https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1dcc0450667fc9b853384d9ebb130f3.pdf 3920889e59d57640c252842288d0eec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1007 Title A name given to the resource Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.297-320 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH D O P O C Z Ą T K Ó W X X W. POLSKICH Początki zainteresowań ludoznawczych w Polsce przypadają na okres politycznego u p a d k u k r a j u i u t r a t y niepodległości, co znajduje wyraź­ ne odzwierciedlenie w i c h u k i e r u n k o w a n i u w początkowym okresie. S y ­ tuacja polityczna P o l s k i nie t y l k o określa na długi okres k i e r u n e k b a ­ dań nad rodzimą kulturą ludową, lecz w znacznej mierze u k i e r u n k o w u ­ je również geograficznie cały n u r t "egzotyczny", pozapolski, przez sam fakt znalezienia się znacznej części ziem polskich w granicach w i e l o n a ­ rodowościowego, zajmującego ogromne obszary E u r o p y i A z j i , i m p e r i u m rosyjskiego. W w i e k u X I X ponad połowa w y b i t n i e j s z y c h znanych nie t y l k o nauce polskiej, lecz i obcej polskich badaczy k u l t u r egzotycznych, prowadziła badania na terenie należącej do Rosji części A z j i i obszarach z nią graniczących. Wśród Polaków zbierających w X I X w . materiały dotyczące ludów azjatyckiej części Cesarstwa Rosyjskiego większość s t a n o w i l i zesłańcy polityczni, choć zarówno w początkach j a k i w 2 połowie X I X w . nie brak było l u d z i , którzy znaleźli się w miejscach odległych od rodzinne­ go k r a j u o tysiące kilometrów z własnej w o l i i p o w o d o w a n i różnymi pobudkami, n i e k i e d y niewiele mającymi wspólnego z i c h etnograficz­ n y m i obserwacjami. Stosunkowo najlepiej znane są polskie badania etnograficzne na S y ­ berii, pisano trochę o p o l s k i c h badaczach A z j i Centralnej i Środkowej. Niewiele natomiast poświęca się miejsca badaniom K a u k a z u , choć pod względem ilości X I X - w i e c z n e materiały polskie z tego t e r e n u ustępują chyba t y l k o materiałom z S y b e r i i . Większość materiałów k a u k a s k i c h drukowały t a k znane i poczytne czasopisma warszawskie, j a k " T y g o d ­ n i k I l u s t r o w a n y " i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je " B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " i wieleńskie " A t h e n a e u m " . Można j e także znaleźć w w i e l u i n n y c h czasopismach i almanachach w y d a w a n y c h w W a r ­ szawie i W i l n i e : " D z i e n n i k u W a r s z a w s k i m " , "Gazecie Codziennej", " K r o ­ nice Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , "Niezapominajkach", " N o w o r o c z n i k u L i t e w s k i m " , "Przeglądzie N a u k o w y m " , " R o c z n i k u L i - �298 ANDRZEJ WOŻNIAK t e r a c k i m " , " R u b o n i e " , w wychodzącej w K i j o w i e "Gwieździe" oraz pe­ t e r s b u r s k i m "Przeglądzie L i t e r a c k i m " (dodatek do " K r a j u " ) . Znaczenie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim " D z i e n n i k u D o m o w y m " czy l w o w s k i c h " N o w i n a c h " ) , n i e k i e d y zresztą jako p r z e d r u k i z czasopism p o l s k i c h wychodzących w zaborze r o s y j s k i m . Sporo z t y c h k a u k a s k i c h r e l a c j i ukazało się jako osobne pozycje książkowe d r u k o w a n e przeważnie w Warszawie. Sądząc po ilości o p u b l i k o w a n y c h w ciągu X I X w . w języku p o l s k i m pozycji, l i t e r a t u r a o Kaukazie — bardzo zresztą różnorodna (oprócż o p i ­ sów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zary­ sów geograficzno-historycznych, r e l a c j i z podróży, wspomnień i pamięt­ ników, również proza i poezja o tematyce kaukaskiej) cieszyła się znacz­ n y m zainteresowaniem. W sumie jest to kilkadziesiąt pozycji b i b l i o g r a ­ f i c z n y c h p a r u dziesiątków autorów. N i e ulega wątpliwości, że w stosun­ k u do ówczesnych możlwości w y d a w n i c z y c h pisano w t e d y o K a u k a z i e znacznie częściej niż w bieżącym stuleciu. • Wśród polskich relacji o Kaukazie z X I X w., na j e d n y m z. p i e r w ­ szych miejsc, zarówno pod względem ilości, j a k i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące G r u z j i . N i e jest to sprawa p r z y p a d k u . Złożyła się na t o . zarówno d a w n a t r a d y c j a kontaktów p o l sko-gruzińskich, j a k i pewne podobieństwa losów h i s t o r y c z n y c h oraz niektórych cech o b u narodów. U d o k u m e n t o w a n a źródłowo t r a d y c j a w z a j e m n y c h kontaktów sięga końca X V w. i , w w i e k u X V I I zaś Gruzja staje się d l a królów polskich z d y n a s t i i Wazów, a w większym jeszcze s t o p n i u d l a Jana I I I Sobieskiego, dosyć ważnym o g n i w e m w planach sojuszu wojskowego z Persją, skie­ rowanego przeciwko T u r c j i . P i e r w s z y m , n i e o f i c j a l n y m zresztą, przedsta­ w i c i e l e m P o l s k i na dworze szacha Abbasa I był mieszczanin warszaw­ ski, sekretarz królewski — Sefer M u r a t o w i c z , O r m i a n i n z pochodzenia. W r o k u 1601 przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję, Gruzję i Armenię odbył podróż do Persji, którą opisał w swojej Relacji... ogłoszonej d r u ­ k i e m dopiero w połowie następnego stulecia . W y d a w c a Relacji..., J . E. Minasowicz (również O r m i a n i n ) , pisze j e d n a k w e wstępie, że dysponował t y l k o " e x t r a k t e m " z rękopisu M u r a t o w i c z a . Stąd też, być może, sam opis podróży, m . i n . przez Gruzję, jest bardzo lakoniczny i niewiele zawie: 2 1 J. Cincadze, XV-XVII Masalebi saukuneebi. ków dyplomatycznych ' la Relacya polskiego szawie... z polskich XV-XVII Sefera 1777 (Relacye... da sakartwelosa historyczne dotyczące urtiertobis istoriisatwis polsko-gruzińskich stosun­ ww., T b i l i s i 1966, s. 12. Muratowicza dla sprawowania podróży polonetisa Materiały obywatela rzeczy wydał warszawskiego wysłanego ostatnio na wschód muzułmański A. do Persyi Walaszek w pierwszej od Zygmunta w roku w tomie: połowie ków 1980, n a p o d s t a w i e w y d a n i a J . Niesiołowskiego z 1752 r.). XVII III 1602.... w Trzy wieku, kró­ War­ relacje Kra­ �299 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH ra i n f o r m a c j i o k r a j a c h , przez które M u r a t o w i c z przejeżdżał; większość tekstu odnosi się do samego jego p o b y t u na dworze szacha. Zapoczątkowane przez M u r a t o w i c z a podróże polskich dyplomatów do Persji stały się w późniejszych latach coraz częstsze, a w d r u g i e j połowie X V I I w . m i e l i już królowie polscy przy dworze szacha stałych rezydentów . Nawiązane zostały również dosyć ożywione s t o s u n k i d y ­ plomatyczne z władcami G r u z j i , a w r o k u 1691, n a prośbę jednego z królów gruzińskich jadą do G r u z j i d w a j polscy misjonarze — j e z u i ­ ci, O.O.Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i A Gostkowski w G r u z j i pozo­ stał i zmarł t a m w czasie epidemii w 1738 r. Cieszył się podobno d u ­ żym szacunkiem wśród miejscowej ludności, której język i obyczaje dobrze poznał. Był (podobnie j a k Zapolski) a u t o r e m listów — raportów zawierających m . i n . wiadomości o położeniu p o l i t y c z n y m G r u z j i , oby­ czajach j e j mieszkańców i t p . Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i nie b y l i w t y m czasie j e d y n y m i polskimi m i s j o n a r z a m i na terenie Zakaukazia. Stałe polskie placówki misyjne istniały w 2 połowie X V I I i w początkach X V I I I w. w m i a ­ stach Gandża, Erywań i Szemacha. Misjonarzy popierał i finansował przede w s z y s t k i m J a n I I I Sobieski, w którego planach p o l i t y c z n y c h o d ­ g r y w a l i o n i poważną rolę. Oprócz prowadzenia prac m i s y j n y c h , speł­ niali często f u n k c j e dyplomatyczne. Znając miejscowe stosunki, m i e l i też m. i n . za zadanie informować przejeżdżających posłów królewskich o panujących w P e r s j i i zależnych o d n i e j k r a j a c h (m. i n . G r u z j i ) , sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h , obyczajach, najnowszych wydarzeniach. I c h r a ­ p o r t y były prawdopodobnie j e d n y m z ważniejszych źródeł w i e d z y o P e r ­ sji i Z a k a u k a z i u d l a Jana I I I . Najwybitniejszą niewątpliwie postacią wśród polskich misjonarzy działających na przełomie X V I I i X V I I I w . w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u był jezuita o. Tadeusz Krusiński (1675-1757). Był człowiekiem wszech­ stronnie wykształconym, studiował teologię, filozofię scholastyczną, p r a ­ wo zakonne, posiadał dużą wiedzę medyczną. Przed w y j a z d e m do P e r ­ sji wykładał przez k i l k a l a t w szkołach jezuickich, m . i n . retorykę, m a ­ tematykę, logikę i fizykę. Miał duże zdolności lingwistyczne, oprócz polskiego i łaciny znał języki: t u r e c k i , perski, ormiański i włoski, r o 3 5 6 ' S. Z a ł ę s k i, k s . T . J . , Jezuici w Polsce, t. 3: Prace misyjne nad ludem 1648-1773, cz. I, 1648-1700, L w ó w 1902, s. 251, 866-867. 4 M. T a m a r a s z w i 1 i, s. 220; oraz (Avril Istoria P h ) , Podróż rzów S. J. w r. 1690 odprawiona końcem czona z francuskiego... w W a r s z a w i e 5 J . Poplatek graficzny katolikobisa do różnych krajów odkrycia kartwelta Europy nowej szoris, i Azji drogi T b i l i s i 1902, przez Misjona- do Chin... tłuma­ 1791, s. 257. k s . , B r . Natoński k s , J a n G o s t k o w s k i [w:] Polski słownik bio­ (dalej P S B ) , t. 7, W r o c ł a w 1958-1960, s. 359-360. «Tamaraszwili, lisi, p i s a r z o w i Istoria katolikobisa..., i historykowi, przyjacielowi materiały o J . Z a p o l s k i m i J . G o s t k o w s k i m . s. 663. T a m a z o w i N a t r o s z w i l i z T b i ­ Polaków s e r d e c z n i e dziękuję za cenne �300 ANDRZEJ WOŻNIAK zumiał r o s y j s k i i f r a n c u s k i . Ceniono go za zdolności a d m i n i s t r a c y j n e , pracowitość, przedsiębiorczość, odwagę. W latach 1706-1726, z krótką przerwą między r o k i e m 1712 a 1714, przebywał w P e r s j i i n a Z a k a u ­ k a z i u (m. i n . w Gandży i E r y w a n i u ) , gdzie p r o w a d z i ożywioną dzia­ łalność misyjną i dyplomatyczną 7. Gromadził również materiały, które wykorzystał w s w o i c h późniejszych pracach. Były to zarówno obser­ wacje dotyczące k u l t u r P e r s j i i Zakaukazia, j a k i materiały źródłowe zaczerpnięte z l i c z n y c h archiwów Isfahanu, do których miał dostęp dzię­ k i swej-pozycji n a dworze szacha. Dzieła Krusińskiego — Prodromus ad tragicam vertentis belli Per­ sici historiam... w r a z z d o d a t k i e m o dziejach kontaktów d y p l o m a t y c z ­ n y c h p o l s k o - p e r s k i c h oraz Tragica vertentis belli Persici historia...*, powstały już po jego wyjeździe z Persji. Z n i c h przede w s z y s t k i m przez cały w i e k X V I I I i początek X I X czerpała cała E u r o p a wiadomości o sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h w P e r s j i w początkach tego stulecia, przewrocie d y n a s t y c z n y m i w o j n i e persko-afgańskiej. Tłumaczono j e na wszystkie n i e m a l języki europejskie: angielski, f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , włoski, ho¬ lenderski, hiszpański, a n a w e t t u r e c k i . Z t a k i m oddźwiękiem w nauce obcej spotkały się nieliczne t y l k o dzieła autorów polskich. Dodać zresz­ tą należy, że w k r a j u prace Krusińskiego, choć miały w I połowie X V I I I w . parę wydań łacińskich, n i e zostały n i g d y w y d a n e w języku polskim. Krusińskiego interesowały przede w s z y s t k i m zachodzące w P e r s j i w pierwszej ćwierci X V I I I w . wydarzenia polityczne i powstanie A f g a ­ nów, upadek d y n a s t i i Sefewidów i załamanie się mocarstwowej pozy­ cji Persji. Dążąc j e d n a k do przedstawienia w dziele Tragica vertentis belli... możliwie pełnego obrazu t y c h wydarzeń, stara się pokazać s y tuację wewnętrzną Persji, wiele miejsca poświęca p o d b i t y m przez Persję k r a j o m k a u k a s k i m : Dagestanowi, A r m e n i i czy Wschodniej G r u z j i , pozostającej od X V I I w. w wasalnej od niej zależności. W d w u obszern y c h rozdziałach pisze szczegółowo o O r m i a n a c h i G r u z i n a c h , w trze¬ c i m dość pobieżnie o i n n y c h ludach (np. plemionach Dagestanu). Podrozdział " O G r u z i n a c h " jest p i e r w s z y m p o l s k i m opisem h i s t o ryczno-etnograficznym G r u z j i O m a w i a w n i m Krusiński położenie geograficzne k r a j u , najważniejsze wydarzenia historyczne poczynając o d starożytności, chrystianizację i dzieje kościoła gruzińskiego, następnie zaś niektóre wierzenia, p r a k t y k i wróżbiarskie, obrzędy doroczne i rodzinne mieszkańców, w y c h o w a n i e dzieci i młodzieży, zwyczaje praw¬ 8 i ! I i | ; ! ! | | j j i ; i Br. Natoński, I | ] • Tadeusz Jan Krusiński, [w:] P S B , t. 15/1, W r o c ł a w 1970, s. 426- 428. T. K r u s i ń s k i , 8 j riam..., J • od annum 9 S . J . , Prodromus ad tragicam vertentis T. K r u s i ń s k i , S . J . , Tragica vertentis belli Persici historia... 1728..., L e o p o l i 1740. " K r u s i ń s k i , op. cit., sectio I I de G e o r g i a n i s , s. 120-151. 3 belli Persici histo- L e o p o l i 1740. ab anno 1711 �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 301 ne, stosunek do r e l i g i i oraz sytuację polityczną G r u z j i i f o r m y zależności od T u r c j i (Gruzja Zachodnia) i Persji (Gruzja Wschodnia). W i e le wiadomości o wydarzeniach p o l i t y c z n y c h w G r u z j i w początkach X V I I I w . zawierają również dalsze rozdziały Tragica vertentis belli... " Za panowania Sasów k o n t a k t y dyplomatyczne z Persją, a co za t y m idzie również z Gruzją, wyraźnie osłabły, co wiązało się zarówno z s y tuacją wewnętrzną Polski, j a k i z n o w y m układem sił n a B l i s k i m Wschodzie. N i e sprzyjał t y m k o n t a k t o m również b r a k stabilizacji wewnętrznej w Persji. N a przełomie X V I I i X V I I I w . wysłano jeszcze z P o l s k i p a rę poselstw do Persji, ale miały one już t y l k o charakter prestiżowy. Posłami b y l i J a k u b N u r k i e w i c z , O r m i a n i n p o l s k i (1699), sekretarz królewski P i o t r K c z e w s k i (1700), generał Rybiński, wojewoda chełmiński j ] I I I I I I I I I I (1712)i . I 2 W początkach X V I I I w . następuje też osłabienie działalności m i s j i polskich w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u , a w końcu l a t 20-tych, zupełna i c h likwidacja. T r u d n o określić, w j a k i m stopniu w w i e k u X I X korzystano z t y c h wcześniejszych r e l a c j i o G r u z j i . Wiadomo jednak, że nie zostały one zupełnie zapomniane. Relację M u r a t o w i c z a w y d a n o d w u k r o t n i e w w i e k u X V I I I i po raz trzeci n a początku w i e k u X I X , przekład p o l s k i opisu podróży P h . A v r i l a z obszernymi f r a g m e n t a m i mówiącymi o k o n t a k t a c h polskich z Persją i Zakaukaziem, w r o k u 1791 . O Krusińskim pisał w r o k u 1841 w "Bibliotece W a r s z a w s k i e j " F. Zieliński, podając dość obszerną bibliografię jego dzieł i i c h przekładów na języki obce oraz streszczając niektóre f r a g m e n t y , m . i n . dotyczące G r u z j i . O d y p l o m a ­ tach polskich i o misjach n a B l i s k i m Wschodzie pisali w d r u g i e j poło­ wie X I X w . A. Muchliński i S. Załęski * . Z a n i m przejdę do X I X - w i e c z n y c h opisów k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i , wymienię jeszcze parę najważniejszych opracowań współczesnych, za­ wierających historię podróży polskich po t y m k r a j u i bibliografię przed­ miotu. 13 1 1 I ' l I j \ \ ! * 1 4 5 Najwcześniejszy okres kontaktów polsko-kaukaskich omawia w s w y c h pracach 11 B. B a r a n o w s k i . 16 O wkładzie p o l s k i m do badań etnograficz- P o r . n p . s. 140-151, 241-263. " S . B r z e z i ń s k i , Misjonarze i dyplomaci polscy w Persji w XVII i XVIII w., P o t u l i c e 1935 (nadb. z " A n n a l e s M i s s i o l o g i c a e " , R . 1935), s. 46-51. P o r . p r z y p . 4. F . Z i e l i ń s k i , Xiądz Krusiński. Wiadomość historyczna przez..., "Bibliote­ k a W a r s z a w s k a " , R . 1841, t. 3, s. 375-397. A . M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów kościoła polskiego w językach wschodnich pobrane, "Pamiętnik r e l i g i j n o - m o r a l n y " , t. 7: 1861, s. 531-553; S . Z a ­ l e s k i , Misje w Persji w XVII i XVIII wieku pod protektoratem Polski, "Misje k a t o l i c k i e " R . I : 1882; t e n ż e , Jezuici w Polsce. B . B a r a n o w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Łódź 1950; t e n ż e , Kawkaz i Polsza w XVII w., [w:] Rossija, Polsza i Priczernomorje w XV-XVII ww., r e d . B . R y b a k ó w , M o s k w a 1979, s. 248-262. 18 14 15 14 \ ! �302 ANDRZEJ WOŻNIAK n y c h . w A z j i Zachodniej pisała przed k i l k u n a s t u l a t y S. K u b i a k , oma­ wiając też krótko badania na K a u k a z i e « . W r o k u 1972 w y d a n a została praca znanego o r i e n t a l i s t y J . R e y c h mana? Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX wieku, z a w i e r a ­ jąca także obszerną bibliografię opracowań dotyczących Polaków na K a u k a z i e (w t y m l i c z n y c h wcześniejszych prac autora). Przegląd p o l ­ skiej l i t e r a t u r y o Kaukazie znaleźć można też w p i e r w s z y c h rozdziałach książki Wacława Kubackiego Malwy na Kaukazie « . N i e w y m i e n i a m t u osobno, poza przypisami, opracowań szczegółowych, odnotowanych w b i b l i o g r a f i i do pracy J . Reychmana l u b w książce W. Kubackiego. Ograniczam również do najbardziej niezbędnych wiadomości biograficz­ ne, dotyczące t y c h podróżników polskich, o których szerzej piszą R e y chman i K u b a c k i . Nieco więcej miejsca poświęcam j e d y n i e postaciom mniej znanym. Do t a k i c h należy o. Józef S u r y n , misjonarz j e z u i c k i , chronologicznie biorąc pierwszy z Polaków piszących w X I X w . o G r u z j i (1773-1832). Wstąpił do zakonu jezuitów w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach j e z u i c k i c h w Połocku i W i t e b s k u . W latach 1808-1820 był s u p e r i o r e m m i s j i jezuickiej w A s t r a c h a n i u , ucząc jednocześnie w tamtejszych szko­ łach m i s y j n y c h 19. W t y m właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach m i s y j n y c h w Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę T e r e k u , Przełęcz Krzyżową do T y f l i s u , którą opisał w liście d r u k o w a n y m "Miesięczniku P o t o c k i m " . Jadąc drogą zwaną dzisiaj wojennogruzińską, widział S u r y n wsie górali gruzińskich i Osetynów. Zwraca uwagę n a n i e d o s t a t k i z i e m i u p r a w n e j , b r a k d r e w n a opałowego, rasę tutejszego bydła i owiec, które jego zdaniem n i e mogą się równać z białoruskim. Spostrzega zupełny b r a k kołowych środków t r a n s p o r t u , używanie zamiast n i c h sań n a w e t latem. Parę zdań poświęca m i e j s c o w y m p r z e w o d n i k o m — g ó r a l o m . I to właściwie wszystko, jeśli nie liczyć dość pobieżnego opisu c e r k w i w Kazbegi, którą zwiedzał w towarzystwie gruzińskiego duchownego. Nie był więc S u r y n zbyt w n i k l i w y m obserwatorem, szczególnie w zestawieniu z niektórymi s w o i m i k o n f r a t r a m i z a k o n n y m i działający­ m i przed stuleciem na terenie Zakaukazia. Chociaż żył na przełomie X V I I I i X I X w., duchem należał do epoki znacznie wcześniejszej, a j e ­ go pogląd na góry kształtowały średniowieczne wyobrażenia, wedle któ­ r y c h były one siedliskiem złych mocy, miejscem s t r a s z n y m i p o n u r y m , 20 " S. K u b i a k , dentale, L'apport polonais aux études ethnographiques sur l'Asie Occi­ zależnych zebrał " F o l i a O r i e n t a l i a " , t. 5: 1963, z. 1-2, s. 193-226. 1 8 W a r s z a w a 1969. 1 9 Materiały do dziejów Akademii połockiej i szkół od niej J . G . ( M a r e k J a n Giżycki), K r a k ó w 1905, s. 33, 218. *° L i s t kaskie X . Józefa ku miastu Tifflis, Suryna T.J. opisujący podróż z Mozdoku "Miesięcznik P o t o c k i " , 1818, t. 2, s. 154-163. przez góry kau­ �KULTURA LUDOWA 303 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH zgoła n i e nadającym się do zamieszkania. " N i e mogłem pojąć — pisał S u r y n mijając w i o s k i góralskie w okolicach K a z b e k u — co b y t y c h mieszkańców sprowadziło w te strony, kędy opał i wyżywienie jest n a ­ der t r u d n e " « . Swojego rodzaju mistyfikacją l u b , co bardziej prawdopodobne, p r z e ­ j a w e m b r a k u o r i e n t a c j i w geografii K a u k a z u jest tytuł w y d a n e j w r o ­ k u 1933 w Poznaniu książeczki Stanisława Nowackiego Podróże do Geo­ rgii w czasie mojej niewoli w Rossyi odbyte w roku 1813, 1814 i 1815. N o w a c k i — podoficer p o l s k i z czasów Księstwa Warszawskiego, pod­ czas k a m p a n i i rosyjskiej Napoleona dostał się do n i e w o l i . Zesłany, prze­ bywał parę l a t m . i n . w okolicach t w i e r d z y A l e k s a n d r o w s k i e j i Mozdok u , w G r u z j i natomiast n i g d y n i e był, znał — j a k się w y d a j e — t y l k o przedgórza Północnego K a u k a z u . Duża ilość Polaków znalazła się na Kaukazie w latach 30-40-tych X I X w . Władze carskie zsyłały w t e d y na K a u k a z , n a z y w a n y n i e k i e d y "ciepłą Syberią", uczestników powstania listopadowego i ruchów s p i ­ s k o w y c h z l a t 30-40-tych ( m . i n . "konarszczyków", członków Związku N a ­ r o d u Polskiego, spisku ks. Ściegiennego). Obciążone po u p a d k u p o w s t a ­ nia obowiązkiem dostarczania r e k r u t a Królestwo Polskie zasiliło K o r ­ pus K a u k a s k i dziesiątkami tysięcy żołnierzy. W t e n sposób znalazła się na Kaukazie większość autorów piszących o G r u z j i w d r u g i m i t r z e c i m ćwierćwieczu X I X w., do których należeli: Michał B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z , "konarszczyk", ze Żmudzi, w c i e l o n y w latach 4 0 - t y c h do w o j s k na Kaukazie. Przez d w a lata stacjonował w Tyflisie. Zbierał pracowicie wszelkie materiały o Kaukazie, które wykorzystał później w w y d a n y c h w 1859 r. Szkicach Kaukazu . W i n c e n t y D a w i d (1816-1897), pochodził ze Szczebrzeszyna, był n a u ­ czycielem g i m n a z j u m lubelskiego. Zesłany na Kaukaz, służył od 1844 r. w j e d n y m z tamtejszych pułków, m . i n . w e Wschodniej G r u z j i . Miał aspiracje literackie, interesował się geologią. Do P o l s k i powrócił w 1853 r. Był a u t o r e m wspomnień z K a u k a z u i utworów l i t e r a c k i c h o tematyce kaukaskiej *». H e n r y k a Dzierżka w y m i e n i a w p r a w d z i e J . Reychman wśród zesła­ n y c h i przymusowo w c i e l o n y c h do w o j s k k a u k a s k i c h , ale w i e l e wydaje się na to wskazywać, że sytuacja jego była zupełnie inna niż pozo­ stałych zesłańców. Przybył na K a u k a z wiosną 1840 r. przez Morze Czar­ ne i Zachodnią Gruzję, z p l a n a m i zrobienia w w o j s k u szybkiej k a r i e r y . Początkowo zamierzał jechać do T y f l i s u , ale korzystając ze znajomości w sztabie a r m i i , o czym pisze w e Wspomnieniach, zdecydował się na 22 21 List 2 2 Warszawa X. Józefa Suryna..., 2 8 W. Dawid, Warszawska", s. 160. 1859, t. 1, 2. Wspomnienia z podróży i wycieczek po Kaukazie, t. 53-60: 1854-1855; w s p o m n i e n i a te były d r u k o w a n e n y c h c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h Królestwa i G a l i c j i . "Biblioteka również w i n ­ �304 ANDRZEJ WOŻNIAK Abchazję. Później j a k o ochotnik zgłosił się do oddziałów walczących w Dagestanie *«. Mateusz G r a l e w s k i (Grala, Gralak, pseudonim l i t e r a c k i : Mateusz z Mazewa, 1826-1891). S y n chłopa Wojciecha G r a l i z Mazewa w Łęczyck i e m . Ukończył miejscową szkołę elementarną z t a k d o b r y m i w y n i k a ­ m i , że prof. W. A. Maciejowski, dzierżawca w s i , ułatwił m u naukę w g i m n a z j u m w Łęczycy ( w t e d y zmienił nazwisko na G r a l e w s k i ) . W Łęczycy związał się G r a l e w s k i z tajną organizacją demokratyczno-niepodległościową (komórka Związku N a r o d u Polskiego, a w g i n n y c h źródeł Stowarzyszenie L u d u Polskiego). Po w y k r y c i u organizacji i dłu­ g i m śledztwie, w 1844 r. G r a l e w s k i skazany został na karną służbę wojskową n a Kaukazie. Przebywał t a m (w t y m dłuższy czas we Wschod­ niej G r u z j i ) , 12 l a t , dosługując się w końcu stopnia oficerskiego. Boga­ te materiały historyczne i etnograficzne zebrane w czasie p o b y t u G r a lewskiego na Kaukazie uległy częściowemu zniszczeniu jeszcze przed jego p o w r o t e m do k r a j u w r o k u 1856. Po powrocie kontynuował swoje zainteresowania historyczne i etnograficzne, pracując jednocześnie na polu oświaty l u d o w e j i działając nadal w r u c h u s p i s k o w y m . W czasie powstania styczniowego brał udział w pracach władz powstańczych, a po jego u p a d k u wydawał na emigracji pismo patriotyczne d l a l u d u . O d l a t 70-tych mieszkał w G a l i c j i , gdzie prowadził poszukiwania etnograficzne, publikując i c h w y n i k i w "Zbiorze Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " . Umarł w 1891 r. w e L w o w i e . Zachowane materiały kaukaskie, m . i n . 0 G r u z j i , opublikował w w y d a n y c h w r o k u 1877 w s p o m n i e n i a c h . Leon Janiszewski (1810-1861), konarszczyk, nauczyciel m u z y k i i l i t e ­ rat, zesłany na K a u k a z , odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f lisu. O swoich wrażeniach z G r u z j i pisał w " B i b l i o t e c e W a r s z a w s k i e j " 1 "Rubonie" . H i p o l i t J a w o r s k i (1812-1877), pisał także pod pseudonimem Mieczy­ sława T e r l i c y . Służył na Kaukazie, głównie w Dagestanie ( T e m i r Chan Szura). Choć w G r u z j i niewątpliwie był, znał ją chyba lepiej z l i t e r a t u ­ r y niż z własnych podróży l Po powrocie do k r a j u brał udział w p o w ­ staniu s t y c z n i o w y m . Zmarł na emigracji. K a z i m i e r z Łapczyński (1828-1892). Studiował w Warszawie, p r a w d o ­ podobnie w I n s t y t u c i e A g r o n o m i c z n y m . Za udział w r u c h u s p i s k o w y m skazany i w 1846 r. zesłany na Kaukaz, gdzie później pełnił funkcję 25 26 2 M H. D z i e r ż e k , 25 M . nie kraju. 8 6 wida Ludność. Kaukaz. Zwyczaje Kaukazu, z podróży i obyczaje, do Tyflisu t. 6; 1848, s. 77-215. z dwunastoletniej niewoli. Opisa­ L w ó w 1877. do mogiły "Biblioteka Warszawa", w 1841 r. odbytej, H . J a w o r s k i , Wspomnienia "Athenaeum", Wspomnienia L . J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka w TyfUsie " Wspomnienia Gralewski, A. Gribojedowa na górę Sw. t. 3: 1843, s. 1-6; t e n ż e , Obrazy Da­ i myśli " R u b o n " , t. 9-10: 1849, s. 102-117. Kaukazu, Poznań 1877, cz. 1-3, o r a z a r t y k u ­ ły o K a u k a z i e w c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h . i �KULTURA LUDOWA 305 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH oficera w o j s k inżynieryjnych. Wiele l a t spędził w G r u z j i (głównie Wschodniej), choć podróżował też po i n n y c h k r a j a c h Zakaukazia i K a u ­ kazu Północnego. Interesował się historią G r u z j i , zebrał w i e l e cennych materiałów etnograficznych. Po powrocie do k r a j u w 1875 r. p r o w a ­ dził nadal badania ludoznawcze w T a t r a c h i Pieninach. Zebrane w P o l ­ sce i podczas p o b y t u na Kaukazie materiały publikował w czasopismach warszawskich. Jego zasługą jest też pierwszy przekład poematu Szoty Rustaweli Rycerz w tygrysiej skórze . Był też a u t o r e m k i l k u pochleb­ nie wówczas ocenionych prac z dziedziny b o t a n i k i . 28 K s a w e r y Pietraszkiewicz (ok. 1820-1842), student u n i w e r s y t e t u k i ­ jowskiego. Za udział w spisku w r o k u 1839 w c i e l o n y do K o r p u s u K a u ­ kaskiego. Znał Gruzję, przemierzył też trasę z T y f l i s u do Władykaukazu, a później do Piatrogorska. Był a u t o r e m sonetów o tematyce k a u ­ kaskiej, które w r a z z f r a g m e n t a m i listów zawierającymi trochę m a t e r i a ­ łów etnograficznych z G r u z j i d r u k o w a n e były w poznańskim " D z i e n n i ­ k u D o m o w y m " . Zaginęły natomiast jego n i g d y w całości nie p u b l i k o w a ­ ne wspomnienia z K a u k a z u . 29 A l b e r t Wojciech P o t o c k i (1801-1847), po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m ze­ słany na K a u k a z . Początkowo przebywał w G r u z j i — w M e g r e l i i i A b ­ chazji, później znalazł się na Północnym Kaukazie. Po r o k u 1840 w r ó ­ cił do k r a j u , gdzie opublikował k i l k a opowieści o tematyce k a u k a s k i e j oraz zawierający wrażenia z podróży po M e g r e l i i szkic Troił nad Ingurem so. Jan Załęski (1807 - 1877), w c i e l o n y do w o j s k rosyjskich na Kaukazie, przebywał przez dłuższy czas w r a z z pułkiem w K a r a Agacz w d o l i ­ nie Alazani (Kachetia, Wschodnia Gruzja), a później, w 1847 r., n a pół­ nocnym Kaukazie. Po 1 0 - l e t n i m pobycie na Kaukazie wrócił około r o k u 1856 do Polski. Jego artykuły zawierające w i e l e wiadomości historycz­ nych i ciekawych obserwacji etnograficznych dotyczących zachodniej i wschodniej G r u z j i publikowały w latach 50-tych czasopisma w a r ­ szawskie 31. Niewiele w i e m y o autorce Wspomnień Gruzji d r u k o w a n y c h w 1839 r. K . Ł a p c z y ń s k i , Z TyfUsu pod Ararat, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , t. 14-15: 1866-1867; t e n ż e , Przejazd przez szczyty Kaukazu " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " t 15: 1868. 1 8 " K . P i e t r a s z k i e w i c z ] , Wyjątki z niedrukowanych dotąd pamiętników Ksawerego Pi..., byłego akademika wileńskiego, teraz żołnierza w artylerii korpusu kau­ kaskiego, " D z i e n n i k D o m o w y " , 1841 n r 23-24 tamże, w n r 26 s o n e t y k a u k a s k i e objaśnione f r a g m e n t a m i l i s t u a u t o r a z T y f l i s u . W. P o t o c k i , s. 586-593. 8 0 Wyjątki J- Załęski, 81 Troił nad Ingurem, z pamiętników "Biblioteka Warszawska", t. J. Z. (udzielił J . B . D. J . , K o r e s p o n ­ d e n c j a z K a r a g a c z u i T y f l i s u ) , " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , 1853, 1854; t e n ż e , 1856*° 2 0 ~ E t 2 P ° d r Ó ź y p o <™kazie, K nografia Polska XXVII/1 1: 1841, Wspom- " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , t. I �306 ;! ANDRZEJ WOZNIAK w warszawskich " N i e z a p o m i n a j k a c h " , P a u l i n i e K . K i m była? Czy r z e czywiście Wspomnienia... są t y l k o , j a k głosi podtytuł, zapisanymi przez nią opowiadaniami "osoby, która t a m podróż w r o k u 1830 odbyła", czy też są to własne wrażenia autorki? N i e w i e m y też, w j a k i m celu o d b y ­ ła długą podróż do T y f l i s u owa dama — j a k w y n i k a z t e k s t u — z z i e ­ miańskiego środowiska, z d a w n y c h wschodnich kresów R z e c z y p o s p o l i t e j . Nic n i e wiadomo o autorze anonimowej korespondencji z T y f l i s u d r u k o w a n e j w "Przeglądzie N a u k o w y m " z l a t 1842-1843. W bliżej n i e znanych celach podróżował on w początkach lata 4 0 - t y c h po wschódn i e j G r u z j i , Azerbejdżanie i Dagestanie (Tyflis, d o l i n a A l a z a n i , N u c h a Szemacha, okolice B a k u , K u b a , Derbent, T e m i r Chan Szura i z p o w r o t e m do T y f l i s u oraz później po Kaukazie Północnym z J e k a t e r y n o d a r u przez Władykaukaz, Lars, drogę wojenno-gruzińską również do Ty¬ flisu). W listach daje się zauważyć pewna nieporadność s t y l u , ale j e d n o cześnie sporo w n i c h szczegółowych opisów z t y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j , na które i n n i autorzy p r a w i e n i e z w r a c a l i u w a g i (np. opis o r k i , w y p i e k u chleba). Charakterystyczne jest zainteresowanie autora sytuacją gospodarczą G r u z j i , cenami robocizny i różnych towarów oraz znajomość gruzińskich m i a r i tradycyjnego systemu monetarnego . N i e był zesłańcem, choć podobnie j a k większość w y m i e n i o n y c h wcześniej autorów odbywał w latach 4 0 - t y c h X I X w. służbę wojskową na Kaukazie, h r . Juliusz Berlicz-Sas Strutyński (1810-1878), oficer cars k i , bywalec salonów, poeta i geolog amator w jednej osobie. Był t a k że w G r u z j i , m . i n . w Tyflisie, znał d o m y gruzińskiej a r y s t o k r a c j i , Swoje wrażenia z K a u k a z u opublikował w tomie zatytułowanym Miscellanea, materiały zaś z badań geologicznych w w y d a n e j w B e r l i n i e b r o 32 : ! i } | ! I | l (• j | i | I 1 | i j 33 34 , |: j |: , ; ; j i ! j I I ; Z a w a r t e w książkach, artykułach, pamiętnikach i listach w y m i e n i o n y c h autorów relacje o G r u z u są bardzo n i e j e d n o l i t e zarówno pod względem ilości materiałów etnograficznych, j a k i i c h wartości poznawczej. Najpełniejszy obraz k u l t u r y l u d o w e j ówczesnej G r u z j i , głownie Wschodniej, dają d w a obszerne artykuły K. Łapczynskiego d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " . C e n n y m i c h dopełnieniem są w s p o m m e n i a i l i s t y J . Zaleskiego, który oprócz wschodniej, znał również niezłe Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geo­ graficznego, klimatycznego i k u l t u r o w e g o K a u k a z u , odnoszące się r o w nież do G r u z j i , można znaleźć w Szkicach Kaukazu, A. Butowda-Andrzejkowicza. " P a u l i n a w roku » K„ 1830 odbyła, Korespondencja Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż " N i e z a p o m i n a j k i " , R . 1839, s. 61-79. z Kaukazu, ' R . 2: 1843, s. 129-136, 214-215. i " J . B e r l i c z - S a s "Przegląd Naukowy", S t r u t y ń s k i , Miscellanea, R. 1: 1842, s. 434-444, W i l n o 1855. �KULTURA LUDOWA 307 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH Wiadomości zawarte w pracach pozostałych autorów, choć cenne j a k o materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej f r a g ­ mentaryczny charakter. W relacjach z G r u z j i z 1 połowy X I X w . sporo miejsca zajmują opisy gór i kaukaskiej p r z y r o d y . Są to jednak często l i t e r a c k i e i m ­ presje, nie zaś k o n k r e t n e wiadomości o w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h k r a j u . Do wyjątkowych należy w s p o m n i a n y już f r a g m e n t Szkiców Kaukazu Butowda-Andrzejkowicza, który poprzedza opis podróży z Władykaukazu do Tyfłisu: " K a u k a z to c z t e r y p o r y r o k u w j e d n y m d a n y m m o m e n c i e . Ł a t w o t a m można widzieć • d o l i n y złocące się. b u j n y m i kłosy, n a których rozpoczęły się już żniwa, a tuż z a n i m i n a wyższych s z c z y t a c h zziębnąć od śniegu i z a m i e c i ; k i e d y w tymże m o m e n c i e n a spadzistościach gór r o l n i k doczekał się s w e j wiosny i zasiewa nie­ w i e l k i e łany jęczmieniem i kukuruzą... F l o r a k a u k a s k a n i e m n i e j cudowności siada: rośliny z n a j o m e S y b e r i i rosną t a m obok roślin właściwych A m e r y c e niowej. wa Słowem j e s t to s k u p i e n i e się kontrastów przyroda często równikowej mujący. D a w n i dotyka. A geografowie arabscy f i z y c z n y c h , w których s a m i mieszkańcy po­ Połud­ bieguno­ j a k muszą być l i c z y l i t a m t r z y s t a z górą języków zaj­ i , dlatego K a u k a z n a z y w a l i Dshebeł e l i s a n i (górą języków). Ta l i n g w i s t y c z n a rozmaitość n i c n i e musiała osłabnąć, k i e d y i dziś często się n i e zdarza, że d w a auły p r a w i e tuż obok siebie leżące, a oddzielone ko lub n i e w i e l k i m wąwozem, najmniejiszego nie mniej wcale powinowactwa. Różnobarwna mieszanina może zainteresować, a rozmaitość f o r m stowarzyszenia, chaństwa i klany, potokiem tyl­ się n i e rozumieją, bo różne języki n i e mają n i e mające zwyczajów rządu i obyczajów (jeśli t a k można żadnych ustaw nazwać pisanych, a rzą­ dzące się t y l k o z w y c z a j e m ) , p r z e c h o d z i w s z e l k i e wyobrażenia" » . O podporządkowaniu k l i m a t u i k r a j o b r a z u prawidłowościom t z w . strefowości pionowej w s p o m i n a w s w o i m opisie zachodniej G r u z j i także J. Załęski Na zróżnicowanie geograficzne G r u z j i jako jedno z głównych źró­ deł różnic k u l t u r o w y c h między zamieszkującymi t e n k r a j g r u p a m i etno­ g r a f i c z n y m i zwraca uwagę H . J a w o r s k i pisząc: "...Gruzini [tj. mieszkańcy czycy, Mingrelcy s k i m , mają i Swanety. jedne strzegać się daje stwem zwyczaje w rozmaitości wschodniej Gruzji — A. W s z y s t k i e te l u d y m ó w i ą W.] Imeretińcy, jednym językiem Guryjgruzyj- i są chrześcijanami. Jeżeli c z a s e m jakaś różnica ich fizjonomiach położenia l u b o b y c z a j a c h , j e s t to n a t u r a l n y m jeograficznego i wpływu, jaki wywierały spo­ następ­ na nich s t o s u n k i z k r a j a m i sąsiednimi, bardzo w o j o w n i c z y m i " » . 7 Większość prac ludoznawczych z pierwszej połowy X I X w., a n i e ­ kiedy i późniejszych, zawiera w e wstępie ogólną charakterystykę o p i ­ sywanego l u d u czy g r u p y etnograficznej. Takie właśnie c h a r a k t e r y s t y k i "U. s. 10-11. B u t o w d - A n d r z e ** J . Z a ł ę s k i , Wspomnienia jkowicz, Szkice z podróży po K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , n r 81". 1856, s. 5-6. " J a w o r s k i , op. cit., cz. I , s. 24. K a u k a z u , t. 1, W a r s z a w a Kaukazie, "Kronika 1859, Wiadomości �308 ANDRZEJ WOŻNIAK Gruzinów znaleźć można w pracach Jaworskiego, Gralewskiego i niektó­ r y c h i n n y c h autorów. Ponieważ są one w dużej mierze odzwierciedleniem stosunku autorów do tego narodu, w a r t o niektóre z n i c h przytoczyć: " L u d gruziński w ogóle j e s t najpiękniejszym ze w s z y s t k i c h ludów n a świecie — pisze Jaworski — wysmukłe, a mężczyźni doskonałych d a l e j : są " n a d z w y c z a j są wysokiego kształtów, rysów wzrostu, silnej szlachetnych i w a l e c z n i i p r a w i , n i e odznaczają budowy, kobiety z wielkimi się a t o l i zaś oczami...", pracowitością a n i zdolnościami do n a u k , dlatego też cały przemysł i h a n d e l j e s t w ręku O r m i a n . G r u z i n i trudnią się r o l n i c t w e m , c h o w e m bydła i u p r a w ą w i n n i c " . 8 8 M . G r a l e w s k i , sam chłop z pochodzenia, a po powrocie do k r a j u działacz n a p o l u oświaty l u d o w e j , zwracał uwagę n a panującą wśród l u ­ du gruzińskiego "nędzę materialną" i "biedę umysłową", pisząc dalej, że l u d t e n "godzien jest lepszej doli, bo to l u d p r a w e j duszy i uczciwego serca. Szczere usposobienie jego c h a r a k t e r u znęca k u sobie t y c h , co czują w sobie wstręt do przewrotności i m a t a c t w a " . Ch a r a k t e r y s t y c z n e dla prac ludoznawczych z 1 połowy X I X w . do­ tyczących P o l s k i jest zainteresowanie i c h autorów przede w s z y s t k i m f o l k l o r e m i p r a w i e zupełne pomijanie pozostałych dziedzin k u l t u r y l u ­ dowej. N a w e t w pierwszych t o m a c h Ludu O. Kolberga, w y d a w a n y c h już w latach 60-70-tych X I X w., materiały f o l k l o r y s t y c z n e stanowią ok. 80-90%) tekstu. Podobna przewaga f o l k l o r u n a d i n n y m i dziedzinami daje się zauwa­ żyć w artykułach Łapczyńskiego, ale jest on j e d y n y m wśród autorów opisujących kulturę ludową G r u z j i 1 połowy X I X w., co do którego m a m y pewność, że znał język gruziński, choć j a k s a m twierdził, była to znajomość daleka o d doskonałości. A u t o r z y nie znający języka m u ­ sieli ograniczyć zakres swoich zainteresowań przede w s z y s t k i m do w y ­ tworów k u l t u r y m a t e r i a l n e j i t y c h zachowań, których zrozumienie nie nastręczało i m większych trudności. M o g l i też oczywiście korzystać z l i ­ t e r a t u r y etnograficznej dotyczącej G r u z j i w języku r o s y j s k i m , niezbyt jeszcze wówczas o b f i t e j , czy z pomocy Gruzinów, głównie przedstawi­ cieli w a r s t w wyższych, znających język r o s y j s k i . 39 Jeśli zatem w obrazie gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j 1 połowy X I X w. dominacja f o l k l o r u n a d pozostałymi dziedzinami, głównie kulturą m a ­ terialną, n i e jest t a k wyraźna, j a k w pracach ludoznawczych odnoszą­ c y c h się do Polski, to jest to nie t y l e odzwierciedlenie zainteresowań Polaków.piszących o G r u z j i , co ograniczenie zakresu i c h możliwości ba­ dawczych. O gospodarce w s i gruzińskiej pisał w s w o i c h pamiętnikach J . Za­ l e s k i . L e t n i obóz jego pułku położony był w Kara-Agacz, w dolinie 4 0 «8 Tamże, s. 26-28. 8 9 G r a l e w s k i , op. cit., s. 361. 4 0 J. Załęski, 1853, s. 4. Wyjątki z pamiętników..., "Dziennik Warszawski", n r • 318: �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 309 rzeki M a z a n i (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej G r u z j i . Zaleski t a k opisuje jego okolice: "Na zachód K a r a - A g a c z u są B a r b o s z k i [prawdopodobnie wieś Arbosziki S i g n a c h i — A . W.], auł gruziński, mnóstwo t u w i n n i c , figi i g r a n a t y b r z o s k w i n i e i i n n e f r u k t a potrzebują równie s t a r a n n e g o orzechów włoskich m o c n i e z m i e r n a , których d r z e w a utrzymania jak winnice, ogromnej są wielkości, w a r o l i zupełnie z a n i e d b a n a , sieją t u t y l k o pszenicę i jęczmień, innego znają. W niektórych m i e j s c a c h j e s t ryż kolo d z i k o rosną, i bawełna, hodują upra­ zboża n i e jedwabniki, szczegól­ nie w T y f l i s i e i Nusze..." Opis o r k i w e wschodniej G r u z j i ciężkim, zaprzężonym w sześć p a r wołów pługiem można znaleźć u Łapczyńskiego i w a n o n i m o w y c h listach z T y f l i s u . Łapczyński pisze ponadto o spółkach oraekich zawiązywa­ nych przez k i l k u gospodarzy nie posiadających wystarczającej do tego rodzaju pługa ilości zwierząt pociągowych, o specjalnych, towarzyszą­ cych orce pieśniach oraz o młocce p r z y użyciu " t r i b u l u m " ; dość pobież­ nie opisuje zabudowania gospodarcze w zagrodzie wschodniogruzińskiego chłopa . O młynarstwie, które szczególnie rozwinęło się w e w s i Arbosziki ze względu n a zapotrzebowanie na mąkę i kaszę stacjonują­ cego w t e j o k o l i c y wojska, pisze Załęski. Nieco wcześniej w s p o m i n a o stanie h o d o w l i , prawdopodobnie również w dolinie A l a z a n i : 41 " O w i e c G r u z j a n i e utrzymują dużo, które kształtem różnią się od n a s z y c h i m a ­ ją mięso w y b o r n e , w s z y s t k i e i n n e zwierzęta domowe są c h u d e i nędzne, z powodu, że przez cały r o k znajdują się n a p o l u , n i e m a t u z w y c z a j u przysposabiać d l a bydląt p a s z y n a zimę, muszą one s a m e zaradzić s w o i m potrzebom". Trochę szczegółów o h o d o w l i , m . i n . o g a t u n k u h o d o w a n y c h t u owiec oraz sposobie p r z e c h o w y w a n i a przetworów mlecznych, zawierają Wspom­ nienia Gruzji P a u l i n y K. O r o l i h o d o w l i w gospodarce górali wschodniogruzińskich (Pszawów, Chewsurów i Tuszynów) pisze nieco H . J a ­ worski . N i e m a l wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjal­ nościach k u c h n i gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i t r a f n y charakteryzuje poży­ wienie mieszkańców n i z i n n e j G r u z j i Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj. j a r z y n y i rośliny p r z y p r a w o w e — A. W.) każdy k r a j o w i e c n a rów­ n i z chlebem i w i n e m liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" . W. Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej G r u z j i , gdzie chleb zastępowała t z w . gomi, t j . "gęsta kasza z g a t u n k u prosa, u nas w n i e 4 2 43 44 41 s. 21. Łapczyński, Z Tyflisu pod Ararat, 4 8 P a u l i n a K . , Wspomnienia 4 5 J a w o r s k i , op. cit, cz. I , s. 44-45. "Łapczyński, s. 167. Z Tyflisu Gruzji..., "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 15: 1867, s. 69-70. pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �310 ANDRZEJ WOŻNIAK których miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia pros­ t y l u d n i e zna w I m e r e t i i , M i n g r e l i i , G u r i i i A b c h a z j i , u Swanetów i Abazyńców. W najzamożniejszych nawet domach bez g o m i n i e m a jedzenia" . Poważną rolę w jadłospisach Gruzinów w s z y s t k i c h w a r s t w odgrywały różne g a t u n k i fasoli — lobio « oraz sery, przeważnie z o w ­ czego m l e k a . Najczęściej wymienianą z p o t r a w mięsnych jest sza­ szłyk. D o p o p u l a r n y c h p o t r a w zalicza Załęski również plow, t j . baraninę gotowaną z ryżem z d o d a t k i e m łoju baraniego l u b masła. Do najbardziej szczegółowych opisów z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej należy opis w y p i e k u chleba w e wschodniej G r u z j i , który znajduje­ m y w anonimowej korespondencji z T y f l i s u : i S 4 4 7 "Chleb nych t u osobliwy... garnków, w nazywają których c i e n k i e t r z a s k i i zapalają go człowiek czureki... z a m i a s t pieców zmieścić się je, gdy są r o z p a l o n e używają może, d l a o g r z a n i a nagłym płomieniem, p i e k a r z p l a c e k z c i a s t a , składa go j a k k a p e l u s z s t o s o w a n y , a cieńszym b r z e g i e m szy w wodzie, gatunek przylepia go w środku c h l e b a , l a w a s z a z tegoż samego dowska... t e n c h l e b służy G r u z j a n o m jedzeniu palcami" ryżu 4a z baraniną garnka, ogrom­ i c h rzucają w momencie robi umoczyw­ j e s t gotowy... Drugi c i a s t a cienko rozwałkowany j a k m a c a ży­ zamiast serwety do obcięrania u s t i rąk p r z y gotowanego z r o d z y n k a m i . . . Tę potrawę zawsze jadają . L u d o w e b u d o w n i c t w o gruzińskie charakteryzowało się ogromną róż­ norodnością zarówno f o r m architektonicznych, j a k i rozwiązań k o n s t r u k ­ c y j n y c h oraz materiałów b u d o w l a n y c h . Dość szeroki, choć jednocześnie pobieżny przegląd typów b u d o w n i c t w a z 1 połowy X I X w., zarówno wiejskiego, j a k i miejskiego, zawiera artykuł L . Janiszewskiego. W ówczesnym T y f l i s i e oprócz najnowszych budynków o a r c h i t e k ­ turze, j a k określa autor " e u r o p e j s k i e j " , dostosowanej j e d n a k do m i e j ­ scowych potrzeb i t r a d y c j i (płaskie dachy, k r y t e b a l k o n y ) , występowały d o m y miejskie starszego, " a z j a t y c k i e g o " t y p u , przeważnie o d w u k o n ­ dygnacjach, z f r o n t o n a m i od s t r o n y zamkniętych podwórek-ogródków. Uboższa ludność mieszkała w n i e w i e l k i c h , j e d n o k o n d y g n a c y j n y c h k a m i e n n o - g l i n i a n y c h b u d y n k a c h o płaskich dachach, mających swój o d ­ p o w i e d n i k również w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m wschodniej G r u z j i , " N a j ­ biedniejsi mieszkańcy m i a s t i w s i — pisał Janiszewski — żyją w k w a d r a ­ t o w y c h j a m a c h wygrzebanych, dach t y c h domów oznaczony t y l k o dziurą za k o m i n służącą, równy z poziomem". J a k można się domyślać, chodzi t u o d o m t y p u " d a r b a z i " , c h a r a k t e r y s t y c z n y dla niżej położonych t e ­ renów wschodniej G r u z j i . Następnym o p i s y w a n y m przez Janiszewskiego d o m górali wschodniogruzińskich: P o t o c k i, op. cit., s. 589. « 4 1 4 t y p e m b u d y n k u jest D z i e r ż e k, op. cit, s. 124. ' P o t o c k i , op. cit., s. 589. 48 Korespondencja z Kaukazu, "Przegląd N a u k o w y " , R . 2: 1843, s. 214. �311 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH [sachli — gruz. d o m — A . W.] n a ustępach gór... S a k l e k a m i e n i a kładzione, p r z y l e p i o n e do siebie, l u b "Górale stawiają s a k l e te to k l a t k i nastawione W nich n a sucho z dzikiego j e d n a z a drugą; stąd jadącemu z d a l e k a w y d a j ą się r u i n a m i dwa oddziały. W dolnym pomieszczają się k o n i e , t r z o d y ; w zamków. górnym — góralska f a m i l i a " . Opis t e n , j a k się wydaje, odnieść można do łączącego w sobie f u n k ­ cje mieszkalne i gospodarcze, składającego się z d w u l u b rzadziej trzech k o n d y g n a c j i d o m u góralskiego w M t i u l e t i i , ale j a k w y n i k a ze znacznie późniejszych, z przełomu X I X i X X w . materiałów, w b u d y n k u o d w u kondygnacjach, w pierwszej znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i chlew dla bydła, d r u g a zaś spełniała funkcję stodoły. W p r z y p a d k u trzech k o n d y g n a c j i , pierwsza stanowiła chlew, druga mieszkanie, t r z e ­ cia służyła do przechowywania słomy. W zakończeniu tego, niepełnego zresztą, przeglądu b u d o w n i c t w a gruzińskiego Janiszewski pisze, iż "bywają i d r e w n i a n e sakle [ t j . d o ­ m y — A . W . ] ; użycie materiału od miejscowości z a l e ż y " . Miał t u prawdopodobnie autor n a myśli zachodniogruziński d r e w n i a n y d o m z cztero- l u b d w u s p a d o w y m dachem, o charakterze wyłącznie mieszkal­ n y m (zabudowania gospodarcze budowano osobno), t z w . sadżalabo sachli. Wiadomości o b u d o w n i c t w i e , nie wykraczając j e d n a k poza to, o c z y m pisał Janiszewski, można znaleźć w anonimowej korespondencji z T y f l i su, w e Wspomnieniach Gruzji P a u l i n y K. czy u Łapczyńskiego, który opisuje m . i n . d o m t y p u darbazi. Opis wnętrza zachodniogruzińskiego d o m u sadżalabo sachli czy też, sądząc z p e w n y c h szczegółów, f o r m y przejściowej między sadżalabo sachli a późniejszym domem t y p u oda, zawierają Wspomnienia z podró­ ży po Kaukazie, J . Zaleskiego: 49 "...wewnątrz Gruzji a — raczej A. biednych W.], uklepana i odrapanych uderzają pyszne z i e m i a , gdyż mieszkań i c h [tj. mieszkańców perskie podłóg kobierce, n i e masz którymi w tych z desek bez s u f i t u i p i e c a . W każdej t a k i e j s a k l i z n a j d u j e usłane saklach, zachodniej są podłogi, budowanych się d w o j e d r z w i , a n i e ­ k i e d y i okno bez s z y b , okiennicą t y l k o p r z y m y k a n e . W na pośrodku dużej i z b y zimą i l a t e m g o r e ognisko, kapa ściąga d y m i i s k r y do góry... Wspólna n a d którem ta izba n a z y w a wyprowadzo­ się kunacką, n a przyjęcie t y l k o gości p r z e z n a c z o n a . K o b i e t y z w y k l e mieszczą się w o s o b n y c h bocz­ n y c h i z b a c h . P o ścianach k u n a c k i e j wiszą kindżały, s z a s z k i , gwintówki i pistolety, siodła i b u r a k i . Ułożone s t o s a m i pod ścianami m a t e r a c e i p o d u s z k i oznaczają, iż gospo­ darz gotów z a w s z e sażenia, właściciel l i c z n y c h przyjąć u siebie i umieścić g o ś c i " . (Sądząc z 60 opisywanego domu był człowiekiem dosyć zamożnym, wypo­ szlachci­ c e m raczej niż chłopem). J e d n y m z najczęściej poruszanych tematów w relacjach o G r u z j i Pierwszej połowy X I X w . są u b i o r y j e j mieszkańców. Często są to " J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka Z a ł ę s k i, Wspomnienia g r a n i c z n y c h " , n r 81; 1856, s. 6. 5 0 do mogiły..., s. 13. z podróży..., " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a ­ �312 [ I \i ,i | ¡1; I !! ; I; | ; i I !' \\ |i ! | | 1; j j j. i | ! ji II H ; 1; ANDRZEJ WOŻNIAK opisy strojów noszonych przez w a r s t w y wyższe, nasuwających niektór y m a u t o r o m nieodparte skojarzenia. M . B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z zauważa, że ubiór Gruzinów (a właściwie gruzińskiej szlachty) podobny jest do staropolskiego: " c z u c h i i c h z rękawami na w y l o t y , odpowiadają zu¬ pełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów. G r u z i n i nie noszą t y l k o pasów, a czapki i c h szpiczaste, zawsze są z drobnego, czarnego b a r a n k a " . D a l e j następuje dość szczegółowy opis s t r o j u noszonego przez k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, po¬ przedzony uwagą autora, że u b i o r y kobiece w G r u z j i " n i e podlegają ka¬ p r y s o m m o d y " , a współczesne m u G r u z i n k i ubierają się t a k j a k i c h p r a b a b k i 5i. W s t r o j u k o b i e c y m różnice między poszczególnymi w a r s t w a ¬ m i były zresztą n i e w i e l k i e ; inne były przede w s z y s t k i m materiały, z których j e szyto, oraz ozdoby i d o d a t k i . W ubiorze męskim różnice dotyczyły głównie o k r y c i a wierzchniego; wspomniana przez w i e l u auto¬ rów czocha była u b i o r e m w a r s t w niższych, podobne zaś do kontusza okrycie "z w y l o t a m i " (tzw. kaba) noszone było przez szlachtę. Na podobieństwo między szlacheckim s t r o j e m s t a r o p o l s k i m , a u b i o ­ r e m Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił uwagę również Załęski, który wcześniej opisał u b i o r y mieszkańców wschodniej G r u z j i « . Oprócz w y m i e n i o n y c h autorów o u b i o r a c h (m. i n . chłopskich) pisal i także: a n o n i m o w y a u t o r listów z T y f l i s u , M . G r a l e w s k i , H . J a w o r s k i , P a u l i n a K . Wiele miejsca poświęcił i m K . Łapczyński, zwracając j e d n o cześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego s t r o j u pod wpływem m o d y europejskiej . Wiadomości o i n n y c h dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j znaleźć można przede w s z y s t k i m u Łapczyńskiego i Zaleskiego, rzadziej u i n n y c h a u torów. Są to opisy c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a G r u z j i środków t r a n s p o r t u : dwukołowych arb, t r a n s p o r t u jucznego i używanych w górach włóków (J. S u r y n ) , informacje dotyczące h i g i e n y (m. i n . opisy t y f l i s k i c h łaźni), niektórych naczyń i sprzętów domowych. Częstym t e m a t e m o p i sów są także t y f l i s k i e bazary, w a r s z t a t y rzemieślnicze i przydrożne du¬ chany (rodzaj zajazdu, gospody). Najobfitszym źródłem wiadomości o k u l t u r z e społecznej i duchowej są artykuły Łapczyńskiego; u pozostałych autorów z n a j d u j e m y cenne niekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Większość z a w a r t y c h w artykułach Łapczyńskiego d a n y c h pochodzi z własnych jego obserwacji i rozmów z reprezentującymi różne w a r s t w y gruziń­ skiego społeczeństwa i n f o r m a t o r a m i . O niektórych z n i c h oraz o oko­ licznościach, które r o z m o w o m t y m towarzyszyły, w s p o m i n a w a r t y k u 53 6 1 Butowd-Andrzejkowicz, op. cit., cz. I , s. 53-54. Z a ł ę s k i , Wspomnienia z podróży..., " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , n r 320: 1853, s. 5-6. 5 2 Łapczyński, s. 167-168, 180. M Z Tyflisu pod Ararat, s. 6; t e n ż e , "Tygodnik Wyjątki z pamiętników, I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA 313 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH le Przejazd przez szczyty Kaukazu, którego pierwsza część m a formę notatnika terenowego. Korzystał też Łapczyński z l i t e r a t u r y , szczegól­ nie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: " l u b o na wszystkie prawie opisywane t u uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi ocza­ m i — pisał w a r t y k u l e Z Tyflisu pod Ararat przecież niejeden szcze­ gół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu: O narodowych uro­ czystościach, który przed dziesięciu l a t y [ t j . około 1856 — A . W.] za­ mieszczony był w t y f l i s k i m k a l e n d a r z u " . W gruzińskim k a l e n d a r z u świąt dorocznych okres Bożego Narodze­ nia, j a k zauważa autor, nie wyróżniał się rozbudowaną obrzędowością. Znacznie bardziej uroczyście świętowano N o w y Rok. P i e r w o t n i e p r z y ­ padał on na dzień 1 września, ale w czasach Łapczyńskiego obchodzono go już według obowiązującego w Rosji kalendarza, w s t y c z n i u , t a k że zbiegał się z jedną z ważniejszych uroczystości c e r k w i gruzińskiej — świętem Bazylego Wielkiego. W d n i u t y m składano sobie nawzajem życzenia, obdarzano się słodyczami i obrzędowym pieczywem. Atmosferę Nowego R o k u , związane z n i m zwyczaje i obrzędy o p i ­ sywał dokładnie Łapczyński , wcześniej zaś o niektórych z n i c h wspo­ minał w s w y c h listach K . Pietraszkiewicz «• Z okresem z a p u s t n y m i o s t a t k a m i wiązały się liczne g r y i zabawy, szczególnie w T y f l i s i e , gdzie je Łapczyński oglądał: S4 55 " P r z e z cały tydzień r u c h i g w a r w T y f l i s i e większy j a k z w y k l e , k o b i e t y świet­ niej j a k codzień p o u b i e r a n e , sze, z u r n y na n i e milkną, odwiedziny wystrojone gości częstsze, tłumy po p l a c a c h l i c z n i e j ­ dziewczęta n a każdym s z n u r a c h p r z y c z e p i o n y c h do p i e r w s z e j zandary i mestwire (minstrele) jeszcze lepszej więcej podpory, miewają podwórzu huśtają się improwizatorowie, sa- słuchaczy jak zwykle: słowem znać, że to z a p u s t y i h u c z n e o k r z y k i : k w e l i a r i a ! k w e l i a r i a ! często r o z l e g a ­ ją się po ożywionych u l i c a c h , k w e l i a r i a zaś z n a c z y po kartalińsku [tj. gruzińsku — A. W.] o s t a t k i " « . Po u l i c a c h krążyli chłopcy p r z e b r a n i za niedźwiedzia (dato) l u b żebra­ ka (berika), na placach odbywały się w a l k i na pięści, gra w piłkę i inne zabawy, które w o s t a t n i poniedziałek nie t y l k o w Tyflisie, lecz również we wsiach i miasteczkach całej G r u z j i ustępowały miejsca wesołemu w i d o w i s k u z w a n e m u keenoba. Pod koniec okresu zapustnego obchodzono święto zwane bosloba; obrzędy i zabiegi magiczne w y k o n y w a n e w t y m d n i u miały zapewnić zdrowie i płodność w s z y s t k i m rodzajom bydła znajdującym się w gos­ podarstwie chłopskim. Najważniejszym świętem w gruzińskim k a l e n d a r z u c e r k i e w n y m b y ­ ła Wielkanoc. Z l i c z n y c h obrzędów i zabiegów magicznych okresu w i e l 84 Tamże, s. 203. 65 Tamże, s. 203. 6 6 P o r . p r z y p i s 29. "Łapczyński, S. 191. Z Tyflisu pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �-ii ANDRZEJ 314 WOŻNIAK kanocnego szczegółowo przez Łapczyńskiego o p i s y w a n y c h , przytoczę f r a g m e n t jednego t y l k o , związanego z p r a s t a r y m gruzińskim m i t e m o p r z y k u t y m do skały herosie A m i r a n i e , o d p o w i e d n i k u greckiego P r o ­ meteusza (Łapczyński podaje oba imiona): "W Wielki Czwartek rano we w s z y s t k i c h kuźniach o d b y w a się a k t m i s t y c z n y , n a d z w y c z a j w a g ą do pustego Tyflisu c i e k a w y . Każdy k o w a l i całej Georgii przystąpiwszy z p o ­ kowadła, t r z y r a z y młotkiem w n i e u d e r z a i n i c więcej. A nak te trzy uderzenia rozstrzygają losy świata. H e r k u l e s n i e oswobodził jed­ Prome­ teusza [tj. A m i r a n a — A . W.]. Nieszczęsny więzień i dziś j e s z c z e jęczy o k u t y łańcu­ c h a m i . Dlaczego c i e r p i ? K t o go w więzieniu z a t r z y m u j e ? K i e d y wolność o d z y s k a ? W s z y s t k o n a m to georgiańskie podanie opowiada". Dalej Łapczyński przytacza skróconą wersję m i t u wyjaśniając, d l a ­ czego gruzińscy kowale t y m i w i e l k a n o c n y m i u d e r z e n i a m i młota dopro­ wadzają łańcuchy A m i r a n a do p i e r w o t n e j grubości, zatrzymując go " w strasznem więzieniu, aż do c h w i l i przebudowania dzisiejszego świata" s . W w e r s j i nieco szerszej i różniącej się szczegółami od podawanej przez Łapczyńskiego zanotował t e n s a m m i t W . D a w i d . Dość szczegółowo opisuje także Łapczyński zwyczaje i obrzędy zwią­ zane z niektórymi i n n y m i świętami gruzińskiego r o k u obrzędowego: tzw. dżodżooba ("święto jaszczurek" przypadające n a w t o r e k po W i e l kiejnocy), kwira cchowloba (tydzień po Wielkanocy), święta W n i e b o ­ wstąpienia, Wniebowzięcia N M P , S u k n i Chrystusa Pana (1 października). Począwszy od wiosny, aż do wczesnej jesieni, święta i uroczystości koś­ cielne wiązały się w G r u z j i z tłumnymi p i e l g r z y m k a m i do miejsc szcze­ gólnie czczonych. We wschodniej G r u z j i do miejsc t a k i c h należały m . i n . kościółek na górze Sw. D a w i d a w s a m y m T y f l i s i e , T e l e t i , M a r t k o p i oraz Mccheta, którą Łapczyński nazywa "kartalińską Częstochową". P i e l g r z y m k i stanowiły okazję do biesiad i zabaw na w o l n y m p o w i e t r z u , a opisy i c h można znaleźć u w i e l u autorów — m . i n . u B u t o w d a - A n d r z e j kowicza, Janiszewskiego, P a u l i n y K.; pisał o n i c h obszernie także Łap­ czyński 8°. Szczególnie b a r w n y jest jego opis p i e l g r z y m k i do k l a s z t o r u w M a r t k o p i , którego n i e w i e l k i f r a g m e n t przytaczam: 8 59 "Kompanie na brzeg pielgrzymów wychodząc z m i a s t a j e d n a z a drugą idą po K u r u wiodących. Każda z n i c h z t r z e c h oddziałów się składa. idą k o b i e t y wystrojone, ale przez pobożność boso, często k r w a w i ą c mieniach nieprzyzwyczajone stopy, p o t e m w pewnej odległości mostach Najprzód sobie mężczyźni, po k a ­ furgo­ n y n a r e s z c i e zamykają orszak. Są to osiołki u j u c z o n e p o d u s z k a m i , zieleniną i b u r d i u k a m i z w i n e m . Z w y k l e n a s z c z y c i e bagażu s i e d z i przywiązany ż y w y b a r a n . dzie on... u p i e c z o n y n a małych rożenkach i p r z e i s t o c z o n y w N i e c o wcześniej opisuje Łapczyński z a b a w y kwira M 6 9 cchowloba: ulubiony Bę­ szaszłyk..." odbywające się po nabożeństwie w d n i u " D o późnej nocy m r o w i s k a l u d u zalegają o k o l i c z n e pagórki, pod Tamże. Dawid, Wspomnienia "Łapczyński, s. 190-191. z podróży..., s. 24. Z T y f l i s u pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 316 n a m i o t a m i siedzą p r z e k u p n i e różnych specjałów, kurzą się z a i m p r o w i z o w a n e p o d gołym n i e b e m , g a r k u c h n i e , piszczą z u r n y , grzmią dajry (bębenki) mnóstwo rąk do t a k t u klaszcze, t u i ówdzie tłum lezginkę tańcuje". Biesiady na świeżym p o w i e t r z u były w G r u z j i j e d n y m z n a j p o p u l a r ­ niejszych sposobów spędzania wolnego czasu. Urządzano j e z okazji świąt, uroczystości l u b częściej jeszcze bez żadnej okazji. Odbywały się według ustalonego rytuału, obowiązywały podczas n i c h określone zasa­ dy zachowania, których przestrzegania strzegł w y b i e r a n y przez całą kompanię starosta biesiadny (u Łapczyńskiego jus-basza). Miały swój repertuar pieśni i m e l o d i i . W czasach Łapczyńskiego była to r o z r y w k a wyłącznie męska, k o b i e t y nie brały w niej udziału , podobnie zresztą jak w większości zabaw i gier o p i s y w a n y c h przez autorów z 1 połowy X I X w . Wymienić t u można różne rodzaje gier k o n n y c h , w s p o m i n a n y c h przez Pietraszkiewicza i Łapczyńskiego czy też g r y i zabawy o c h a r a k ­ terze obrzędowym, związane n p . z okresem w i e l k a n o c n y m , o których była mowa wcześniej. 61 Był to zresztą t y l k o jeden z przykładów p e w n y c h ograniczeń w s y ­ tuacji społecznej kobiet w ówczesnej G r u z j i , n a które zwrócili uwagę Łapczyński i G r a l e w s k i . Wśród tłumów na t y f l i s k i c h u l i c a c h mało s p o t y ­ kało się wówczas kobiet. Przekupnie, roznosiciele słodyczy, obsługa t y f l i s k i c h sklepów i jadłodajni, b y l i to wyłącznie mężczyźni. " K o b i e t y — pisze Łapczyński — zajmują się gospodarstwem p r z y d o m o w y m ognis­ k u . " Jeśli musiały wyjść na ulicę, okrywały się od stóp do głów białą czadrą, t w a r z j e d n a k zostawiając odkrytą. Bez t y c h okryć można je było zobaczyć n a balkonach l u b płaskich dachach domów, gdzie spędza­ ły większość d n i a "pracą l u b zabawą zajęte". Udział w życiu t o w a r z y s k i m , "wieczorach i balach urzędowych" brały niekiedy k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, ale i t a m obowiązy­ wała zasada, że "mężczyźni są p a n a m i swoich żon", m i m o iż, j a k p o d ­ kreślał G r a l e w s k i , " p r a w i e n i g d y nie nadużywają tego p r a w a " «*. O obrzędowości rodzinnej, weselnej i pogrzebowej pisał jedynie Łap­ czyński. W opisie wesela, miejskiego zresztą, w s p o m i n a o sposobie k o ­ jarzenia małżeństw, r o l i starosty weselnego, nieco więcej miejsca po­ święca p o d a n y m na weselach specjalnościom k u c h n i gruzińskiej i z w y ­ czajowi o b d a r o w y w a n i a p a n n y młodej. Opisując obrządek pogrzebowy zwraca uwagę na powszechne wśród w s z y s t k i c h w a r s t w w y p r a w i a n i e w y s t a w n y c h s t y p , "wymagane... przez zwyczaj nieustanne głośne l a ­ mentacje najbliższych k r e w n y c h , wychwalające p r z y m i o t y osoby zmar­ łej", dziewięciodniową żałobę po pogrzebie, w czasie której najbliżsi k r e w n i zmarłego nie w y c h o d z i l i z d o m u . 63 11 Tamże, s. 180; opisy b i e s i a d gruzińskich znaleźć można także u i n n y c h a u ­ torów. 82 G r a l e w s k i , Kaukaz...., "Łapczyński, s. 202. Z Ty flisu s. 364-365. pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, i I I �<• f f¡ 316 I ¡i U y [\i : •. | !Í P r z e d m i o t e m szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była g r u zińska l i t e r a t u r a ludowa, przede w s z y s t k i m zaś przysłowia.-' Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych (około s t u przysłów) opublikował w a r t y k u l e Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, chociaż w m n i e j s z y m zakresie, podania, m i t y i pieśni, których przykłady znaleźć można w o b u jego artykułach. Pisał także Łapczyński o muzyce, a właściwie t y l k o o gruzińskich i n ­ strumentach l u d o w y c h , gdyż sam n i e mając wykształcenia muzyczne­ go, mógł powtórzyć j e d y n i e to, co m u o muzyce gruzińskiej mówił j e ­ go wcześniej zmarły przyjaciel m u z y k L . Janiszewski. Nieco w i a d o mości na t e n temat znaleźć można u Butowda-Andrzejkowicza i Pietraszkiewicza, autora sonetu Lekuri, który w j e d n y m ze s w y c h listów opisał też prozą taniec gruziński noszący tę właśnie nazwę. J a k zatem widać z tego pobieżnego i niepełnego przeglądu m a t e r i a ¬ łów z 1 połowy X I X w . różnią się one od zbieranych i p u b l i k o w a n y c h w t y m s a m y m czasie w k r a j u materiałów ludoznawczych raczej t e m a tyką, niż poziomem czy szczegółowością opisu. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w 2 połowie X I X w . W po~ równaniu z okresem poprzednim m n i e j da się wymienić Polaków p i szących o G r u z j i . W latach 90-tych odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f l i s u , a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do K a r s u — W i t o l d B i e r n a c k i . Nie w i a d o m o k i m był (nie wspominają o n i m K u b a c k i ani Reychman) a n i w j a k i m celu odbył podróż. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " * oprócz zanotowanego podobno gdzieś po drodze podania osetyjskiego, zawierają trochę wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, j a k można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpniętych z l i t e r a t u r y oraz k i l k a ciekawszych spostrzeżeń z t y f l i s k i c h ulic. Podaje sporo wiadomośc i o h a n d l u w T y f l i s i e i Karsie, operuje d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . Sądząc z pośpiechu, z j a k i m jechał, mogła to być podróż dla załatwienia j a ­ kichś interesów. Podróżował z aparatem f o t o g r a f i c z n y m , a kilkanaście jego zdjęć, d o b r y c h technicznie i dosyć ciekawych, i l u s t r u j e artykuł w " T y g o d n i k u " . R o m u a l d K l o n o w s k i (1816-1871), po l i c z n y c h wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szura, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił w y c i e c z k i po Kaukazie. Swoją podróż z T e m i r - C h a n - S z u r y przez Władykaukaz do T y f l i s u i k i l k u d n i o w y t a m p o b y t opisał w " T y ­ godniku I l u s t r o w a n y m " « . A r t u r Leist, tłumacz l i t e r a t u r y ormiańskiej i gruzińskiej na język polski i n i e m i e c k i , przez j e d n y c h uważany za Polaka, przez i n n y c h za Niemca urodzonego w Polsce, mieszkał przez dłuższy czas i umarł p r a w - : 1 \\ i ! !' ! i j |i j: |• I I : \] j j i ¡ I' ; . j; ; I : i A N D R Z E J WOŻNIAK i 4 W. R. 1896. M Biernacki, ** R . K l o n o w s k i , n y " , R . 1875. Kartki z Wycieczki podróży po na Kaukazie Kaukaz, "Tygodnik i Gruzji, Ilustrowany", "Tygodnik Ilustrowa­ �KULTURA LUDOWA 317 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH dopodobnie w G r u z j i . B r a k o n i m j a k i c h k o l w i e k d a n y c h biograficznych. Pisał również swobodnie po polsku, j a k i po n i e m i e c k u . Jego Szkice z Gruzji są niewątpliwie jedną z najciekawszych prac o t y m k r a j u w j ę ­ zyku polskim e . W i n c e n t y P i o t r P o d l e w s k i podróżował po Kaukazie w początkach 2 połowy X I X w . Mieszkał przez pewien czas w e Władykaukazie, P i o t r o w s k u i Temir-Chan-Szurze. W 1858 r. podróżował po zachodniej G r u z j i . W e wspomnieniach z t e j podróży zawarł trochę wiadomości o kulturze materialnej Imeretii « . E d w a r d S t r u m p f (1873-1901), botanik, absolwent u n i w e r s y t e t u w Dorpacie, zesłany został,w r o k u 1891 na K a u k a z za udział w m a n i ­ festacji trzeciomajowej. Zebrane podczas p o b y t u na K a u k a z i e m a t e r i a ­ ły posłużyły m u później do napisania pracy doktorskiej o m o r f o l o g i i t e ­ go regionu. Znaczna część t o m u jego wspomnień z tego okresu, p t . Obra­ zy Kaukazu, poświęcona jest G r u z j i . Spośród t y c h k i l k u w y m i e n i o n y c h z nazwisk, nieco więcej miejsca poświęcę j e d y n i e L e i s t o w i i S t r u m p f o w i . Pozostali autorzy niewiele w n o ­ szą nowego, w porównaniu z t y m , co pisano o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i w 1 połowie stulecia. Między książkami Leista i S t r u m p f a n i e t r u d n o znaleźć w i e l e podo­ bieństw, n a w e t w układzie treści. T r u d n i e j natomiast stwierdzić, czy są to podobieństwa wynikające z m n i e j l u b bardziej świadomego naśladow­ n i c t w a — S t r u m p f znał doskonale książkę Leista, często się n a niego p o ­ woływał, czy też ze znajomości potrzeb czytelników i i c h zaintereso­ wań określoną tematyką. Obie książki, m i m o iż zawierają wiele i n t e r e ­ sujących etnografa materiałów, n i e są opracowaniami etnograficznymi, choć jednocześnie w y d a j e się, że spojrzenie na kulturę ludową G r u z j i w n i c h zawarte m a charakter bardziej s y n t e t y c z n y niż współczesne i m opracowania dotyczące polskiej k u l t u r y l u d o w e j , nie wychodzące jesz­ cze poza r a m y m o n o g r a f i i regionalnej. 6 7 68 Leist charakteryzując gruzińskiego chłopa zwraca uwagę na jego po­ czucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znale­ zienia się w każdej s y t u a c j i , łatwość wysławiania się; na b r a k zasadni­ czych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a w a r s t w a m i wyższymi. Wyjaśnienia szuka m . i n . w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w k u l t u r z e l u d o w e j i szlacheckiej (przede w s z y s t k i m zaś l i t e r a t u r a ) była wspólna: " W Gruzji... poezja nie t y l k o l i r y c z n a , lecz i epiczna jest poniekąd l u d o w a i te same poezje, któ­ re po raz p i e r w s z y deklamowano w salonie, dziś już znane są w cha­ tach w i e j s k i c h " e". A . L e i s t, Szkice z Gruzji, W a r s z a w a 1885. W. P . P o d l e w s k i , Wspomnienia z podróży t r o w a n y " , t. 9: 1872; t. 10: 1873. 66 6 7 8 8 6 9 E . S t r u m p f , Obrazy Kaukazu. L e i s t , op. cit., s. 99-100. Kartki po Kaukazie, "Tygodnik z podróży, W a r s z a w a 1900. Ilus­ �318 ANDRZEJ WOZNIAK [' ![' U! j i: i*; \ | f i \\\ {; ;I ! ił ji j| jjii ! ji| Choć L e i s t nie prowadził specjalnych studiów n a d gruzińską l i t e r a turą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a i c h wytłumaczenie, w h i s t o r i i stosunków gospodarczo-społecznych G r u z j i w X V I - X V I I I w . Całkowity n i e m a l upadek miast w t y m okresie spowodował, że p r z y n a j m n i e j przez t r z y w i e k i gruzińska k u l t u ra e l i t a r n a była n i e m a l wyłącznie kulturą feudalnego d w o r u . Napływ zatem n o w y c h treści do k u l t u r y chłopskiej, jeśli n i e liczyć stosunkowo słabego oddziaływania c e r k w i prawosławnej i wpływów obcych," był j e d n o k i e r u n k o w y . Konsekwencje tego s t a n u rzeczy były głębokie, a je¬ go ślady w k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i X I X w . bardzo wyraźne. E. S t r u m p f omawiając w swoich Obrazach Kaukazu różnice w po­ ziomie gospodarowania między poszczególnymi r e j o n a m i G r u z j i szuka p r z y c z y n w e właściwościach c h a r a k t e r u i c h mieszkańców, te zaś wyjaśn i a wpływem k l i m a t u : mieszkańcy I m e r e t i i , będący pod wpływem k l i m a t u ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też n i s k i poziom gospodarowania w t y m rejonie. Mieszkańcy Ra¬ czy (południowo-zachodnia Gruzja), gdzie k l i m a t jest suchszy i chłodniejszy, słyną z pracowitości w całej G r u z j i , i t d . 11 j j; j; i: !: j; ,|l |; ;; ]i \ i j; !; j!' ! I Pewne próby wiązania, a raczej zestawiania zróżnicowania w dziedzinie warunków n a t u r a l n y c h ze zróżnicowaniem k u l t u r o w y m , miały m i e j sce już pod koniec poprzedniego okresu, przede w s z y s t k i m u B u t o w d a -Andrzejkowicza. S t r u m p f stwierdza wyraźnie, że k l i m a t oddziaływuje na mieszkańców całych regionów, na i c h charakter, usposobienie, a co za t y m idzie na kształt i c h k u l t u r y . Jest to niewątpliwy wpływ t e o r i i zaw a r t y c h w świeżo wówczas o p u b l i k o w a n e j Anthropogeographie F. R a t z l a , szczególnie b l i s k i c h S t r u m p f o w i — p r z y r o d n i k o w i z wykształcen i a . Obecnie wiadomości faktograficzne zawarte w książce S t r u m p f a są dla nas cenniejsze, niż próba i c h i n t e r p r e t a c j i . O d c z y t u j e m y ją je d ynie j a k o świadectwo oddziaływania złożoności materiału kaukaskiego na wyobraźnię naukową badacza. W początkach naszego w i e k u podróże Polaków na Zakaukazie były znacznie częstsze niż w 2 połowie X I X stulecia, a w G r u z j i istniała już stosunkowo liczna, skupiona przede w s z y s t k i m w stolicy k r a j u ko¬ l o n i a polska. W r o k u 1901 było w T y f l i s i e ok. 5500 Polaków przeważ¬ nie lekarzy, prawników, nauczycieli, urzędników i oficerów; mniejsze g r u p k i mieszkały w p a r u i n n y c h miastach G r u z j i . Polacy o d g r y w a l i dość poważną rolę w życiu gospodarczym i k u l t u r a l n y m k r a j u . T a k i stan rzeczy nie spowodował jednak wzbogacenia polskiej l i t e r a t u r y o G r u z j i a n i pod względem ilościowym, a n i t e m a t y c z n y m . C h a r a k t e r polskich podróży na Zakaukazie przeważnie do Azerbejdżanu (Baku) i G r u ¬ z j i — uległ już pod koniec X I X w . całkowitej zmianie. Wśród tysięcy Polaków, którzy znaleźli się w t e j części I m p e r i u m Rosyjskiego, zesłań- ! j'j. ; j i• \' : 7 0 7 1 '» S t r u m p f, op. cit, s. 33-34. 71 F . R a t z e l , Anthropogeographie, t. 1-2, S t u t t g a r t 1882-1891. �KULTURA LUDOWA 319 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH cy, głównie działacze r u c h u robotniczego, s t a n o w i l i nieznaczny procent. Niekiedy jeżdżono t a m w celach wyłącznie n a u k o w y c h czy k r a j o z n a w ­ czych, czasem n a kurację, w odwiedziny do k r e w n y c h , lecz najczęściej w p o s z u k i w a n i u dobrze płatnej pracy. Wśród t y c h k i l k u znanych n a m autorów, którzy poświęcili choćby parę s t r o n k u l t u r z e G r u z j i z początków naszego stulecia, sądząc z, f r a g ­ m e n t a r y c z n y c h wiadomości biograficznych o nich, b r a k zupełnie przed­ stawicieli z dawna w G r u z j i zadomowionej, a nierzadko związanej z nią więzami pokrewieństwa t y f l i s k i e j czy b a t u m s k i e j P o l o n i i . W G r u z j i p r z e b y w a l i od p a r u t y g o d n i do k i l k u l a t , przeważnie jednak stosunko­ wo krótko. I c h relacje dotyczą okresu od ostatnich l a t X I X w . od r o k u mniej więcej 1912. Mają przeważnie c h a r a k t e r wspomnień l u b diariuszy podróżnych, w p a r u przypadkach spisanych i w y d a n y c h już po ostatniej wojnie. Pozwala to mieć nadzieję, iż dalsze poszukiwania, szczególnie wśród pokłosia l i c z n y c h konkursów na pamiętniki, pozwolą odnaleźć związane z Gruzją wspomnienia i n n y c h jeszcze autorów. Te, którymi się teraz zajmujemy, w porównaniu z materiałami z X I X w., do naszego zasobu w i e d z y o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i niewiele wnoszą nowego. Sto­ sunkowo najwięcej obserwacji dotyczących k u l t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej, G r u z j i zawarł w s w y c h Listach z podróży A d a m h r . Sierakow­ s k i (1846-1912), znany podróżnik i członek l i c z n y c h t o w a r z y s t w n a u k o ­ wych. Podróżował po G r u z j i r o k u 1902 trasą od S u c h u m kale przez P o t i , Batum, K u t a i s do T y f l i s u . Pisał m . i n . o niektórych cechach charakte­ r u Osetynów, Abchazów, Megrelów i O r m i a n , ubiorach, stanie higieny, oświacie l u d o w e j » . Obszerny rozdział swoich wspomnień poświęcił p o b y t o w i w G r u z j i , związanemu z p r o w a d z o n y m i t a m w r o k u 1912 b a d a n i a m i geologiczny­ m i , znany geolog i propagator ochrony p r z y r o d y prof. W a l e r y Goetel (1889-1973). Do najciekawszych materiałów z a w a r t y c h w t y m rozdziale należą opisy zwyczajów biesiadnych w zachodniej Gruzji»». Niewiele w i a d o m o o Wacławie Rogowiezu, który między r o k i e m 1900 a 1905 podróżował po Z a k a u k a z i u . Zafascynowany Gruzją i j e j kulturą pozostawił t o m szkiców, wrażenia z podróży, opowiadania i poe­ zje o tematyce k a u k a s k i e j oraz tekst m i t u o A m i r a n i e « Nieco materiałów zawierają wspomnienia pracującego n a Z a k a u k a ­ ziu inżyniera — nafciarza Tadeusza Wyganowskiego « doktora m e d y ­ c y n y M a r i a n a Łążyńskiego ™, który w r o k u 1903 odbył wycieczkę po A . S i e r a k o w s k i , Listy (t.) 1, W a r s z a w a (1913). 7 8 "W. Goetel, Pod znakiem z podróży. Podróż optymizmu. Wspomnienia, W. R o g o w i c z, Mozaika kaukaska. Impresje róży, opowiadania, wrażenia, W a r s z a w a 1905. 74 na Krym, — Kaukaz i do Tunisu K r a k ó w 1976. legiendy, kartki T . W y g a n o w s k i , Wspomnienia z Kaukazu, W a r s z a w a 1907. I" M . Ł ą ż y ń s k i , Sto lat bez mała. Wspomnienia lekarza z lat W a r s z a w a 1961. z pod­ 7 5 1869-1956, �320 ANDRZEJ WOŹNIAK K r y m i e i Kaukazie oraz krótki " k a u k a s k i " rozdział z ciekawego t o m u wspomnień Z o f i i K r a u z o w e j . Pierwsza w o j n a światowa i zmiany na mapie politycznej Europy spowodowały znaczne osłabienie kontaktów P o l s k i z Gruzją i całym Kaukazem, a dopływ n o w y c h materiałów został praktycznie przerwany. AHflXett B03MMK HAPOflHAff B ITOJILCKHX KyjIbTYPA flOHECEHIDIX rPY3HH flO HAHAJIA X X B. PesiOMe B H C T O P H H nojn>cKo-rpy3HHCKHX CHOiiieHHH M C O K H O BbifleiiHTb, HaiHHafl c Haiajia TeKymero C T O n e T M , T P H n e p n o f l a , HeTKo o T j i m a i o m H e c a apyr O T flpyra x a p a K T e p o M S T H X cHoineHHfi, a T a x ace K O j m i e c T B O M H poflOM CBefleHHH o HapoflHOH flOHeceiuMX (npa Kyio/rype T p y 3 H H , coflepacaiUHXca B noJibCKHX no S T O H cTpaHe. LTepBbiH, caMMft paHHHft n e p n o f l , npoflOJiacaBiinriica c H a i a n a X V I I B . (J>opManMK>M noflxofle — c K o m i a X V B . ) H no ABajiuaTbie roflbi X V I I I B . — n e p n o f l J T H - iinoMaTHHecKOH fleHTejibHOCTH H p a 6 o T , CBjnaHHbix c MHCCHOHepcTBOM B r t e p c H H H B 3axaBKa3be. K B 3TOMy nepHOfly BOCXOAHT noHeceHne Ce$epa MypaTOBHia n o SHnnoMaTHHecKOH noe3flKe IlepcHK) n o M a p m p y r y , Beflymeivty M . n p . Mepe3 r p y 3 H K ) , nHCbMa-flOKJianw MHCCHOHepQB O T I I O B M. 3anojibCKOro H Si. T o c T K O B C K o r o , Taxxce KacaK>m,Heca rpy3HH, H n e p B o e nojibCKoe H C T O P H K O - -3THorpa4>HHecKoe onncaHHe T p y 3 H H — pa3flen De Georgianis H3 npoH3Be£eHHfl nojibCKoro MHCCHOHepa H yneHoro He3yHTa c m a T . i L KpycHHbCKoro Tragica vertentis belli Persici historia (1740), nCpCBCflCHHOrO I I O H T H Ha BCC CBpOnCHCKHC $T3bIKH. B o B T O P O H nepHOfl, H a i m a a co BToporo jrecaTKa J K T X I X B . H n o 60-70-bie roflbi, a 3HaiHT, B n e p n o f l , x o r f l a riojibuia 6bina jiHineHa He3aBHCHMoro r o c y f l a p c T B e H H o r o cymecTBOBaHHa, a 3 H a •urrejibHaa H&ctb ee T C P P H T O P H H B X O f l M a , nofloSHo TOMy KaK 6biJio H B I p y 3 H H B c o c T a B p y c c K o i i HMnepjm, rjiaBHyio pojib H r p a j r a nojnrnwecKHe ccbuibHbie. cocTaBjiaBiiiHM HHTejuieKTyaJibHyio a t o n y T o r a a n i H e r o 6onbinHM IHCJIOM AOHeceHHft o HapoflHOH HjvteHHo STHM jnoflaM, 3aiacTyio n o n t C K o r o o 6 m e c T B a , M M o6a3aHH H U H m HHX KyjibType I p y 3 H H . K caMbiM HHTepecHbiM npHHa/yiexaT pa6oTbi K . JIaniHHbCKoro, Si. 3aJi3HCKoro, M . ByTOBfla-AHflKeKKOBHia, M . rpa- neBCKoro a X . ^BopcKoro, I I P H T O M n e p e i e H b aBTopoB, 3aHHMaioiirHxca 3Toit TeMaTHKoii, r o p a 3 f l o /iJiHHee. B TpeTHii nepHOA ( c KOHiia X I X B . no I MHpoBoit B O H H M ) nonaKH eme HHorAa B T p y 3 H H KaK noJiHTHiecKHe ccwjibHwe, H O no 6 o J i b m e i i n a c T H S T O 6buiH yace juma, u r a e c a T y a a B n o n c K a x p a 6 o T w H j r y n i i H x MaTepHanbHbix nonaaaimcb HanpaBjMB- ycJioBHit, a Taxace jniua, n y T e m e c T B y w - niHe c T o p r o B b i M n ijeJiaMH H J I H n p o c T O TypHCTw. n o cpaBHeHHio c npeflbiayiuHM nepnoflOM K O n H i e c T B O noJiaKOB, 3anHCbiBaK>iirHx C B O H HapoflOBeflHecKHe XOTB B Ha6jiK>neHHa, 3HaHHTejibHO MeHbine, T p y 3 H H , H npeawe B c e r o B TafynHce, c y m e c T B O B a n a yace flOBOJibHO MHoro<iHCjieHHaa CKaa KOJioHHa. KpoMe 3 . IflTpyMncfca, B i n c n e ocTaJibHbrx a r o p o B ccwjibHbtx He 6 M J I O . nonbQnm, KaK HanpHMep B . E e p H a u K H , npeSbiBajm T a M n o KaKHM-To aenaM, flpyrae, KaK HH«ceHep-He4>TaHHK T . BbiraHOBCKH, HCKanH x o p o n i o oiuiaiHBaeMyio p a 6 o T y , H J I H ace, x a x rpacj) A . C e p a x o B C K H — ^jopoacHbie ToraauiHHx n05KaJIVH Bne^aTJieHHa, a HeKOTopwe (Hanp. T o e T e j i b ) BejiH HayHHbie HccjieiioBaHHa. Cpe^iH flOHeceraH o I p y 3 H H 6 o r a T C T B o M c o f l e p a c a m n x c a B H H X M a T e p n a j i o B , a npeame B c e r o , HaiTDaBJICHHOCTfclO noCMOTDCTt C H H T C T H H 6 C K H Ha HaOOIIHVIO KyjlbTyDV X DV3HH HaiOTCH KHHrn A . JleHCTa H 3 . UlTpyMn<J)a. TpyAW Jjpyrnx aBTopoB (Hanp. B . ToeTejia, B. P o roBHHa A DCCHtlH ]VtaXCT5waJI HaimcaHo 7 7 zowa Z. CcpaKOBCKoro H Apyrax) X O T H O H H HHorAa H npeACTaBJiaioT C O 6 O H A O B O J U > H O H H T C o OIIH&1CO B H O C S T napo/molt Ky^ype K r a u z owa, ur. w Rzeki M 3 J T O H O B O r O ITO C O & B H C H U F O C XCrVl r P y 3 HH. mojego 1894 w K i j o w i e , zmarła w *IXO V^CC H O S T O r O 6 b I J I O ' życia. Wspomnienia, 1976 r.). Kraków 1979 (Z. Krau- �