorów. niew zamawia ziemi, pójść w to m i e j s c e następnego d n i a Arseniew się z a t r z y m a l i , A r s e - i c h , ażeby p r z y s z l i następnego d n i a r a n o do m u z e u m . Z a c z y n a p a - jj dać deszcz. Idę z A r s e n i e w e m li j e d z i e m y do Łopatinów, którzy mieszkają n i e d a l e k o za pocztą. Z a j m o w a l i : t a m coś n a obiad, potem s i e d z i u m n i e do 5 pp., w r e s z c i e ji 3 bardzo s k r o m n i e urządzone pokoje... Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów j|. i Goldów n a I m a n , a l e t a m n i e bardzo ;'' i b y l i w k i l k u czy n a w e t \\[ i m poszło, więc u d a l i się potem n a A m u r k i l k u n a s t u w s i a c h między C h a b a r o w s k i e m a Dogoszem. Zapomogę dostał n a to I w a n A l e k s a n d r o w i c z z Władywostoku, więc t a m też oddał I: do M u z e u m ii 2 godzin, burchany, dają o których mówiłem wyżej. Bawimy m i trochę pożądanych wiadomości. O k a z u j e i] wybierają i; dwóch uczniów ze szkoły r e a l n e j m i e j s c o w e j , się do Goldów zaczynając u Łopatinych się, że i w od S a k a c z i a l a n u , p r z y w około tym roku c z y m biorą ze sobą której Łopatin j e s t n a u c z y c i e l e m f: p r z y r o d y . Łopatin, s a m z pochodzenia S y b i r a k , uczył się w s z k o l e r e a l n e j w C h a - j barowsku, •. grafią i; j e j i m n i e kino., gdzie też spędzamy wieczór n a nędznym p r o g r a m i e . .,!: a następnie skończył przyrodę w K a z a n i u , gdzie też zajmował się e t n o - u Adlera. Piątek Łopatinowi 5/VI. S z u k a m r a n o idę do M u z e u m zeum Ponieważ oprócz gipsu wypadła zdatnego lekcja, więc A r s e n i e w proponuje do odlewów, a l e n a próżno. Potem z i n s t r u m e n t a m i , które n i e s i e « B a j k a » t r a g a r z Chińczyk ... W m u ­ Arseniewa i Dombrowskiego z a w i e d l i n a s , robię więc d l a p o k a z u są Łopatinowie, natomiast Oroczoni o d l e w u c z n i a , a następnie demonstruję moje i n s t r u m e n t y i martinowską technikę pomiarów. P o obiedzie pakuję, j e s t e m trochę l' przeziębiony j; się maścią B o r g e t a , 'i S t e r n b e r g , i n a d r u g i dzień wstaję z d r o w y . i' II ¡i' (cały dzień deszcz), a l e o p i j a m którą w r a z się herbatą z cytryną z i n n y m i l e k a m i wynotował wysmarowuję m i przed wyjazdem Sobota 6/VI ... P r z y c h o d z i A r s e n i e w , r a d z i kupić kołdrę chińską z a r u b l a jako �SPOTKANIE S . P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 331 podkładkę do s p a n i a i u m a w i a m y się n a popołudnie do Łopatinów. Idę n a obiad, potem s z u k a m kołdry po chińskich s k l e p i k a c h , ale n i e mają. O 6 popołudniu z A r s e n i e w e m do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, idę a p o t e m z n i m do A r s e n ł e - w a . A n s e n i e w mieszkał ... z a m o s t e m w w i l i i swego p r z y j a c i e l a topografa, p u ł k o w ­ n i k a A c h m a n i e t o w a . Własne m i e s z k a n i e p r z e d n i e d a w n y m c z a s e m zwinął i wysłał żonę do swego majątku w tombowskiej c z y s a r a t o w s k i e j g u b e r n i i , ponieważ jechać n a w y p r a w ę do Oroczonów i Goldów, czekał n a decyzję ostateczną ttiego,. który obiecywał dać m u środki już w i w końcu, j a k się wkrótce m a r c u , a t y m c z a s e m wciąż okazało, to n i e dał, odkładając miał Gondazwodził tę sprawę do 1916 roku. Arseniew, syn obywatela z i e m s k i e g o , skończył szkołę realną, p o t e m dał go do szkoły w o j s k o w e j , ojciec o d ­ choć s a m n i e miał do tego o c h o t y i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu p a ­ r u miesięcy n a Powązkach pod W a r s z a w ą . Już j a k o oficer zabrał się do uczenia i się przyrody ... hodował Służąc z książek zwierzęta, robił np. n a Powązkach zakładał zaledwie 2 razy się za t o wówczas w Warszawie, gorliwie bardzo pociągała Wschodnia której naturalnie interesowała S y b e r i a , p r z e n o s i się więc t a m bodaj i z początku n a własny k o s z t r o b i ekspedycję, a p o t e m od rządu ... W akwaria pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w d o m u . Mówił, że ciągle go wówczas i solidnego sobie zbiory i t d . I n n e r z e c z y w c a l e go n i e interesowały. był w c a l e n i e poznał. Z a j m o w a ł k u r s u uniwersyteckiego, dostaje w 1900 r o k u n a n i e zapomogi c z a s i e s w y c h w y p r a w p o z n a j e j a k n i k t dotąd cały k r a j U s s u r y j s k i , robi mnóstwo zdjęć t o p o g r a f i c z n y c h , z b i e r a k o l e k c j e geologiczne, zoologiczne, e t n o ­ graficzne, archeologiczne. R o b i puszczalnie słownik z czasów języka Oroczonów-udihe ( p r z y myśla własną transkrypcję materiału spis i p l a n y w i e l k i c h r u i n , robót t z w . średniowiecznego r o s y j s k i c h przeszedł tów swych czeskie badań oczerki dla mu książka się pierwszorzędnego to z p o w o d z e n i e m , bo Krają, jak mi kursu nauk przyrodniczych uniwersy­ gruntownie coś 28 c z y 29 i niewątpliwie od przeciętnego s t u d e n t a ... J a k o j e d e n Arseniew ogromny książkę: Wojennoje istoriczeskie gdzie obok geologii, geografii, z rezulta­ i geografi- b o t a n i k i , zoo­ i t d . n i e p o t r z e b n i e wsadził u w a g i o c h a r a k t e r z e s t r a t e g i c z n o - t o p o - wskutek publiczności tekstu wydaje Ussuryjskowo logii i etnografii gra&cznym, s a m bardzo gruntowniej ziemnych, przy­ spisuje fonetyczną), w ogóle z b i e r a mnóstwo ze w s z y s t k i c h d z i e d z i n . U d a j e przeszedł o w i e l e «Bochaj», c z y m n i e znając i n n y c h t r a n s k r y p c j i , o b ­ n a i w n i e mówił z 33 w i e l k i c h podręczników tetów państwa czego książka niedostępna. m a atlas Zaś została autor z mnóstwem wydana dostał jako zaledwie własnych «sekretnaja>., jeden naturalnie egzemplarz. map Arseniewa Obok pierwszorzędnej wartości. K a p i t a l n i e j s z e są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w C h a b a r o w s k i c h d z i e n n i k a c h , a które p r z y g o t o w u j e kowej. Siedzimy u Arseniewa obecnie do d r u k u w do 11 wieczór, oglądając formie jego m a p y , mapę książ­ Amuru i omawiając e w e n t u a l n y wspólny w y j a z d i p o b y t w S a k a c z i a l a n i e . Poniedziałek 8 V I . N a 11 idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi p o d m o i m k i e ­ runkiem odlew Arseniewa, daną m i przez A r s e n i e w a Koło później 5 przychodzi Arseniew, ze s w y c h w y p r a w , omawiamy broszurę Matieriały gadamy wyprawę. Obiad, po ustorii Ussuryjskowo sobie, opowiada po c z y m c z y t a m m i niektóre krają. przygody pochłaniam j e z o g r o m n y m z a i n t e r e s o w a n i e m . O p o w i a d a o sta­ r y m G o l d z i e D e r s u Uzała, który kiedyś w n o c y przyszedł zgłodniały do j e g o obo­ zowiska w wspólne przygody szeniem: tajdze i odtąd p r z e z k i l k a i n i e r a z ratując «nie mogąc nigdy przestać lat towarzyszył m u w w y p r a w a c h , życie. O p o w i a d a opowiadać o nim z prawdziwym ze względu dzieląc wzru­ n a jego k r y s t a l i c z n i e czystą naturę... Obozowali r a z późną jesienią n i e d a l e k o ujścia r z e c z k i L i f u do j e z i o r a C h a n k a . �I i' ł ii ANTONI 332 Arseniew zaproponował było dość w i e t r z n o , i ¡1 KUCZYŃSKI s t a r e m u , by poszli i wskazywał razem na kaczki. n a jakieś d a l e k i e Dersu n i e w powiedział, że s a m pójdzie, poszedł z n i m r a z e m . P o l o w a n i e godzin, małe przy c z y m dość się oddalili s t r u m y k i wpadające wieczór, k i e d y trzeba bliżej przeciągając w lekko śniegową i rozumieli Arse­ potrwało kilka niejednokrotnie przeskakując d r o b n e rozgałęzienia. T y m c z a s e m pod w i a t r się zaczął wzmagać, coraz ale już było p r z e s k a k i w a l i , zamieniły się t e r a z wiatr zimno, c i e m n o bo mu chmurę. Wzięli ,się do o d w r o t u , dmący od j e z i o r a zaczęło się robić ubrani lub jej s t r u m y k i , które poprzednio s z e r o k i e r z e k i , bo Wkrótce od obozowiska, było pomyśleć o p o w r o c i e , czarną za późno. M a l u t k i e do L i f u odradzał, c h m u r k i , a l e skoro coraz i padać bardziej coraz dobrze, że s t r a s z n a p u r g a , rozlewał ich wody. gęstszy śnieg. O b a j która się właśnie byli rozpoczęła i mogła potrwać ze t r z y d n i , może i c h stąd już n i e wypuścić żywych. D e r s u zwró­ cił się: «jeżeli n i e będziesz m n i e teraz słuchać, zginiemy» i zabrał się żywo do ści­ n a n i a pęków s i t o w i a i t r z c i n y , każąc A r s e n i e w o w i częli ścinać i zgarniać n a kupę p r z y c o r a z mroku. Arseniew przemoczony wkrótce zgubił robić toż s a m o . P o s p i e s z n i e z a ­ większym śniegu i zwiększającym nóż, D e r s u kazał m u r w a ć i zziębnięty A r s e n i e w sitowie się rękami, a l e n i e długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, b y się to n a co zdało i wkrótce upadł n a ziemię n a pół zmarznię­ ty. T e r a z d o p i e r o zrozumiał n a co była p o t r z e b n a trzcina. Dersu zaczął go mia­ n o w i c i e zarzucać tą trzciną i s i t o w i e m , a k i e d y nawalił już wielką kupę, s a m się wczołgał pod nią i położył obok niego, koło siebie pod kupą t r z c i n y i s i t o w i a śnieg zawalił i c h coraz b a r d z i e j , a l e leżąc ocaleni b y l i od z a s v o a n i a śniegiem i zaczęli się p o w o l i rozgrzewać. Przeleżeli t a k p o d śniegiem całą dobę i dopiero n a drugi dzień popołudniu stru¬ purga ustała, chwycił m i e n i a c h i j e z i o r k a c h wrócili do s i l n y mróz i już po zamarzniętych obozowiska. T o znów opowiadał A r s e n i e w -o różnych s p o t k a n i a c h w tajdze. R a z np. odszedł s a m daleko w i e c z o r e m n a p o l o w a n i e i spostrzegł w tajdze samotną nędzną kę. Wszedł do n i e j i zastał starego lepian­ Chińczyka p o s z u k i w a c z a «żeńszenia». S t a r y już 46 l a t mieszkał s a m o t n i e w p u s z c z y , zupełnie n i e widząc l u d z i z wyjątkiem dzającego go 2 razy do r o k u Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, odwie­ nabojów i żywności w z a m i a n za n a z b i e r a n i e p r z e z s a m o t n i k a k o r z e n i a «żeńszenia». L e p i a n ­ k a i j e j urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, s t a r y był c h o r y , leżał zgorączkowan y n a tapczanie, n i e mając s t a n gospodarza A r s e n i e w sił zapalić ognia i przygotować sobie s t r a w y . Widząc został p r z y n i m n a noc, rozpalił w piecu, zrobił s t a r e ­ m u kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał j a k s t a r y z n a c z n i e się uspokoił i w r e s z c i e całkiem uciszył. Z r a n a n i e chcąc budzić Chińczyk, cicho wstał i poszedł z l e p i a n k i , n i e żegnając się z gospodarzem. ku d n i a c h zdarzyło się A r s e n i e w o w i lepianki. wszedł Zapragnął więc wszystko zobaczyć, do niej t a k samo, budzić gospodarza, jak i z wielkim jak w przechodzić ze s w y m i się ma przypadkowo zdziwieniem chwili, kiedy który teraz leżał w zobaczył, z niej po tym samym Po k i l ­ ludźmi koło tej poznany że cichu jej wewnątrz wychodził, samej gospodarz, pozostało n i e chcąc m i e j s c u i t a k , j a k go otulił A r s e n i e w , a l e już umarły. I mówił A r s e n i e w dużo j e s z c z e o w y s o k i e j liczkach na umieszczonych przez Chińczyków, żeńszenia i myśliwych, s a m o t n y c h dróżkach l u b przełęczach z n a p i s a m i j a k np.: «przechodniu, w t a ­ k i e j to a t a k i e j odległości stąd z n a j d u j e i etyce mieszkańców p u s z c z y , o t a b ­ poszukiwaczy weź czego Opowiadał C i potrzeba* o polowaniu się m o j a l e p i a n k a . Jesteś głodny, idź t a m i j a k podobno gościność nigdy na tygrysa lub n a jelenia, kiedy nie bywa poszli nadużywana. z Dersu czato­ wać w nocy koło p o l a n y , n a którą miało wyjść stado. J e l e n i e zawiodły, n a t o m i a s t rozległ się n i e d a l e k o n e m przejmuje. potężny Arseniew się r y k coraz wścieklej r y k t y g r y s a , co i n a j d z i e l n i e j s z e g o oczekując napaści, skierował lufę w powtarzać, ale D e r s u myśliwego zim­ stronę, skąd zaczął położył strzelbę n a z i e m i , upadł na. �SPOTKANIE kolana i zwrócił wiedzieli S. P O N I A T O W S K I E G O się do t y g r y s a bowiem, Z W. A R S E N I E W E M z przemową. Przepraszał że to m i e j s c e , n a którym t y g r y s 333 go, że t u p r z y s z l i , n i e poluje, tłumaczył tygrysowi, że p u s z c z a j e s t w i e l k a , m i e j c a dość d l a w s z y s t k i c h , więc i oni z a r a z pójdą poszu­ kać sobie innego. A r s e n i e w miał wielką o chotę zmierzyć się z t y g r y s e m (zabił p o ­ t e m d w a jeszcze), ale p r z e z wzgląd n a D e r s u zaniechał z a m i a r u i odeszli stamtąd nie n a p a s t o w a n i bowiem przez tygrysa. temem, a l e już m o c n o Po (Goldowie nigdy n a t y g r y s a n i e polują, wspólnego z n i m i pochodzenia, v i d e dalej A k t a n k a od A m b a , j e s t on jest ich to­ bodaj w y k l u c z o n y m ) . — I j e s z c z e j e d n a opowieść o D e r s u . p a r u l a t a c h włóczęgi z Arseniewem zdarzyło się D e r s u , że spudłował kiedyś do z w i e r z a , zmarkotniał s t a r y i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on s a m n a świecie i wkrótce n i e będzie miał kto polować d l a niego rzyny l u b złapać ryby. Arseniew wzruszył się i przypominając zwie­ staremu, ile to r a z y ocalił m u on życie, powiedział, że z a to on już go od siebie n i e puści. D e r s u nic n i e odpowiedział, a l e k i e d y zdarzyło i m się być po p e w n y m cach ujścia L i f u , kę powiedział: zaprowadził A r s e n i e w a «w to m i e j s c e od w i e l u do tajgi i wskazując czasie w okoli­ n a maleńką polan­ lat znosiłem znalezione przeze m n i e żeń- szenie, weź j e sobie w s z y s t k i e z a to, coś m i wówczas mówił» i przypomniał swój c h y b i o n y strzał. D e r s u przyszedł w p r a w d z i e z Arseniewem do m i a s t a , ale n i e mógł w n i m długo wytrzymać, już po p a r u t y g o d n i a c h w y b r a ł się n a p o l o w a n i e dalekiego od C h a b r a n o w s k a przez jakiegoś podmiejskiego obłowić z a l e d w i e paroma do n i e ­ p a s m a C h i c h c y r . N i e s t e t y s a m padł t a m ofiarą, z a b i t y włóczęgę a l b o i kolonistę Moskala, r u b l a m i i dubeltówką. Zabójstwa który mógł się Chińczyków l u b G o l - dów czy Oroczonów w t a j d z e p r z e z M o s k a l i zdarzają się, j a k mówił A r s e n i e w , coraz częściej. P o wyjściu A r s e n i e w a skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek 9/VI ... W r a c a m do d o m u , telefonuje Arseniew, że do m u z e u m przy­ szedł Orocz, idę więc t a m o 3. O r o c z o m Sulendża B a t a n i z n a d O n i u j a albo T r o i c koj r z e c z k i (vide nież, za to w choty, «Oroczoni — ubraniu przyszedł Przyprowadził zasięgnąć brata udihe» N . 1.). T w a r z b a r d z o i n d y j s k a , całość rów­ i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. M a s u ­ porady starszego l e k a r s k i e j , gorączkuje, od siebie, któremu sił n i e m a , płuca niedźwiedź, strasznie bolą. pokie­ reszował t w a r z i rozerwał oko. Z całego d o m u (2 rodzin) zostało i c h t y l k o dwóch, r o d z i n y obu w y m a r ł y w zeszłym r o k u n a ospę. E p i d e m i a ta grasowała z ogromną siłą, o p o w i a d a l i i m później G o l d o w i e w S a k a c z i a l a n i e , j a k k i l k u M o s k a l i z T r o i c k o - w o w y b r a ł o się p o t e m niew pokazuje n a O n i u j , ograbiać wymarłe O r o c z o n o m m u z e u m , obstalowuje «stoibizna» Oroczonów. i c h n a j u t r o r a n o , potem Arse­ wracam do d o m u i układam r u l o n i k i z bilonem. Środa Dżen 10/VI. R a n o (Dzian) mierzę O r o c z o n a , robię zdjęcia z Torgonu, który przyszedł razem z niego i ze starego z Oroczonami. Dzian Golda przyjechał również do l e k a r z a , ale n i e wziął ze sobą pieniędzy. N i on, n i s t a r s z y O r o c z o n n i e rozumieją po r o s y j s k u , j e d e n zakupują p r o w i a n t w puszkach, konserwy 75 r b . Kupuję tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. P o obiedzie z K u n s t a i A l b e r t s a ; m l e k o zgęszczone i c u k i e r k i , k a k a o , masło mięsne, j a r z y n y , kompoty, s u c h a r k i itd. ogółem b l i s k o za też trochę naczyń k u c h e n n y c h i narzędzi o b o z o w y c h (łopata, czaj­ nik, kociołek, kubeł, k u b k i ) . P r z y c h o d z i Strzyżewski, uczeń 6 k l a s y m i e j s c o w e j szkoły r e a l n e j , który został się umyślnie n a d r u g i r o k , ażeby towarzyszyć A r s e n i e w o w i że A r s e n i e w dostał Strzyżewskiego już ze sobą. odmowną Idziemy odpowiedź od na wyprawę. Mówi mi, Gondattiego. do C z u r y n a , gdzie kupuję Wobec tego m u płaszcz i długie buty, po c z y m wstępujemy n a chwilę do M u z e u m . G r y s z a dostaje biorę gumowy stamtąd dubeltówkę z' w a r u n k i e m , ażeby strzelał p t a k i d o zbiorów m u z e a l n y c h . Z o s t a w i a m Dombrowskiemu pieniądze n a k o s z t a wysyłania do W a r s z a w y z funduszów W. B r u n a . M i a n o w i c i e przed wyjazdem zbiorów z a k u p i o n y c h wręczył m i D r W a c ł a w Brun I �ANTONI 334 KUCZYŃSKI 275 Tb. n a k u p n o zbiorów, które przeznaczył d l a Z b i o r ó w E t n o g r a f i c z n y c h Przemysłu i R o l n i c t w a . A r s e n i e w go, dzięki c z e m u , przesyłka Chabarowska wy. Z dał m i n a k l e j k i z firmą m u z e u m m o i c h zbiorów do C h a b a r o w s k a była bezpłatna, a z znów z n a k l e j k a m i m u z e a l n y m i z b i o r y miały w ę d r o w a ć muzeum wracamy z Gryszą do d o m u Muzeum Chabarowskie- n a herbatę, przynoszą do Warsza­ nam w tym c z a s i e 3 duże d r e w n i a n e p a k i z p r o w i a n t a m i od K u n s t a i A l b e r t s a . Czwartek u 11/VI. R a n o w M u z e u m K u n s t a trochę p r o w i a n t u o d l e w O r o c z o n a , po c z y m dokupuję oraz biorę 140 (funtów) gipsu w jeszcze dużych b l a s z a n k a c h . Kupuję też l a t a r n i e do n a m i o t u . P a k u j e m y się, G r y s z a p o m a g a . Wieczorem oraz wizytę wieczorem czas składam kartę wizytową pożegnalną u Łopatinów, s t a t k i e m do T r o i c k o w o g d y Łopatiny ze s w o i m i u Gornów, których n i e zastaję mamy bowiem i stamtąd w jechać z Gryszą w domu, w piątek górę łodzią do S a k a c z i a l a n u , u c z n i a m i mają jechać motorówką w pod­ poniedziałek wprost do Sakaczialanu. ... Sobota Potem 13/VI. R a n o kończymy p a k o w a n i e , później piszę 9 listów i k a r t , strzygę krótko włosy. N a n a chwilkę do Muzeum. wieczór jadę do Arsenie- w a , który m i c z y t a wyjątki ze s w y c h n a d z w y c z a j n i e c i e k a w y c h dzienników. P o t e m idę z n i m do Łopatinów, z którymi u m a w i a m y się jechać wspólnie w poniedzia­ łek. ... N i e d z i e l a 14/VI. R a n o piszę listy, potem kościół 11-12 1/2, p o t e m o b i a d i l i s t y . O 5.00 idę do Strzyżewskich. O j c i e c koło 40, całkiem zruszczały P o l a k , p i e k a r z - c u kiernik, m a t k a R o s j a n k a , prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem p r z y c h o d z i G r y s z a p i j e m y r a z e m herbatę i r o z m a w i a m y ży, s i l n y , bardzo piszę l i s t y , o jego n a u c e . Chłopak d u ­ l u b i n a u k i p r z y r o d n i c z e , u c z y się dość dobrze, k o l e k c j o n u j e owa­ d y itp. B r a k m u dobrego w y c h o w a n i a i dlatego musiałem m u później n i e r a z ostro wsiąść n a k a r k , c o za każdym r a z e m dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać n a deszcz, wróżąc kiepską pogodę n a d n i następne. Poniedziałek 15/VI. D e s z c z e od r a n a . P r z y c h o d z i G r y s z a , n i e w i e m y , czy Ł o ­ p a t i n y jadą dziś, ale koło 11 przychodzą i c h realiści, mówiąc, że o 2.00 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się n a wóz, regulując hotel i j e d z i e m y n a wybrzeże, gdzie stoi d a n a do naszej d y s p o z y c j i motorówka p r z e z o j c a jednego z jadących z Ł o patinami wymi: uczniów, p. P i o t r a Priamurskoj Iwanowa Obłasti, bardzo Delie, zarządzającego majątkami ły s p o k o j n y chłopak, przeszedł właśnie do 5 k l a s y , zaś jego k o l e g a j e w , s y n leśniczego, bardzo perypetiach i siedzeniach w państwo­ wysoką figurą. S y n jego, K o l a , dość nieśmia­ Żenią W o r o p a - wesoły, s i l n y chłopak, przeszedł bodaj do 4 po długich niższych k l a s a c h . Przyjeżdżam n a przystań, Łopatiny już czekają, n i e m a t y l k o chłopców. Ładujemy r z e c z y n a motorówkę, przyjeżdżają mówi do m n i e j a k n a j l e p i e j chłopcy i państwo Delie. po p o l s k u , ale j a k później słyszałem, n i e uważa Ona się już za Polkę, choć podobno miało to m i e j s c e d a w n i e j . O n Łotysz, a dzieci n a t u r a l ­ nie w y c h o w a n e Delie po r o s y j s k u i w prawosławiu. Motorówka rządowa d a n a n a m p r z e z jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo miła. A m u r o l b r z y m i a , wspaniała r z e k a . . . " szybko ... J a z d a bardzo 1 7 Jeszcze w t y m s a m y m d n i u dotarł S. P o n i a t o w s k i do osady Sakaczialan, gdzie 16 czerwca 1914 r. rozpoczął badania. I t a k przez następne d n i aż do 8 sierpnia 1914 r. zmieniał k o l e j n o miejsce p o b y t u przenosząc się ze w s i do w s i , prowadząc badania antropologiczne i etnograficzne. Na skutek w y b u c h u I w o j n y światowej badania zostały przerwane. Już 12 sierpnia 1914 r. uczestnicy b y l i w Chabarowsku. T u t a j P o n i a t o w s k i " P o n i a t o w s k i , op. cit, s. &2-90. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. ARSENIEWEM 33* zajęty p r z y g o t o w a n i a m i do odjazdu znajduje czas na d w u k r o t n e s p o t k a ­ nie się z A r s e n i e w e m . Obaj planują wspólne badania w latach 1915¬ 1916. W d n i u 24 sierpnia 1914 r. opuszcza P o n i a t o w s k i Chabarowsk. D o planowanej wspólnie z A r s e n i e w e m ekspedycji nie dochodzi, natomiast materiały z odbytej w 1914 r. w y p r a w y po w i e l u b u r z l i w y c h k o l e j a c h zostały dopiero w y d a n e w r o k u 1966, i to w bardzo s k r o m n e j f o r m i e , z całą pewnością nie w t a k i e j , na jaką zasługiwały ze względu na i c h wartość merytoryczną i osobę badacza. Ze spotkań o d b y t y c h z A r s e n i e w e m wyniósł P o n i a t o w s k i przekona­ nie, że w p o l u w i d z e n i a tego badacza mocno tkwiły s p r a w y c y w i l i z a ­ cyjnych wpływów n a postawy tubylców, co ukazane zostało przez niego poprzez losy p r y m i t y w n e g o D e r s u Uzały, człowieka tajgi, dzikiego w t y m rozumieniu, jakie t e m u słowu nadałby J a n J a k u b Rousseau, t z n . czło­ wieka nieskażonego cywilizacją, o którym sam A rs e nie w " n i e może prze­ stać opowiadać ze względu na jego krystalicznie czystą naturę", wspo­ mina w d z i e n n i k u P o n i a t o w s k i . Los p r y m i t y w n e g o Dersu jest w p e w ­ n y m sensie odbiciem stosunków panujących w dzikiej tajdze długo przed jej kolonizacją, w której zgodnie ze sobą współżyli ludzie i przyroda. A n i m i z m D e r s u Uzały to echo odległych wierzeń, które pod wpływem c y w i l i z a c j i zaczęły zanikać, podobnie j a k znikło szereg i n n y c h elemen­ tów k u l t u r o w y c h właściwych tutejszych l u d o m . Mieliśmy t u t a j rów­ nież do czynienia ze znaczną depopulacją, w w y n i k u której spadła liczeb­ ność t u b y l c z y c h rodów, a nierzadko też niektóre z n i c h starte zostały z powierzchni ziemi. Sądzić należy, że wskazanie przez Arseniewa cech charakteru tkwiących w osobowości " d z i k i e g o " D e r s u Uzały jest jego osobistą refleksją n a d t y m , co w gruncie rzeczy s t a n o w i pierwotną w a r ­ stwę w w y c h o w a n i u człowieka, zło czy dobro, i n s t y n k t współżycia czy i n s t y n k t agresji i niszczenia. Jest to więc n i e z w y k l e interesujący d l a etnografa obraz z o p t y m i s t y c z n y m kluczem, chociaż pokazany on zo­ stał w f o r m i e zwięzłego s t u d i u m etnologicznego, lecz zbeletryzowanej opowieści, której w a l o r y literackie spotkały się z wysoką oceną M a k s y ­ ma Gorkiego. P r z y j a z n y stosunek Dersu Uzały do p r z y r o d y nakazuje m u t a k samo traktować ludzi. Jest on osobą, która w swej istocie rów­ nie przyjaźnie t r a k t u j e przyrodę oraz t y c h , których coraz więcej spo­ t y k a w d z i k i c h ostępach t a j g i penetrowanej przez białego człowieka, ba, stara się i m pomagać i nieraz r a t u j e z rozlicznych opresji. Jest t o więc często występujący m o t y w w e wszelkich opowieściach, obrazujących proces kolonizacji, w których, j a k na ironię, p r y m i t y w n i e j s i od białych eksploratorów żółtolicy czy czerwonoskórzy t u b y l c y charakteryzujący się otwartością, szczerością czy chęcią ofiarowania swojej przyjaźni, g i ­ ną z r e k i bardziei cvwilizowaneso orzvbvsza Dersu żviacv w taidze iest człowiekiem p r a w n y m , p o d o b n y m do równie p r a w y c h I n d i a n a m e r y k a n skich którzy jeśli walczą z białym człowiekiem, t o t y l k o w obronie i f �ANTONI 336 jj! jj!-- KUCZYŃSKI własnej ziemi, a posiadających również swojego bohatera cechującego się mądrością i prawością, j a k i m jest s t w o r z o n y przez białego człowieka W i n n e t o u . Odbywając swe wędrówki po dzikiej tajdze patrzył A r s e n i e w na wszystko, co go otaczało, o k i e m etnografa. Dostrzegał odległy i n i e ­ zwykły świat wierzeń i zwyczajów, chwytał n a gorąco u l o t n e wrażenia, póki nie znikły m u z pola widzenia przesłonięte przez nowe doznania. A ponadto teren jego eksploracji, m i m o n o m i n a l n e j w o w y m czasie przynależności do i m p e r i u m rosyjskiego, stanowił przysłowiową "ziemię niczyją", będącą terenem i n f i l i t r a c j i różnych wpływów, posiadających swoją historię pełną d r a m a t y c z n y c h wątków. Klucząc po niezbadanym terenie raz po raz napotykał Arseniew świadectwa t y c h dramatów, j a k chociażby wspomniana w d z i e n n i k u Poniatowskiego śmierć Chińczyka w zgubionej w głębi t a j g i lepiance. Dostrzegał też odmienność różnoję­ zycznych ludów, których liczebność stanowiła już wówczas na s e t k i , był znawcą umiejącym t r a f n i e scharakteryzować najważniejsze oblicze ich k u l t u r y , o czym świadczy chociażby mapa z objaśnieniami etnogra­ f i c z n y m i , sporządzona dla Poniatowskiego. T a k więc ciągłe przebywanie w terenie złożyło się na to, że A rs e nie w n i e p r z e r w a n i e chłonął zew­ sząd to niewyczerpane bogactwo etnograficznego żywiołu. Bez wątpie­ nia posiadał też duży talent l i t e r a c k i , każde b o w i e m z jego dzieł cha­ r a k t e r y z u j e się wartkością opisów a u t e n t y c z n y c h zdarzeń i faktów. Świadczą o t y m również jego r o z m o w y z P o n i a t o w s k i m , który wspo­ m i n a w d z i e n n i k u , że g d y "przechodzi Arseniew, gadamy sobie, opowia­ da m i niektóre przygody ze s w y c h w y p r a w , pochłaniam je z o g r o m n y m zainteresowaniem". K i e d y indziej z n o w u odnotowuje, że czytał m u on wyjątki ze s w y c h nadzwyczajnie c i e k a w y c h dzienników, podkreślając z uznaniem, że w dużym d o r o b k u tego badacza "kapitalniejsze są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w chabarowskich d z i e n n i ­ kach, a które p r z y g o t o w u j e obecnie do d r u k u w f o r m i e książkowej". Ta fascynacja t e k s t a m i Arseniewa znalazła swoje odbicie w d z i e n n i k u Poniatowskiego, który wiele miejsca poświęcił w n i m opisowi losów Dersu Uzałv Nadmienić t u t a i należv że wedłue n a i n o w s z v c h badań n a co zwrócił uwagę w s p o m n i a n y już Polewoj, do spotkania Arseniewa z Dersu doszło 3 sierpnia 1906 r., natomiast wszystkie zdarzenia z t y m związane cofnął autor w swoich książkach do r o k u 1902, k i e d y to f a k ­ tycznie miała miejsce w y p r a w a w dolinę r z e k i L i f u , niedaleko j e j ujścia do Jeziora Chanka. P o n i a t o w s k i natomiast, zdaniem Polewoja, miał czytać najwcześniejszą wersję losów Dersu Uzały, opowiadania które w p i e r w o t n e j w e r s j i opublikował J . A. Sem w czasopiśmie " D a l n y j Wo¬ s t o k " , n r 9: 1972. Ponadto z losami tego dzikiego człowieka t a j g i zapoz¬ nał się P o n i a t o w s k i przed ukazaniem się książki Arseniewa zatytuło­ wanej W debrjach Ussurijskogo krają. Był więc nasz badacz c e n i o n y m przez Arseniewa słuchaczem, któremu czytał swe d z i e n n i k i . 1 Chabarowskie spotkanie z A r s e n i e w e m , w i e l k i m znawcą k u l t u r y l u - �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O 337 Z W. A R S E N I E W E M nadamurskich, z n a k o m i t y m k a r t o g r a f e m , a także w y b i t n y m p o d ­ różnikiem, pomogły P o n i a t o w s k i e m u w sformułowaniu bardziej o p t y ­ malnych założeń badawczych. Dzięki n i e m u uzyskał też z n a k o m i t y c h przewodników terenowych, a znajomość z małżeństwem Łopatinów w znaczący sposób wpłynęła na pewność naszego badacza, że przyjęte plany badawcze możliwe są do zrealizowania. Zaznaczyć t u t a j należy, że organizatorzy w y p r a w y , t j . wspomniane powyżej amerykańskie i n ­ stytucje naukowe, określiły w głównych zarysach r e j o n badań, który obejmował Goldów n a d A m u r e m i Oroczonów n a d C h u n g a r i . Natomiast dalszej szczegółowej lokalizacji terenów eksploracji miał dokonać sam Poniatowski po zasięgnięciu o p i n i i czynników miejscowych. D l a orga­ nizatorów w y p r a w y miał on dostarczyć określony materiał antropolo­ giczny, t j . p o m i a r y wskaźników ciała dokonywane metodą G. M a r t i n a , gipsowe o d l e w y t w a r z y oraz materiał zdjęciowy. Będąc j e d n a k etnolo­ giem zamierzał P o n i a t o w s k i zgromadzić p r z y okazji materiał etnogra­ ficzny, stąd też niezmiernie ważna dla tego przedsięwzięcia okazała się znajomość z A r s e n i e w e m , który znając teren badań, a także l u d z i , w istotny sposób przyczynił się do zgromadzenia materiału naukowego, dotyczącego życia i k u l t u r y miejscowych ludów. Jeśli m o w a o s t o s u n k u Arseniewa do naszego badacza i jego r o l i , jaką wniósł w końcowe p r z y ­ gotowanie w y p r a w y , w a r t o może t u t a j wspomnieć o t y m , j a k on sam ocenił spotkanie z P o n i a t o w s k i m . Tuż po przyjeździe Poniatowskiego do Chabarowska, który — j a k w i e m y — przyjechał t u z l i s t e m polecają­ cym od Sternberga, doszło do spotkania o b u badaczy. W j e d n y m z listów, który wysłał A r s e n i e w tuż po t y m s p o t k a n i u , pisał o n S t e r n b e r g o w i : "Złożył m i wizytę polecony przez Pana S. P o n i a t o w s k i . Poznaliśmy się dobrze i dokonaliśmy pomiarów antropologicznych tubylców oraz zdję­ liśmy gipsowe o d l e w y i c h t w a r z y . Okazałem j e m u pełną życzliwość". Natomiast już po wyjeździe Poniatowskiego na badania w k o l e j n y m liście Arseni ew pisał, że badacz nasz d ó w "przebywał w Chabarowsku stosunkowo długo. Poznaliśmy się wzajemnie i poświęciliśmy sobie s t o s u n k o w o dużo c z a s u . O n nauczył m n i e robić g i p s o w e o d l e ­ w y l u d z k i c h t w a r z y . Dziękuję P a n u s e r d e c z n i e , z a to, że przesyła P a n do m n i e l u ­ dzi, t a k b a r d z o rozmiłowanych w antropologii się w i e l u n o w y c h swoją wiedzę" 18 r z e c z y mających i etnografii. O d niego odbicie w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j dowiedziałem i wzbogaciłem . Dzisiaj, g d y po latach c z y t a m y relacje z w y p r a w y na te dalekie prze­ strzenie n a d a m u r s k i e , m i m o w o l i stają n a m przed oczami losy p o l ­ skich badaczy S y b e r i i , którzy w i n n y c h zgoła w a r u n k a c h — b o w i e m j a k o zesłańcy — p o d e j m o w a l i pionierskie nieraz eksploracje terenowe. W p r a ­ cy t e j s p o t y k a l i się o n i j e d n a k z dużą życzliwością władz miejscowych oraz z pomocą, jaką nieśli i m niektórzy przedstawiciele ówczesnej n a u - 18 22 - Polewoj, op. cit., s. 134. Etnografia Polska X X V I I / ! �338 ANTONI KUCZYŃSKI k i rosyjskiej. T a k j a k Arseniew okazał w i e l e życzliwości Poniatowskie­ m u , t a k i n n i Rosjanie pomagali p o l s k i m badaczom, czyniąc historię kontaktów polsko-rosyjskich w badaniach na S y b e r i i bardziej żywą i spersonifikowaną. I oczywiście, niezależnie od tego, j a k kręte nieraz były d r o g i t e j pomocy, widać, że n i e na próżno p o d e j m o w a l i o n i ten t r u d . Poprzez pracę j e d n y c h , a pomoc d r u g i c h Syberia stawała się bar­ dziej bliska c y w i l i z a c j i , potem zaś cywilizację tę wzbogacała poprzez z y s k i czerpane z bogactw u k r y t y c h w zmarzlinie. I jeśli dzisiaj jesteśmy świadkami intensywnego r o z w o j u gospodarczego s y b e r y j s k i c h przestrze­ n i , nie p o w i n n a schodzić n a m z pola widzenia świadomość, że jest w t y m również mała cząstka zesłańczego losu w i e l u pokoleń Polaków. f i i \ i f i t i i i j 1 �