https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06ed27dbe7a8dfebd276679ae478f90e.pdf 262d70a6d29f89edbb86d52ec7ad0137 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1001 Title A name given to the resource Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i interpretacje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 Część ALEKSANDER II POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R A L U D O W A PERU. J E J TREŚĆ, F O R M Y I I N T E R P R E T A C J E W programie n a u k o w y m Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , która działała w P e r u w 1978 r., obok studiów archeologicznych i etnohistor y c z n y c h ważne miejsce zajmowały badania etnograficzne n a d kulturą ludową, którą analizowano przez p r y z m a t k i l k u a n d y j s k i c h społecznoś­ ci l o k a l n y c h . Ze względu na odmienność etniczno-historycznego k o n t e k s t u k u l t u r a l u d o w a w Peru, w t y m j e j miejsce w k u l t u r z e ogólnonarodowej, różni się w sposób i s t o t n y od t y c h f o r m , z którymi najczęściej stykają się europejscy etnografowie. Dlatego też w t o k u studiów p r z y g o t o w a w ­ czych do badań w P e r u , w trakcie badań terenowych, j a k i w fazie póź­ niejszych prac a n a l i t y c z n y c h , rodziło się szereg problemów i k w e s t i i ogólniejszej n a t u r y , głównie związanych z charakterem peruwiańskiej k u l t u r y l u d o w e j , z j e j pochodzeniem i zróżnicowaniem, miejscem tej k u l ­ t u r y w panoramie c y w i l i z a c y j n e j k r a j u , j a k i z a l t e r n a t y w n y m i sposo­ b a m i j e j e t i o l o g i c z n e j i n t e r p r e t a c j i . Na niektóre z t y c h pytań próbuje odpowiedzieć n i n i e j s z y artykuł. Jego autor jest jednak w pełni świa­ domy, iż zawarte w n i m propozycje posiadają charakter d y s k u s y j n y , są b o w i e m w y r a z e m oglądu peruwiańskiej rzeczywistości z europejskiej p e r s p e k t y w y , wzbogaconej osobistymi doświadczeniami b a d a w c z y m i na terenie P e r u , znajomością d o r o b k u peruwiańskiej etnologii oraz d y s k u s j a ­ m i z u c z o n y m i peruwiańskimi. Współczesne społeczeństwo peruwiańskie j a k o twór złożonej h i s t o r i i andyjskiej części A m e r y k i Południowej charakteryzuje się k u l t u r o w y m p l u r a l i z m e m odzwierciedlającym podział k r a j u i jego mieszkańców na odrębne strefy geograficzne, środowiska etniczno-językowe oraz k l a s y i w a r s t w y społeczne. Podziały te — analizując sytuację na sposób ideal i z a c y j n y — pokrywają się często ze sobą, uzupełniają i wzajemnie wzmacniają, tworząc t r z y wyraźnie różniące się od siebie obszary h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e , każdy o odmiennej specyfice, t r a f n i e określanej przez współczesnego t e o r e t y k a peruwiańskiej k u l t u r y — A. Salazar B o n d y — j a k o " p o m o r s k i o k c y d e n t a l i z m " (occidentalidad costeña), "góralska i n diańskość" (indianidad serrana) i " r e g i o n a l i z m puszczański" (regionalismo �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI selvático) i . T e r m i n y te odwołują się z jednej s t r o n y do naturalnego po­ działu k r a j u na wąski pas pustynnego wybrzeża, czyli t z w . costę, na sze­ roką strefę andyjskiej K o r d y l i e r y , czyli sierrę, wreszcie na ogromne obszary t r o p i k a l n e j dżungli porastającej peruwiańską Amazonię — czy­ l i selvę. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y akcentują one europejski, głównie ibe­ r y j s k i charakter wybrzeża, indiański p r o f i l etniczny terenów górskich oraz kolonizacyjną specyfikę terenów dżungli p r z y zanikającej t a m r o l i elementu autochtonicznego. P r o b l e m odrębności k u l t u r o w e j obszarów selvy p o m i n i e m y w naszych dalszych rozważaniach d l a p r o s t o t y obrazu oraz ze względu na drugorzędne znaczenie zachodzących t a m procesów dla kształtowania się głównego n u r t u współczesnej k u l t u r y P e r u . Costa, którą zamieszkuje ok. 2/5 w s z y s t k i c h mieszkańców P e r u , to świat dużych miast, portów, r y b a c k i c h miasteczek, osiedli rzemieślniczych, sadów i w i e l k i c h p l a n t a c j i oraz dobrej k o m u n i k a c j i . Dominującym ży­ wiołem e t n i c z n y m są t a m hiszpanojęzyczni Peruwiańczycy r e k r u t u ­ jący się z różnorodnych g r u p i w a r s t w . Wśród n i c h znajdują się Kreole, M u r z y n i , M e t y s i , p o t o m k o w i e I n d i a n oraz p r z y b y l i z gór indiańscy wieś­ niacy poszukujący lepszych warunków egzystencji, a także i m i g r a n c i azjatyckiego i europejskiego pochodzenia. S p o i w e m łączącym tę ludzką zbiorowość regionalną jest obok języka wspólnota podobnych wartości i wzorów k u l t u r y , wywodzących się w przeważającej mierze z obszaru Półwyspu Iberyjskiego. Dziś mają one wyraźny kształt narodowy, p e r u ­ wiański i choć znaleźć w n i c h można pewne elementy indiańskiego po­ chodzenia, to j e d n a k w stosunku do poddanych procesowi l a t y n o a m e r y k a n i z a c j i treści europejskich posiadają one drugorzędne znaczenie. Podobnie j a k w w i e l u k r a j a c h Starego Świata, o d p o w i e d n i k i e m k l a ­ sowej s t r a t y f i k a c j i i środowiskowego zróżnicowania stał się na w y b r z e ­ żu P e r u podział n a — wielką narodową tradycję o charakterze bardziej e l i t a r n y m i małą tradycję kultywowaną wśród uboższych w a r s t w m i e j ­ s k i c h i ludności w i e j s k i e j . Tę właśnie małą tradycję, w r e d f i e l d o w s k i m sen­ sie tego słowa, określa się m i a n e m " k u l t u r y l u d o w e j wybrzeża" (cultu­ ra popular costeña), przeciwstawiając ją " l u d o w e j k u l t u r z e a n d y j s k i e j " ( c u l t u r a popular andina). W t e n sposób zaakcentowany d u a l i z m k u l t u r l u d o w y c h jest j e d n y m z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h rysów współ­ czesnej rzeczywistości k u l t u r o w e j P e r u . Głównym terenem występowania andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest oczywiście obszar sierry, choć współczesne fale m i g r a c y j n e przenoszące nadwyżki ludności w i e j s k i e j z górskich p r o w i n c j i k u m i a s t o m wybrzeża i śródleśnym osadom M o n t a n i i , rozpowszechniają niektóre elementy t e j t r a d y c j i na cały k r a j . Górskie obszary P e r u zamieszkuje ok. połowa w s z y s t k i c h mieszkańców tego k r a j u , p r z y czym zdecydowana większość A. S a l a z a r B o n o , y, La cultura y otros, Perú problema, L i m a 1968, s. 61-62. 1 de la dominación, [w:] J. Matos Mar �KULTURA LUDOWA PERU 155 tej ludności to keczuańsko- czy aj marsko języczna (jak na południu k r a ­ ju) populacja w i e j s k a indiańskiego pochodzenia, posługująca się równo­ legle językiem hiszpańskim j a k o niezbędnym środkiem k o n t a k t u ze społeczeństwem n a r o d o w y m . O s t o p n i u indiańskości tego obszaru świad­ czyć mogą następujące dane. Jeśli w s k a l i całego k r a j u ludność indiań­ ska obliczana jest na ok. 50°/o, to w t a k i c h departamentach górskich, j a k Cuzco, Puno czy Ancash populacja tubylcza sięga 8 0 - 9 0 % w s z y s t k i c h mieszkańców . D o d a j m y do tego, iż poważny procent pozostałej p o p u ­ l a c j i s i e r r y tworzą M e t y s i , którzy jednak pod względem k u l t u r o w y m są często bardziej zindianizowani, aniżeli poddani a k u l t u r a c j i . Zastanówmy się teraz n a d składem andyjskiej k u l t u r y ludowej i et­ n i c z n y m c h a r a k t e r e m treści wchodzących w j e j obręb. Jest to p r o b l e m o t y l e ważny, iż j e d n i widzą w niej n i e m a l czystą indiańską tradycję kulturową zachowaną w r e l i k t o w e j postaci od czasów p r e k o l o n i a l n y c h , drudzy uważają ją za s y n k r e t y c z n y wytwór będący syntezą indiańskiej oraz i b e r y j s k i e j t r a d y c j i , jeszcze i n n i zaś skłonni są interpretować tę kulturę wyłącznie w kategoriach k l a s o w y c h wskazując, iż m a m y do czy­ n i e n i a po p r o s t u z kulturą peruwiańskiego chłopstwa. Rodzi się zatem w t e j s y t u a c j i pytanie, która z t y c h o p i n i i jest najbliższa p r a w d y , jeśli pierwsza w sposób e w i d e n t n y n i e docenia w i e l o w i e k o w e g o procesu a k u l t u r a c j i , d r u g a lekceważy widoczną trwałość treści indiańskiego po­ chodzenia, a trzecia słusznie podkreślając związek t e j k u l t u r y z w i e j ­ s k i m sposobem życia i sytuacją ekonomiczną chłopstwa i g n o r u j e j e j róż­ norodne historyczne korzenie. Rozstrzygnięcie t y c h k w e s t i i nie należy b y n a j m n i e j do łatwych, dlatego też nie doczekały się one, j a k dotąd satysfakcjonującego wyjaśnienia. Jedną z możliwych do przyjęcia i n t e r ­ p r e t a c j i może być zawarta w t y m a r t y k u l e propozycja łącząca w p e w n y m sensie elementy w s z y s t k i c h trzech przedstawionych wyżej podejść. 2 Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, iż na obszarach peruwiańskiej s i e r r y nie m a m y dziś do czynienia z czystą kulturą indiańską. O d m o m e n t u pierwszego k o n t a k t u z hiszpańskimi zdobywcami i k a t o l i c k i m i misjona­ r z a m i podlegała ona znacznym zmianom, które posiadają charakter ciąg­ ły, dawne b o w i e m kolonialne naciski na kulturę tubylczej ludności za­ stąpione zostały w e współczesnych czasach oddziaływaniem poddanych p e r u w i a n i z a c j i wzorów europejskich i północnoamerykańskich współtwo­ rzących m i e j s k i s t y l życia i kulturę dnia codziennego. Stąd też wiele elementów, które n a pozór wydają się być t y p o w y m i dla indiańskiej k u l t u r y , po bliższym rozeznaniu okazują się pochodzenia obcego ». Inne posiadają charakter n o w a t o r s k i , a u t o i n n o w a c y j n y , a zarazem hybrydałny, łączą b o w i e m w z o r y p r e k o l u m b i j s k i e z hiszpańskimi tworząc nową j a ­ kość. 2 E. G. P a w i o w a , [w:] Kultura Peru, Tierritorialnyj Moskwa aspekt razwitija nacjonalnoj 1975, s. 118. * L . I b é r i c o M a s , Desarrollo de la comunidad, b.r. i m.w., s. 34. kultury Peru, �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI M i m o t y c h w s z y s t k i c h procesów poważne miejsce w t e j k u l t u r z e zaj­ m u j e indiańskie, andyjskie dziedzictwo k u l t u r o w e , które — dzięki względnej izolacji w i e l u regionów górskich od reszty k r a j u i m a t e r i a l no-ekologicznym w a r u n k o m życia ludności w i e j s k i e j n i e odbiegającym w i e l e od t y c h z d a w n y c h stuleci — przetrwało w niewiele zmienionej postaci. Treści tego dziedzictwa szczególnie wyraźnie widoczne są w f i ­ lozofii życia indiańskich chłopów, w i c h wierzeniach, gospodarce w i e j ­ skiej i f o r m a c h społecznej organizacji n a szczeblu l o k a l n y m . Obecność tego dziedzictwa dała asumpt do powstania t e o r i i o d u a l i s t y c z n y m cha­ rakterze a n d v i s k i e i k u l t u r v l u d o w e i w którei w zgodnei symbiozie współegzystuia dwie odrębne sfery k u l t u r o w e j rzeczywistości Z iednei strony sfera genetycznie indiańskiej t r a d y c i i z d r u g i e j zaś sfera f a k ­ tycznej indiańskiej t r a d y c j i złożone z wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. D u a l i z m t e n dostrzeżono szczególnie wyraźnie w wierzeniach i r y t u a ­ łach, w których koegzystują treści i f o r m y chrześcijańskie z elementami r e l i g i i andyjskiej. To współwystępowanie różnych sfer k u l t u r o w e j rze­ czywistości (tubylczej, synkretycznej i europejskiej) wskazuje n a m w y ­ raźnie, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a n i e jest zwykłą indiańską kulturą poddaną procesowi a k u l t u r a c j i , ale t w o r e m znacznie bardziej złożonym — bo w i e l o w a r s t w o w y m . Ta wielowarstwowość i pewna utrzymująca się nadal autonomiczność sfery indiańskiej t r a d y c j i genetycznej s t a n o w i cechę specyficzną t e j m u t a c j i andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą nazwać można kulturą ludową andyjskich I n d i a n , czy bardziej precyzyjnie l u ­ dową kulturą indiańskiego chłopstwa andyjskiego. Drugą mutacją andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest l u d o w a k u l t u r a m e tyska (cultura mestiza), której w y b i t n y m badaczem był słynny, n i e ­ żyjący już dziś f o l k l o r y s t a , etnolog i pisarz, znany także p o l s k i e m u czy­ t e l n i k o w i — Jose M a r i a Arguedas. Kulturę tę określił o n jako metyską nie t y l k o dlatego, iż spotkać ją można głównie w środowiskach indiańsko-europejskich mieszańców, ale przede w s z y s t k i m dlatego, że s t a n o w i ona twórczą syntezę indiańskiej i hiszpańskiej t r a d y c j i . Stąd też dużym uproszczeniem byłoby t r a k t o w a n i e tej s u b k u l t u r y andyjskiej jako rze­ czywistości ograniczonei czy typowe i wyłącznie dla biologicznych M e t y sów. W istocie j e j nosicielami i twórcami są również niektóre bardziej r u c h l i w e sDołeczności indiańskie szczególnie t a m gdzie oroces t z w "czol i f i k a c i i " (cholificación)* czyli a k u l t u r a c j i zbliżającej k u k u l t u r z e M e t y sów ludność tubylczą , bez rasowego krzyżowania się, jest najbardziej zaawansowany . 5 T e r m i n u t w o r z o n y od słowa cholo, którym określa się I n d i a n i n a go się w kręgu wartości k u l t u r y n a r o d o w e j . 4 P. L . V a n d e l B e r g h e , El uso de términos étnicos ciencias sociales del Perú, " A l l p a n c h i s " , t. 5: 1973, s. 11. 6 en obracające­ la literatura de �KULTURA LUDOWA PERU 157 Jest kwestią niezaprzeczalną, iż obie te mutacje andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j są bardzo bliskie siebie i że w w i e l u k o n k r e t n y c h przypadkach ścisła decyzja k l a s y f i k a c y j n a byłaby niemożliwa. Jest również f a k t e m niewątpliwym, iż w i n n y c h w y p a d k a c h z całą precyzją można określić kulturową proweniencję poszczególnych środowisk andyjskich. W y n i k a to po p r o s t u z pośredniego c h a r a k t e r u k u l t u r y m e t y s k i e j mieszczącej się gdzieś w środku c o n t i n u u m zawartego między ludową kulturą indiań­ skiego chłopstwa a współczesną peruwiańską kulturą ośrodków p r z e m y ­ słowych i miast wybrzeża. Cechami wspólnymi dla o b u t y c h m u t a c j i są bez wątpienia po p i e r w ­ sze — tożsamość indiańskiego podłoża k u l t u r o w e g o , z którego oba te n u r t y wyrastają, i po drugie — s y n k r e t y c z n y , choć w n i e j e d n a k o w y m s t o p n i u , charakter obu t y c h t r a d y c j i . Bardziej istotne są jednak dla nas różnice. Po pierwsze — jest to odmienność środowiska społeczno-ekono¬ micznego o b u t y c h f o r m ludowej k u l t u r y andyjskiej. Jedna z n i c h (ta chłopska) i n t e g r a l n i e związana jest z wiejską ludnością pracującą na r o l i , przede w s z y s t k i m ze społecznościami t y p u wspólnotowego, d r u g a natomiast upowszechnia się głównie w strefie pośredniej między rolniczą wsią a a n d y j s k i m miastem, obejmując ludność nierolniczą l u b społecz­ ności w i e j s k i e utrzymujące się głównie z pozarolniczej działalności p r o ­ d u k c y j n e j . Wymienić t u można mieszkańców małych osad górskich, przedmieść i s a t e l i t a r n y c h osiedli wokół większych ośrodków m i e j s k i c h (np. Huancayo, Huaras, Ayacucho, Cuzco, Puno), a także górników, d r o b ­ n y c h kupców i h a n d l a r z y czy wreszcie członków rzemieślniczych w i e j ­ s k i c h k o o p e r a t y w wyspecjalizowanych w p r o d u k c j i wyrobów rękodzieła użytkowego (przeznaczonych na wewnętrzny r y n e k andyjski) oraz s z t u ­ k i l u d o w e j (arte popular) i wyrastającej z niej tzw. "artesanía", c z y l i pseudosztuki l u d o w e j o walorach pamiątkarsko-turystycznych ( k i e r o w a ­ nej na r y n e k n a r o d o w y i dla odbiorców zagranicznych) «. Drugą ważną różnicą jest wewnętrzna s t r u k t u r a o b u t y c h andyjskich s u b k u l t u r . W k u l t u r z e metyskiej ze względu na w y s o k i stopień j e j a k u l t u r a c j i nie o d n a j d u j e m y charakterystycznego dla k u l t u r y indiańskich chłopów a n d y j s k i c h — d u a l i z m u rozgraniczającego sferę genetycznie t u ­ b y l c z y c h t r a d y c j i od treści s y n k r e t y c z n y c h i zapożyczonych. Jest ona w całości kulturową hybrydą i nie m a w n i e j miejsca n a autonomiczne obszary, utrzymujące m i m o a k u l t u r a c y j n y c h nacisków duży stopień w i e r ­ ności p r e k o l u m b i j s k i m t r a d y c j o m . Trzecią cechą t e j k u l t u r y jest j e j ela­ styczność w w y k o r z y s t y w a n i u różnorodnych impulsów i t r a d y c j i oraz j e j zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków życia i s y t u a ­ cji rynkowej Dzięki t y m właśnie zdolnościom k u l t u r a metyska w y k o 7 6 A. C a s trillen, Arte popular o artesanía?, "Historia y Cultura", t. 10: 1976-1977, s . 15-21. 7 J . M. A r g u e d a s , l I El arte popular d e l M u s e o N a c i o n a l " , t. 27: 1958, s . 160-161. religioso y la cultura mestiza, "Revista ¡ I i �158 : s ; | j i I is Ii : 1 II ! i I I | |] ! ! i ]. ; I i li ¡1 : II F- i! ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI rzystuje w a l o r y indiańskiej t r a d y c j i , przetwarza te treści i wprowadza je do ogólnonarodowej k u l t u r y . Jest rzeczą niewątpliwą, iż andyjska k u l ­ t u r a metyska poddawana jest silnej f o l k l o r y z a c j i i komercjalizacji, na s k u t e k której niezorientowany głębiej obserwator może dojść do m y l n e ¬ go w n i o s k u , iż k u l t u r a ta posiada w większym s t o p n i u autentycznie i n ­ diański charakter, aniżeli rzeczywista ludowa k u l t u r a a n d y j s k i c h wieśniaków. L u d o w a k u l t u r a andyjska zarówno w swej chłopsko-indiańskiej, j a k i m e t y s k i e j m u t a c j i występuje w P e r u w l i c z n y c h r e g i o n a l n y c h o d m i a ­ nach. Na pierwszy r z u t oka zróżnicowanie to widoczne jest w f o r m a c h b u d o w n i c t w a wiejskiego, strojach l u d o w y c h , f o r m a c h wytwórczości rze­ mieślniczej. Bliższa analiza wskazuje n a podobne różnice w wyobraże­ n i a c h magiczno-religijnych, folklorze, upodobaniach estetycznych, m u ­ zyce, w organizacji społecznej oraz w w i e l u dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P r z y c z y n y t y c h zróżnicowań są dosyć złożone, a składają się n a nie: po pierwsze — w a r u n k i wysokogórskiego środowiska geograficzne­ go, stwarzające n a t u r a l n e b a r i e r y kontaktów między poszczególnymi d o ­ l i n a m i będącymi w istocie m i k r o r e g i o n a m i e t n o g r a f i c z n y m i , po drugie — trwałość ciążącego na współczesności zróżnicowanego regionalnie p r e k o l u m b i j s k i e g o podłoża k u l t u r o w e g o , po trzecie — odmienność l o k a l n e j s p e c y f i k i historycznej kolonialnego okresu (nowe podziały a d m i n i s t r a ­ cyjne, wymuszone z m i a n y ekonomiczne, oddziaływanie zakonów etc.) i wreszcie po czwarte — różnicujący kulturę ludową wpływ ośrodków m i e j s k i c h i przemysłowych. Charakterystyczną cechą współczesnej l u d o w e j wytwórczości rze­ mieślniczej w P e r u jest również daleko posunięta specjalizacja m i k r o r e gionalna prowadząca w konsekwencji do zacierania się d a w n y c h różnic między poszczególnymi obszarami etnograficznymi, w i d o c z n y c h w k u l t u ¬ rze m a t e r i a l n e j . Proces t e n pogłębiają migracje ludności w i e j s k i e j do ośrodków miejsko-przemysłowych i upowszechnianie się wzorów współczesnej k u l t u r y i n d u s t r i a l n e j . P r z e j a w e m t e j specjalizacji m i k r o r e g i o n a l nej popieranej współcześnie przez agendy rządowe i organizacje społeczne, widzące w niej ważny c z y n n i k gospodarczego ożywienia zacofa¬ n y c h r o l n i c z y c h obszarów, są wsie skupiające l u d o w y c h wytwórców pro¬ dukujących rękodzieła ściśle określonego rodzaju. Przykładem wcale nie odosobnionym może być dolina r z e k i Mantaro, gdzie spotkać można osa¬ d y producentów srebrnej f i l i g r a n o w e j biżuterii, butów, kapeluszy, sa¬ modziałowych materiałów, strojów l u d o w y c h , poncho, naczyń, wyrobów z d r e w n a zdobionych t y k w instrumentów m u z y c z n y c h i t p W y t w o r y te sprzedawane są następnie za pośrednictwem wędrownych h a n d l a r z y i cześciei na t z w ferias c z v l i i a r m a r k a c h obslusuiacvch nieraz mieszkańców odległych nawet okolic ub też na t z w . mercados indios, c z v l i tarsach indiańskich nastawionych na kraioweeo i zaeraniczneeo t u ¬ rystę. Tą drogą następuje znaczna uniformizacja k u l t u r y [udowej coraz U D �KULTURA LUDOWA PERU 159 częściej b o w i e m upowszechniają się w z o r y t k a n i n czy ozdób p r o p o n o w a ­ ne przez najbardziej prężne ośrodki wytwórcze. Działalność t y c h ośrodków wywołuje trojakiego rodzaju s k u t k i w i ­ doczne we współczesnej k u l t u r z e Peru. Po pierwsze jest to wspomniana wyżej u n i f i k a c j a andyjskiej k u l l t u r y l u d o w e j likwidująca zróżnicowania regionalne, po drugie — j e j s e l e k t y w n a n o b i l i t a c j a polegająca na w p r o ­ wadzaniu w y b r a n y c h i przetworzonych elementów do obiegu ogólnonaro­ dowego, po trzecie — j e j komercjalizacja powodująca powstawanie w y ­ tworów pseudoludowych, pseudoindiańskich i pseudoartystycznych. Wszystko to razem wziąwszy, a więc nobilitacja narodowa k u l t u r y l u d o ­ w e j , nadanie wytwórczości rękodzielniczej bardziej zorganizowanych f o r m (np. powstanie spółdzielni artystów ludowych) oraz atrakcyjność r y n k o w o - t u r y s t y c z n a t y c h wyrobów sprawiły, że podlega ona coraz większej standaryzacji, zatraca stopniowo swe i n d y w i d u a l n e piętno i przekształca się często w k i c z o w a t y przemysł pamiątkarski. Te p r z e m i a n y sprawiły, iż w Peru, podobnie j a k i w Polsce, toczą się spory n a d definicją s z t u k i l u d o w e j , która coraz to bardziej zmienia swe oblicze. Obecnie pokusić się można o wyróżnienie co n a j m n i e j pię­ ciu podstawowych rodzajów wytwórczości artystycznej (ludowej), jeśli weźmiemy pod uwagę j e j związek ze środowiskiem a n d y j s k i m i j e j t r a ­ d y c j a m i oraz przeznaczenie. P i e r w s z y m z nich jest p r o d u k c j a wytworów t y p o w o użytkowych przeznaczonych przede w s z y s t k i m na zaspokojenie potrzeb gospodarczych, społecznych, r e l i g i j n y c h i estetycznych mieszkań­ ców a n d y j s k i c h w s i i osad. Są to więc stroje ludowe, t k a n i n y , krzyże, akcesoria niezbędne w czasie fiesty, m a s k i karnawałowe, narzędzia p r a ­ cy, sprzęty gospodarstwa domowego. D r u g i n u r t t w o r z y p r o d u k c j a w y ­ tworów znajdujących nabywców zarówno wśród ludności miejscowej, j a k i u turystów. D o t y c z y to n p . niektórych rodzajów c e r a m i k i , t k a ­ n i n , instrumentów muzycznych, ozdób. Do n u r t u trzeciego zaliczyć moż­ na artystyczną wytwórczość lokalną, która choć zatraca p o w o l i swe f u n k ­ cjonalne związki z miejscową kulturą, to zachowuje j e d n a k w y s o k i p o ­ ziom i przestrzega w ogólnym zarysie ciągłości t r a d y c y j n y c h f o r m , choć straciła ona co n a j m n i e j od pół w i e k u swą funkcję użytkową czy m a giczno-religijną. Przykładem służyć mogą przenośne k a p l i c z k i o f o r m a c h tryptyków, c z y l i t z w . retablos, zdobione t y k w y maté, ozdobna ceramika zoomorficzna, czy też n i e w i e l k i e f i g u r k i rzeźbione w miękkim k a m i e ­ n i u . N u r t c z w a r t y t w o r z y p r o d u k c j a przeznaczona wyłącznie dla n i e ­ z o r i e n t o w a n y c h turystów, którzy w przekonaniu, iż n a b y l i t y p o w e w y ­ t w o r y indiańskiego rękodzieła opuszczają P e r u z k i c z o w a t y m i pamiątka­ m i w r o d z a i u f u t r z a n y c h m a k a t e k z w i z e r u n k a m i l a m y cziy też nie¬ starannie w y k o n a n y c h t k a n i n p o k r y t y c h p s e u d o l u d o w y m i w z o r a m i Wreszcie należy wspomnieć o odrębnej specjalizacji w przemyśle pseud o l u d o w y m która iest wytwórczość k o p i i p r e k o l u m b i j s k i c h naczyń i rzeźb (huacos), oraz o p r o d u k c j i najrozmaitszych przedmiotów od cygarniczek �ALEKSANDER 160 POSERN-ZIELIÑSKI do m e b l i , zdobionych m o t y w a m i zapożyczonymi ze znanych archeolo­ gicznych zabytków s z t u k i starożytnego Peru. Do szczególnie często sto­ sowanych należą w i z e r u n k i rytualnego noża turni, reliefy ze s t e l l i R a i mondiego, czy też płaskorzeźby z B r a m y Słońca w Tiahuanaco. Reasumując, pod pojęciem s z t u k i l u d o w e j (arte popular) odnajduje­ m y w Peru t r z y zasadnicze n u r t y , a mianowicie: po pierwsze — a u t e n ­ tyczną ludową wytwórczość o a r t y s t y c z n y c h znamionach, zaspokajającą potrzeby ludności andyjskiej, po drugie — wyrastającą z t e j wytwórczo­ ści artesanía, czyli coraz bardziej seryjną produkcję artystyczno-rzemieślniczą przeznaczoną na r y n e k pozaandyjski, w którym walczą jesz­ cze ze sobą przywiązanie do d a w n y c h wzorów oraz i n d y w i d u a l i z m a r t y ­ stycznego w y r a z u ze schlebianiem n i e w y b r e d n y m gustom mieszczań­ s k i c h odbiorców i masowością p r o d u k c j i i d e n t y c z n y c h f o r m . Po t r z e ­ cie — pod sztukę ludową podszywa się całkowicie skomercjalizowana p r o d u k c j a i m i t a c j i , falsyfikatów i pamiątek pozbawionych j a k i c h k o l w i e k walorów estetycznych . 8 Podobnie j a k i w Polsce dość często stosowanym w P e r u t e r m i n e m jest — t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a (cultura popular tradicional), przy c z y m do określenia tego podchodzi się w sposób czysto i n t u i c y j n y . Do najpowszechniejszych należy opinia, iż tradycyjną kulturę ludową t w o ­ r z y sztuka i m u z y k a ludowa, tańce, obrzędy, zwyczaje i l i t e r a t u r a ustna, a więc szeroko pojęty f o l k l o r . Tematyczne zawężenie t e j i n t e r p r e t a c j i , p r z y b r a k u r e f l e k s j i co do i s t o t y tradycyjności czy też nietradycyjności poszczególnych f o r m f o l k l o r u andyjskiego, jest t a k oczywiste, iż nie ma potrzeby r o z w i j a n i a t u k r y t y k i tego rodzaju poglądów. Z poprzednich rozważań w i e m y już, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a j a ­ k o p r o d u k t k o n k r e t n y c h historycznych warunków składa się z różnorod­ n y c h treści pochodzących z k i l k u epok. Najstarszą warstwę tworzą treści prekolumbijskiego pochodzenia, niewątpliwie indiańskie. Młodszym n a ­ w a r s t w i e n i e m są pozostałości okresu hiszpańskiej kolonizacji. Z k o l e i n a t r a f i a m y na elementy ukształtowane w republikańskim X I X s t u ­ leciu. Wreszcie wszystkie te w a r s t w y z przeszłości p o k r y w a nalot współ­ czesnych wpływów c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej. G d y uświadamia­ m y sobie t a k i sedymentacyjny wewnętrzny układ andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , narodzić się m u s i nieodparcie pytanie — treści pochodzące z j a ­ k i c h w a r s t w uznać należy za tradycyjne? Czy prawo do tego t e r m i n u ma t y l k o najstarsze, ale stale mocno zaznaczające swą obecność genetycznie indiańskie podłoże? Czy też może wszystkie razem wzięte w a r s t w y w y ­ jąwszy s k u t k i najnowszych zmian? Trzeba przyznać, iż wśród peruwiań­ s k i c h badaczy t y c h zagadnień dominuje dość pragmatyczne, co nie ozna- p 8 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , i: i zbiorów ' 1980, s. 27-34 I! lii etnograficznych, [w:] Kultura Kultura ludowa ludowa Peru w Peru. Katalog świetle polskich wystawy, badań Poznań �j! • I \ 1 l' <| * | f f . ! \ E \ I I | S l 1 j KULTURA LUDOWA PERU 161 cza, iż j e d y n i e słuszne stanowisko, w g którego za tradycyjną kulturę l u dową uznać można te f o r m y , które zbliżone są do wzorców panujących w fazie przedindustrialnego r o z w o j u P e r u , a więc pochodzących z prze­ łomu X I X i X X w . N i e t r u d n o dostrzec, iż r o z u m o w a n i u t e m u można zarzucić p e w i e n specyficzny cemtryzm współczesnej epoki, skłaniający do oceny przeszłości w kategoriach " k l a s y k i " . Łatwo wyobrazić sobie j e d ­ n a k można, iż w b l i s k i m już X X I stuleciu na nasz w i e k będzie się za­ pewne patrzało podobnie, j a k c z y n i m y to spoglądając na dziedzictwo poprzedniego stulecia. Osobiście sądzę, iż jeśli w ogóle można utrzymać pojęcie " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " w analizie peruwiańskiej rzeczywistości, to można t o uczynić nie poprzez zrelatywizowanie tej koncepcji do określonej epoki historycznej, ale poprzez powiązanie tego t e r m i n u z ideą k o n t y n u a c j i specyficznie andyjskiego etosu. I n n y m i słowy k r y t e r i u m oceny tradycyjności danego s y s t e m u k u l t u r o w e g o n i e będą wówczas ge­ netyczne p a r a m e t r y poszczególnych elementów tego układu, ale p e w i e n sposób, s t y l czy c y k l życia określający stosunek człowieka do n a t u r y , do i n n y c h l u d z i i do spraw egzystencjalnych. W a n d y j s k i m środowisku w i e j s k i m etos t a k i jest dość łatwo jeszcze dostrzegalny i to niezależnie od tego, czy wieśniacy udają się n a t a r g w b a r w n y c h ponchos czy też w podniszczonych m a r y n a r k a c h . Związany jest o n przede w s z y s t k i m z trwałością i żywotnością lokalnej t r a d y c j i indiańskiej przebijającymi się poprzez wszystkie późniejsze n a w a r s t w i e n i a . Sądzę, iż etos t e n wyznaczają — andyjska specyfika p r a c y n a r o l i i na wysokogórskich pastwiskach, charakterystyczne dla tego obszaru w z o r y współrządzenia i wzajemnej w y m i a n y świadczeń, f o r m y świętow a n i a cementujące społeczność i potwierdzające j e j grupową identycz­ ność oraz odrębna filozofia życia odzwierciedlająca się m . i n . w w i e r z e ­ niach i folklorze. T a m zatem, gdzie n a p o t y k a m y społeczności k o n t y ­ nuujące t e n wzorzec życia, t a m najprawdopodobniej n a t k n i e m y się na ludową kulturę andyjską w j e j " t r a d y c y j n y m " kształcie. Zasygnalizowany t u wzorzec " t r a d y c y j n e j " k u l t u r y l u d o w e j spotkać zatem można przede w s z y s t k i m w indiańskich wspólnotach rolników i pasterzy, będących kontynuacją prehiszpańskich r o d o w o - t e r y t o r i a l n y c h społeczności l o k a l n y c h t y p u ayllu i k o l o n i a l n y c h osad d l a ludności t u b y l ­ czej — t z w . " r e d u k c j i " . Występowanie tych'wzorców w e wspólnotach a n d y j s k i c h chłopów indiańskich t r a k t o w a n e jest dziś j a k o jedna z trzech - p o d s t a w o w y c h cech k o n s t y t u t y w n y c h tzw. comunidad campesina czy comunidad indigená i odróżniających taką gminę od i n n y c h f o r m społecz¬ no-ekonomicznych organizacji l o k a l n y c h . Cechami t y m i są: po pierwsze — wspólna własność i k o n t r o l a obsza­ r u wspólnoty w r a z ze w s z y s t k i m i jego zasobami, po d r u g i e — u t r z y m a ­ nie f o r m y demokratycznej samorządności, będącej podstawą organizacji wspólnoty, sprzęgniętej mocno z systemem w y m i a n y w z a j e m n y c h świad9 " A r g u e d a s, L a s comunidades 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X V I I / 1 de España y del Perú, L i n i a 1968 s 337. �ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 162 czeń, kooperacji międzykrewniaczej i pełnej p a r t y c y p a c j i w s z y s t k i c h mieszkańców w e wspólnym p o d e j m o w a n i u decyzji, realizacji prac k o ­ m u n a l n y c h i świętowaniu. Wreszcie n a t r z e c i m miejscu w y m i e n i a się zachowanie specyficznych d l a andyjskiego środowiska cech k u l t u r o w y c h w sferze m a t e r i a l n e j i duchowej. Nic dziwnego, iż na wspólnoty te p a t r z y się często j a k n a swego r o ­ dzaju ośrodki, w których spotkać można kulturę ludową w j e j r e l i k t o ­ w e j już dziś postaci, charakteryzującej się szczególnie s i l n y m i wpływa­ m i indiańskiej t r a d y c j i . Widoczne są one rzeczywiście w gospodarce w i e j s k i e j począwszy od narzędzi i niektórych u p r a w a n d y j s k i c h , a skoń­ czywszy n a technologii nawadniania pól czy organizacji pracy. To samo dotyczy w i e l u dziedzin wytwórczości (np. t k a c t w a i c e r a m i k i ) oraz s t y l u życia w t y m oczywiście pracy (np t z w faena c z y l i szarwark) i święto­ w a n i a (fiesta k u czci wioskowego patrona) a także s f e r y m a g i c z n o - r e l i g i i n y c h wyobrażeń i p r a k t y k i * Potwierdziły to w pełni badania etno­ graficzne przeprowadzone przez Polską Wyprawę Naukową w A n d y której uczestnikiem był piszący te słowa U t r z y m a n i e t y c h w s z y s t k i c h wartości odziedziczonych po przodkach m i m o niewątpliwych zmian w sferze ekonomicznej, społecznej czy r e l i ­ gijnej możliwe było najłatwiej i najpełniej w indiańskich wspólnotach ze względu n a i c h dużą autonomiczność ekonomiczną, relatywną izolację przestrzenną i wewnętrzną zwartość psychospołeczną. Natońiiast w t y c h andyjskich społecznościach l o k a l n y c h , gdzie w a r u n k i te zostały złama­ ne dochodziło do dekompozycji systemu d a w n y c h wzorów czego k o n ­ sekwencją było zwiększenie się podatności n a oddziaływania zewnętrzne i przyspieszenie procesu t z w m e t y s a c i i k u l t u r o w e i (mestizaje cultural). Na sytuacje taką n a t r a f i a m y w społecznościach byłych f o l w a r c z n y c h r o ­ botników r o l n y c h w osadach górniczych czy też w e w s i a c h znajdują¬ cych się w strefie oddziaływania l o k a l n y c h a n d y j s k i c h ośrodków m i e j ¬ skich 11 Trwałość andyjskiej t r a d y c j i l u d o w e j , t a k charakterystyczna dla i n ­ diańskich wspólnot chłopskich, t r a k t o w a n a jes często j a k o przejaw w y ­ jątkowego k o n s e r w a t y z m u t e j k u l t u r y , niejako i m m a n e n t m e p r z e c i w ­ stawiającemu się w s z e l k i m z m i a n o m w imię p r a w d z i w e j wierności d l a czystego dziedzictwa przodków. Pogląd t a k i jest nie t y l k o fałszywy, ze względu na jego idealistyczne przesłanki, ale także krzywdzący dla andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą rozpatruje się wówczas j a k o pogrążo­ ną w i n e r c j i mizerną spadkobierczynię wspaniale rozwijających się niegdyś c y w i l i z a c j i p r e k o l u m b i j s k i c h . Obserwacja współczesnych z m i a n tej k u l t u r y , zaskakujących często u d a n y c h wysiłków m o d e r n i z a c y j n y c h li; j', !>¡ 1 0 J. Matos comunidad 1 1 A. Mar, y campesinado Comunidades Posern-Zieliński, jj. i formy, [w:] Mieszkańcy |jj K r a k ó w 1981, s. 13-25. indígenas del área andina, [w:] Hacienda, en el Perú, L i m a 1976, s. 186-203. Andów Ludowa i ich kultura środowiska. andyjska Materiały w Peru: z sesji jej treść naukowej, �KULTURA LUDOWA PERU 163 dążących do symbiotycznego połączenia n o w y c h rozwiązań technologicz­ n y c h i o rg a ni za cy j n y c h ze s t a r y m i wartościami wspólnotowego życia, przeczy wyraźnie tego rodzaju t e o r i o m , wskazując na sporą elastyczność k u l t u r y l u d o w e j . Stwierdzenie to n i e m a na celu negowanie f a k t u i s t o t ­ nie dużej niezmienności czy stabilności andyjskiej k u l t u r y w ciągu ostat­ nich stuleci, ale j e d y n i e zwrócenie u w a g i na to, że źródła k o n s e r w a t y z m u nie tkwią wewnątrz t e j k u l t u r y , szukać i c h należy b o w i e m w u w a r u n k o ­ waniach ekologicznych, historycznych, ekonomicznych i etnopsychologicznych* . Wysokogórskie środowisko, w j a k i m zachowała się większość wspól­ not indiańskich, określiło k i e r u n k i gospodarczego r o z w o j u t y c h stref ( t a ­ rasowe r o l n i c t w o i r y g a c y j n e i pasterstwo na halach) oraz, sposób życia mieszkańców a n d y j s k i c h w s i . Zasada e k o n o m i i wysiłku dyktowała k o ­ nieczność podejmowania wspólnych przedsięwzięć dla wspólnego dobra (np. budowa i konserwacja kanałów nawadniających l u b dróg), a doświad­ czenia p r a k t y k i społecznej i gospodarczej m i n i o n y c h pokplęń uczyły w i a ­ r y w skuteczność i efektywność t y c h rozwiązań organizacyjno-technologicznych, które sprawdziły się w t y m środowisku i były w zasięgu n i s k i c h ekonomicznych możliwości mieszkańców. Morfologia andyjskiej s i e r r y (brak dogodnych szlaków k o m u n i k a c y j n y c h i spławnych rzek) u t r u d n i a ­ ła łączność między wybrzeżem a wnętrzem k r a j u oraz między poszcze­ gólnymi d o l i n a m i śródgórskimi, co w y d a t n i e hamowało wymianę idei i procesy zmia n k u l t u r o w y c h . I s t o t n y m elementem utrwalającym andyjską tradycję ludową był rozwój h i s t o r y c z n y c h stosunków między ludnością tubylczą a władzami i osadnikami okresu wicekrólestwa i r e p u b l i k i i to m i m o e w i d e n t n y c h postępów a k u l t u r a c y j n y c h . D l a naszych rozważań najistotniejsze znacze­ nie miały d w a procesy, a m i a n o w i c i e t e r y t o r i a l n a marginalizacja oraz izolacja e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w a . Jeśli chodzi o to pierwsze zjawisko, to polegało ono na systematycznym w y p i e r a n i u i l i k w i d a c j i wspólnot i n ­ diańskich n a t y c h obszarach (jak costa, płaskowyże andyjskie, szerokie .śródgórskie d o l i n y rzeczne), które pod względem r o l n i c z y m były n a j b a r ­ dziej a t r a k c y j n e ekonomicznie i nadawały się do u p r a w y i h o d o w l i w sys­ temie l a t y f u n d i a l n y m . Zabór t y c h terytoriów doprowadził więc do tego, iż wspólnoty indiańskie przetrwały przede w s z y s t k i m n a najbardziej izolowanych, n a j m n i e j n a w a d n i a n y c h i najbardziej górzystych obszarach, a więc n a terenach, które w antropologicznej t e r m i n o l o g i i l a t y n o a m e r y kanistycznej określane są m i a n e m regionów r e f u g i a l n y c h (regiones de rejugio), z tego względu, że znajduje na n i c h schronienie ludność tubylcza uzyskująca t a m relatywną autonomię społeczno-kulturową . 2 13 A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Indiańska jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich (w druku). 12 1 1 G . A . B e l t r a n , Regiones de refugio, społeczność andyjska i główne nurty badaniach etnograficznych, Warszawa M e x i c o 1967. �164 ' ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI I \ i Y i 1 i 1 |j li: | 1)1 li || | 1 U t r z y m a n i u a u t o n o m i i sprzyjała także izolacja t y c h obszarów. W aspekcie ekonomicznym polegała ona n a t a k i m w k o m p o n o w a n i u wspólnot w system pośrednich zależności feudalnych, który umożliwiał bez j a k i c h k o l w i e k nakładów wysysanie nadwyżek produktów i siły robo¬ czej p r z y jednoczesnej m i n i m a l n e j ingerencji w wewnętrzne życie wspólnot. Jednocześnie starano się o to, aby utrzymać izolację kulturową i n diańskiego chłopstwa, m . i n . celem zwiększenia jego zależności i p o d rzędności względem k u l t u r y dominującej. Osiągnięciu t y c h zamierzeń sprzyjały u s t a w y o t z w . "republicas de los i n d i o s " , zakazujące n i e i n ¬ diańskiej ludności osiedlanie się w t u b y l c z y c h " p u e b l o s " (ley de la separación residencial) « , p r a w i e zupełny b r a k edukacji, a więc i słaba znajomość języka hiszpańskiego, a także niskie efekty c h r y s t i a n i z a c j i p r o w a dzące do powierzchownego przyjęcia narzuconej r e l i g i i p r z y zachowaniu najważniejszych elementów autochtonicznej w i z j i świata. Kolejną, n i e m n i e j ważną przyczyną u t r z y m y w a n i a się t r a d y c y j n y c h f o r m k u l t u r o w y c h były w A n d a c h c z y n n i k i ekonomiczne. Niska w y d a j ność p r o d u k c j i r o l n e j i różnorodne f o r m y w y z y s k u I n d i a n sprawiały, iż w i e j s k i system ekonomiczny utrwalał swój samowystarczalny charakter, co powodowało stabilizację sposobu p r o d u k c j i i sił wytwórczych stale na t y m s a m y m poziomie. A u t o k o n s u m p c j a była również naturalną r e a k cją na s t o s u n k i d o m i n a c j i i podporządkowania, w j a k i c h znaleźli się indiańscy chłopi. W t y m systemie j a k i k o l w i e k k o n t a k t z r y n k i e m i próba w p r o - I L' II I i I I I i || Ifip I ' |l jl II lii i | ' li i! I I I; wadzenia nań własnych nadwyżek kończyła sę zawsze stratą d l a bezpośredniego producenta, dlatego też nie był on zainteresowany zwiększan i e m p r o d u k c j i , poza poziom własnych podstawowych potrzeb. Sytuacja ta ograniczała zasób pieniędzy n a w s i , zmuszała do w y t w a r z a n i a większóści narzędzi, sprzętów, odzieży etc. w środowisku w i e j s k i m , a więc z reguły według s t a r y c h wzorów, oraz czyniła z pozarynkowego h a n d l u w y m i e n n e g o główny i n s t r u m e n t zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h . W t y m znaczeniu t r a d y c j o n a l i z m andyjskich f o r m k u l t u r o w y c h jest n i e t y l k o kwestią wierności dziedzictwu, lecz przede w s z y s t k i m s k u t k i e m ubóstwa, w y z y s k u i społecznej m a r g i n a l i z a c j i indiańskiego chłopstwa, d l a którego życie według dotychczasowych wzorców jest często ,po p r o s t u koniecznością. Ostatnią, choć wcale nie m n i e j ważną niż pozostałe, grupą u w a r u n k o wań rzekomego endogennego k o n s e r w a t y z m u andyjskiej k u l t u r y ludo¬ w e j są c z y n n i k i etnopsychologiczne. Wierność t r a d y c y j n e m u s t y l o w i ży­ cia t r a k t o w a n a jest często, obok eech fizycznych i znajomości języka keczua czy ajmara j a k o jedno z kryteriów i d e n t y f i k a c j i etnicznej, a więc jako wartość istotna dla jednostek i g r u p n i e aspirujących do osiągnięcia wyższego hierarchicznie statusu społeczno-kulturalnego w układzie ogóln o n a r o d o w y m . Przywiązanie do własnej k u l t u r y w systemie k o n f r o n t a - I !; ! 1 |Jii n M. Morner, de America, La corona espańola E s t o c o l m o 1970, 141-188. y los joraneos en los pueblos de indios �165 KULTURA LUDOWA PERU cji o d m i e n n y c h wzorów i ekonomicznego ucisku jest także sposobem zachowania części niezależności, t a k niezbędnej dla równowagi psy­ chicznej narażonej na stresy i deprawacje. Wreszcie nie bez znaczenia jest n a t u r a l n a strategia obronna przedkładająca własne, sprawdzone w z o ­ r y n a d innowacje pochodzące z obcego świata, z którym bliższy k o n t a k t był zawsze dla I n d i a n n i e k o r z y s t n y , opierał się b o w i e m n a nierównoprawn y c h podstawach. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a począwszy od X V I w . była i jest nadal rze­ czywistością współtworzoną przez d w i e przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, p o t y k u l t u r a ta zachowuje swój t u b y l c z y charak­ ter. Z jednej s t r o n y jest to t r w a n i e t r a d y c y j n y c h wzorów, z d r u g i e j n a ­ tomiast i c h e l i m i n a c j a i z m i a n y pod wpływem procesów a k u l t u r a c j i (metysacji k u l t u r o w e j ) . Świadomość tego procesu towarzyszącego często r e ­ f l e k s j i teoretycznej peruwiańskich badaczy odzwierciedliła się w koncep­ cji p l u r a l i s t y c z n e g o c h a r a k t e r u peruwiańskiego społeczeństwa i k u l t u r y oraz w idei nieustannego f o r m o w a n i a się narodowej k u l t u r y w procesie przezwyciężania barier dzielących poszczególne tradycje k u l t u r o w e . Do najistotniejszych należy odziedziczony po okresie k o l o n i a l n y m — j a k określił to J . C. M a r i a t e g u i — " d u a l i z m rasy, języka i sentymentów" dzie­ lący początkowo zwycięzców i zwyciężonych (dziś zaś indiańskich chło­ pów) od reszty peruwiańskiego n a r o d u . Jest więc to dziś d u a l i z m n i e t y l k o etniczny, językowy i k u l t u r o w y , ale i klasowy. P r z y j r z y j m y się t e m u z j a w i s k u pod kątem jego historycznej zmienności. Otóż w okresie k o l o n i a l n y m , choć zniszczone zostały dyspozycyjne ośrodki władzy I n ­ ków, t o j e d n a k nadal dużą rolę społeczną, ekonomiczną i kulturalną o d ­ grywała t u b y l c z a elita indiańska, która była n a t u r a l n y m k o n t y n u a t o r e m " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u . Obok t e j t r a d y c j i rozszerza­ ła swe w p ł y w y k u l t u r a hiszpańska obecna w działaniach wicekrólewskiego d w o r u , duchowieństwa, wojska, mieszczaństwa i a r y s t o k r a c j i . Jeśli­ b y sytuację tę chcieć przedstawić graficznie, to można b y posłużyć się trójkątem' wierzchołkiem zwróconym k u dołowi (schemat I ) . 1S Symbolizowałby on dominację dwóch " w i e l k i c h t r a d y c j i " (inkaskiej i hiszpańskiej) n a d jedną "małą tradycją" indiańskich chłopów. Sytuacja taka trwała aż do końca X V I I I w., t j . do czasów w i e l k i e j r e b e l i i Tupać A m a r u I I , której klęska przyniosła również eliminację indiańskiej e l i t y z życia k r a j u , uznanej wonczas za najbardziej niebezpieczne środowisko dla k o l o n i a l n e j b i u r o k r a c j i hiszpańskiej. W r a z z likwidacją t e j e l i t y z n i k ­ nęły społeczne podstawy dalszej egzystencji " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u , podobnie j a k i upadek wicekrólestwa osłabił więzy łączą­ ce kulturę m e t r o p o l i i i b e r y j s k i e j z zamorską prowincją. Orpóżnione przez n i c h miejsce zajmować zaczęła kształtująca się w t o k u wysiłków n i e - 1 5 J . C. M a r i a t e g u i , L i m a 1952. Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Schemat I Wielka tradycja Tawantinsuyu Wielka tradycja Iberyjska Mata tradycja indiańskich chroptíw i rzemieślników podległościowych narodowa k u l t u r a peruwiańska, będąca w y r a z e m h i ­ storycznej s p e c y f i k i nowego n a r o d u . Inkasko-hiszpański d u a l i z m " w i e l k i c h t r a d y c j i " okresu kolonialnego w dobie republikańskiej zastąpiony został d u a l i z m e m "małych t r a d y c j i " w którym s t r o n a m i stały się indiańsko-metyska l u d o w a k u l t u r a andyjska oraz l u d o w a k u l t u r a m e t y s k o - k r e o l s k i c h mieszkańców wybrzeża. W t e n sposób nastąpiło niejako odwrócenie poprzedniego schematu i obecnie sytuację tę można b y przedstawić graficznie w postaci trójkąta zwróco­ nego wierzchołkiem k u górze, który symbolizowałby nadrzędność s y n kretycznej " w i e l k i e j t r a d y c j i " peruwiańskiej, czerpiącej inspirację ze źródeł hiszpańskich i indiańskich, n a d d w o m a p o d s t a w o w y m i n u r t a m i l u ­ dowej t r a d y c j i mieszkańców w s i i miasteczek ™ (schemat I I ) . Schemat I I Wielka tradycja peruwiańska Indiańsko-metyska ludowa kultura an­ dyjska 18 C . I. D e g r e g o r i , Indigenismo, indígena" clases sociales en el Perú, dla przedstawienia Indigenismo, y problema Lima Ludowa kultura metysko-kreolskich mieszkańców wy­ brzeża clases nacional. sociales y problema La discusión T978, s. 20-22. T a m też autor s y t u a c j i społecznej w P e r u , który j e d n a k pozycją zamieszczoną w t y m a r t y k u l e . sobre stosuje nacional, el [w:] "problema i n n y .schemat koresponduje z pro­ �167 KULTURA LUDOWA PERU Trzeba w t y m miejscu nadmienić, iż w o s t a t n i m ćwierćwieczu poja­ wiły się próby r e k o n s t r u k c j i i ożywienia " w i e l k i e j t r a d y c j i " indiańskiej, a więc n o b i l i t a c j i t e j t r a d y c j i , która sprowadzona została do w y m i a r u ludowo-chłopskiego. W t y m n u r c i e mieszczą się reedycje k l a s y c z n y c h utworów keczuańskich, p ub l i k a c j e zbiorów indiańskiej t r a d y c j i ustnej i pieśni, a także o r y g i n a l n a twórczość młodej generacji i n t e l i g e n c j i w y ­ wodzącej się z andyjskiego środowiska indiańskiego, która swe a r t y s t y c z ­ ne przeżycia wyraża p r z y pomocy keczuańskich f o r m , treści i języ­ k a . Działalność tego rodzaju posiada jednak charakter marginesowy i w y d a j e m i się, że bardziej jest ona ideologiczną próbą n o b i l i t a c j i i n ­ diańskiego dziedzictwa k u l t u r o w e g o , zmierzającą do takiego wzbogacenia n i m peruwiańskiej k u l t u r y narodowej, aby pełniej odzwierciedlała ona etniczną dwoistość źródeł, z których w y r a s t a , aniżeli jest faktyczną próbą r e k o n s t r u k c j i d u a l i z m u " w i e l k i c h t r a d y c j i " , d u a l i z m u wyrażonego opozy­ cją między narodową kulturą keczuańską i narodową kulturą peruwiań­ ską. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a jest w Peru, począwszy od początków nasze­ go w i e k u , p r z e d m i o t e m w i e l u studiów t e r e n o w y c h i gabinetowych, o c z y m świadczyć może b i b l i o g r a f i a za lata 1900-1968 zawierająca przeszło 1700 p o z y c j i i . N i e jest to dużo w porównaniu z r e z u l t a t a m i prac p r o w a ­ dzonych w M e k s y k u w t y m s a m y m okresie S t a n o w i jednak dowód zna­ czącego zainteresowania peruwiańskich badaczy rzeczywistością k u l t u r o ­ wą Andów, a w r a z z n o w a t o r s k i m i p u b l i k a c j a m i ostatniego dziesięciole­ cia dorobek t e n wyjaśnia wiele niejasnych dotąd s p r a w będąc j e d n o ­ cześnie dogodnym p u n k t e m s t a r t o w y m dla dalszych badań. Wskazuje on b o w i e m na kwestie sporne, unaocznia rozległość białych p l a m , p r o w o k u ­ je do n o w y c h ujęć i poszukiwania n o w y c h źródeł. W t y m dziele dużą rolę odegrać mogą i już odgrywają badacze spoza P e r u (z U S A , F r a n c j i , R F N , H o l a n d i i ) , którzy wychodząc z o d m i e n n y c h t r a d y c j i w a r s z t a t o w y c h i posiadając świeżość spojrzenia widzą tą rzeczywistość pod nieco i n n y m kątem. P r z y j r z y j m y się pokrótce j a k na tę rzeczywistość spoglądają badacze peruwiańscy. Otóż jeśli weźmiemy pod uwagę same m o t y w a c j e badaw­ czych dociekań, to łatwo dostrzeżemy w tej twórczości t r z y podstawowe n u r t y . Pierwszy z n i c h obejmuje badania, których celem jest poszukiwa­ nie i r a t o w a n i e przed z a n i k i e m reliktów oraz wzbogacenie n i m i ogólno­ narodowego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Drugą tendencję reprezentują s t u d i a 1 7 8 1 7 J . A . Z u b r i c k i j , Inki — Keczua. Osnownyje etapy istorii naroda, Moskwa 1975, s. 154-163. 1 8 H. M a r t i n e z , peruana (1900-1968), >» A . w świetle s. 115-133. M . C a m e o, J . R a m i r e z , Bibliografia indigena andina L i m a 1968, 2 v o l . Posern-Zieliński, opracowań Dorobek bibliograficznych, meksykańskiej "Etnografia archeologii Polska", t. i etnografii 14: 1970, z. 2, �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI mające w efekcie dawać użyteczny materiał diagnostyczny i terapeutycz­ n y umożliwiający dokonanie zmian n i e s p r a w i e d l i w y c h stosunków spo­ łecznych i modernizację życia zacofanych c y w i l i z a c y j n i e regionów k r a j u . Wreszcie ostatnią orientację tworzą r o z p r a w y n a k i e r o w a n e przede wszy­ s t k i m na to, aby rozpoznać i zrozumieć mechanizmy andyjskiej k u l t u r y i sposoby a r t y k u l a c j i świata j e j twórców. Każdy z t y c h nurtów w y r a s t a z o d m i e n n y c h t r a d y c j i , oczekiwań i potrzeb, i choć i c h oddziaływanie w i ­ doczne jest w pracach o różnorakim p r o f i l u , t o j e d n a k dostrzec można wyraźną współzależność między t y m i o r i e n t a c j a m i a specjalistycznymi dziedzinami zajmującymi się andyjską kulturą ludową. I t a k n u r t pierwszy wywodzący się z romantycznego i n d i g e n i z m u (indianizmu) łączy się dziś przede w s z y s t k i m ze s t u d i a m i f o l k l o r y s t y c z ­ n y m i . T e n u f o r m o w a n y jeszcze w X I X w . przez literatów i i n t e l e k t u a l i ­ stów r u c h indigenistyczny dążył do r e w a l o r y z a c j i indiańskiej k u l t u r y uważanej dotąd za prymitywną i bezwartościową. Poglądy wskazujące na autentyczne wartości t e j k u l t u r y łączono z hasłami społecznego w y z w o ­ lenia I n d i a n i n a z feudalnej zależności. O d k r y w a n o kulturę indiańskiej w s i — szukając w n i e j t y c h elementów, którymi można b y było wzboga­ cić narodową kulturę peruwiańską. Te nieco u t o p i j n e zainteresowania przysłaniały często faktyczną wymowę t z w . p r o b l e m u indiańskiego, któ­ rego rozwiązania szukać należało — j a k wskazywał J . C. M a r i a t e g u i nie w folklorze, ale w sprawach agrarnych, nierozerwalnie związanych z l o ­ sem i dolą I n d i a n i n a . N i c więc dziwnego, iż zwolenników t e j o r i e n t a c j i określano często ironicznie jako "indolatrów", c z y l i miłośników I n ­ dian . Ta fascynacja indiańską tradycją przyczyniła się do r o z w o j u ba­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h mocno splecionych ze s t u d i a m i językoznawczymi. W i c h r a m a c h zajęto się więc począwszy od l a t 2 0 - t y c h tańcami i fiestą, obrzędami i pieśniami, m i t a m i i legendami, sztuką ludową i t u b y l c z y m s t r o j e m . W k u l t u r z e I n d i a n poszukiwano przede w s z y s t k i m przeżytków niewiele interesując się bieżącym n u r t e m zmian, który t r a k t o w a n y był jedynie j a k o proces przyczyniający się do z a n i k u t r a d y c y j n y c h f o r m . M 21 D r u g a bardziej pragmatyczna orientacja w badaniach andyjskiej k u l ­ t u r y powstała w latach 4 0 - t y c h pod t e o r e t y c z n y m wpływem anglo-amerykańskiej antropologii, dziś zaś odwołuje się coraz częściej do t r a d y c j i klasycznego marksowskiego m a t e r i a l i z m u historycznego i jego o r t o d o k s y j ­ nej i n t e r p r e t a c j i . Powstała ona niejako na zamówienie społeczne, aby d r o ­ gą analiz s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej andyjskiej w s i móc w y p r a c o ­ wać strategię zmian prowadzącą do modernizacji życia mieszkańców s i e r r y . Celowi t e m u służyły metody antropologii stosowanej oraz studia 2 0 A. G u i l l e n Tamayo, Lo mestizo y el indigenismo, "Revista Universi­ t a r i a " , t. 38; 1948, n r 95, s. 214-223. 2 1 J. C e r u a g u e z ! , Informe B a z a n, I . C h o n a t i , sobre t. 4: 1977, s. 17-19. el desarollo S. L ó p e z de los estudios Maguiña, del folklore M. A. Rodrí- en el Perú, "Runa", �KULTURA LUDOWA V. 169 PERU m i k r o r e g i o n a m e n a d w y b r a n y m i społecznościami l o k a l n y m i mające do­ starczyć n a u k o w y c h prognoz dalszego r o z w o j u . T e n n u r t badań b l i s k i był więc bardzo e k o n o m i i agrarnej i socjologii w s i , choć w P e r u określa­ n y jest m i a n e m a n t r o p o l o g i i społecznej . W porównaniu z orientacją folklorystyczną — na p l a n pierwszy wyniesione zostały p r o b l e m y spo­ łecznej organizacji i ekonomicznej s y t u a c j i a n d y j s k i c h chłopów. T r a d y ­ cyjna k u l t u r a zeszła więc w t y c h badaniach na d r u g i p l a n i t r a k t o w a n a była często jako f u n k c j a zacofania i ekonomicznej zależności oraz e w i ­ dentna przeszkoda w procesie i n t e g r a c j i środowisk w i e j s k i c h z całym n a ­ rodem. Koncepcja indiańskości andyjskiej k u l t u r y zastąpiona została t u ideą wskazującą na j e j l u d o w y , chłopski charakter, określony n i e t y l e j e j e t n i c z n y m rodowodem, co przede w s z y s t k i m miejscem andyjskiego chłopstwa w s t r u k t u r z e peruwiańskiego społeczeństwa. Wreszcie t r z e c i n u r t badań — t o orientacja scientystyczna powstała w części pod wpływem europejskiej etnologii k o n t y n e n t a l n e j ( s t r u k t u r a l i z m u ) , językoznawstwa (semantyki) i h i s t o r i i (społecznej). Wykorzystując n o w e i n s t r u m e n t y analizy i nowe kategorie źródeł zaczęto z jednej s t r o ­ n y rekonstruować a n d y j s k i sposób widzenia świata, z d r u g i e j zaś p r e k o lonialne i kolonialne dzieje tego obszaru, p r z y czym w o b u w y p a d k a c h silnie wiązano ze sobą przeszłość z teraźniejszością, co wymagało dobrej współpracy z archeologami i h i s t o r y k a m i . Największymi osiągnięciami wykazać się może etnohistoria andyjska (etnohistoria andina) wskazują­ ca na regionalną specyfikę zmian społecznych i ekonomicznych i na ciąg­ łość t r a d y c j i . W y k o r z y s t u j e ona szeroko metody antropologicznej i n t e r ­ p r e t a c j i do źródeł historycznych, na podstawie i c h analizy r e k o n s t r u u j e dawne fazy andyjskiej k u l t u r y , umożliwia w y k o r z y s t a n i e d a n y c h z przesz­ łości do badań współczesności, wreszcie sięgając do ustnej t r a d y c j i l u d o ­ w e j uzupełnia istotne l u k i i b r a k i źródłowe w studiach historycznych. Dzięki t y m badaniom andyjska k u l t u r a l u d o w a odzyskuje historyczną głębię, co szczególnie widoczne jest w studiach n a d religią, f o r m a m i o r ­ ganizacji społecznej i sposobami p r o d u k c j i . 22 2 3 Patrząc z pewnej p e r s p e k t y w y na wszystkie te zarysowane wyżej orientacje peruwiańskich studiów a n d y n i s t y c z n y c h dostrzec w n i c h moż­ na cały szereg i n t e r p r e t a c y j n y c h przeciwieństw. D l a dalszej i l u s t r a c j i tego zagadnienia można je zebrać w d w a równoległe szeregi. I wówczas w j e d n y m z n i c h znajdą się takie cechy j a k : rola c z y n n i k a etnicznego (Indianina), znaczenie uwarunkowań historycznych, skupienie u w a g i na trwałości i k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h f o r m i analiza dokonywających się przeobrażeń k u l t u r o w y c h . Natomiast w d r u g i m szeregu będziemy « C . E . A r a m b u r u, Aspectos [w:] B . P o d e s t a [ed.] Ciencias del desarrollo sociales de la antropologia en el Perú. Un balance critico, en el Perú, L i m a 1978, s. 9-27. ** F . P e a s e , Etnohistoria andina. t u r a " , t. 10: 1976-1977, s. 207-228. Un estado de la cuestión. "Historia y C u l ­ �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI m i e l i analogicznie: rolę czynnika klasowego (chłopa), znaczenie m i k r o i makro-uwarunkowań s t r u k t u r a l n y c h , skupienie u w a g i na dezorgani­ zacji k u l t u r o w y c h systemów i i c h modernizacji, wreszcie n a analizie za­ chodzących przeobrażeń społecznych. Ta opozycyjność ujęć n i e jest — j a k widać z tego zestawienia — sprzeczna, ale względem siebie k o m p l e ­ m e n t a r n a , ukazuje b o w i e m tę samą rzeczywistość z dwóch o d m i e n n y c h , lecz możliwych do obserwacji punktów. Wysnuć stąd można wniosek, iż przyszłe badania n a d ludową k u l ­ turą andyjską, kierując się słusznymi p o s t u l a t a m i nawołującymi do roz­ szerzenia i n t e r d y s c y p l i n a r n e j współpracy, mogłyby z powodzeniem rea­ lizować bardziej i n t e g r a l n y model i n t e r p r e t a c j i peruwiańskiej rzeczywi­ stości. Sprzyjają również t e m u tradycje środkowoeuropejskich badań etnologicznych, w t y m przede w s z y s t k i m polskich, które zawsze próbo­ wały ukazywać wieś i kulturę j e j mieszkańców w sposób możliwie ca­ łościowy, rozkładając równomierne akcenty na tradycję i współczesność, t r w a n i e i zmienność, kulturę symboliczną i techniczno-użytkową. Taką właśnie strategię badawczą w y b r a l i uczestnicy Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , którzy p r o w a d z i l i studia terenowe n a d kulturą ludową andyjskich chłopów indiańskich w i n t e r d y s c y p l i n a r n y m zespole składają­ c y m się z etnologów, archeologów, geografów i historyków. Dzięki t e m u , już przed przystąpieniem do szczegółowych penetracji etnograficznych po­ siadano ogólne rozeznanie w s y t u a c j i ekologicznej, k u l t u r o w e j i h i s t o ­ rycznej regionu Cayash, który był obszarem w y b r a n y m w celu dokona­ nia monograficznej r e k o n s t r u k c j i głównych aspektów życia codziennego indiańskich w s p ó l n o t . Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że dotychcza­ sowe badania n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i indiańskich (chłopskich) wspólnot w niedostatecznym s t o p n i u uwzględniały rolę " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " , studia zaś nad kontynuacją d a w n y c h wzorów z b y t mocno ab­ strahowały od bieżących przeobrażeń. Dlatego też badania polskie na terenie Cayash starały się pogodzić oba te stanowiska poddając obserwa­ cji zarówno r e l i k t y przeszłości, j a k i najświeższe znamiona zmian. B y ­ liśmy również świadomi tego, iż w świecie a n d y j s k i c h społeczności l o ­ k a l n y c h nie występują czyste treści t r a d y c y j n e obok f o r m całkowicie n o w y c h , ale i tego, że w rzeczywistości s p o t y k a m y się z e l e m e n t a m i r e ­ prezentującymi różnorodne stopnie nawiązań do t r a d y c j i i różnorodne stopnie rozwiązań i n n o w a c y j n y c h . Podejście takie było absolutnie koniecz­ ne, zdawaliśmy sobie b o w i e m sprawę, że dla zrozumienia współczesnego n u r t u życia andyjskich w s i i jego właściwej i n t e r p r e t a c j i niezbędna jest dobra znajomość przeszłości i t y c h j e j refleksów, które do dziś ważą n a ­ dal w egzystencji peruwiańskich wspólnot. 2i 2 4 Andes, A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnographic " E t h n o l o g i a P o l o n a " , t. 7: 1981, s. 186. fieldwork in the Peruvian �KULTURA LUDOWA PERU Aleksander 171 Posern-Zieliński LA CULTURA POPULAR SU CONTENIDO, D E L PERÜ. FORMAS E INTERPRETACIONES R e s u m e n L o s reflejos del a u t o r sobre el t e m a de l a c u l t u r a p o p u l a r de l a s i n v e s t i g a c i o n e s de campo P o l a c a a los A n d e s turas populares d e l Perú se d e r i v a n d i r i g i d a s e n E l Perú p o r l a Expedición Científica e n el año 1978. E l a u t o r prestó atención a l a d u a l i d a d de c u l - e n E l Perú, que se m a n i f e s t a a través de l a c u l t u r a p o p u l a r l a costa e n l a q u e p r e d o m i n a n rasgos criollos y l a c u l t u r a p o p u l a r de andina en la que p r e d o m i n a n rasgos indígenas. E n esta última c o n j u n t a m e n t e a p a r e c e n pues e l e mentos de d i v e r s o s bién contenidos orígenes, j u n t o d i n a se p u e d e n o b s e r v a r nos andinos a los puros sincréticos y europeos. indígenas indígenas nos e n c o n t r a m o s tam- P o r ese m o t i v o , e n l a c u l t u r a p o p u l a r sus dos m u t a c i o n e s : 1) l a c u l t u r a p o p u l a r y 2) l a c u l t u r a p o p u l a r an- de los c a m p e s i - m e s t i z a . E n esta última no p e r c i - b i m o s u n — característico p a r a l a c u l t u r a de los c a m p e s i n o s indígenas — d u a l i s m o , que m a r c a los límites esfera c o m p u e s t a una híbrida entre cultural, otros, gradual la de sometida actividad de que de elementos ocasiona tres corrientes: 2) l a artesanía 1) de contenidos genéticamente a fuertes los centros transformaciones. artesanales Seguidamente, andina, su selecta noblesidad escogidos a d e l grado l a producción destinada ello es, unificación que estriba en el i n Como resultado de artes y producción p o p u l a r de descubri- popular estandarización. auténtica a l mercado fuera de estigmas de los A n d e s artísticos, otras p e r s o n a s pro- y 3) l a pro- de v a l o r e s estéticos. la c u l t u r a l p u e d e s e r e l modo, e l estilo relación y a asuntos del hombre de e n el c a m p o y en l a s pastos bernación comunal intercambio la vida observada los Andes a y el ciclo la de s e r v i c i o s , de naturaleza, s e r r a n o s , los p a t r o n e s modelos de en las creencias y el folklore. fiestas Al no e n el i n t e r i o r y de g o la filo- problema tradición se a t a l a cuestión del c o n s e r v a t i s m o d e l a c u l t u r a p o p u l a r t i e n e s u s orígenes cul- (indíge- e x i s t e n c i a l e s . E s a etopeya s o c i a l es señalada por l a del t r a b a j o e de d i v e r s a s c a p a se debe a d m i t i r , que e l único c r i t e r i o p a r a e v a l u a r la del sistema de que esta se compone específica de de la el objeto de interés fue l a función de la tradición e n l a andina. Supeniendo, determinante sofía de hacia la cultura nacional y su comerciali- p o r concepto nas, coloniales y m o d e r n a s ) vida Síntoma causante ducción de i m i t a c i o n e s , f a l s i f i c a c i o n e s y recuerdos, p r i v a d o s tradicionalidad y la d e s c e n d i e n t e de esta producción, o s e a c a d a v e z m a y o r l a ducción s e r i a l a r t e s a n a tura popular nativos sincréticos y ajenos. P u e s b i e n , e l l a es e n t o t a l el aumento estas t r a n s f o r m a c i o n e s , mos l a esfera de l a c u l t u r a p o p u l a r troducimiento zación entre p o r contenidos de l a andina, que de ella, pero sobretodo e n los a c o n d i c i o n a - mientos ecológicos, históricos, económicos y e tnopsicológieos. Después se discutió el problema d e los c a m b i o s estructurales de l a c u l t u r a n a c i o n a l d e l P e r ú . S e afirmó, que ésta, e n el período colonial, s e c a r a c t e r i z a b a p o r la aparición conjunta de dos " g r a n d e s tradiciones" — y u n a "tradición pequeña" de los c a m p e s i n o s la incaica indígenas. E s t a y dualidad des t r a d i c i o n e s " d e l t i e m p o c o l o n i a l , e n los años de l a república quedó do por l a d u a l i d a d mestizo-indígena d e "pequeñas t r a d i c i o n e s " , compuesto andina y la cultura popular la española de "gran- reemplaza- por l a c u l t u r a popular m e s t i z o - c r i o l l a de los h a b i t a n t e s de l a costa. " L a g r a n tradicióon" r e p r e s e n t a a c t u a l m e n t e l a c u l t u r a n a c i o n a l i n s p i r a d a tanto e n l a s fuentes ibéricas como e n l a s indígenas o m e s t i z a s . El artículo es f i n a l i z a d o por las r e f l e x i o n e s a c e r c a de las f u n d a m e n t a l e s cor- r i e n t e s de l a interpretación de l a r e a l i d a d c u l t u r a l e n E l Perú, d e c l a r a d a s por los �172 KULTURA LUDOWA PERU investigadores p e r u a n o s . E l p r i m e r o de ellos a b a r c a l a s i n v e s t i g a c i o n e s , c u y o íin es l a búsqueda y s a l v a m e n t o ante l a pérdida de l a s r e l i q u i a s d e l p a s a d o y e n r i q u e c e r c o n e l l a s los bienes c u l t u r a l e s n a c i o n a l e s . L a segunda por de los estudios, que ofrecen t e n d e n c i a esta representada el útil m a t e r i a l diagnóstico, p o s i b i l i t a n d o el cambio i n j u s t a s y l a modernización d e l a v i d a e n el c a m p o . P o r f i n , l a t e r c e r a orientación e s t a c r e a d a por los e s t u d i o s d i r i g i d o s hacia la l a s r e l a c i o n e s socio-económicas distinción comprensión de articulación d e l m u n d o del indigenismo de los m e c a n i s m o s por los creadores romántico, l a segunda americana y cambio típico científica, surgió bajo — hoy, s e r e f i e r e y los m o d o s de e l l a . L a p r i m e r a c o r r i e n t e e m e r g e se d e r i v a al materialismo la lingüística y la h i s t o r i a social. de l a c u l t u r a a n d i n a de l a antropología s o c i a l a n g l o - histórico marxista; la t e r c e r a , en l a i n f l u e n c i a d e l e s t r u c t u r a l i s m o europeo, �