https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b5ee197c53cb3216aee572f0398d3cd.pdf 5b7e248a2641b85cfa8a903c2ab652ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1006 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.253-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ' NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH SYMBOLIKA I ZWIĄZKI Z MAGIĄ * Część I Badacze k u l t u r y od dawna zwracali uwagę na związek zachowań l u dycznych — przede w s z y s t k i m gier — z obrzędami. C h a r a k t e r tego związku określali jako ewolucyjno-genetyczny — w grach widziano b o w i e m świadectwo odległych zwyczajów i obrzędów, które z czasem utraciły swe p i e r w o t n e znaczenie i przeszły w zachowania o charakte­ rze z a b a w o w y m (ewolucjoniści z E. B. T y l o r e m i l a d y A . B. Gomme na czele i i n n i badacze I I połowy X I X w.). Interesowano się też genezą gier w ujęciu historyczno-porównawczym (S. C u l i n , P. B. Brewster). Próbowano określić miejsce i czas i c h powstania i drogi, j a k i m i u p o w ­ szechniały się w różnych k u l t u r a c h . Właściwie każdy k i e r u n e k w etno­ l o g i i odciskał swe piętno na badaniach zachowań l u d y c z n y c h . Trzeba jednak powiedzieć, że badania te n i g d y nie należały do tzw. " w i e l k i c h tematów w nauce" i znajdowały się niejako na marginesie zaintereso- ' wań badaczy. Równolegle z p r a c a m i etnologicznymi powstawały dzieła psychologów (przede w s z y s t k i m J . Piageta, S. H a l l a , G. Batesona, a t a k ­ że S. Freuda). W i e k X I X w etnologii to przede w s z y s t k i m okres zbie­ rania materiałów, porządkowania i c h według r o z m a i t y c h zasad k l a s y ­ f i k a c j i , powstawania w i e l k i c h m o n o g r a f i i opisowych i prób wyjaśnie­ nia zachowań l u d y c z n y c h przede w s z y s t k i m z p u n k t u widzenia i c h ge­ nezy. Nową falę zainteresowań t y m i zachowaniami przynoszą lata 30-te * Artykuł ten stanowi fragment przygotowywanej obecnie przeze p r a w y n.t. zachowań l u d y c z n y c h p a s t e r z y m o n g o l s k i c h (praca p o w s t a j e Etnografii IHKM PAN w Warszawie). Został on w znacznej mnie mierze oparty w y n i k a c h badań, j a k i e przeprowadziłam l a t e m 1978 i 1980 r. w Mongolii. miejsca zrezygnowałam zagadnienia. tacji Nie jest opisywanych materiały, j a k i e z omawiania o n a zresztą zachowań literatury szczególnie dotyczącej bogata, b r a k l u d y c z n y c h , toteż w p r a c y udało m i się zebrać w r a m , znajdują się w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N . na Z braku interesującego mnie też n a ogół cytuję t e r e n i e . Materiały, roz­ w Zakładzie przede interpre­ wszystkim n a których się opie­ �254 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naszego stulecia, k i e d y to pojawiają się dzieła J . H u i z i n g i , R. Caillois, M . Eliade dotyczące t e o r i i k u l t u r y i miejsca, j a k i e zajmują w n i e j za­ chowania ludyczne. Powstają też pierwsze prace z zakresu k o m u n i k a c j i wewnątrzkulturowej nawiązujące do osiągnięć c y b e r n e t y k i (G. B a t e son, C. Geertz, S. M i l l e r , E. G o f f m a n i in.). L a t a 50-te to początek b a ­ dań s t r u k t u r a l n y c h (B. S u t t o n - S m i t h , R. E. H e r r o n i i n . ) . B r a k m i e j ­ sca nie pozwala na przedstawienie choćby najważniejszych koncepcji, i n n y jest zresztą cel tego artykułu. Skrótowy przegląd kierunków i osiągnięć poszczególnych badaczy zawiera praca H . B. S c h w a r t z m a n n , a także popularna książka S. M i l l e r . Do t y c h prac odsyłam więc z a i n ­ teresowane t y m t e m a t e m osoby. 1 2 Spośród polskich badaczy zachowań l u d y c z n y c h na czoło w y s u w a się zdecydowanie E. Piasecki, który nie t y l k o zebrał o g r o m n y materiał opisowodokumentalny z różnych s t r o n świata, lecz także podjął próbę określenia genezy niektórych zachowań i f u n k c j i , j a k i e pełnią one w kulturze . 3 Żadna z koncepcji badań zachowań l u d y c z n y c h , j a k i e powstały w e t ­ nologii od połowy X I X w., nie została ostatecznie odrzucona przez póź­ niejszych badaczy, żadna też nie doczekała się miana u n i w e r s a l n e j . Może t y l k o z m n i e j s z y m zainteresowaniem skłaniamy się dziś k u ewol u c j o n i s t y c z n y m próbom wywodzenia genezy niektórych zachowań z o b ­ rzędów, większym zaś d a r z y m y badania n a d symboliką t y c h zachowań, i c h związkami z magią (przede w s z y s t k i m płodności) i funkcją k o m u ­ nikacyjną. P r z y obecnym stanie w i e d z y próba całościowego spojrzenia na zachowania ludyczne, odtworzenia i c h genezy i e w o l u c j i , dróg w ę ­ drówek i f u n k c j i , jakie pełnią w k u l t u r a c h , p r z y p o m i n a w y k u w a n i e łańcucha w którym stale b r a k u i e iakieeoś o g n i w a abv można bvło uznać dzieło za skończone Toteż wciąż ieszcze wiecei iest orać o cha­ rakterze o o i s o w v m niż nrób i n t e r p r e t a c j i materiałów i śmiałeeo dowo¬ dzenia s t a w i a n y c h hipotez. W swoich badaniach n a d zachowaniami l u d y c z n y m i (z egzemplifikacją na materiale mongolskim) skupiłam przede w s z y s t k i m uwagę na pozaludycznych f u n k c j a c h t y c h zachowań. Szczególnie zaś interesowa­ ła m n i e i c h f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , połączona z funkcją symboliczną i magiczną. Badania n a d zachowaniami l u d y c z n y m i ( r o z p a t r y w a n y m i j a k o k o ­ m u n i k a t ) rozpoczęte w latach 4 0 - t y c h przez G. B a t e s o n a * dotyczyły 1 H . B . S c h w a r t z m a n, Transformations. Play, The Anthropology of Children's N e w Y o r k 1978. 2 The Psychology S. M i l l a r , » E . P i a s e c k i , Badania Dalsze badania i gry ruchowe 4 nad dzieci genezą [w:] Steps ćwiczeń i młodzieży, G . B a t e s o n , Naven, Fantasy, of Play, L o n d o n 1968. nad genezą ćwiczeń cielesnych, cielesnych, Warszawa Poznań 1922; t e n ż e , 1938; t e n ż e , S t a n f o r d , C a l i f . , 1936; t e n ż e , A to a'l Ecology Zabawy K i j ó w 11916. of MivA. Theory N e w Y o r k 1972, s. 177-193. of Play and �NOWOROCZNE G R Y 255 M O N G O L S K I E przede w s z y s t k i m zabaw (przy czym objęto n i m i nie t y l k o g r u p y l u d z ­ kie, ale i zwierzęta). W dużo m n i e j s z y m s t o p n i u interesowano się g r a ­ mi,' a więc t y m i f o r m a m i zachowań l u d y c z n y c h , w których działania uczestników wyznaczone są przez ściśle określone reguły i których za­ sadą naczelną jest współzawodnictwo. Traktując zabawę jako k o m u n i ­ kat, przekaz i n f o r m a c j i , próbowano przede w s z y s t k i m określić c h a r a k ­ t e r ' kontaktów i n t e g r u p o w y c h s t w a r z a n y c h przy j e j pomocy, środki słu­ żące do nawiązywania tego k o n t a k t u , i porozumiewania się niezbędne­ go do udziału w zabawie. Próbowano odpowiedzieć n a pytanie, w j a k i sposób zabawa staje się k o m u n i k a t e m , który mówi: " t o jest zabawa". <?ama 7 a b a w e t r a k t o w a n o t>rzv t v m iako k o m u n i k a t o stosunkach spor ^ n l c h iako r e i n t e r p r e t a c i e rzeczywistości Badając zachowania l u d v r 3 i a k o k o m u n i k a t więcej powiedziano dotychczas o s a m y m mechanfrmie worzenia sie teeo k o m u n i k a t u o sposobie przekazywania i n f o r ­ macji między nadawcą a odbiorcą niż 'o i n t e r p r e t a c j i samych zachowań. N i e w i e l k i e są też osiągnięcia badaczy w zakresie i n t e r p r e t a c j i za­ chowań l u d y c z n y c h i ukazania i c h jako soczewki skupiającej ważniej­ sze cechy k u l t u r y , w której zachowania te występują . A b y mówić o grach j a k o k o m u n i k a c i e o p e w n y c h rysach k u l t u r y , , trzeba przede w s z y s t k i m zrozumieć zachowania i c h uczestników, poznać reguły kierujące i c h postępowaniem. W swoich badaniach założyłam, że k o m u n i k a t z a w a r t y w grze przekazywany jest właśnie p r z y pomocy zachowań zgodnych z regułami. D l a nadania tego k o m u n i k a t u gracze posługują się językiem s y m b o l i zachowań i przedmiotów obowiązują­ c y m w i c h k u l t u r z e ( w działaniach pozaludycznych także). F u n k c j a k o ­ m u n i k a c y j n a gier współwystępuje więc najczęściej z i c h funkcją s y m ­ boliczną. 5 G r y — prawdopodobnie od początku swego istnienia — pełniły też w k u l t u r a c h f u n k c j e magiczne. Badacze są na ogół zgodni, że źródła w i e l u gier tkwią przede w s z y s t k i m w m a g i i . Na magiczne przeznacze­ nie gier wskazują zresztą często same reguły gier, j a k i i c h powiązania funkcjonalne z obrzędami. G r y związane są przede w s z y s t k i m ze z m i a ­ n a m i pór r o k u i towarzyszącymi i m obrzędami dorocznymi. Występu­ ją wówczas najczęściej w charakterze bodźca dla życiodajnych sił n a ­ t u r y toczących w t y m czasie symboliczną walkę ze śmiercią, z ł e m . 6 Dlaczego dla i l u s t r a c j i 5 Badania podejmując tego Balijczyków. W mu społecznego Interpretation 6 Takiego typu m. i n . próbę walkach tezy o k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j zapoczątkował wyjaśnienia kogutów C. Geertz zachowań X X pewnych C. w.), wśród cech s y s t e ­ Geertz, The N o w y Y o r k 197,3. z d a n i a są n p . J . A u b o y e r , Washington 40-tych popularnych społeczeństwa. Some Games a n d W e s t " , v o l . 6: 1855, s . 132-134, oraz S . C u 1 i n, Games Indians, latach dostrzegał on n p . odbicie c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a tego of Cultures, (w ludycznych funkcji 1'907 ( p r z e d m o w a of Ancient India, of the North do tej książki n a p i s a n a przez "East American. autora). �256 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ gier i i c h powiązań z magią wybrałam właśnie g r y noworoczne? N o w y Rok (mong. Cagaan Sar) to jedno z najważniejszych świąt w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Jeszcze w końcu X I X w . i na początku X X obchody Cagaan Sar trwały w M o n g o l i i 16 d n i , będąc jednocześnie świętem początku wiosny, a wcześniej dochodziły do miesiąca. D n i te przeznaczano na modły, odwiedzanie się, biesiady, składanie życzeń. I n t e n s y w n i e poświę­ cano się też g r o m i zabawom. Żadne z pozostałych świąt mongolskich (dorocznych i rodzinnych) nie było t a k nasycone g r a m i , j a k Cagaan Sar. Grano w e dnie i nocą. G r a l i mężczyźni i k o b i e t y , s t a r z y i młodzi. N a ­ w e t dzieciom zezwalano na nocne granie. Ta intensywność gier była nie t y l k o przejawem radości z powodu święta związanego z t a k ważnym przełomem w c y k l u k a l e n d a r z o w y m , odradzaniem się czasu i wszel­ k i c h podstaw życia, lecz miała także znaczenie pozaludyczne. Staje się ona zrozumiała wówczas, gdy weźmiemy pod uwagę magiczne prze­ znaczenie t y c h gier. Większość z n i c h była p r z y t y m związana wyłącz­ nie z okresem n o w o r o c z n y m . Grę w i n n y c h okresach (w g r y , które n a ­ leżały do noworocznego r e p e r t u a r u ) uważano za wykroczenie przeciw t r a d y c j i . Jeszcze w początkach naszego stulecia starcy s t r a s z y l i dzieci i młodzież nie przestrzegającą istniejących p i e r w o t n i e ścisłych związ­ ków między rodzajem gier a i c h czasowoobrzędowym k o n t e k s t e m s u ­ r o w y m i k a r a m i , które miało zesłać Niebo. Grano nie t y l k o k u uciesze ludzi. G r y — j a k większość zachowań l u d y c z n y c h — miały cieszyć gospodarzy p r z y r o d y , ją samą, dobre siły opiekujące się człowiekiem. Były też jednocześnie bronią przeciw złu i niebezpieczeństwu czyhającemu na człowieka i jego stada. Z wdzięcz­ ności za tę radość — według wierzeń Mongołów — d u c h y opiekuńcze (gospodarze p r z y r o d y ) zsyłały na człowieka wszelką pomyślność której m i e r n i k i e m dla pasterza były przede w s z y s t k i m liczne stada i r o z r a ­ stająca się, zdrowa rodzina. G r y miały ponadto wspomagać przyrodę w j e j r o z w o j u , w walce ze złem (śmiercią). Były też z n a k a m i zwycię­ s t w a n a d siłami zagrażającymi podstawom egzystencji pasterza. Z wy­ ników gier wróżono sobie ponadto o przyszłości w nadchodzącym r o k u . Zwycięstwo zwiastowało r o k szczęśliwy, bogaty w zwierzęta, pomyślny dla ludzi. G r y noworoczne — poza f u n k c j a m i m a g i c z n y m i i l u d y c z n y m i — pełniły też f u n k c j e k o m u n i k a c y j n e . Odtwarzały one b o w i e m n a j b a r ­ dziej charakterystyczne wierzenia związane z m o m e n t a m i przejścia, powtarzały i c h ideę. Przemawiały p r z y t y m właściwym sobie językiem s y m b o l i i znaczeń. G r y noworoczne były więc s w o i s t y m k o m u n i k a t e m o wydarzeniach, w których kontekście występowały. I j a k o k o m u n i k a t o k o n k r e t n y m kontekście czasowym pojawiały się t y l k o i wyłącznie w t y m kontekście. W wierzeniach noworocznych przewijają się przede w s z y s t k i m wąt­ k i dotyczące odtwarzania czasu, kosmosu i podstaw l u d z k i e j egzysten- �NOWOROCZNE 257 GRY MONGOLSKIE cji. Wyraźny jest też wątek w a l k i między życiem i śmiercią, d o b r e m i złem. Wszystkie te idee były wyrażane w grach noworocznych. W a r ­ t y k u l e t y m p r z e d s t a w i a m niektóre z nich. Oddzielnie omówione zostanie zagadnienie symbolicznej w a l k i między życiem a śmiercią, która z n a j ­ duje odbicie przede w s z y s t k i m w grach planszowych, a także g r y i n ­ formujące o r e - k r e a c j i świata ( l u b niektórych jego elementów) s k o n ­ struowane na bazie schematu zgubić/ukryć — znaleźć. G r y te znajdą się w p r z y g o t o w y w a n e j do d r u k u I I części artykułu. MAGICZNA ROLA ASTRAGALI Wierzenia noworoczne znajdowały wyraźne potwierdzenie przede w s z y s t k i m w mongolskich grach, do których używano astragali (po mong. z w a n y c h szagaj), t j . kości śródstopia t y l n y c h nóg owcy (rzadziej były to kości k r o w i e ) . W grach tego t y p u ujawniał się też zdecydowa­ nie i c h charakter magiczny, bazujący m . i n . na symbolice nadawanej s a m y m astragalom, j a k również n a symbolice niektórych zachowań w y ­ maganych przez reguły gier. G r y , w których używano astragali, znane były już w starożytności. Potwierdzają to liczne znaleziska archeologiczne m . i n . z t e r e n u E u r o ­ py, A f r y k i i A z j i . Znaleziono je m . i n . na terenach współczesnej M o n ­ golii, a także na obszarach południowej S y b e r i i ( w grobowcach pozosta­ w i o n y c h przez l u d y t u r e c k i e w k o t l i n i e Chakasko-Minusińskiej z I I i I tys. p.n.e.) . N a w i e l u kościach o d k r y t y c h na terenie M o n g o l i i i S y ­ b e r i i południowej znajdowały się tajemnicze znaczki. Większość uczo­ n y c h jest zdania, że były to tamgi — rodowe z n a k i własności. Badacze dostrzegają w n i c h także f i g u r y , które mogły lec u podłoża uproszczo­ n y c h znaków l i t e r o w y c h . Istnieją też koncepcje, że tamgi były p i e r ­ w o t n y m i wyobrażeniami bóstw i duchów opiekuńczych . Występowanie astragali w pochówkach nasuwa przypuszczenie, że miały one służyć zmarłemu „po t a m t e j s t r o n i e " j a k o przedmiot roz­ r y w k i . Wszystkie b o w i e m akcesoria wkładane do g r o b u miały umoż­ liwić zmarłemu kontynuację t r y b u życia, j a k i e wiódł „tutaj". Jednakże kości te nie spełniały wyłącznie f u n k c j i l u d y c z n y c h . Z m o i c h badań oraz badań S. Szynkiewicza przeprowadzonych n a terenie M o n g o l i i 7 8 Z. 7 Bukowski, Warszawa 1965, . 294; L . s Tichogo lew, Okeana. Driewnaja k o w, Pietroglify 8 K. Dąbrowski, Siadami 1978, s . 334; Driewniemongolskie Jewtjuchowa, Po sledam istorija jużnoj Mongolii, Jużniaja driewnich Sibiri, Sibir kultur, Moskwa " - Część [red.], [w:] Ot Wołgi 1954, s. 201; S . W . 1951, s. 461-463; A . P. I, Moskwa do Kisie­ Okladni- L e n i n g r a d 1981. P. P . C h o r o s z i c h , Znaki op. cit., s. 71. Etnografia Polska X X V I I / ! azjatyckich, S. K i s i e l e w w driewnosti, Moskwa sobstwiennosti u bur jat, " S i b i r s k a j a Z i w a j a S t a ¬ r i n a " , n r 8-9: 1922, s. 199-212; J e w t j u c h o w a , Okładnikow, kultur goroda, op. cit; Kisielew, op. cit.; �1 IWONA 258. V I KABZIŃSKA-STAWARZ w y n i k a , że astragale używane były j a k o p r z e d m i o t y magiczne, mające zapewnić kontynuację życia, płodność, mnożenie się. Wskazuje n a to zastosowanie t y c h kości w sytuacjach związanych ze zmianą, p r z e j ­ ściem, p r z y c z y m zabiegi te dotyczyły zarówno l u d z i j a k zwierząt. Najbardziej z n a n y m chyba przykładem zastosowania w m a g i i płod­ ności astragala, mającego zapewnić kontynuację r o d z i n y , było zako­ p y w a n i e t e j kości w r a z z łożyskiem nowo narodzonego dziecka pod p r o ­ giem j u r t y . Czasem kość tę malowano na czerwono (kolor k r w i , płod­ ności) • W niektórych j u r t a c h astragale z p r a w e j nogi barana wiesza­ no na złotych l u b s r e b r n y c h n i t k a c h n a d ołtarzykiem. Co r o k u do za­ wieszonych już kości dodawano nową. Czyniono t o wówczas, g d y składano o f i a r y ogniowi, najczęściej w okresie n o w o r o c z n y m , choć n i e b y ­ ło wspólnych dat dla w s z y s t k i c h pasterzy. Kości wieszano t a k , b y mię­ dzy n i m i nie było wolnego miejsca. Astragale dawano też małym dzieciom w charakterze a m u l e t u , aby zapewnić i m ochronę w okresie, gdy dziecko szczególnie było narażone na działanie złych mocy. Według niektórych informatorów, z którymi miałam okazję rozmawiać p o d ­ czas swoich badań, wieszano też astragal n a d słabym, c h o r y m zwie­ rzęciem, które przynoszono do j u r t y . Zastosowanie astragala w i d z i m y też w i n n y c h m o m e n t a c h przejścia. N p . p r z y przechodzeniu na jesienne koczowiska pasterze wkładali k i l k a astragali do o t w o r u powstałego w ziemi po wyjęciu palików od sznura, do którego przywiązywano k o ­ nie. Przykłady można b y mnożyć. W i e l e z d a w n y c h zwyczajów uległo już dziś zapomnieniu, inne budzą n a w e t zdziwienie. Współcześni n a m Mongołowie nie pozostawiają już n p . astragali w miejscu pochówku i prawdopodobnie nie c z y n i l i tego już w końcu X I X w . Dziwią się n a ­ wet, g d y słyszą p y t a n i e badacza, że można było zostawiać t a k cenny przedmiot z czymś t a k dla n i c h bezwartościowym, j a k t r u p (co n i e przeszkadza, że w X I X w . kładziono w r a z z t r u p e m kość goleniową, której częścią jest właśnie astragal). Z d z i w i e n i e b u d z i też p y t a n i e o p r z y c z y n y pozostawiania astragali na opuszczanych koczowiskach. J a k m i mówiono obowiązkiem pasterzy przechodzących n a nowe miejsca wypasów było b o w i e m zabranie w s z y s t k i c h cennych przedmiotów a do t y c h należał m . i n . astragal. Wierzono, że kość t a porzucona n a koczow i s k u będzie spoglądała za gospodarzem, dopóki t e n n i e z n i k n i e za przełęczą, że będzie t r z y razy się podnosić, b y spojrzeć na odchodzą­ cego gospodarza, wreszcie, że dostanie się w e władanie złych m o c y . 1 0 » Zwyczaj powszechnie skij, O ten znany u był nie tylko i n n y c h mieszkańców driewnosti odnogo ludom Azji mongolskim. Występował Środkowej. P a t r z n p . B . A . sriednieaziatskogo obyczaju, Kratkije o n też L i t w i n - Soobszczenija Instituía E t n o g r a f i i , n r 30, M o s k w a 1958, s. 31-34. 1 0 W bajkach mongolskich spotykamy np. motyw bohatera, który zostawia n a p a s t w i s k u złoty i s r e b r n y a s t r a g a l , a następnie s t a c z a o n i e walkę z wiedźmą. Mongolskie skazki, M o s k w a 1967, s. 167-170. �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 259 Wiedza o d a w n y c h zwyczajach zachowała się dziś w większym s t o p ­ n i u u mieszkańców zachodniej części M o n g o l i i . W części centralnej i wschodniej niejednokrotnie obserwowałam b r a k znajomości zachowań, 0 których wspominano w części zachodniej i które prawdopodobnie b y ­ ły w jakimś okresie wspólne w s z y s t k i m Mongołom. We w s z y s t k i c h przypadkach, w których występował astragal, uży­ wano go z myślą o zapewnieniu i k o n t y n u a c j i życia l u d z i i zwierząt. W i a r a w związek astragali z płodnością, j a k i udział t e j kości w m a g i i płodności, w y d a j e się powszechna, nie ogranicza się t y l k o do M o n g o l i i 1 — szerzej — A z j i Środkowej. Związki astragali z magią płodności p o ­ twierdzają badania k u l t u r starożytnej E u r o p y i A z j i Przedniej. W sta­ rożytnym R z y m i e i Grecji n p . do częstych motywów ikonograficznych należały sceny przedstawiające dzieci grające astragalami przed posąga­ m i bogiń ( m o t y w y te pojawiały się n p . na monetach). Przedstawiano też same boginie (np. Artemidę, Herę i Atenę) bawiące się astragala­ m i » . T r u d n o chyba o lepszą ilustrację idei płodności i mnogości niż i k o ­ nograficzny zapis związku między b o g i n i a m i - k o b i e t a m i i m a t k a m i ( s y m ­ bolizującymi element żeński w przyrodzie, Matkę — Ziemię) a dzieć­ m i , m o n e t a m i i astragalami. W k u l t u r z e mongolskiej b r a k przykładów t a k wyraźnego i k o n o g r a ­ ficznego wyrażenia i d e i płodności, związku astragala z magią płodności, k o n t y n u a c j i życia. Wskazują j e d n a k na jego istnienie n i e t y l k o przykła­ d y zastosowania t e j kości, lecz także niektóre w y p o w i e d z i , dzisiejszych mieszkańców M o n g o l i i , w których asocjacja astragal — dziecko jest bardzo wyraźna. N p . na p y t a n i e o p r z y c z y n y popularności gier w szagaj n i e j e d n o k r o t n i e odpowiadano m i , że g r y te są t a k popularne, gdyż grają w n i e dzieci, te z k o l e i są lubiane przez dorosłych i uczucia, jakie żywią dorośli d l a dzieci, przenoszą się n a grę. W rzeczy samej dorośli g r a l i w kości również i to z o w i e l e większym zaangażowaniem czasowym i emocjonalnym. W i e m y też, że dzieci były zachęcane przez rodziców do g r y w kości, co widać wyraźnie przede w s z y s t k i m w o k r e ­ sie noworocznym. Rodzice p a t r z y l i też z sympatią na codzienne, nieceremonialne zabawy dzieci astragalami. Przykładów występowania astra­ gala jako a t r y b u t u dziecka dostarcza też l i t e r a t u r a mongolska. W b a j ­ kach i legendach astragal występuje często j a k o u l u b i o n a zabawka dziecka — i c h bohatera. Dziecko to b a w i się przy t y m najczęściej n a d wodą l u b w y c h o d z i z wody, co wskazuje na związek opisywanej s y t u a ­ cji z życiem, narodzeniem (woda jako s y m b o l życia, dziecko j a k o w i ­ domy znak jego k o n t y n u a c j i , narodzin, wreszcie astragal j a k o s y m b o l B e c q de F o u q d z i e w i c z , Starożytni bawiące się a s t r a g a l a m i ziony n a terenie obecnej dition", v o l . 17: 1974, n r 11 u i r e s , Les jeux des anciens, P a r i s 1869, s. 65; E . R o grają w kości, " M e a n d e r " , n r 4: 1960, s . 233-242. D z i e c i p r z e d s t a w i a także r e i if pochodzący z V I I I w. p.n.e., z n a l e ­ T u r c j i P i s z e o t v m M B a r a n Children's Games, "Expe­ 1, s. 21. �IWONA 260 KABZIŃSKA-STAWARZ k o n t y n u a c j i i magiczny środek j e j zapewnienia) * . W m o n g o l s k i m obrzę­ dzie w e s e l n y m młodym małżonkom podawano natomiast w t r a k c i e uczty kość goleniową owcy. Mężczyzna chwytał za goleń, kobieta zaś trzymała w dłoniach astragal, podkreślając w t e n sposób swą zdolność do rodzenia dzieci, udział w k o n t y n u a c j i mężowskiego r o d u . Magiczne działanie p r z y p i s y w a n o n i e t y l k o p o j e d y n c z y m astragal o m . I c h moc magiczno-symboliczna była też w y k o r z y s t y w a n a d l a wzmocnienia s y m b o l i k i i n n y c h przedmiotów. Przykładem może być wspomniana t u kość goleniowa owcy, której częścią jest astragal. Kość ta występowała w w i e l u obrzędach przejścia towarzyszących c y k l o w i życia człowieka. Badania S. Szynkiewicza wykazały, że kość t a s y m b o ­ lizowała pokrewieństwo agnatyczne, a j e j pojawienie się w obrzędach miało podkreślać trwałość k o n t y n u a c j i międzypokoleniowej. A s t r a g a l zaś przez swą symbolikę k o n t y n u a c j i i płodności nadawał t e m u t r w a ­ n i u akcent bardziej w y m o w n y . Magiczne (wspomagająco-ochronne) działanie astragali u j a w n i a się też wyraźnie w zwyczaju b u d o w a n i a z n i c h f i g u r y żaby (mong. melchij) l u b żółwia (mong. jast melchij) w szczególnych sytuacjach, przede w s z y s t k i m zagrożenia (np. chorobą, stratą bydła, suszą, n a przełomie r o k u kalendarzowego). Figurę tę stawiano n a d w o d a m i , w górach, koło zagród dla bydła, w j u r c i e . Budowano ją — j a k mówili niektórzy z m o i c h informatorów — z 1000 kości szagaj d l a władcy p r z y r o d y L u s sabdaga ( l u b jego dzieci), aby patrząc na nią ( f i g u r a ta miała p r z y p o ­ minać L u s o w i jego konia) ucieszył się, a w k o n s e k w e n c j i był p r z y c h y l ­ n y pasterzom i i c h stadom. 2 1 S D l a uspokojenia złych mocy i zwalczenia choroby nękającej które­ goś z członków r o d z i n y zakopywano też figurę żaby (żółwia) głęboko pod ziemią, zasypując ją ziarnem i mąką oraz polewając t o p i o n y m m a ­ słem. N a ziemi, n a d miejscem, gdzie zakopano figurę zwierzęcia, palono ognisko. Zabieg t e n miał odstraszyć zło, zniszczyć chorobę, a także za­ pewnić spokój obecnym i przyszłym pokoleniom. Wierzono bowiem, że zakopana "żaba" ("żółw") zejdzie głęboko pod ziemię i zniszczy zło u jego korzeni. P r o f i l a k t y c z n i e , a b y ustrzec się przed s t r a t a m i , chorobą bydła, a t a ­ k i e m zła, stawiano też figurę żaby (żółwia) przed zagrodami d l a bydła w okresie n o w o r o c z n y m . Budowano ją też n a d w o d a m i w d r u g i m d n i u lata, g d y — według wierzeń pasterzy — pojawiał się na ziemi j e j go­ spodarz L u s sabdag i w 1 6 - t y m d n i u środkowego miesiąca jesieni, k i e ­ d y L u s opuszczał naszą planetę. Budowano też wspomnianą figurę p r z y zagrodach i w wodzie, g d y odchodzono n a wiosenne koczowiska (po " Patrz np. G . N. Po tanin, Oczerki Siewiero-Zapadnoj t i e r b u r g 1883, s. 609. 1 1 I n f o r m a c j a u s t n a u z y s k a n a od S . S z y n k i e w i c z a . Mongolii, S.-Pie- �261 NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE Cagaan Sar), a g d y jeden z astragali zaczynał płynąć p o d prąd (podob­ no to się zdarzało) — a więc k u źródłom — zabierano go do j u r t y i c h r o ­ niono j a k największy skarb (erdene). Stawianie f i g u r y żaby (żółwia) w celach ochronnomagicznych dziś jeszcze jest p r a k t y k o w a n e przez niektórych mieszkańców M o n g o l i i (przede w s z y s t k i m w j e j zachodniej części). Czynność ta ma ( i miała) wyraźny charakter magiczny. Mongołowie wierzą bowiem, że człowiek, który buduje tę figurę, będzie bogaty, że bydło będzie m u się mnożyć i stanie się on niejako posiadaczem części bogactw Lusa. Jeszcze w koń­ cu X I X w . budowanie f i g u r y żaby (żółwia) z astragali w określonych sytuacjach było zabiegiem powszechnym w części zachodniej i c e n t r a l ­ nej. Z badań terenowych, j a k i e przeprowadziłam w M o n g o l i i , w y n i k a natomiast, że zwyczaj t e n nie był szeroko p r a k t y k o w a n y w t y m czasie w południowo-wschodniej (gobijskiej i przygobijskiej) części k r a j u . N i e ­ którzy z m o i c h informatorów t w i e r d z i l i wręcz, że w strefie t e j n i g d y nie stawiano f i g u r y żaby (żółwia), a n i żadnej i n n e j , w celach magicznoochronnych. W i a r a w magiczną moc żaby i żółwia, przede w s z y s t k i m w i c h f u n k ­ cje ochronne, możliwość zniszczenia zła, mnożenia d o b y t k u , była pow­ szechna wśród w i e l u ludów A z j i jeszcze w starożytności « . Jeszcze w początkach X X w . pasterze mongolscy (przede w s z y s t k i m w zachodniej i centralnej części k r a j u ) b u d o w a l i też dla celów m a gicznoludycznych figurę zwaną ałag melchij. Określenie t o można prze­ tłumaczyć j a k o pstra żaba, różnorodna żaba, żaba złożona z różnych części. W i a r a , iż ałag melchij przedstawia żabę, była powszechna prze­ de w s z y s t k i m wśród mieszkańców zachodniej M o n g o l i i (Ojratów). Chałchasi natomiast widzą w niej żółwia (jast melchij). M o n g o l s k i badacz gier, N . Namdżildordż, t w i e r d z i także, że ałag melchij wyobrażała w y ­ łącznie żółwia Pisząc o b u d o w a n i u f i g u r y żaby z astragali nieprzypadkowo umiesz­ czałam w nawiasie "żółwia". Pragnęłam w t e n sposób podkreślić s y m ­ boliczną, wierzeniową i magiczną tożsamość t y c h zwierząt. I n f o r m a c j e o magiczno-symbolicznej r o l i żaby w k u l t u r z e m o n g o l ­ skiej budziły zdziwienie nawet u niektórych orientalistów, którym p r e ­ zentowałam w y n i k i swoich badań. Z kulturą mongolską przywykliśmy bowiem łączyć wyraźnie żółwia, a nie żabę. W y k o p a l i s k a archeologiczne dają n a m w i e l e dowodów obecności tego właśnie zwierzęcia w k u l t u r z e mongolskiej, a wcześniej jeszcze w k u l t u r z e ludów t u r e c k i c h , które za- P a t r z n p . N. G . B o r o z n a, Niekotorye matierialy szenijach nasilenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskie u> Sriedniej Azii, M o s k w a 1975, s. 281-297. 14 15 N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chólógt) togloom, ob amuletach wierowanija Ułan Bator — i ukraobrjady 1963, s. 4 9 - �262 IWONA KABZINSKA-STAWARZ mieszkiwały t e r e n y obecnej M o n g o l i i . K a m i e n n e f i g u r y żółwi p o j a w i a ­ ją się w t u r e c k i c h petrogligach i pochówkach. Występowały też one w charakterze podstaw pod stelle, na których w y r y t e były d e k r e t y władców. W t a k i m charakterze możemy je spotkać n p . w p o m n i k a c h wzniesionych k u czci K u l Tegina l u b . Bilge Kagana przez Turków O r chońskich i«. E. T r y j a r s k i uważa, że zwyczaj t e n został przejęty z C h i n . Chińscy rzemieślnicy pomagali też prawdopodobnie p r z y wznoszeniu t y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pomników. Dziełem chińskiego a r t y s t y jest też prawdopodobnie słynny żółw z K a r a k o r u m " , ż ó ł w podpierający pionowe stelle z h i s t o r y c z n y m i i n s k r y p c j a m i był jednocześnie w y r a ­ zem koncepcji stworzenia ziemi na grzbiecie tego zwierzęcia, które s p o t y k a m y także w wierzeniach i n n y c h ludów A z j i . W M o n g o l i i żółw związany jest wyraźnie z l a m a i z m e m . J«go k a ­ mienne f i g u r y pojawiają się na terenach świątyń. Najsłynniejszą i n a j ­ lepiej zachowaną kamienną figurą żółwia jest niewątpliwie żółw z klasz­ t o r u Erdene D z u u i . W wierzeniach mongolskich, podobnie j a k w wierzeniach ludów chiń­ skich czy i n d y j s k i c h , żółw występuje przede w s z y s t k i m j a k o podstawa ziemi, aczkolwiek w p i e r w o t n y c h koncepcjach buddystów, a także w p r z e d b u d d y j s k i c h kosmogoniaeh Hindusów, j a k o podstawa z i e m i p o ­ j a w i a się n i e t y l e żółw, co żaba w t o w a r z y s t w i e 2 wielorybów. Z w i e ­ rzęta te j a k o jedyne miały przetrwać okres chaosu i utworzyć podsta­ w y ziemi po jego zakończeniu«. Mongołowie p r z y p i s y w a l i też żółwio­ w i f u n k c j e magiczne. Żeliwne f i g u r k i tego zwierzęcia były m . i n . w y ­ korzystywane w czynnościach wyznaczania miejsca pod budowę klasz­ t o r u oraz określania miejsca pochówku zmarłego . Żółw był też s y m ­ bolem długowieczności. g 20 i« P a t r z n p . E . A . N o w g o r o d o w a , Die Alte Kunst 1980, s. 240, oraz E . T r y j a r s k i , O n the Archaeological Mongolia, Mongolei, Leipzig of Old Turks in " E a s t a n d W e s t " , v o l . 21': 197,1, s. 130, n r 1-2. op. cit, " T r y j a r s k i , rów, założonej [w:] N. S e r - O d ż a w , publikie, s. 130. O żółwiu z K a r a k o r u m , d a w n e j ok. 750 r., której g i z - c h a n a , p a t r z też S . W. Karakoruma, świetność przypada K i s i e 1 e w, Kamiennaja Mongolski] archieologiczeskij Archieologiczeskije na czeriepacha sbornik, issledowanija Narodnoj Riespublikie, stolicy czasy panowania UjguCzyn- "bieżawszaja" Moskwa iz 1962, s. 65-67; w Mongolskoj tamże, s. 5-10; K . W . W j a t k i n a, Archieologiczeskije golskoj « der Traces Narodnoj pamjatniki Riesw Mon­ " S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , v o l . 1: 1959, s. 93-106. P a t r z n p . D. M a j d a r, Architiektura 1971, s. 91, o r a z W . R a d l o f f , i gradostroitielstwo A t l a s der Alterhiimer Mongolii, der Mongolei, Moskwa S.-Pietierburg 1892, p l . 40, fig. 1, 2. P o r . także p r z y p i s 17. i» S . Godzin ski, W kręgu lamajskich żeliwnej figurki legend i mitów, Warszawa 1981, s. 125-126. *° O wykorzystywaniu żółwia miał stanąć k l a s z t o r , p i s z e n p . A . P o z d n i e e w , styriej i buddijskago posledniago k narodu, duchowieństwa S.-Pietierburg w Mongolii do Oczerki w oznaczenia miejsca- by ta buddijskich swjazi s otnoszenijami gdzie monasego 1887, ,s. 23. O o z n a c z a n i u figurką żółwia m i e j - �NOWOROCZNE 263 GRY MONGOLSKIE Żaba w wierzeniach mongolskich, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o w i e k X I X , pełniła funkcję podobne do t y c h , j a k i e p r z y p i s y w a n o żółwiowi. Występuje w n i c h przede w s z y s t k i m jako podstawa ziemi. Świadectwem j e j udziału w akcie k r e a c j i są przede w s z y s t k i m m i t y . Mongołowie łączyli też żabę symbolicznie z płodnością, re-kreacją świata, przejś­ ciem z pierwotnego chaosu do s t a n u życia. Wskazują na to chociażby wspomniane przykłady budowania f i g u r y tego zwierzęcia w sytuacjach szczególnych, będących m o m e n t a m i faktycznego l u b pożądanego przej¬ ścia. T a k szeroko pojętą symbolikę żaby s p o t y k a m y też w i n n y c h k u l ­ turach świata, n i e t y l k o w M o n g o l i i *>. S y m b o l i k a żaby w y k a z u j e w i e l e cech wspólnych z symboliką nada­ waną przez wiele ludów świata żółwiowi . Taką symboliczną tożsamość żaby i żółwia o b s e r w u j e m y także w M o n g o l i i , w m i t a c h , wierzeniach i magicznych zabiegach mieszkańców tego k r a j u . Czy żaba w w i e r z e ­ niach mongolskich zastąpiła częściowo żółwia, czy też od początku w y ­ stępowała z n i m równocześnie, a może poprzedziła go w t y c h w i e r z e ­ niach (por. chociażby kosmogoniczne koncepcje wczesnych buddystów i prebuddyjskie), t r u d n o powiedzieć. Odpowiedzi na te p y t a n i a nie z n a j ­ dziemy prawdopodobnie w l i t e r a t u r z e . D o w o d e m n a to, iż możliwe było zastąpienie w wierzeniach żółwia przez żabę, jest choćby g r a zwana ałag melchij bróch, w której n a prze­ łomie r o k u budowano, a następnie dzielono figurę melchij. Korzenie tej g r y sięgają, j a k się w y d a j e , g r u n t u chińskiego, gdzie bez wątpie­ nia budowana f i g u r a przedstawiała żółwia . A j e d n a k część Mongołów (przede w s z y s t k i m Ojratów) jest przekonana, że w grze chodzi o żabę. O symbolice t e j g r y i j e j f u n k c j a c h magicznych będzie m o w a w d a l ­ szej części artykułu. S y m b o l i k a żółwia i żaby, i c h związki z re-kreacją i kontynuacją życia, była wzmacniana przez symbolikę s a m y c h astragali, których uży­ wano do b u d o w y t y c h f i g u r . I o d w r o t n i e : występowanie astragali w p o ­ łączeniu ze zwierzętami, którym p r z y p i s y w a n o symbolikę płodności 2 1 2S 24 pocho^vku. moM^iono m i 'w OGirtTsInsj j. z&chodniGj dziłam b a d a n i a . op. cit., s. 221, 224-225; N i e k l j u d o w , " P o t a n i n , czeskoj i folklorno-epiczeskoj simwolike u mongolskich łota, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, s. 76; t e n ż e , Oija, [w:] Mify narodów " P a t r z : Dictionary 1974, s. 204-205. » Dictionary 0 mira, M o s k w a 0 f Symbols f Symbols..., -hpai, Mongolskich 1958, s. 113. A u t o r mifołogi- narodów zomijolo- Amsterdam s. 471. do b u d o w y t j . żółwiowe t a b l i c z k i . I n f o r m a c j e te podaje Rutland gry. o simwolika A d d e Vrie.s [ed.], figury której występował żółw, z w a n o w C h i n a c h kwai w Zamietki narodów: 1982, s. 173. and Imaginery, ** Chińczycy i Koreańczycy używali Grę, czyści Mon§oliij jjdy ipxow3 n i e podaje żółwia płytek p'ai, a w K o r e i S . C u 1 i n, Games of the domino. ke-puokOrient, j e d n a k bliższych i n f o r m a c j i o regułach t e j �264 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i udział w akcie stworzenia ziemi, potwierdzało symboliczne związki samych astragali z płodnością, kontynuacją życia, mnogością. Jak już wspomniałam, zarówno żółw j a k i żaba są wyraźnie zwią­ zane z s y t u a c j a m i przejścia. I c h f i g u r y pojawiają się wówczas, g d y pożądana jest zamiana śmierci w życie (np. w czasie choroby będącej s y m b o l i c z n y m s y n o n i m e m śmierci), na przełomie r o k u . W t a k i c h prze­ łomowych sytuacjach pojawia się także astragal. I o n spełnia f u n k c j e magiczne w czasie choroby, wesela, podczas którego panna młoda t r a k ­ towana jest jako przedstawicielka "tamtego świata", pochówku, n a r o ­ dzin, zakończenia r o k u i t p . A s t r a g a l występuje również t a m , gdzie n i e ­ zbędne jest wzmocnienie życia, t j . wówczas, gdy s t a n o w i zabawkę ( a m u ­ let) niemowlęcia. D l a współczesnych n a m Mongołów szagaj to nie t y l k o s y m b o l k o n ­ t y n u a c j i życia, płodności i mnogości, lecz także s y m b o l pasterskiej go­ spodarki (przy c z y m s y m b o l i k a t a nie jest powszechnie znana miesz­ kańcom M o n g o l i i ) . Łączeniu s y m b o l i k i astragali z gospodarką pasterską towarzyszy nadawanie poszczególnym s t r o n o m kości nazw zwierząt h o d o w a n y c h przez pasterzy: strona węższa to " k o ń " (mong. m o r ' ) , a j e j przeciwstawna — "wielbłąd" (mong. temee), s t r o n y szer­ sze to " o w c a " (mong. choń) i " k o z a " (mong. jamaa). Strona zwana te­ mee nosiła czasem nazwę ucher (krowa), (ryc. 1). Podobne n a z w y n o ­ siły też poszczególne s t r o n y kości u Buriatów i Kałmuków ^. Ch. D a - R y c . 1. Kości do g r y (szagaj). " k o z a " z a : E . T a u b e, Einige O d l e w e j : kość w położeniu "koń", " w i e l b ł ą d " , Mongolische Unterhaltung spiele „Jahrbuch des M u s e u m für "owca" Völkerkunde z u L e i p z i g " , B . 24: 1967, S. 56 rambadzar i D . Tangad sądzą, że n a z w y te zostały wprowadzone w ó w ­ czas, gdy Mongołowie stali się l u d e m pasterskim. W czasach myśliw­ s k i c h używali astragali jeleni, a poszczególne s t r o n y kości n a z y w a l i odpowiednio bök, czik ta i alcz. Bök odpowiadał stronie choń, czik-jamaa, 2 5 piski Patrz: K . D. Ł o g i n o w s k i j , Czitinskogo Otdielenija U . E . E r d n e w , Kalmyki, Igry Priamurskogo E l i s t a 1970, s. 260. bur jat Otdieła wostocznogo RGO", nr Zabajkalia, 2: 1897, s. "Za­ 51; �NOWOROCZNE to — temee, alcz 265 GRY MONGOLSKIE mór'2«. N a j a k i c h źródłach o p a r l i się c y t o w a n i a u ­ torzy, n i e wiadomo. Podane przez n i c h n a z w y odpowiadają n a z w o m sto­ sowanym jeszcze w X I X w . przez Buriatów i Kałmuków, a więc t r u d n o fr]e uznać za dowód i c h przedpasterskiej przeszłości. U p a t r y w a n i e w astragalu s y m b o l i k i gospodarki, j a k czyni to część współczesnych n a m pasterzy mongolskich, jest z pewnością zawężeniem jego pierwotnej s y m b o l i k i płodności i k o n t y n u a c j i życia, potwierdzo­ nej dla w i e l u ludów świata, j e j uszczegółowieniem. G d y b y astragal był wyłącznie s y m b o l e m pasterskiej gospodarki, nie używano b y go zapew­ ne w zabiegach odnoszących się do życia i zdrowia człowieka, w obrzę­ dach i sytuacjach przejścia, wykraczających daleko poza r a m y paster­ stwa. Możemy też przypuszczać, że ludyczne znaczenie astragali, w któ­ rych istotne stają się n a z w y poszczególnych s t r o n kości i i c h wartości, zostało nadane t y m kościom później niż i c h znaczenie magiczne, dla którego, być może, n a z w y nie miały znaczenia, nie mówiąc już o zna­ czeniu s y m b o l i c z n y m . U w i e l u ludów świata oznaczenia poszczególnych stron kości używanych do g r y nie miały nic wspólnego z symboliką płodności i m a g i c z n y m znaczeniem astragali. N a z w y te odwoływały się do podziałów społecznych, profesji (np. w G r e c j i i Persji), używano też oznaczeń c y f r o w y c h (np. Indie) Zapewne i w t y c h k u l t u r a c h magicz­ ne f u n k c j e astragali wyprzedziły w czasie i c h f u n k c j e ludyczne. W nazwach poszczególnych s t r o n kości na uwagę zasługuje nie t y l ­ ko samo nazewnictwo, lecz także, a może przede w s z y s t k i m , stosunek tych nazw i odpowiadających i m s t r o n wobec siebie. Poszczególne s t r o ­ n y kości, stanowiące n a t u r a l n e opozycje jako b o k i przeciwległe, były także opozycjami z u w a g i na nazwy. U ludów mongolskich " k o ń " był przeciwstawiany "wielbłądowi" l u b " k r o w i e " , " o w c a " zaś — kozie". Potwierdzenie w s p o m n i a n y c h opozycji s p o t y k a m y także w wierzeniach t y c h ludów. Koza, wielbłąd i k r o w a , t o zwierzęta o z i m n y m oddechu (chujten choszuu mai). Koń i owca należą natomiast do zwierząt o go­ rącym oddechu (chaluun choszuu mai). Zwierzęta zimne łączą się zaw­ sze w wierzeniach z " t a m t y m światem", z k i e r u n k i e m d o l n y m , złem. Zwierzęta gorące łączone są natomiast z dobrem, górą. K o n i o m p r z y ­ pisuje się pochodzenie niebiańskie. K o n i e i owce należały też niegdyś do zwierząt składanych N i e b u w ofierze. W astragalach mongolskich zachowana została reguła, j a k i e j przestrzegano i w i n n y c h k u l t u r a c h świata, oznaczając s t r o n y kości (także sześciennych), opozycyjności s t r o n . Opozycja t a była podkreślana przez oznaczenia cyfrowe, l i t e r o w e , r y ­ s u n k i . Powtarzała ona z k o l e i symboliczną opozycyjność kierunków, s t r o n świata, pór r o k u i t p . *• C h . D a r a m b a d z a r, D. T a n g a d, Cagaan dzarim 8 7 togloom, T . A. sard naaddag mongol ardyn " S z i n d z l e e h U c h a a n A m r d a l " , n r 1: 1980, s. 75. Sebeok, P. G . B r e w s t e r , Studies in Cheremis: I n d i a n a U n i v e r s i t y P u b l i c a t i o n s , F o l k l o r e S e r i e s , n r 11, B l o o m i n g t o n Games v o l . 6, 1958, s. 43. �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W y k o r z y s t a n i e kości, których s t r o n y wyrażają element opozycji, w grach, przede w s z y s t k i m noworocznych, jest j a k najbardziej z r o z u ­ miałe. Cały okres noworoczny jest b o w i e m w w i e r z e n i a c h czasem, w którym toczy się w naturze w a l k a między opozycjami życia i śmierci i i c h p o c h o d n y m i (dobrem — złem, bielą — czernią itp.), Opozycyjność wyrażana przez poszczególne s t r o n y astragali koresponduje także z za­ biegami m a g i c z n y m i , mającymi zapewnić przejście o d s t a n u śmierci do stanu życia, wzmocnić życie i zapewnić jego ciągłość, w których uży­ w a n y był astragal. GRY NOWOROCZNE. SYMBOLICZNO-MAGICZNY PODZIAŁ SZCZĘŚCIA P r z y j r z y j m y się teraz grom, w którym używano astragali. Z a n i m jednak przejdę do i c h opisu, chciałabym dodać, że gier z użyciem t y c h kości było niegdyś znacznie więcej, niż możemy to odtworzyć dziś n a podstawie dostępnych źródeł . Po niektórych grach pozostały już t y l ­ ko nazwy, podczas g d y same reguły uległy zapomnieniu. Po w i e l u grach zaginął w s z e l k i ślad. Wśród gier n o w o r o c z n y c h bardzo rozpowszechnione były takie, któ­ re polegały n a t y m , b y zgarnąć dłonią j a k największą ilość astragali rozrzuconych na podłodze, s t o l i k u l u b na z i e m i p r z y jednoczesnym s c h w y t a n i u podrzuconej uprzednio jednej kości l u b innego p r z e d m i o t u (szagaj awach). Liczba uczestników i kości w grze była dowolna. Cza­ sem gra dzieliła się na t r z y fazy. W pierwszej gracze z b i e r a l i kości r z u ­ cone tak, b y znajdowały się b l i s k o siebie ( r z u t t a k i nazywano bandżaa szagaj albo szagaj awach). W d r u g i e j kolejce pozostałe kości rozrzucano tak, b y odległości między n i m i były większe niż w p i e r w s z y m rzucie (rzut zwany chajaa). N a koniec pozostałe kości układano w szeregu (duudżuu szagaj). Zebranie kości leżących w jednej l i n i i było n a j t r u d ­ niejsze, dlatego zezwalano graczom n a pozostawienie 1-2 sztuk. Kości pozostawione przez gracza zwano suul (ogon). 28 Podobny charakter miała też gra zwana aduu chumich, w której gracze podrzucali 3-5 kości, łapiąc j e n a j p i e r w na zewnętrzną stronę dłoni noszącą w grze nazwę uul (góry), a następnie na stronę wewnętrz­ ną, zwaną t u stepem (tal). Uczestnikami gier t y p u szagaj awach i aduu chumich b y l i przeważ­ nie młodzi mężczyźni w w i e k u 16-40 l a t . T y p o w o dziecięcą grą była natomiast dolnuur. Każde dziecko miało 5 astragali, które układano koliście na ziemi. Dzieci podrzucały do góry 1 astragal, z w a n y strzałą (sum), a łapiąc go musiały wziąć jednocześnie jedną z kości leżących w kręgu bez d o t y k a n i a pozostałych. Wygrywało to dziecko, które p i e r w ­ sze zebrało swoje astragale według określonych reguł. D . A m a r s a n a w a r t y k u l e Mongolskije nacionalnyje igry, "Mongolia", 8: 1980, s. 25 pisze np., że d a w n i e j Mongołowie z n a l i 108 gier w kości. 2 8 nr �NOWOROCZNE 267 GRY MONGOLSKIE Grą najbardziej rozpowszechnioną wśród ludów mongolskich, w y ­ stępującą także wśród i n n y c h mieszkańców A z j i Środkowej, polegają­ cą również na zebraniu rozrzuconych kości p r z y jednoczesnym c h w y t a ­ n i u podrzuconego p r z e d m i o t u , jest szagaj szüürech, z w a n y też l o k a l n i e szagaj atgach albo szagaj cochich (w zachodniej części k r a j u ) , a także szagaj andraa l u b andraa awach (w części centralnej). Podrzucany k a ­ wałek m e t a l o w e j p l e c i o n k i , przypominający f r a g m e n t kolczugi w o j o w ­ n i k a , nosił najczęściej nazwę szüür albo sum. G r a dzieliła się przeważ­ nie na t r z y fazy (identyczne j a k w szagaj awach). Jeden z m o i c h i n f o r ­ matorów przed ok. 40 l a t y obserwował grę szagaj szüürech w a j m a k u archangajskim. Grano przez 2-3 d n i (w okresie noworocznym), p r z y c z y m jeden z grających rzucił szüür t a k wysoko, że n i e m a l dotykał n i m tono ( o k i e n n o - d y m n i k o w e g o o t w o r u j u r t y ) . I n f o r m a t o r t e n uznał r z u ­ canie p l e c i o n k i t a k wysoko za niewłaściwe, gdyż z a n i m szüür upadł z tej wysokości n a ziemię, gracz zdążył zebrać w i e l e kości Grający nie reagowali j e d n a k n a te zarzuty. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono mogło, j a k sądzę, symbolicznie wyrażać ideę przejścia, charakterystyczną dla wierzeń noworocznych, a także symbolikę samego tono (jak t w i e r d z i M Eliade s y m b o l i k a górnego o t w o r u o d D r o w a d z a i a c e e o d v m w siedzi¬ bach l u d z k i c h iest bezpośrednia t r a n s f o r m a d a uwieńczonego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznei mieisca łączności m i e d z y ziemia a poza­ z i e m s k i m i s f e r a m i w s z e c h ś w i a t a " Być może ów g r a c z Drasnął też za­ pewnić sobie w y g r a n a n a w i a z u i a c svmboliczno-magicznv k o n t a k t z do­ b r y m i m o c a m i " t a m t e g o świata") W k u l t u r z e ludów m o n g o l s k i c h z n a i d u i e m v wiele przykładów udziału tono w m a g i i zapewniania pomyślnoś­ ci nrzywoływania na pomoc - za iego pośrednictwem - d o b r y c h sił związanych z "górą" 30. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono jest również godne u w a g i ze wzglę­ d u na symboliczne znaczenie tego o t w o r u . W w i e r z e n i a c h mongolskich tono jest s y m b o l e m Nieba i zarazem miejscem, gdzie przebywają dusze nienarodzonych dzieci. Szüür lecąc k u tono i zetknąwszy się z miejscem s k u m u l o w a n e j płodności przenosił ją następnie na ziemię. Magiczne właściwości miał też s a m szüür j a k o p r z e d m i o t m e t a l o w y . P r z e d m i o t y z żelaza i ołowiu były powszechnie używane nie t y l k o p r z e z Mongołów do w a l k i ze złem, p r z y p i s y w a n o i m jednocześnie" znaczenie ochronne. Do w a l k i ze złem i ochrony przed n i m używano też strzał. W grach reprezentują je kości noszące nazwę sum. Nazwą tą określano też cza­ sem s a m szüür. Występowanie metalowej p l e c i o n k i i "strzał" w grach wskazuje na związek t y c h gier z magią zwalczania zła. Świadczą o t y m 2 8 M . E l i a d e , Sacrum, 80 Przykłady p a t r z np.: Kultura mit, historia, 1977; L . L . W i k t o r o w a , Mongoły. s k w a 1980, s. 27. W a r s z a w a 1974, s. 75-79. i byt Kalmykow, Proischożdienie A. G. Mitrow nar oda i istoki [red.], kultury, Elista Mo­ �268 IWONA KABZINSK A-STAWARZ ponadto wspomniane r z u t y kości i sziiiir 'ku tono, czy w ogóle do góry. Gest w y r z u c a n i a przedmiotów k u górze wskazywał też k i e r u n e k , z j a ­ k i m Mongołowie łączyli pomyślność. "Góra" — stąd pochodzi szczęście człowieka, t a m ważą się jego losy. T a m też przebywają dobre bóstwa opiekuńcze. W geście zbierania kości możemy natomiast widzieć s y m b o l i c z n y p o ­ dział darów, j a k i e bóstwa opiekuńcze rozdzielają między ludzi. Kości symbolizujące gospodarkę pasterską reprezentowały t u ów dar, stada stanowiące podstawę b y t u pasterzy. I m więcej kości udało się zebrać podczas g r y , t y m znaczniejsze miały być korzyści pasterza i jego r o ­ dziny, t y m większa liczba h o d o w a n y c h zwierząt. T a k wierzono i w t y m magiczno-wróżebnym celu grano podczas nowego r o k u . W grze aduu chumich gracz zbierał symbolicznie stada k o n i (aduut a b u n y ) przenosząc je z " g ó r " będących o d p o w i e d n i k i e m Nieba, osią łączącą ziemię z Niebem, na step (wewnętrzna strona dłoni), a więc do swojego środowiska, w swój świat. W grze dolnuur grający zbierał k o ­ lejno 5 kości, symbolizujących (jak można się domyślać) 5 podstawo­ w y c h rodzajów zwierząt, h o d o w a n y c h przez m o n g o l s k i c h pasterzy. Patrząc szerzej można widzieć w t y c h kościach 5 elementów, z których zbudowany jest cały świat, s y m b o l i c z n y w y r a z pewnej całości, jaką b y ­ ła piątka. Magiczny charakter przyciągania pomyślności z góry miała też g r a znana w całej M o n g o l i i i zwana iinee saach l u b gilu saach. G r a ta w y ­ stępowała na terenie M o n g o l i i jeszcze w początkach naszego w i e k u , o czym świadczą w y p o w i e d z i współczesnych mieszkańców tego k r a j u . I n f o r m a c j i o tej grze nie spotkałem natomiast w l i t e r a t u r z e . W iinee saach (gilu saach) grały przede w s z y s t k i m dzieci. Każde z dzieci p o d ­ rzucało kolejno 4 astragale (w guii saaah — 3), łapiąc j e szybko, b y żaden z n i c h nie upadł na ziemię. P r z y p o m i n a to cyrkową żonglerkę p r z e d m i o t a m i . Ten, k o m u n i e udała się sztuka, oddawał 2 astragale p r z e c i w n i k o w i . Kości zdobyte od i n n y c h zawodników gracz składał na kupkę, podrzucając zawsze t y l k o 3 l u b 4 astragale. Rodzice zachęcali dzieci do t e j g r y szczególnie w okresie n o w o r o c z n y m . Dzięki n i e j n a d ­ chodzący r o k miał być o b f i t y w zwierzęta. Wierzono b o w i e m w j e j znaczenie magiczne. Podrzucane kości były j a k b y s y m b o l e m w y m i o n dojonych zwierząt. G d y podrzucano je szybko i s p r a w n i e , obserwują­ cy miał wrażenie, że tworzą jedną białą linię, którą m o i i n f o r m a t o r z y przyrównywali do s t r u g i mleka, do białego sznura. O t y m , że czynność tę t r a k t o w a n o j a k najbardziej serio (z u w a g i n a j e j c h a r a k t e r magicz­ n y ) świadczy ogromna troska o szczegóły Dzieci przedstawiające czyn¬ ność dojenia zwierząt przybierały takie pozy, j a k i e przyjmują d o j a r k i . Pozy te są zróżnicowane zależności od rodzaju dojonego zwierzęcia. G d v dzieci naśladowały doienie krów siadały z l e w v m k o l a n e m o o d niesionym, a p r a w y m o p a r t y m na ziemi. G d y i c h czynność wyrażała do- L . �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 269 jenie kobył, t o p r a w e kolano było uniesione, a lewe oparte. P r z y doje­ n i u owiec dzieci siadały na piętach trzymając nogi szeroko rozstawione w kolanach, a g d y doiły wielbłądzice, to stały, trzymając prawą nogę opartą o k o l a n o lewej (wyprostowanej). Jednocześnie kości zdobyte o d przeciwnika i odkładane na kupkę leżały zawsze stroną noszącą nazwę "dojonego" zwierzęcia k u górze. P r z y położeniu kości brana też była pod uwagę i c h pozycja wobec gracza. Każda strona kości m a b o w i e m l e w y i p r a w y bok, różniące się wyraźnie kształtem. L e w y bok odpowiadał samcowi, p r a w y zaś samicy — l e w a strona jest b o w i e m dla Mongołów stroną męską, p r a w a zaś kobiecą. Gracz układał więc zdobyte kości b o ­ k i e m odpowiadającym samicy zwierzęcia k u górze. W t e n sposób za­ pewniał sobie mnogość stad, mnogość mlecznych produktów i k o n t y n u a ­ cję stada (symbolika astragalu i udział samicy w p r o k r e a c j i stada). Gra iinee saach (guii saach) w końcu X I X w . towarzyszyła nie t y l k o obrzę­ dom n o w o r o c z n y m , choć z t y m i była najbardziej związana i p i e r w o t n i e prawdopodobnie n i e pojawiała się w i n n y m kontekście. Jej magicznowpomagający c h a r a k t e r zaczęto wykorzystywać także m . i n . w świę­ t a c h związanych ze składaniem ofiar p r z o d k o m , N i e b u i d u c h o m p r z y ­ r o d y (tzw owoo tachich) w związku z w y k o n y w a n i e m ważniejszych prac pasterskich. M o i i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i l i jednak wytłumaczyć, j a k było t o możliwe l a t e m , a właśnie wówczas organizowano owoo tachich i większość prac związanych n p . ze strzyżą owiec i produkcją wojłoku, w okresie, g d y obowiązywał zakaz g r y w kości. W początku naszego w i e k u dzieci grywały w e wspomnianą grę także w d n i powszednie p r z y aprobacie rodziców. Z i n n y c h gier, w których możemy doszukiwać się symbolicznego p r z y ­ ciągania pomyślności oraz podziału bogactwa danego przez Niebo (przez gospodarza p r z y r o d y Lusa) i zapewniających mnożenie się stad (symbo­ l i k a astragala) należałoby wymienić n p . chumpraj. Grano 3 astragalami. Każdej stronie kości odpowiadała pewna liczba punktów. N p . za r z u t w s z y s t k i c h t r z e c h kości na stronę " k o z y " gracz otrzymywał 1 p u n k t . Podobnie, jeżeli rzucił wszystkie kości n a stronę " o w c y " albo jeśli r z u ­ cił d w i e " o w c e " i jedną "kozę" l u b d w i e " k o z y " i jednego "wielbłąda", dwa "wielbłądy" i "kozę", d w a " k o n i e " i " o w c e " . D w a p u n k t y o t r z y ­ mywał gracz za w y r z u c e n i e dwóch "wielbłądów" i jednego " k o n i a " l u b dwóch " k o n i " i jednego "wielbłąda". Wreszcie za w y r z u c e n i e trzech " k o n i " otrzymywał t r z y p u n k t y . Grano do osiągnięcia ustalonej przed gra s u m v nunktów Gre te zapisałem w a i m a k u c e n t r a l n y m i w zachod­ n i m a j m a k u k o b d o s k i m . W części wschodniej występowała podobna gra o nazwie umbraa. Grano t a m czterema astragalami do osiągnięcia ustalonei s u m v Dunktów Za wyrzucenie czterech i e d n a k o w v c h kości gracz otrzymywał 4 p u n k t y za d w i e iednakowe i d w i e iednakowe (np. d w i e " o w c e " i d w i e " k o z y " ) - 2 p u n k t y , za cztery różne kości dosta¬ wał 8 punktów. G d y wyrzucił t r z y jednakowe kości l u b t r z y różne nie �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ otrzymywał punktów w ogóle. N a podobnej zasadzie polegała g r a z w a ­ na w a j m a k u c e n t r a l n y m dôrwôn berch orchoćh, której uczestnicy r z u ­ cali także czterema astragalami. Suma punktów, jaką otrzymywał gracz za wyrzucenie poszczególnych s t r o n , odpowiadała pozycji, jaką zajmo­ wały zwierzęta domowe w k u l t u r z e mongolskiej. Największym sza­ c u n k i e m w t e j k u l t u r z e cieszył się koń, a więc za jego w y r z u c e n i e w grze gracz otrzymywał najwięcej punktów. Wartość zwierząt w grach była mierzona nie t y l k o p u n k t a m i , lecz także wyrażana u m o w n i e w pieniądzu. N p . w grze zwanej tawan lanbodoch, w którą grano we wschodniej M o n g o l i i , za w y r z u c e n i e " o w c y " gracz otrzymywał 30 l a n « , za " k o z ę " — 20, za "wielbłąda" 40 i za " k o n i a " — 50 l a n . Rzucano 5 astragalami po 5 r a z y (znów powtarza się liczba 5!). W y g r y w a ł ten, k t o uzyskał 1000 l a n (1000 też s y m b o l i z o w a ­ ło pewną całość, pełnię, dostatek). I t e j grze p r z y p i s y w a n o znaczenie magiczne. Grano w nią podczas Cagaan Sar i na j e j podstawie wróżo­ no o nadchodzącym r o k u . S y m b o l i c z n y podział bogactwa wyrażała także g r a zwana móngocech (zapisałem ją w a j m a k u c e n t r a l n y m ) . Gracze układali cztery rzę­ d y poziome, kładąc w j e d n y m z n i c h astragale stroną " k o n i a " k u górze, w d r u g i m astragale odwrócone na stronę "wielbłąda", w t r z e c i m — " o w c y " , a w c z w a r t y m " k o z y " . Uczestnicy r z u c a l i kolejno kostką. W z a ­ leżności od tego, na którą stronę upadła kostka, grający zabierał t a k i e samo "zwierzę" z jednego z rzędów. Jeżeli ktoś wyrzucił kostkę n a s t r o ­ nę, która nie miała już swego odpowiednika w żadnym rzędzie, m u ­ siał oddać takie "zwierzę", j a k i e wyrzucił. Wygrywał ten, k t o zebrał najwięcej kości. Podobną grę opisuje N . Namdżildordż . Nosi ona naz­ w ę chuszuu malyn dzajaa bodoch i została zapisana przez autora w a j ­ m a k u ôwôrchangajskim. Gracze r z u c a l i t a m czterema astragalami j e d ­ nocześnie i na podstawie uzyskanych wyników zabierali "zwierzęta" z poszczególnych rzędów. W grze zapisanej przez Namdżildordża n i e było astragali s t a w i a n y c h na stronie " k o z y " do góry. Zamiast n i e j w y ­ stępowała " k r o w a " . 32 Symboliczny podział bogactwa, którego m i e r n i k i e m były dla paste­ rza stada zwierząt, następował nie t y l k o przez symboliczne przyciąga­ nie pomyślności (gry polegające na łapaniu j a k największej liczby kości p r z y jednoczesnym podrzucaniu astragalu l u b m e t a l o w e j p l e c i o n k i k u górze) czy też dzielenia "zwierząt" w zależności o d w y r z u c o n y c h astra­ g a l i i ilości zdobytych punktów. O podziale t y m mówiły także g r y , w których uczestnicy p s t r y k a l i palcami w kości leżące j e d n a k o w y m i » L a n — jednostka wagowa srebra. W ną ok. 37 g. W W grze, tek. 82 Mongolii miała ona wartość stałą r ó w ­ C h i n a c h n a t o m i a s t każda p r o w i n c j a posługiwała się i n n y m łanem. oczywiście, l a n s t o s o w a n y Namdżildordż, jest umownie op. cit., s. 110. j a k o " c e n a " poszczególnych pły­ �NOWOROCZNE 271 GRY MONGOLSKIE stronami k u górze, b y kości te zetknęły się nie poruszając p r z y t y m i n ­ nych. G d y czynność ta udała się, gracz zabierał kości, które zetknęły się w w y n i k u pstryknięcia. Jeżeli nie — czynność p s t r y k a n i a w y k o n y ­ wał następny grający. G r y te nosiły różne nazwy. N p . w a j m a k u cen­ t r a l n y m zwano j e szagaj charwach (w odróżnieniu od i n n e j popularnej g r y noszącej w M o n g o l i i to właśnie miano, t u zwanej jesón tochoj) i grano 7-12 astragalami przypadającymi na jednego gracza. I n n a gra oparta na t y c h samych zasadach nosiła nazwę dżaran szagajny tag. G r a ­ no t u 60 astragalami (łącznie). C i e k a w y m p r z y p a d k i e m t e j g r y jest duuguj doloococh. Grano w nią również podczas Cagaan Sar i uczestni­ czyły w niej przede w s z y s t k i m dzieci. Grało na ogół 2-3 dzieci, z któ­ r y c h każde miało 7 kości. Kości rzucano na podłogę. G d y dwie z n i c h upadły na jednakową stronę, to gracz, który wykonywał r z u t , pstrykał palcami t a k , aby jedna kość uderzyła o drugą. G d y pozostała t y l k o jedna kość, to rzucano ją kolejno, aż upadła na stronę " k o n i a " . Jeżeli gracz wyrzucił " k o n i a " , to siedzący obok oddawał m u jedną ze zdoby­ t y c h uprzednio kości. P i e r w s z y gracz rzucał obie kości. Jeżeli upadły na tą samą stronę, to pstrykał znów i t d . Grających obowiązywał jeden w a r u n e k : zachowanie milczenia podczas całej g r y . Z w a r u n k i e m t y m nie spotkałam się w odniesieniu do i n n y c h gier, poza wspomnianą t u ­ taj. Dlaczego gracze m u s i e l i milczeć? M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że gra była przez to bardziej interesująca l u b że chodziło o to, b y n i k t nie o d ­ padł z g r y ; aby przez złamanie zakazu mówienia zawodnik n i e został w y e l i m i n o w a n y z w a l k i . Dlaczego jednak w walce miało m u przeszko­ dzić słowo? Nasuwa się analogia z b a j k a m i , w których bohaterowie p r a g ­ nący zdobyć jakiś przedmiot, uratować kogoś z n i e w o l i i t p . zobowią­ z y w a l i się zachować milczenie. W p r z e c i w n y m razie nie m o g l i w y k o ­ nać swego zadania, a nawet groziła i m śmierć. Milczenie miało też chronić przed a t a k i e m zła n p . podczas polowań. Zakaz mówienia n a polowaniach występował u większości ludów A z j i . Chodziło o to, a b y nie zwracać u w a g i zwierząt i gospodarzy lasów, aby ukryć przed n i m i zamiary myśliwych. Czy t e n sam zakaz występujący w grze możemy tłumaczyć w t a k i sam sposób? Czy w grze chodziło również o u k r y c i e zamiarów człowieka (dzielenie bogactwa)? Bvć może t a k właśnie bvło skoro wypowiedzenie słowa eliminowało zawodnika z gry, pozbawiająć go t v m s a m v m w a r i w i i d 7 i a h i w t v m <?vmholir7nvm nodziale h o gactwa Bvć może zakaz L w f e n i a obowiazvwał także w i m w c h grach l u b w grach onartvoh i a k T a L L ę k a n i u w kości leZce iedn kowv m i s t r o n a m i do góry * " a J Y Darambadzar i Tangad uważają, że na rozrzuceniu kości i s t r z e l a n i u palcami, b y kości te zetknęły się, polegały najstarsze g r y mongolskie. P i e r w o t n i e miano p r z y t y m strzelać do kości leżących s t r o n a m i prze­ c i w n y m i do góry, n p . próbowano zetknąć kość leżącą stroną " o w c y " k u górze z kością leżącą stroną " k o z y " (również k u górze). G r a ta nosiła �272 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nazwę bok czig niaslach l u b też bogcog niaslach. Później — dokładnie nie w i a d o m o k i e d y — zaczęto strzelać do j e d n a k o w y c h kości . Czy s t y k a n i e kości leżących na p r z e c i w s t a w n y c h s t r o n a c h miało ozna­ czać pierwotną walkę między d w o m a opozycjami, j a k a toczyła się zaw­ sze w m o m e n t a c h przejścia i która rozpoczęła się już w momencie s t w o ­ rzenia życia n a ziemi? Czy dlatego, że w a l k a ta była niebezpieczna dla życia, obowiązywał zakaz mówienia podczas g r y przedstawiającej te zmagania? N i e p r z y p a d k o w a w y d a j e się też liczba kości używanych w grach — 7, 12, 60. Suma 60 i 12 p o w t a r z a się też w i n n y c h grach noworocznych. Miało to zapewne związek z kalendarzem mierzącym czas 6 0 - l e t n i m i c y k l a m i (dużymi), z których każdy był podzielony na 5 c y k l i 12-letnich (małych)? Cyfrą "kosmiczną" była także 7, oraz — występujące w większości gier — 3 i 5 (liczba kości używanych w grach). Idea podziału szczęścia, bogactwa, znajduje najpełniejszy wyraz w noworocznej grze zwanej ałag melchij óróch. Łączy się ona p r z y t y m z ideą stworzenia ziemi (symbolika żółwia i żaby) oraz z ideą długo­ wieczności (symbolika żółwia). W przeddzień nowego r o k u w j u r t a c h zamieszkanych przez głowy rodzin budowano z astragali figurę melchij. B u d o w a n o ją w następujący sposób: z 36 kości tworzono plecy (6 rzędów po 6 kości), z 16 nogi (4 po 4 kości), z 6 szyję, z 1 serce, z 2 n e r k i (2 r a z y po 1 kości), z 3 ogon, z 5 głowę, z 20 paznokcie (4 łapy po 5 paznokci — r y c . 2). W l i t e r a t u ­ rze znalazłam informacje o możliwościach r o z b u d o w y w a n i a f i g u r y o do­ datkowe elementy. Np. p r z y głowie z astragali p o m a l o w a n y c h n a czer­ w o n o budowano ognisko domowe, zamiennik ognia — jednego z pięciu elementów, koło ogona kładziono 3 kości pomalowane na czarno (repre­ zentujące żywioł w o d n y ) , z lewej s t r o n y f i g u r y kładziono 5 kości poma­ l o w a n y c h na niebiesko (drzewo), z p r a w e j s t r o n y pleców kładziono 3 białe kości (żelazo) i na 4 łapy kładziono po 1 kości żółtej ( z i e m i a ) . Nigdzie w terenie n i e znalazłam jednak potwierdzenia t e j i n f o r m a c j i , a u t o r z y zaś nie podają źródła j e j pochodzenia. Kości kładziono najczęściej stroną " o w c y " do góry. N i e l i c z n i i n f o r ­ m a t o r z y mówili o zróżnicowaniu kości, wskazując na obecny w nazwie p r z y m i o t n i k ałag — pstry, różnorodny, złożony z różnych części. W e d ­ ług n i c h głowę melchij budowano z kości leżących stroną " o w c y " k u gó­ rze, podobnie j a k ogon. Nogi z kości leżących stroną "wielbłąda" ( " k r o ­ w y " ) k u górze, a plecy — stroną " k o n i a " . A l b o też głowę budowano z kości leżących stroną " k o n i a " k u górze, łapy — " k o z y " , plecy " o w c y " , nogi " k r o w y " , a szyję z kości leżących stroną "wielbłąda" k u górze. Całość miała przypominać o t y m , że podstawą egzystencji pasterza jest hodowla pięciu rodzajów zwierząt. Czasem stosowano kości pomalowa­ ne na biało i czarno. Głowę i łapy budowano z kości p o m a l o w a n y c h na 33 34 « Darambadzar, " D a r a m b a d z a r , T a n g a d, op. cżt., s. 76. T a n g a d, op. cit., s. 75. �NOWOROCZNE 273 GRY MONGOLSKIE usta szyja oczy uszy łapy tidcs t N J d serce 0)0» CD tułów 9C&dl tJ tfl $ nerki 0>C5 pęcherz moczowy #4? ogon R y c . 2. Ułożona melchij óróch z kości (szagaj) figura żółwia występująca m . i n . w grze alag R y s . J . Kabzińska-Stawarz biało układanych stroną " o w c y " k u górze, pozostałe części melchij b u ­ dowano natomiast z kości p o m a l o w a n y c h n a czarno, które kładziono stroną " k o z y " do góry. T a k i układ kości wyrażał najpełniej ideę p i e r ­ w o t n e j w a l k i dwóch opozycyjnych elementów życia i śmierci, z który­ m i asocjują się odpowiednio biel i czerń oraz " o w c a " i " k o z a " . O p i e r ­ wocinach życia przypominała też sama f i g u r a . F i g u r a t a zajmowała honorowe miejsce w j u r c i e . Stawiano ją w czę­ ści północnej, przeznaczonej d l a burchanów i szanowanych gości oraz 18 - Etnografia Polska XXVII/1 �•i i j 274 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ j ! | •i ! ! j I ! i { ! ! | j I I ! | j j : I i j i dla głowy r o d z i n y — gospodarza j u r t y . Większość z m o i c h informatorów twierdziła, że głowa melchij zwrócona była w k i e r u n k u burchanów, według i n n y c h miała ona spoglądać w k i e r u n k u d r z w i (na południe, t j . w k i e r u n k u Słońca). F i g u r a ta stała na wojłokowym d y w a n i k u l u b n a poduszce uszytej z owczej skóry. Podściółki te zasługują n a baczniej­ szą uwagę. Wełna (skóra owcza, wojłok) jest b o w i e m t y p o w y m dla M o n g o l i i znakiem przejścia. Czasem przejścia jest też cały okres no¬ woroczny. Podczas odchodów Cagaan Sar (według i n n y c h w wigilię tego święta) przystępowano do podziału f i g u r y . Gracze, począwszy od najstarsze¬ go — jeżeli grano w wigilię święta — l u b od najmłodszego — g r y grano w n o w y r o k , a jeszcze według i n n y c h w e r s j i od tego, k t o urodził się w r o k u noszącym nazwę tego samego zwierzęcia co r o k zapoczątkowan y przez Cagaan Sar — rzucali kostką sześcienną i w zależności od l i c z ­ b y w y r z u c o n y c h oczek b r a l i odpowiadającą j e j część f i g u r y . W y r z u c i w ­ szy jedno oczko gracz mógł n p . wziąć serce, d w a — usta, oczy, n e r k i , t r z y — głowę, ogon, cztery — szyję, jedną z nóg, pięć — paznokcie, sześć — jeden z rzędów tułowia. . G d y uczestnik wyrzucił taką ilość punktów, za którą nie mógł wziąć niczego czekał na następną kolejkę l u b _ według i n n y c h i n f o r m a c j i otrzymywał coś w zamian albo oddawał to, co wziął wcześniej, mające tę samą wartość. N a podsta­ w i e wyników g r y wróżono o przyszłości w nadchodzącym r o k u . I m więcej gracz zebrał kości, t y m większego mógł się spodziewać bogactwa, szczęścia. Liczono pojedyncze kości l u b stosowano sposób, j a k i m n a j ­ częściej posługiwali się pasterze dla określenia wielkości stad, stosu¬ jąc tzw. bodo, c z y l i ogólną miarę dużych sztuk (wielbłądów, krów i k o n i ) w stadzie. N p . w t e j grze 10 kóz odpowiadało 1 bodo, 7 baranów także, podobnie j a k 1 koń i 1 wielbłąd. K t o miał najwięcej bodo t e n wygrywał. O d ilości bodo obliczano d a w n i e j w M o n g o l i i wysokość po¬ datków. Jeden z m o i c h informatorów twierdził nawet, że gra była wcześniejsza i że przyjęty w niej sposób liczenia i określania zwycięzcy stał się p i e r w o w z o r e m dla systemu podatkowego. Sporadyczne informacje pozwalają przypuszczać, że istniała g r a będąca niejako odwróceniem ałag melchij bróch. Polegało to na budowa¬ n i u f i g u r y melchij w trakcie g r y . Taką informację uzyskałam w zachodniej części M o n g o l i i u przedstawicieli mongolskiej mniejszości etnicznej Eletów i Miangatów. U Miangatów n p . jeszcze w początku X X w . urządzano zawody, k t o szybciej zbuduje tę figurę (nie było t a m g r y polegającej na dzieleniu żółwia, lecz t y l k o zawody szybkiego budowania jego f i g u r y ) . Wierzono, że zwycięzca będzie miał powodzenie w życiu, że będzie bogaty. Grano w początkach r o k u , co było zgodne z wierzeniami^ o odradzaniu się w t y m czasie podstaw ludzkiego b y t u (astragal) i świa-" ta (żółw). Większość m o i c h rozmówców była przekonaną, że alag melchij to �NOWOROCZNE 275. GRY MONGOLSKIE jedna z najstarszych gier mongolskich. W i e r z y l i też, że gra ta została wynaleziona przez Mongołów. Badania h i s t o r i i niektórych gier nie po­ twierdzają j e d n a k t y c h przypuszczeń. Figurę podobną do t e j , jaką s t a ­ w i a l i Mongołowie, b u d o w a l i b o w i e m także Chińczycy i Koreańczycy, używając w t y m celu płytek stosowanych również w grze w d o m i n o . Stąd gra ta została zapewne przejęta przez Mongołów, podobnie j a k wiele i n n y c h gier. Możliwe jest natomiast, że Mongołowie przejęli od Chińczyków samą ideę g r y , wprowadzając istotną zmianę, polegającą na w y k o r z y s t y w a n i u astragali do budowania melchij, chyba bliższym t r a d y c j i pasterzy mongolskich niż domino. Dzieląc melchij Mongołowie w i e r z y l i , że dokonują nie t y l k o podziału bogactwa, zyskując część z n i e ­ zmierzonych zasobów L u s sabdaga, ale także, że zapewniają sobie dłu­ gowieczność. Cieszono się przede w s z y s t k i m , g d y w ałag melchij grały dzieci. G r a miała j e b o w i e m ustrzec przed chorobami i zapewnić dłu­ gie życie. Wierzenia te przemawiają również za t y m , że budowana w okresie n o w o r o c z n y m f i g u r a była figurą żółwia. J e m u b o w i e m p r z y ­ pisywano symbolikę długowieczności, trwałości życia. Większość gier z użyciem astragali była g r a m i l o s o w y m i . Wiele za­ leżało od tego, w j a k i sposób upadną rzucone kości, czy gracz zdoła je zebrać, czy też nie, czy będzie umiał schwycić rozrzucone astragale w r a z z metalową plecionką l u b kością zwaną sum. Zależność od losu nie była jednak całkowita. Gracz mógł b o w i e m wpływać na przebieg g r y i zapewnić sobie zwycięstwo dzięki zręczności swoich palców i dłoni, refleksowi. Gracz, który chwytał kości w garść p o w i n i e n zrobić to t a k , aby j e d ­ na z kości wystawała spomiędzy palców i b y na nią właśnie upadł szuiir (jeżeli grano w szagaj sziiurech). Miało to sprawiać wrażenie peł­ nej ręki, obfitości, symbolizować dostatek. 3 5 KARTY M o t y w podziału bogactwa, który powtarzał się w w i e l u grach n o ­ worocznych, wyrażany był nie t y l k o za pomocą gier w kości. O podzia­ le dóbr d a n y c h człowiekowi przez gospodarzy p r z y r o d y (czynnik losu) mówiły też n p . g r y , do których używano płytek przypominających k a r ­ ty. Stara mongolska gra, do której używano d r e w n i a n y c h l u b papiero­ w y c h płytek z w i z e r u n k a m i zwierząt i ptaków, nosiła nazwę uuczuiir. W M o n g o l i i znalazłam właściwie t y l k o fragmentaryczne informacje o t e j grze. Została ona n i e m a l całkowicie zapomniana, ocalały t y l k o f r a g m e n ­ ty, z których t r u d n o złożyć całość, odtworzyć jakąś powszechną wersję. Opis t e j gry, aczkolwiek niezbyt dokładny, znalazłam u F. K o n a oraz 36 8 5 C u l i n , Games of the Orient..., F - K o n , Z a 50 let. Sobranije s k w a 1934, s. 115-116. M s. 113 (por. p r z y p . 24). socziniejni, t. 3, Ekspiedicija w Sojotiju, Mo­ �276 IWONA KABZINSKA-ŚTAWARZ u K . Łoginowskiego « . O b y d w a opisy, choć jeden dotyczy Urianchajów, d r u g i zaś Buriatów, potwierdzają ogólne zasady g r y , j a k i e udało m i się odtworzyć na podstawie i n f o r m a c j i współczesnych mieszkańców M o n ­ golii. M o i i n f o r m a t o r z y b y l i na ogół zgodni co do tego, że w grze w y ­ stępowały płytki z w i z e r u n k a m i następujących ptaków i zwierząt: szuwuu ( d z i k i ptak, bez bliższego określenia jakiego rodzaju) — 64 płytki, tuulaj (zając) — 32, buga (jeleń) — 16, chuder (piżmowiec) — 8, irbes (pantera) — 4, bar (tygrys) — 2 i arslan (lew) — 1. Każda płytka miała swą wartość wyrażoną w łanach. Najwyższą wartość miał l e w (64 łan), następnie t y g r y s (32), pantera (16), piżmowiec (8), jeleń (4), zając (2) i p t a k (1). Wszyscy b y l i też zgodni, że do g r y używano sześciu kostek sześciennych, p r z y c z y m każdy z grających rzucał o d r a z u w s z y s t k i m i k o s t k a m i . N i e było natomiast pełnej zgodności co do s a m y c h reguł. J e d n i z informatorów t w i e r d z i l i , że gracz mógł zabrać tę płytkę spośród leżących, której wartość była równa ilości u z y s k a n y c h punktów ( w y r z u ­ conych oczek). A b y wziąć „lwa", który „kosztował" 64 l a n , trzeba b y ­ ło rzucać d w u k r o t n i e i sumować oczka. Można to było uczynić t y l k o wówczas, jeżeli n a stole znajdowały się k a r t y od „pantery" wzwyż. K o n pisze, że aby wziąć " l w a " , trzeba było wyrzucić 6 razy po 6 oczek. Według i n n y c h m o i c h rozmówców, na poszczególnych stronach kości były oznaczane k o l o r y . Lecz i t u i n f o r m a c j e nie były zgodne. J e d n i mówili, że każda z 4 s t r o n kości była m a l o w a n a na i n n y kolor, a 2 s t r o ­ n y były czerwone, p r z y czym na t y c h s t r o n a c h miały znajdować się 1 i 4 (oczka). Wśród kości znajdowała się jedna z oznaczeniami od Odo 5, p r z y c z y m jeżeli kość upadła na 0, to cały r z u t unieważniano. Jeszcze i n n i t w i e r d z i l i , że stosowano t y l k o ' 2 k o l o r y d l a oznakowania kości — czerwony i czarny, a w y n i k zależał od l i c z b y kości, które upadły na określoną stronę. G d y gracz wyrzucił jedną kość n a stronę czerwoną, a pozostałe n a czarną, mógł wziąć „ptaka", gdy d w i e kości upadły n a stronę czerwoną, a cztery na czarną — „zająca", g d y t r z y kości były czarne i t r z y czerwone — „jelenia", za cztery czerwone i d w i e czarne — „piżmowca", za pięć czerwonych i jedną czarną — „tygrysa", a za sześć kości czerwonych — " l w a " . Grano dopóty, dopóki na stole pozostawał „lew". K o m u udało się wziąć „lwa", t e n wygrywał. Mongołowie w i e ­ r z y l i , że t e n , k t o często w y g r y w a w uucziiur, będzie miał powodzenie w życiu, będzie żył w dostatku. Dobrze też było grać na Cagaan Sar w k a r t y , b y nadchodzący r o k był pomyślny. Dlaczego łączono pomyślność właśnie z t y m i zwierzętami, których w i z e r u n k i znajdowały się na płyt­ k a c h stosowanych w grze? Pasterze mówili, że zwierzęta te były szano­ wane przez l u d z i , b o w i e m miejscem i c h p o b y t u są góry. Mówiono m i też, że dopóki zwierzęta te są w górach, człowiekowi będzie się dobrze żyło. Ponadto, jeśli p r z y r o d a jest bogata, o b f i t u j e w zwierzęta i p t a k i , 3 7 Łoginowskij, op. cit., s. 48-49. �NOWOROCZNE 277 GRY MONGOLSKIE to bogatym staje się i człowiek. J a k można sądzić, w y p o w i e d z i te mają charakter bardziej ogólny, symboliczny. Góry to nie t y l k o miejsce p o ­ b y t u zwierząt i ptaków, lecz także miejsce łączące się w wierzeniach z dobrem, sacrum. Góra to k i e r u n e k , z którego pochodzi dobro, gdzie decyduje się pomyślność człowieka. L e w , t y g r y s jeleń, których w i z e r u n ­ k i występowały n a płytkach używanych w grze, były szczególnie sza­ nowane przez Mongołów, zaliczane do zwierząt solarnych. O d n i c h za­ leżała także pomyślność człowieka, dostatek, płodność p r z y r o d y . Roz­ dzielając płytki z w i z e r u n k a m i zwierząt wyrażających ideę płodności, k o n t y n u a c j i podstaw l u d z k i e j egzystencji (i egzystencji całej n a t u r y ) , człowiek brał również część tego dobra dla siebie, zapewniając po­ myślność sobie i swej rodzinie w nadchodzącym r o k u . Ułożenie płytek w grze — przed przystąpieniem do g r y układano je koliście na s t o l i k u l u b podłodze j u r t y — nawiązywało symbolicznie do koncepcji wiecznego odradzania się czasu i całej p r z y r o d y , s y m b o ­ lizowanej t u t a j przez p t a k i i zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się n a płytkach. Także gracze siadali kołem wokół rozłożonych k a r t . W b u r i a c k i m w a r i a n c i e g r y najcenniejszą kartą była płytka z w i ­ z e r u n k i e m myśliwego na k o n i u , trzymającego w ręku naciągnięty łuk. Ta płytka "kosztowała" 64 " r u b l e " . W grze rzucano 3 c z e r w o n y m i i 3 n i e b i e s k i m i kośćmi sześciennymi z oczkami. G d y na jednej z r z u ­ conych kości znalazło się 1 oczko, gracz zabierał " p t a k a " , g d y na j e d ­ nej z kości były 2 oczka — brał "zająca", g d y na jednej z kości były 3 oczka — brał " p a w i a " i t p . A b y wziąć " t y g r y s a " , gracz musiał rzucić 5 j e d n a k o w y c h kości, a " l w a " — wszystkie różne. A b y wziąć "jeźdźca" rzucał n a j p i e r w jedną kostką, p o t e m sześcioma, następnie d w a razy ciskał 6 kości. Jeżeli w t y c h czterech r z u t a c h sześciokrotnie została p o ­ wtórzona cyfra, jaką wyrzucił p r z y p i e r w s z y m rzucie jedną kostką, t o gracz mógł wziąć "jeźdźca". Na zakończenie g r y liczono sumę " r u b l i " , jaką u z y s k a l i poszczególni gracze ponad ustaloną dolną granicę . 38 Według S. W . I w a n o w a gra t a wyrażała epizody z p r a k t y k i myśliw­ skiej Buriatów i była swego rodzaju wróżbą o pomyślności polowania » . Niewykluczone, że gra ta, mająca związki z magią i wróżbami, mogła być stosowana przez myśliwych, j a k również w zabiegach noworocz­ nych zmierzających do określenia najbliższej przyszłości (adz iidzech — zobaczenia swego losu). 3 R E - K R E A C J A ŚWIATA I C Z A S U W okresie n o w o r o c z n y m wszystko zaczynało się od początku, odra­ dzał się czas i podstawowe elementy życia. D o idei stworzenia nawiązy­ wała gra alag melchij óróch, informująca jednocześnie o s y m b o l i c z n y m « " XIX Ł^gmowskij, op. cit, s. 49. S . W . I w a n o w , Matierialy po izobrazitielnomu — naczala XX ww., M o s k w a 1954, s. 692. iskusstwu narodów Sibiri �IWONA 278 KABZINSKA-STAWARZ podziale dóbr między l u d z i . O akcie r e - k r e a c j i świata i czasu k o m u n i ­ kowała też g r a zwana najczęściej chorlo (w zachodniej i centralnej czę­ ści Mongolii), dzendmene l u b arwan chojer dżil (u Chałchasów w części centralnej) i norow l u b bajasgalan (na wschodzie). Grano w nią p o w ­ szechnie podczas Cagaan Sar całymi r o d z i n a m i , łącznie z dziećmi. Cza­ sem zaczynano grać już w wigilię święta. Grano w dzień i w nocy, zezwalając na nocną grę również dzieciom. Grający d y s p o n o w a l i 60 płytkami, okrągłymi l u b k w a d r a t o w y m i , w y k o n a n y m i z drzewa. N a 48 płytkach znajdowały się w i z e r u n k i zwierząt, których n a z w y noszą kolejne lata dwunastoletniego c y k l u k a ­ lendarzowego (12 zwierząt X 4 płytki). Płytki te nosiły nazwę gadzryn mod. W grze kładziono je na podłodze j u r t y . Gadzryn mod były w całej M o n g o l i i jednakowe. Natomiast w i z e r u n k i , j a k i e znajdowały się n a p o ­ zostałych 12 płytkach, z w a n y c h garyn mod, były różne. Płytki te t r z y ­ mano w ręku na znak i c h wyższości n a d gadzryn mod. W grze miały one większą wartość niż gadzryn mod. W centralnej części M o n g o l i i jako garyn mod występowały najczęściej: chorlo (koło), dzendmene (tybetań­ s k i znak 7 drogocenności), chas (swastyka), arslan (lew) albo m i t y c z n y ptak Chan Gard. W zachodniej M o n g o l i i występowały: chorlo, dldzij (znak szczęścia i długowieczności), Chan G a r d i lew, w e wschodniej zaś — chorlo, dzendmene, zwany t u z tybet, norow, dldzij i Chan G a r d . Czasem zamiast dzendmene pojawiał się bajasgalan (wieczny ogień), a zamiast Chan G a r d swastyka. Z 60 płytek, które przed przystąpie­ n i e m do g r y układano koliście w 12 k u p k a c h (po 5 płytek w każdej), budowano t z w . " j u r t y " (ger barich). Budowanie " j u r t " polegało na t y m , że na spodzie każdej k u p k i kła­ dziono płytki o najniższej wartości (z w i z e r u n k a m i zwierząt o t w i e r a ­ jących c y k l kalendarzowy), k o l e j n i gracze dokładali zaś płytki o w a r ­ tościach wyższych. Najwyższą wartość miała płytka ze z n a k i e m chorlo. K i e d y kładziono płytkę z w i z e r u n k i e m jakiegoś zwierzęcia, mówiono przy t y m słowa określające to zwierzę i jego związki z kalendarzem. Mówiono n p . t a k : " J e d e n r o k , to r o k m y s z y , która c z a m i . J e d e n r o k , to r o k k r o w y — z białego b r z u c h a dużej, rogatej, którą pluje lubi drogocennymi rze­ j e j gospodarz. Je­ d e n rok, to r o k t y g r y s a , który t r o s z c z y się t y l k o o s w e w y g o d y i cały c z a s m i e s z ­ ka w l a s a c h z a górami. J e d e n r o k , to r o k szybkiego ludziom deszcz. J e d e n r o k , to r o k zająca z długimi pstrego s m o k a , który u s z a m i , który biega daje po n a ­ szej p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k brązowej p s t r e j żmii, która c h o d z i t a m , g d z i e n i e m a ludzi. J e d e n r o k , to r o k k o n i a z okrągłymi k o p y t a m i , którego bardzo gospodarz i który j e s t b a r d z o który nierówne miejsca która cały czas naśladuje która bardzo lubi swe potrzebny wypełnia swym pomiotem. człowieka n a n a s z e j dzieci i rano l u b i jego człowiekowi. J e d e n r o k , t o r o k Jeden r o k , to rok barana, małpy, p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k k u r y , wszystkich budzi. J e d e n r o k , to r o k p s a , który s z c z e k a c h o n , c h o n n a z n a k , że ktoś p r z y j e d z i e . J e d e n r o k , to r o k świni, któr a pięknymi kłami w z r u s z a z i e m i e . " " �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 279 Przytoczyłam wypowiedź jednego z mieszkańców somonu Erdenebiiren w a j m a k u kobdoskim, w zachodniej części k r a j u . I n n e określe­ nia były bardzo podobne, t a k że przytoczony t u tekst można uznać za pewien wzór, od którego odstępstwa były d o p r a w d y nieznaczne. Czasem nie notowałam żadnych zmian t e k s t u , czasem były one n i e w i e l k i e . W i n ­ n y m tekście, z a n o t o w a n y m przeze m n i e także w a j m a k u kobdoskim, znajdujemy n p . takie określenia: " J e d e n r o k , to r o k m y s z y z białymi u s t a m i . J e d e n r o k , to r o k dobrego k o n i a , który p o m a g a gospodarzowi, szybkiego, pstrego k i e d y c h c e o n wyruszyć w drogę. J e d e n r o k , to r o k s m o k a , który b y w a zawsze w niebie. J e d e n r o k , to r o k k u r y , która z w i a s t u j e świt. J e d e n r o k , to r o k świni, która n i s z c z y c z o r t a " . Pozostałe określenia były niezmienione w stosunku do najczęściej powtarzającego się t e k s t u , który przytoczyłam na początku. Prawdopodobnie jeszcze w końcu X I X w . grze towarzyszyła, m e ­ lodia. Słowa w y m a w i a n e p r z y poszczególnych płytkach były śpiewane przez graczy na odpowiednią nutę. Informacje o śpiewaniu słów n i e są jednak powszechne. Mówiono m i np., że pieśń o 12 zwierzętach śpie­ wano na pastwiskach (bez gry), pragnąc przypomnieć o i c h i s t n i e n i u i wyrazić i m szacunek. Wśród Ełetów z somonu Erdeneburen spotka­ łam też informację, że melodia towarzyszyła słowom, w y m a w i a n y m p o d ­ czas g r y t y l k o u Urianchajów. M o i rozmówcy d o d a w a l i p r z y t y m , że Urianchajowie .różnicowali charakter m e l o d i i dostosowując go do cha­ r a k t e r u zwierzęcia, o którym śpiewano. Niestety, n i e udało m i się s p r a w ­ dzić tej i n f o r m a c j i wśród Urianchajów. Niektórzy z m o i c h informatorów określali chorlo j a k o zapis h i s t o r i i Mongołów. H i s t o r i i rozumianej oczywiście nie j a k o zbiór faktów, m a ­ jących miejsce w przeszłości, lecz jako ciąg czasu odmierzającego dzie­ je, a więc jako swoisty kalendarz. A oto legenda, jaką zapisałam w somonie Erdenebiiren: "Burchan-baksz ności następują dziny. Stworzył pragnął, by l u d z i e po sobie zwierzęta więc zwaną grę dobrze zapamiętali dwunastoletniego chorlo. sobie, w jakiej c y k l u , miesiące, Występowanie każdego kolej­ dni i go­ zwierzęcia n a 4 płytkach miało oznaczać 4 s e z o n y w każdym r o k u . C e l e m tej g r y j e s t przypomnieć nie l u d z i o m o i s t n i e n i u dwunastoletniego c y k l u " . Związek g r y z czasem, a także — szerzej — z kosmosem jest bardzo wyraźny. Znamienne są choćby c y f r y : 60 płytek to 60 l a t dużego c y k ­ l u , 12 k u p e k — to lata c y k l u małego i 5 płytek tworzących jedną jurtę, to jeden c y k l mały — obowiązkiem graczy było ponadto rozegranie 12 Partii w każdym chotonie. Jeżeli w chotonie było wiele j u r t , to starano się, by cały choton grał 60 razy (np. w 15 j u r t a c h po 4 razy). Znamienna jest też s y m b o l i k a poszczególnych zwierząt, których w i ­ zerunki znajdowały się n a płytkach i s y m b o l i k a garyn mod. Najwyższą wartość w grze miał chorlo, będący symbolem wiecznego Nieba, kosmo- �280 IWONA KABZINSKA-STAWARZ su, czasu, odpowiadający jednocześnie tono w j u r c i e . Zauważmy, że płytki używane w grze były również okrągłe, a jeśli używano płytek k w a d r a t o w y c h , t o znajdujące się na n i c h w i z e r u n k i były ujęte w k o ­ listą otoczkę. Rozkładano je ponadto koliście przed przystąpieniem do gry. L e w należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jednocześnie p r z y p i s y w a n o m u s y m b o l i c z n y związek ze Słońcem. Jego skóra miała symbolizować ściany j u r t y . Ze Słońcem był też związany Chan Gard, posiadający p r z y t y m właściwość leczenia chorób, zwalczania zła. Jego skrzydła miały symbolizować dach j u r t y . Wieczny ogień — bajasgalan — to także zam i e n n i k Słońca na ziemi. W j u r c i e odpowiadało m u palenisko. Pojawiający się n a niektórych terenach s y m b o l s w a s t y k i to p r a d a w n y s y m boi kosmicznego c e n t r u m , prapoczątku. O r n a m e n t óldzij oznaczał wieczną nić szczęścia, długowieczność, a w j u r c i e odpowiadały m u symbolicz­ nie d r z w i i sznury. Z n a k dzendmene zaczerpnięty z i k o n o g r a f i i l a m a j skiej, przedstawiał 7 drogocenności. S y m b o l i k a garyn mod jest wyraź­ nie związana z t y m , co dzieje sję niejako poza człowiekiem, co wpływa na jego życie, stąd też wysoka wartość płytek w grze. Budowanie " j u r t " miało w grze charakter symboliczny. Nawiązy­ wało do i d e i r e - k r e a c j i świata, kosmosu, którego s y m b o l e m jest właśnie dla Mongołów j u r t a « . Budując " j u r t y " w okresie Cagaan Sar gracze uczestniczyli niejako i n d y w i d u a l n i e w o g r o m n y m dziele odtwarzania kosmosu, odradzania się podstaw l u d z k i e j egzystencji. Według wierzeń pasterzy, na egzystencję człowieka mogły wpływać m . i n . zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się na płytkach chorlo. Mysz, otwierająca c y k l , miała dbać o-spokój na ziemi. Była jednocześnie s y m b o l e m gospodarności i skrzętności. K r o w a dawała l u d z i o m mięso i mleko, a b y k był m i t y c z n y m przodkiem ludów mongolskich i s y m b o ­ l e m siły. T y g r y s należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jego w i z e r u n e k r y ­ sowany na s k r z y n i a c h miał chronić d o b y t e k pasterza. Zając t o dobra dusza, chroniąca dzieci przed złem. Smok to władca deszczu i b u r z y . Żmija — pomocnik władcy podziemi, ale jednocześnie zwierzę p r z y ­ jazne człowiekowi, mogące uratować go od śmierci, a kobietę obdarzyć płodnością. Koń to pomocnik i przyjaciel człowieka. B a r a n — żywiciel i podstawa gospodarki pasterza. Małpa to l u d z k i przodek. K u r a to także żywiciel człowieka, k o g u t zaś to z w i a s t u n d n i a . Pies — p r z y j a c i e l i p o m o c n i k człowieka, obrońca jego d o b y t k u . Obrońcą człowieka miała też być świnia, kończąca c y k l . Zwierzęta należące do dwunastoletniego c y k l u były także związa­ ne z kosmosem i jurtą j a k o jego symbolem. Każdemu z t y c h zwierząt p r z y p i s y w a n o stałe miejsce w j u r c i e , ściśle określoną część o w a l u za­ kreślonego przez j e j ściany. Wewnętrzne rozplanowanie j u r t y dzieliło 4 0 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116. uniwersum jurty mongolskiej, 1 f" 5 ; * '] ' �NOWOROCZNE 281 GRY MONGOLSKIE ę na 12 części, które nosiły n a z w y poszczególnych zwierząt c y k l u . Sa¬ ta j u r t a jest okrągła j a k Słońce — a j e j 60 żerdzi jest podporządkowaych " r u c h o w i " Słońca. I c h wewnętrzne rozplanowanie odpowiadało d u ­ rniu c y k l o w i . Według n i c h pasterze o r i e n t o w a l i się też d a w n i e j w czae dobowym. Miarą tego czasu był promień słońca prześlizgujący się 3 tono i końcach żerdzi « . T a k więc zwierzęta c y k l u przedstawione n a gadzryn mod i z n a k i rzedstawione n a garyn mod łączyły się w e wspólnej symbolice u n i v e r i m , którego o d p o w i e d n i k i e m jest j u r t a . Mongołowie darzą chorlo ogromną sympatią. S y m b o l i k a t e j g r y jest rzecież t a k bliska i c h wierzeniom, t a k dobitnie j e wyraża. Sądzą też, 5 są sami twórcami t e j g r y . Jaka jest geneza chorlo, t r u d n o m i p o w i e zieć. Nie prowadziłam b o w i e m t a k dokładnych badań porównawczych, y móc stwierdzić bezsprzecznie, j a k i m i d r o g a m i przenikały poszczeJlne g r y do M o n g o l i i i j a k i m uległy przekształceniom. Nie spotkałam ;dnak danych o grze podobnej do chorlo w l i t e r a t u r z e dotyczącej i n ych ludów A z j i . Wiadomo natomiast, że grę tę przejęli od Mongołów uwińczycy Niektórzy z m o i c h informatorów p r z y p i s y w a l i grze moc magiczną. Kała ona, j a k większość gier noworocznych, wspomagać przyrodę w akcie - k r e a c j i . Ponadto, zwycięzca, który zbudował najwięcej " j u r t " , mógł czyć n a pomyślność w nadchodzącym r o k u . C i , którym przypadły • udziale płytki o najwyższej wartości, m o g l i spodziewać się bogactwa szczęścia. Jeżeli grano w chorlo podczas Cagaan Sar, to zaczynały dzieci, n a ;ępnie młodzież i starcy. Reguła ta jest zgodna z c h a r a k t e r e m w i e r z e iowego k o n t e k s t u . W n o w y r o k rozpoczyna się b o w i e m liczenie czasu i początku, jego stopniowe starzenie się, toteż grę kończą starcy. Jeżezaczynano grać w przeddzień święta, to grę i n i c j o w a l i starcy, a koń:yły dzieci, zwiastując nadchodzące odrodzenie czasu, zmianę. Nazwę ger barich (budowanie j u r t ) nosiła też jedna z gier w d o m i o. Jednakże zdania co do tego, czy domino było grą noworoczną, są Ddzielone. G r a ger barich oparta n a zasadach podobnych do chorlo skazywałaby jednak na możliwość istnienia takiego związku. B u d o w a ie " j u r t " odbywało się w t e j grze przez dokładanie płytek o w a r t o :iach wyższych (o największej liczbie oczek) n a płytki o wartościach iższych. G r a n o 60 płytkami, które układano koliście w 12 k u p e k po płytek w każdej. Zwyciężał ten, k t o zbudował więcej " j u r t " . W końcu X I X w , i w początkach naszego stulecia jeśli grano w do­ lino podczas Cagaan Sar, to raczej nie czyniono tego powszechnie. Z a 4 2 4 1 D . P j u r w i e j e w, Dizajn i79, s. 27-30. I . S a m b u u, Tuwinskije 4 2 jurty, narodnyje "Diekoratiwnoje igry, iskusstwo S S S R " , Kyzył 1978, s. 59. n r 5: �282 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ decydował o t y m obserwowany wówczas n e g a t y w n y stosunek Mongołów do t e j g r y (co nie przeszkadzało w i e l u osobom grać hazardowo. N i e czy­ niono jednak tego na ogół w okresie noworocznym). Kształtowanie się do domina negatywnego stosunku, który był wyraźnie obecny przede wszy­ s t k i m w postawach starszego pokolenia pasterzy, miało złożone podło­ że. Decydowała o t y m prawdopodobnie świadomość, że gra ta wyrosła z obcego — chińskiego — g r u n t u , skąd została przeniesieniona do M o n ­ golii. N e g a t y w n e odczucia kształtowały się także pod wpływem legend 0 genezie g r y . L e g e n d y te opowiadały najczęściej o t y m , że płytki d o ­ m i n a powstały w okolicznościach związanych ze śmiercią, że zostały w y k o n a n e przez starego Chińczyka z kości jego zmarłego syna, który zginął tragicznie (utonął, został zabity przez ojca, który n i e mógł p a ­ trzeć, j a k s y n ginie w nędzy itp.). Trzymając w dłoniach owe płytki Chińczyk miał wrażenie, że jego s y n jest blisko, że są razem. Czasem w legendzie człowieka zastępuje w i e r n y p r z y j a c i e l pies. W i n n e j w e r ­ s j i jest m o w a o Chińczyku, który straciwszy wszystko zabił swego syna 1 zrobiwszy z jego kości domino, zaczął grać hazardowo, b y się w z b o ­ gacić. Grze w domino przypisywano też nierzadko związki ze złem, przede w s z y s t k i m z chorobami, co było k o l e j n y m m o t y w e m n e g a t y w n e j oceny samej g r y , a co za t y m idzie u n i k a n i a j e j w okresie n o w o r o c z n y m . M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że starcy zabraniali g r y w domino twierdząc, że ten k t o gra, stanie się b i e d n y m , że n i e będzie miał szczęścia w życiu. Czy chodziło t u wyłącznie o przestrogę przed s k u t k a m i hazardu? Łą­ czono też d o m i n o z ospą (ceceg ówgón), chorobą, która nieraz dziesiątko­ wała l u d z i i stada zwierząt. Białe i czerwone k r o p k i rysowane na płyt­ kach miały być p r z y p o m n i e n i e m w y s y p k i , występującej podczas cho­ roby. Wierzono, że gra sprowadza tę chorobę. Według niektórych i n f o r ­ matorów w okresie epidemii obowiązywał ścisły zakaz grania (dotyczy­ ło to zarówno zachorowań bydła, j a k ludzi). W legendzie o genezie do­ m i n a pojawia się zresztą m o t y w śmierci chłopca o i m i e n i u D a a l u u (stąd nazwa g r y daaluu) właśnie w w y n i k u ospy. Umierający chłopiec miał 12 l a t , stąd najwyższa wartość w grze w y n o s i 12. M o w a jest też o ojcu, który zrobił płytki z kości syna i naznaczył j e z n a k a m i choroby. Wierzono w n e g a t y w n y wpływ g r y na człowieka i zwierzęta. M ó - , wiono, że przeszkadza w mnożeniu się bydła. Zakaz g r y w domino pod­ czas ospy, j a k i w Cagaan Sar, obowiązywał w zachodniej części M o n ­ golii. W części wschodniej natomiast, choć nie grano podczas nowego r o k u , t o w p r z y p a d k u epidemii używano g r y jako środka magicznego służącego do w a l k i z chorobą. Wierzono, że choroba, której nadawano postać starego człowieka (stąd nazwa ceceg ówgón — k w i e c i s t y sta­ rzec), k i e d y zobaczy grających w domino, pomyśli, iż ludzie się j e j nie boją, że z niej szydzą i wyśmiana odejdzie. Podczas Cagaan Sar g r a l i natomiast w domino Chałchasi w c e n t r a l - �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 283 nej części k r a j u . Wróżyli o n i nawet z wyników g r y o nadchodzącym r o ­ k u . K t o zbudował najwięcej " j u r t " — tego los miał być pomyślny. I n ­ formacje te uzyskałam jednak nie od Chałchasów, a od mieszkańców zachodnich rejonów k r a j u . Chałchasi p y t a n i przeze m n i e o domino t w i e r ­ dzili, że w ogóle nie g r a l i w tę grę, albo też nie p r z y z n a w a l i się do g r y podczas Cagaan Sar. Czyżby z obawy przed p r z y z n a n i e m się do h a ­ zardu zabronionego przez władze t a k obecnie, j a k i w przeszłości? Wydaje m i się, że negatywne skojarzenia związane z domino, j a k i e obserwujemy dla przełomu X I X i X X w., są wywołane konkretną s y ­ tuacją historyczną ( u t r a t a niepodległości i w i e l o w i e k o w a niewola w r a ­ mach państwa chińskiego) i nie mogły towarzyszyć grze od początku, t j . od m o m e n t u , w którym Mongołowie przejęli tę grę od Chińczyków. K i e d y to się stało, t r u d n o powiedzieć. Współcześni n a m Mongołowie twierdzą, że w końcu X I X w., ale możliwe są d a t y wcześniejsze. W C h i ­ nach i K o r e i domino należało do najstarszych gier, związanych w y ­ raźnie z magią i wróżbiarstwem . W t y c h k r a j a c h grano w domino podczas obchodów nowego r o k u bez żadnych n e g a t y w n y c h skojarzeń, zachowując zapewne wierność p i e r w o t n e j t r a d y c j i . Magiczno-wróżebne przeznaczenie domina, jego związki z ciągnięciem losów i p r z e p o w i e d ­ n i a m i tłumaczyłoby j a k najbardziej grę w t y m właśnie czasie. D o o k r e ­ su przejścia nawiązywała też s y m b o l i k a domina, na opisywanie której nie ma t u , niestety, miejsca. Podobnie j a k w grze chorlo, mongolski gracz kładący płytkę na stół opisywał ją o d p o w i e d n i m i słowami. O ile w chorlo słowa te były w y ­ raźnie adresowane do zwierząt i przedmiotów mających symboliczny charakter, to w d o m i n o związek t e n jest m n i e j wyraźny, m n i e j j a w n y . Na płytkach znajdowały się przecież " t y l k o " k r o p k i (białe i czerwone, , lub — i n n y c h k o m p l e t a c h — czerwone i czarne). A j e d n a k wyobraź­ nia Mongołów nadała t y m k r o p k o m ułożonym symetrycznie l u b asy­ metrycznie n a poszczególnych płytkach charakter obrazów, ilustrują­ cych jakąś sytuację. N p . płytkę, n a której znajdowało się 5 czerwonych kropek (ułożonych t a k j a k n a kościach sześciennych) i jedna duża biała kropka, zwaną townag, określano słowami taban buluu neg joluu (5 g u ­ zów i jeden pucołowaty, grubas). Figurę złożoną z 4 k r o p e k czerwo­ nych i 3 białych określano guja doloo, szanag doloo i kładąc ją mó­ wiono: gujayn chuii doloo, gurilny chuii szalsaj, gutlyn chiiu szaachaj (siódemka s y n zadniej nogi, s z a l s a j s y n mąki, podeszwa s y n obuwia) i t d . Każda z 60 płytek miała swoją nazwę i była odpowiednio określa­ na. W opisach płytek występowały często poetyckie porównania. Dziś sami Mongołowie nie zawsze rozumieją i c h sens. Czasem były t o tłu43 w 44 nia. 48 C u 1 i n, Games 44 Szalsaj — figura of the Orient..., s. 114-116. z c i a s t a używana przez łamów podczas obrzędu o c z y s z c z a ­ �284 IWONA KABZINSKĄ-STAWARZ maczenia chińskich oryginałów, czasem rodzima twórczość pasterzy. Roz­ szyfrowanie nazw i opisów odnoszących się do poszczególnych płytek, s y m b o l i k i poszczególnych oznaczeń w y m a g a jeszcze badań, których n i e byłam w stanie podjąć z b r a k u odpowiednich źródeł. Pasterze n i e w i e l e mogą t u t a j pomóc. M i m o że Mongołowie zapożyczyli domino od Chińczyków, n i e zaak­ ceptowali t e j g r y "żywcem", lecz odcisnęli na n i e j własne piętno. Po­ większyli przede w s z y s t k i m ilość płytek z 32 do 60, co wskazuje być może n a związek g r y z czasem i kosmosem, wyraźniej w i d o c z n y w p o ­ dobnej do domino grze chorlo. Być może chorlo stała się w z o r e m d l a jednej z gier w domino zwanej ger barich? Oznaczenia stosowane przez Mongołów różnią się także od oznaczeń chińskich. Wreszcie określe­ nia poszczególnych płytek wskazują raczej na kulturę pasterską niż n a filozoficzno-magiczny pierwowzór, j a k i m było chińskie domino. Chiń­ skie płytki dzieliły się na 2 g r u p y : cywilów (mon) i w o j s k o w y c h (mo). Płytki w grupie m o n nosiły n a z w y wskazujące na związki z kosmo­ sem. N p . płytkę z 12 oczkami n a z y w a n o fin (niebo). " N i e b o " p o w t a r z a ­ ło się ponadto w nazwach samych gier. Płytka z 2 oczkami była nazy­ w a n a ti (ziemia). I n n e płytki nosiły nazwę yang (element męski), wo (ład, harmonia) i t d . W grupie m o znajdowały się płytki o nazwach: c h i tsiin (supremacja) albo tsap kau (heterogeniczna dziewiątka) i t p . Różni­ ce między domino chińskim i m o n g o l s k i m wyrażały się też w niektórych grach . 4S Oprócz g r y zwanej ger barich popularną w M o n g o l i i grą w d o m i n o była także dcm dża i dawchar dża (prosta i złożona odmiana g r y zwanej ogólnie diałach). W dan dża układano domino szeregiem (12 " j u r t " po 5 płytek w każdej). Każdy gracz brał 5 płytek. Jedną z płytek, j a k i e p o ­ zostały na stole, wykładano stroną z oznaczeniem do góry. Gracz mógł wziąć tę płytkę l u b zostawić i n n y m , którym mogła się ona przydać do skompletowania pary. W grze t e j chodziło b o w i e m o skompletowanie dwóch d o w o l n y c h par i jednej p a r y z liczb "bijących", t j . 10, 11 i 12. G r a ­ no i n d y w i d u a l n i e l u b p a r a m i , t a k j a k w większość gier w kości i chorlo. W grze dawchar dża brały natomiast udział t y l k o 3 osoby. Grający b r a l i po 10 płytek (po 2 " j u r t y " ) . 5 płytek t r z y m a l i w ręku, 5 pozosta­ w i a l i na stole. T y c h płytek nie w o l n o było mieszać. W t r a k c i e g r y każ­ d y zachowywał się tak, j a k b y grał za d w i e osoby — oddzielnie płytka- ' m i z ręki, oddzielnie ze stołu. Wygrywał t e n , k t o pierwszy s k o m p l e t o ­ wał 3 p a r y , p r z y c z y m liczono p a r y łącznie — z ręki i ze stołu. Grano też w tawan chodżgor, ale reguły t e j g r y nie były dokładnie znane m o i m i n f o r m a t o r o m (w a j m a k u k o b d o s k i m i c e n t r a l n y m ) . Miała to być gra podobna do ger barich. Wiadomo t y l k o , że c i , którzy przegrali, b y l i 4 5 C u 1 i n, Games s k i c h gier w domino. of the Orient..., s. 116-122 podaje kilka przykładów chiń­ �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 285 poddawani k a r o m , n p . m u s i e l i biegać wokół j u r t y albo nosić na gło­ wie jakieś ciężkie przedmioty. W pozostałych grach w domino nie s t o ­ sowano k a r . W końcu X I X w . i początkach naszego stulecia stosowanie kar w grze nie było zresztą częstym zjawiskiem. ODSTRASZANIE ZŁA O odstraszaniu zła za pomocą gier wspominałam już omawiając sza­ gaj szuurech i inne g r y , w których podrzucano astragal zwany strzałą (sum), b y następnie złapać r z u c o n y przedmiot i zebrać kości rozrzuco­ ne na podłodze j u r t y , na ziemi l u b s t o l i k u . Ponieważ g r y te miały jesz­ cze inne znaczenie magiczno-symboliczne, nie t y l k o odstraszające, w y ­ odrębniłam je i omówiłam w rozdziale o symboliczno-magicznym p o ­ dziale szczęścia. Podział zastosowany przeze m n i e w t y m a r t y k u l e jest oczywiście rzeczą umowną, gdyż większość gier nie mieści się po p r o ­ stu w jakimś j e d n y m schemacie, k o m u n i k u j e o więcej niż j e d n y m zja­ w i s k u , w i e r z e n i u i t p . Ważne w y d a j e się natomiast to, która z i n f o r ­ macji p r z e k a z y w a n y c h przez grę jest najważniejsza, do czego możemy sprowadzić grę mówiąc o j e j symbolice i powiązaniach z magią. W grach omówionych na początku podział szczęścia wydawał się najważniejszą sprawą, co zresztą podkreślały nie t y l k o reguły gier, ale i w y p o w i e d z i pasterzy łączących określone g r y właśnie z bogactwem, szczęśliwą przyszłością, której m i e r n i k i e m są stada i t p . Odstraszanie zła było też jedną z f u n k c j i f i g u r y melchij, budowanej w j u r t a c h na przełomie r o k u , a jednak f u n k c j a ta nie w y d a j e się najważniejsza n a w e t dla samych p a ­ sterzy. Dlatego też gra ta została omówiona w i n n y m miejscu. Istniały jednak gry, którym pasterze p r z y p i s y w a l i zupełnie jedno­ znacznie funkcję odstraszania złych mocy, magicznego środka stosowa­ nego do w a l k i ze złem zagrażającym człowiekowi i podstawom jego egzy­ stencji właśnie w okresach przełomowych, do których przede w s z y s t k i m należy n o w y r o k . Grą, w którą n i e m a l obowiązkowo grano w Cagaan Sar, była t z w . szagaj charwach, przez Chałchasów zwana też jesón tochoj. Gra ta przyciągała przede w s z y s t k i m młodych mężczyzn w w i e k u 20-40 lat, wymagała b o w i e m zręczności i siły. Uczestniczyli w n i e j mieszkańcy k i l k u j u r t , brygady, a w niektórych rejonach M o n g o l i i o r ­ ganizowano zawody na większą skalę, gromadzące mieszkańców z całe­ go choszunu. Jak pisze mongolski badacz R. D z o r i g — było w zwycza­ j u tworzenie zespołów złożonych z w y b r a n y c h mieszkańców choszunu, które współzawodniczyły z mieszkańcami innego choszunu. W okresie autonomii M o n g o l i i były wyznaczone miejscowości, w których odbywały się zawody w szagaj charwach. Były to m . i n . " N a r a n Chógetij" ( t e r y ­ t o r i u m dzisiejszego a j m a k u środkowogobijskiego), " B a d y n Boór" (ajmak oworchangajski), " T u u l y n cagaan chochlij szagaj" (w Ułan Bator n a d brzegiem Toły), " B a j a n b u l g i j n szagaj", " J a m a a t y n szagaj", " C h a n g i - �286 IWONA KABZINSKA-STAWARZ n a c h y n szagaj" (ajmak bułgański), " C h o n c h o r n u u r y n szagaj" " D u r a a a l y n szagaj" (między dwoma Czojrami) — zawody odbywały się co r o k u w jednej z t y c h miejscowości. Były one znane n a terenie całej Chałchy, skąd m i e l i pochodzić najlepsi gracze. Z a w o d y miały c h a r a k ­ ter ogólnokrajowy, przyciągały nie t y l k o najlepszych strzelców, ale również tłumy kibiców. Był t a k i zwyczaj, że dla zawodników p r z y g o t o ­ w y w a n o specjalne p o t r a w y i napoje n a okres dwóch miesięcy. Każdy bag przybywający na zawody miał swego achłagcza (kapitana). W skład jednego bagu wchodziło 4, 6 l u b 8 osób. W t y m okresie nie było i n s t y ­ t u c j i , która centralnie zajmowałaby się organizacją zawodów. Z a w o d y przebiegały w o p a r c i u o ustalenia dokonane między achłagczami, prze­ ważnie odbywały się między l u t y m a m a j e m ( t j . w okresie w i o s n y licząc od Cagaan Sar — I K S ) . Z a w o d n i c y i kibice z b i e r a l i się w t e d y , k i e d y chcieli doraźnie n i e było ustalonego t e r m i n u . Jedynie w miejscowości " B a d y n boór" t e r m i n zawodów był stały ( b r a l i w n i c h udział sławni za­ w o d n i c y z całego k r a j u ) . W 1918 r. w zawodach o r g a n i z o w a n y c h w m a ­ j u w choszunie D z o r i g t wanga w miejscowości " N a r a n c h d g c t i j " wzięło udział 101 bagów (drużyn). Jeden bag liczył przeciętnie 6-8 osób. W s u ­ m i e w zawodach brało więc udział 606-808 osób. Liczba ta obejmowała t y l k o zawodników. Oprócz n i c h uczestniczyło w zawodach w i e l e osób towarzyszących, sędziowie, organizatorzy oraz kibice. Miejscowością, która w okresie a u t o n o m i i przyciągała w i e l u zawodników, była " B a d y n szaa". Znajdowała się ona na terenie dzisiejszego a j m a k u centralnego. Wiele bagów walczących w t e j miejscowości słynęło n a całą Chałchę. Były to m . i n . bagi Gonczigdżawa z somonu Erdene-sant, choszunu Dzo­ r i g t wanga, bagi S a m b u u i szar L c h a g w y z somonu Delerchangaj, cho­ szunu Tuszetu wanga (dzisiejszy ajmak środkowogobijski), bag solgoi Dżamiangina z choszunu Dajczin-bejsa (obecnie ajmak środkowogobijski), bag Sunduja z choszunu B a r u u n - g u n g a (obecnie ajmak bułgański), bag chdeh duganczina Dordżpalama z B a r u u n - c h u r e e . Wielką sławę cieszył się bag szar L c h a g w y , z w a n y "kapryśna szóstka". Sława jego przetrwała do dziś. Ba§ t e n przed 1921 r. 12 razy uczestniczył w zawodach w " B a d y n szaa" i 10 razy odniósł t a m zwycięstwo, a t y l k o 2 razy został pokonany. W latach r e w o l u c j i odbywały się zawody głównie w Ułan B a t o r i a j ­ m a k u bułgańskim, wschodniogobijskim i selengijskim . 46 O organizowaniu zawodów, w których b r a l i udział mieszkańcy cho­ szunu, słyszałam też od współczesnych n a m mieszkańców M o n g o l i i . Nie p o t r a f i l i o n i jednak powiedzieć niczego konkretnego, n a w e t zlokalizować dokładnie miejsca, w którym zawody t a k i e były organizowane. Po r e ­ w o l u c j i 1921 r. t r a d y c j a t a k i c h zawodów została przerwana. Zadaniem grających w szagaj charwach było zestrzelenie kości l e ­ żących na podłodze j u r t y , na deseczce l u b s k r z y n i , czasem n a progu « R . D z o r i g, Mongoł ardyn sport, U ł a n B a t o r 1960, s. 93, 97-98. �NOWOROCZNE 287 GRY MONGOLSKIE w pewnej odległości od zawodników. Odległość ta była najczęściej w y ­ znaczana przestrzenią j u r t y (jej średnicą), czasem odmierzano ją d o ­ kładniej, b y wynosiła n p . 9 łokci (stąd inna nazwa g r y jesôn tochoj). Liczba kości stanowiących cel nie była jednakowa dla całej M o n g o l i i . Mogła wynosić n p . 12 (centralna część k r a j u ) l u b 4-6 (zachodnia), a zda­ rzały się też pewnie różnice lokalne. W j a t k i n a pisze (dla części wschod­ niej), że cel stanowiło 8 k w a d r a t o w y c h płytek « . Podczas swoich badań nie zetknęłam się j e d n a k z informacją, b y strzelano do przedmiotów i n ­ n y c h niż astragale. Kości, w które celowali zawodnicy, układano p a r a m i (jedna na drugą); w t e n sposób kładziono też płytki, o których pisała W j a t k i n a . Połowa kości należała do jednej drużyny, połowa do d r u ­ giej. Zadaniem grających było zestrzelenie w s z y s t k i c h kości p r z e c i w ­ nika (w grze i n d y w i d u a l n e j zwycięstwo przypadało t e m u , k t o zestrze­ lił największą liczbę kości). Na terenie M o n g o l i i zachodniej grano też używając d w u deseczek. N a jednej z n i c h znajdowały się kości należą­ ce do jednej drużyny, na d r u g i e j — znajdującej się naprzeciwko — kości należące do drużyny przeciwnej. Według m o i c h informatorów, w a r i a n t g r y z dwoma deseczkami był późniejszy w s t o s u n k u do w e r s j i z jedną deseczką (na której połowę stanowiły kości należące do jednej drużyny, połowę zaś kości należące do przeciwników) spotykanej w części centralnej i wschodniej. G r a z dwoma deseczkami występo­ wała w części zachodniej jeszcze przed 50-60 l a t y , czasem n a t y c h sa­ m y c h terenach równolegle do w a r i a n t u g r y z jedną deseczką. W grze z dwoma deseczkami każda drużyna miała 5 astragali. Trzeba było wce­ lować w astragal leżący dokładnie naprzeciw astragala nale­ żącego do własnej drużyny; strzały na skos były niedozwolone. Strzelano przeważnie astragalami o w c z y m i . Zdarzało się jednak, że używano astragali j e l e n i c h l u b przedmiotów w y k o n a n y c h z jeleniego rogu na podobieństwo astragali, z w a n y c h chasaa. Za cel służyły w ó w ­ czas także astragale jelenia l u b w y k o n a n e z j e l e n i c h rogów. Grający o d d a w a l i strzały w p r o s t z dłoni, m o g l i też kłaść kość, któ­ rą strzelali, na podłodze. Najczęściej j e d n a k posługiwali się deseczką (chaszlaga) wykonaną z cennych gatunków drzewa l u b też p r z y p o m i n a ­ jącą taką deseczkę środkową częścią kości goleniowej wielbłąda. Kość ta nosi nazwę szilbe, ale wykonaną z niej "deseczkę" zwano również chaszlaga. Taką kością posługiwano się przede w s z y s t k i m w rejonach gobijskich, gdzie było t r u d n o o drzewo. Pośrodku deseczki (drewnianej i kościanej), równolegle do j e j dłuższych brzegów, biegł r o w e k , czasem żłobiono też l i n i e ukośne, t a k że w całości r y s u n e k przypominał strza­ łę. Nosił on zresztą nazwę s u m . Nazwę tę nosiła też kość w y s t r z e l i w a ­ na z deseczki ( l u b z dłoni albo z podłogi). Deseczka mogła być też w y K . W. I960, s. 266. 4 7 Wjatkina, Mongoły Mongolskoj Narodnoi Riespubliki, Moskwa �288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ posażona w cięciwę l u b patyczek, którym w y p y c h a n o kość p r z y strze­ l a n i u . Długość deseczki wynosiła ok. 16-17 cm, t a k że mieściła się ona w dłoni. Szagaj charwach p r z y p o m i n a zawody łuczników, organizowane jesz­ cze w X I X w . w e w s z y s t k i c h rejonach M o n g o l i i i zaliczane do t z w . erijn gurwaan naadam, t j . trzech gier mężnych. G r y te organizowano w czasie najważniejszych świąt, przede w s z y s t k i m dorocznych. W m i a ­ rę rozpowszechniania się b r o n i palnej łuk wyszedł z użycia j a k o broń myśliwska i coraz rzadziej pojawiał się na l o k a l n y c h zawodach naadam o w y c h . W X X w . t y l k o w Urdze (dzisiejsze Ułan B a t o r ) i c e n t r a c h ajmacznych można było spotkać łuczników, którzy s t a w a l i do zawo­ dów. Łucznicy, podobnie j a k uczestnicy szagaj charwach, walczyli indy­ w i d u a l n i e l u b drużynowo. S t r z e l a l i o n i do leżących na ziemi zwinię­ t y c h w kłębuszki skórzanych rzemieni. Rzadziej strzelano do owczej skóry l u b piłki. Wspomniane kłębuszki (sur) układano p a r a m i jeden na d r u g i m , j a k astragale w szagaj charwach. Szagaj charwach i sur char­ wach (zawody łucznicze) rozpoczynał zawsze najlepszy strzelec z każ­ dej drużyny ( l u b i n d y w i d u a l n i e ) . I jeszcze jedno wyraźne podobieństwo między szagaj charwach i s u r charwach — po każdym u d a n y m strzale obserwatorzy głośno wołali u — cha!, przeciągając samogłoskę u i moc­ no akcentując końcowe — cha! Podczas zawodów łuczniczych kibice z r y w a l i się z miejsc podnosząc ręce do góry. T e n s w o i s t y h y m n miał być pochwałą dla dobrego strzelca i jednocześnie zachętą do dalszej w a l k i . Miał p r z y t y m — j a k m i mówiono — zatrwożyć słabych prze­ ciwników, zazdrosnych o w y n i k i . I m bliżej końca, t y m głośniej śpie­ wano u — cha! H y m n t e n miał daleko szerszy zasięg. Docierał on — j a k wierzono nie t y l k o do l u d z i , ale także do złych mocy czyhają­ cych na życie człowieka Był s w o i s t y m orężem w a l k i przeciw n i m . Jednakże n i e t y l k o głośne słowa były bronią stosowaną w walce ze złem (hałas był n a t u r a l n y m składnikiem w s z y s t k i c h gier r u c h o w y c h , d y - * namicznych, nie t y l k o szagaj charwach i sur charwach i jako t a k i był uważany za magiczny środek do w a l k i ze złem). Taką bronią była też sama gra. Magiczny sens strzelania polega b o w i e m n a odstraszaniu zła, " p r z e b i i a n i u " go Człowiek prezentował iednocześnie celność ręki siłę której p o w i n n o bać się zło. Sens g r y polegający na zniszczeniu zła potwierdzają też reguły i t o ­ warzyszące i m wyjaśnienia samych Mongołów. Na moje pytanie do­ tyczące układania astragali ( i sur w zawodach łuczniczych) w p r o s t na ziemi l u b na n i e w i e l k i m podwyższeniu, a nie n p . n a wysokości piersi człowieka, mówiono, że chodziło o to, b y nie strzelać do góry, lecz na ziemię, w k i e r u n k u k u dołowi, b y zniszczyć zło związane symbolicznie z k i e r u n k i e m d o l n y m , niższą częścią, ziemią. Uważając szagaj charwach za magiczny środek stosowany w walce �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 289 ze złem organizowano zawody najczęściej podczas Cagaan Sar, t j . w m o ­ mencie przełomowym, g d y toczyła się w a l k a między życiem a śmier­ cią w całej naturze. Do Cagaan Sar ograniczano się w i n d y w i d u l a n y c h przypadkach, w rodzinach, ale zawody, w których uczestniczyło więcej osób, organizowano w całym t y m przełomowym okresie (wiosennym) przeciągając je do k i l k u t y g o d n i , j a k w y n i k a n p . z materiałów zebra­ nych przez Dzoriga (por. przypis 46). W i n d y w i d u a l n y c h p r z y p a d k a c h grano też n i e k i e d y wówczas, g d y rodzina była dotknięta chorobą l u b g d y choroba zagrażała stadom. Grano wówczas n a w e t całymi d n i a m i w j u r ­ tach i w pobliżu zagród dla bydła wierząc, że demonstrując siłę i cel­ ność odstraszy się zło (chorobę). Starano się p r z y t y m czynić j a k n a j ­ więcej w r z a w y , co również miało cel magiczny. N i e grano jednak l a ­ tem, n a w e t w p r z y p a d k u choroby, zważając na obowiązujący w t y m czasie zakaz g r y w kości. Zakaz t e n był przestrzegany przez pasterzy dość konsekwentnie jeszcze w początkach naszego stulecia, nie w i e m więc, czy rację m a D z o r i g pisząc, że grano przez cały r o k , a zaintere­ sowanie grą nasilało się l a t e m . Być może były to jakieś i n d y w i d u a l ­ ne odstępstwa o d ogólnie akceptowanej reguły. Zastanawiać może jedno: dlaczego strzelano do astragali, które w ża­ den sposób n i e mogą być utożsamiane ze złem w grze, która miała słu­ żyć zniszczeniu tego zła? Dlaczego używano przedmiotów t a k cennych, jak rogi jelenia? W grze chodziło o to, b y p r z e d m i o t y te wybić poza granicę, jaką tworzyła deseczka l u b niewidoczna l i n i a tworzona przez same astragale ustawione na podłodze, l u b próg, który tę granicę s y m ­ bolizuje najpełniej będąc w i d o m y m znakiem przejścia, s y m b o l e m o t w a r ­ cia i właśnie — granicy. W sur charwach rysowano linię na ziemi, b y wybijać poza nią rzemienie. Jeśli astragal l u b rzemień nie wypadł po­ za linię, strzał uważano za niecelny. Chodziło b o w i e m o przerzucenie astragalu (i rzemienia) poza tę granicę, otwarcie j e j , umożliwienie p r z e j ­ ścia na drugą stronę elementom wyrażającym życie, jego kontynuację (astragal) i podkreślającym samą ideę przejścia. D o b r z y strzelcy b y l i nagradzani o k r z y k i e m u — cha! n i e t y l k o za celność, lecz za to, że dzię­ k i niej zapewniali g r u p i e zwycięstwo nad złem, śmiercią. Każdy strze­ lec walczył w interesie g r u p y . Nie t y l k o własnej drużyny, lecz r o d z i n y , którą rep»ezentował, r o d u l u b choszunu. Zawody, w których uczestniczyli mieszkańcy różnych choszunów, b y ­ ły organizowane nie t y l k o dla zmierzenia się w szagaj charwach czy eńjn gurwan naadam, ale także w i n n y c h grach. Ta prawidłowość n a Przełomie X I X i X X w . przedstawia się jednak w M o n g o l i i dość n i e ­ jasno. Możemy o n i e j wnioskować t y l k o z n i e l i c z n y c h w y p o w i e d z i i p r z y ­ kładów wskazujących n a to, że przed t y m okresem istniała jednak czę­ ściej przestrzegana zasada mierzenia się mieszkańców dwóch choszu4 8 18 " - Dzorig, 0 p . cii, s. 97. Etnografia Polska X X V I I / ! �290 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nów przede w s z y s t k i m właśnie w okresie n o w o r o c z n y m . Możemy też domyślać się istnienia t a k i e j prawidłowości przez analogię do i n n y c h ludów A z j i Środkowej, które właśnie w t y m przełomowym okresie sta­ czały p r a w d z i w e w a l k i z udziałem mieszkańców p r z e c i w n y c h dzielnic miast, wiosek, członków p r z e c i w n y c h rodów i t p . W a l k i te miały po­ twierdzać istniejące opozycje — nie t y l k o między ludźmi, lecz także w naturze, kosmosie. Bardzo podobna do szagaj charwach była gra zwana môsôn szagaj charwach. Grano w nią zimą m . i n . także podczas obchodów noworocz­ n y c h . G r a ta była znana jeszcze w początkach X X w . przede w s z y s t k i m w zachodniej części k r a j u , choć — być może — "nie znały j e j wszy­ stkie zamieszkujące tę część k r a j u mniejszości etniczne (prawdopodob­ nie z n a l i j e j n p . Derbeci). O grze t e j w s p o m i n a się już w Tajnej hi­ storii Mongołów* . W l i t e r a t u r z e j e d n a k na ogół m i l c z y się na j e j te­ mat. J e d y n y m wyjątkiem jest n i e w i e l k i artykuł M , T a t a r . W grze t e j brały udział d w i e drużyny. Za c e l służyły astragale albo też kawałki rogów bydła domowego, kawałki drzewa l u b lodu. Układano je w jednej l i n i i wspólnej dla o b y d w u drużyn albo też w d w u l i n i a c h znajdujących się naprzeciwko siebie. Grający s t r z e l a l i puszczając po lodzie kawałki lodu l u b drzewa. Kawałki te nazywano sum. Grają­ c y kładł sum na dłoni i wypychał ją środkowym palcem, j a k b y w y p u s z ­ czał strzałę, dokładnie t a k samo, j a k c z y n i l i to uczestnicy szagaj char­ wach. Wygrywała ta drużyna, która wykonała więcej t r a f n y c h strza­ łów, Czasem strzały były p u n k t o w a n e , n p . za t r a f i e n i e w przedmiot znajdujący się w c e n t r u m l i n i i gracz otrzymywał 2 p u n k t y , za t r a f i e ­ nie w p r z e d m i o t y boczne — 1. I w tej grze uczestnicy w y s t r z e l i w a l i poza granicę, którą stanowiła l i n i a u s t a w i o n y c h obok siebie przedmio­ tów, e l e m e n t y życia, p r z e d m i o t y związane z n i m przez swą symbolikę i przypisywane i m znaczenie. A więc przede w s z y s t k i m astragale, na­ stępne drzewo, będące s y m b o l e m żywej p r z y r o d y i życia w ogóle, k a ­ wałki byczego r o g u ( b y k uważany jest za jednego z przodków przez niektóre l u d y mongolskie i dawcę życia) i wreszcie k o s t k i lodu, będące nie t y l k o zamrożoną wodą, której przypisuje się s y m b o l i c z n y związek z życiem, z prapoczątkiem, lecz mające same zdolności przekazywania życia. W wierzeniach mongolskich b o w i e m śnieg i lód mogą mieć udział w p r o k r e a c j i , zapłodnieniu kobiety. 9 5 0 Duże podobieństwo g r y do szagaj charwach, wyrażone zarówno w sa­ mej nazwie j a k i regułach, każe przypuszczać, że podobne były też j e j « W Tajnej historii Mongołów nie wymienia się co prawda nazwy gry, pisząc ogólnie, że Temudżyn i D z a m u k a g r a l i w kości n a l o d z i e O n o n u , a l e chodzi tu z a p e w n e właśnie o môsôn szagaj charwach. Tajna historia Mongołów, Warsza­ w a 1970. 5 0 M . T a t a r , Le moson sagaj charvach, H u n g a r i c a , v o l . 25: 1972, n r 1-3, s. 221-226. jeu d'osselets Mongol, Acta O r i e n t a i �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 291 magiczno-symboliczne funkcje, że i ta gra informowała o walce ze złem i miała służyć odstraszeniu mocy nieprzyjaznych człowiekowi. Współ­ cześni Mongołowie, o ile jeszcze pamiętają tę grę, widzą w n i e j już t y l ­ ko walkę między d w o m a drużynami, nie łącząc j e j t a k wyraźnie, j a k szagaj charwach czy sur charwach z walką o życie, z niszczeniem zła. Nie znajdziemy więc potwierdzenia t y c h przypuszczeń w w y w i a d a c h z pasterzami m o n g o l s k i m i . KOŃ I A S T R A G A L . CZAS PRZEJŚCIA Dla Mongołów astragal jest n i e t y l k o s y m b o l e m i c h pasterskiej go­ spodarki, nie t y l k o m a g i c z n y m środkiem stosowanym w m a g i i płodności i zabiegach związanych z kontynuacją życia. W i e l u Mongołów utożsa­ mia go metaforycznie i symbolicznie z k o n i e m . J a k i może istnieć zwią­ zek między astragalem a t y m zwierzęciem? Sami Mongołowie nie po­ t r a f i l i m i wskazać żadnego t r o p u . Asocjowanie astragala z k o n i e m n i e w y n i k a z i c h symbolicznej tożsamości, jaką mogłaby być s y m b o l i k a go­ spodarcza. A s t r a g a l w p r a w d z i e symbolizuje gospodarkę pasterską, nie czyni tego jednak koń. Wyjaśnienia związku należy więc szukać na i n ­ nej płaszczyźnie, przede w s z y s t k i m zaś w podobieństwie f u n k c j i peł­ nionych przez astragal i k o n i a w obrzędach. Jak już wspomniałam, astragal pojawiał się zawsze w sytuacjach przejścia, g d y pożądana była zamiana śmierci w życie, wzmocnienie życia i zapewnienie jego k o n ­ tynuacji. W obrzędach przejścia pojawiał się także koń. Towarzyszył on zmarłemu w wędrówce na miejsce pochówku. Jego głowę w r a z ze skórą wbitą na p a l pozostawiano jeszcze w średniowieczu p r z y grobie zmarłego 5i. Pamiętamy, że w pochówkach pozostawiano także astra¬ gale. U przodków Mongołów koń (a także pies) przechodził też przez miejsce, gdzie zazwyczaj siadywał zmarły za ż y c i a . Koń pełnił też ważną rolę w obrzędzie w e s e l n y m przewożąc pannę młodą, traktowaną jako reprezentantkę "tamtego świata" do d o m u teściów, co było równo­ znaczne z przekroczeniem g r a n i c y między strefą niebezpieczną, obcą (obszary należące do r o d z i n y p a n n y młodej) i bezpieczną (przestrzeń będąca w posiadaniu r o d z i n y młodego). T a k i c h przykładów symbolicz­ nego przekraczania g r a n i c y za pomocą konia z n a j d u j e m y wiele w l i 52 L i t e r a t u r a dotycząca r o l i k o n i a w pochówkach jest bardzo o b s z e r n a . P r z y ­ kłady udziału k o n i a w obrządzie p o g r z e b o w y m ludów m o n g o l s k i c h i i c h przodków obficie podaje W i k t o r o w a, op. c i t , s. 29, 125, 135, 149 i n . P a t r z też E . E . K u z m i n a , Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien snedniej Azii i drugich narodów starogo sWieta, [w:] S r t e d n j a j a Azija w driewnosti i sriedniewiekowie, M o s k w a 1977, s. 28-52. T a m też z n a j d u j e się o b s z e r n a bibliografia dotycząca k u l t u k o n i a i jego m i e j s c a w k u l t u r z e narodów A z j i Ś r o d ­ kowej. 5 1 M W i k t o r o w a, op. cit., s. 125. �292 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ teraturze mongolskiej, przede w s z y s t k i m w baśniach i b o h a t e r s k i c h epo­ sach. Wyścigi k o n i towarzyszyły też w s z y s t k i m ważniejszym świętom d o r o c z n y m i r o d z i n n y m związanym ze z m i a n a m i w c y k l u kalendarzo­ w y m i życiu j e d n o s t k i w rodzinie. Koń poprzez swój udział w obrzę­ dach przejścia staje się niejako s y m b o l e m dokonującej się zmiany, k o ­ m u n i k u j e o zachodzących przeobrażeniach. Jego pojawienie się jest już samo w sobie świadectwem r a n g i obrzędu, z n a k i e m przejścia. W o b ­ rzędach i sytuacjach przejścia występuje także astragal. I on pełni r o ­ lę źródła i n f o r m a c j i o zmianie, dokonanej l u b pożądanej. Rzadki dowód potwierdzający symboliczną tożsamość konia i astra¬ galu z n a j d u j e m y u Sandżejewa . Opisując szamański bęben D a r c h a tów podaje o n następujące informacje: "Między skórą jelenia a d r e w ­ nianą ścianą bębna znajdują się 2 końskie i 2 jelenie astragale, a także 21 astragali owiec i baranów. Te ostatnie mają wyobrażać s t a w y k o n i a " . Magiczno-symboliczne związki istniejące między astragalem i k o n i e m wyrażały też niektóre g r y . Były one związane z n o w y m r o k i e m , a więc czasem zmiany, przejścia. Najbardziej znaną grą, której astragal " w y ­ stępuje w r o l i k o n i a " , są wyścigi k o n i zwane mor'uralduulach, mor'uraldaan albo churdaan mor', będące niejako o d p o w i e d n i k i e m wyścigów k o n n y c h organizowanych w momentach przejścia z udziałem p r a w d z i ­ w y c h k o n i . N a piasku, kawałku materiału l u b p a p i e r u rysowano p r o ­ stokąt, który dzielono wewnątrz l i n i a m i p o z i o m y m i n a 9 części. Pola zwano gadzar (ziemia) albo urt (długość), a wyznaczające je l i n i e — dawaa (przełęcz). Czasem w górnej części prostokąta dodawano trójkąt, którym oznaczano miejsce, gdzie przybywały konie (mor barich gazar). Każdy z graczy stawiał swój astragal (będący jego " k o n i e m " ) u dołu prostokąta. Miejsce to zwano mor' tawich gazar. W mor'uralduulach, mor'uraldaan, grało 4 uczestników, w churdann mor' — do 9-11 włącznie. Gracze r z u c a l i najczęściej 4 astragalam i . W zależności od tego, ile z n i c h upadło stroną " k o n i a " do góry, gracz posuwał się po planszy. 'Jeżeli n p . na stronę " k o n i a " upadły 2 kości, posuwał się o 2 pola i t p . Gracz rozpoczynający grę mówił erged jawnal (jazda!), j a k b y rzucał komendę p r a w d z i w e m u k o n i o w i . Jak pisze E. Taube, przed w y k o n a n i e m r z u t u gracz podnosił do ust astragale i cicho ( l u b głośno) mówił: mor'buu, mor'buu, albo: minij mor'dôon unaaraj (mój k o n i u , u p a d n i j w j a k największej l i c z b i e ) . W ten sposób próbował wpłynąć na los, aby zwyciężyć. N i e w i e m n a i l e przykład podany przez Taube można uznać za powszechny. Podczas swoich badań bezskutecznie szukałam i n f o r m a c j i o t a k i c h próbach m a ­ gicznego wpływania n a los przez graczy. N a w e t jeśli jest to zabieg sto-53 54 5 8 goliju 6 4 1! G . D. S a n d z e j e w , w 1927 godu, Darchaty. Etnograficzeskij otczet o poiezdkie w Mon- L e n i n g r a d 1930, s. 62. E . T a u b e, Einige Mongolische Unterhaltungspiele, für Völkerkunde z u L e i p z i g " , v o l . 24: 1967, s. 60. " J a h r b u c h des Museum �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 293 sunkowo rzadko stosowany, zasługuje z pewnością na uwagę jako p r z y ­ kład sposobu oddziaływania na los. Wyścigi, w których występowały astragale — konie, były organizo­ wane nie t y l k o na planszy. W a j m a k u c e n t r a l n y m zapisałam n p . grę charajlt, polegającą na podobnych zasadach, j a k gra opisna poprzednio. Gracze układali 9 astragali w jednej l i n i i (zawsze stroną " k o n i a " d o gó­ ry), a następnie r z u c a l i j e d n y m astragalem. G d y wypadł "koń", gracz przesuwał swój astragal wzdłuż l i n i i astragali. K t o p i e r w s z y minął 9 astragali, t e n wygrywał. Z k o n i e m i astragalem związane też były g r y ruchowe. Uczestniczy­ ły w nich dzieci, które biegały trzymając astragal w ręku i przekazując go po drodze i n n y m dzieciom. Była to swoista sztafeta (mann buuchia). Informacje o n i e j zapisałam w a j m a k u wschodniogobijskim. Zwyciężał w t e j sztafecie t e n , k t o p i e r w s z y dobiegł do m e t y n i e zgubiwszy astragala. I znów p o w t a r z a się m o t y w wyścigu, z m i a n y w przestrzeni i cza­ sie. W p r z e k a z y w a n i u kości k o l e j n y m uczestnikom sztafety można w i ­ dzieć o d p o w i e d n i k p o k o n y w a n i a przeszkód. Jest to zawsze m o m e n t r y ­ zyka, można b o w i e m upuścić astragal, eliminując siebie ( i drużynę) z dalszej w a l k i . Patrząc p o d kątem s y m b o l i k i możemy powiedzieć, że gracz, który zgubi astragal, e l i m i n u j e się z w a l k i o życie, n i e p r z e k r a ­ cza symbolicznych granic, dzielących go od świata żywych. K o n s e k w e n ­ cje magiczno-symboliczne łączą się przede w s z y s t k i m z upuszczeniem astragala, nośnika życia, gwarantującego jego ciągłość. Astragal p o w i ­ nien znaleźć się za linią m e t y — granicą, jako znak trwałości życia, magiczny bodziec wspomagający jego rozwój'. W y m i e n i o n e t u g r y miały aspekt magiczny. Zachęcano do n i c h prze­ de w s z y s t k i m dzieci. Mówiono, że dobrze jest grać w mor' uralduulach czy churdaan mor', aby było dużo wyścigów, dużo świąt. Organizowa­ nie wyścigów było pożądane n i e t y l k o z u w a g i n a i c h aspekt l u d y c z n y . Wypowiedzi tego t y p u możemy potraktować j a k o przenośnię. Wyścigi, stanowiące element świąt, to oznaki zmiany, zwycięstwa n a d złem, śmiercią. I m więcej t a k i c h oznak, t y m zwycięstwo staje się bardziej w i ­ doczne. Użycie astragali w grze każe n a m łączyć ją z magią płodności, za­ pewnianiem k o n t y n u a c j i życia. Użycie astragali asocjowanych z k o n i e m podkreśla ponadto związek g r y z czasem przejścia, ze z m i a n a m i , co tłu­ maczy się także umieszczeniem g r y w kontekście now oroc z nym . Z m i a ­ nę symbolizują też r u c h y " k o n i a " na planszy (mor' uralduulach, mor' uroldoon, churdaan mor') wzdłuż l i n i i astragali (charajlt) l u b uczestni­ cy sztafety (morin buuchia). Na planszy służącej do w s p o m n i a n y c h gier na uwagę zasługują m . i n . poziome l i n i e zwane dawaa. Przełęcz w k u l ­ turze mongolskiej symbolizuje granicę, przejście, miejsce, w którym stykają się d w a światy. A b y dotrzeć do mor' barich gazar, gracz m u s i pokonać 9 t a k i c h przełęczy. 9 jest cyfrą magiczną, szczęśliwą, 9-krotne �^7 IWONA KABZINSKA-STAWARZ 294 powtarzanie "jakiegoś zabiegu g w a r a n t u j e jego' skuteczność. Przełęcz miała też d l a Mongołów znaczenie magiczne. J a k pisze D z o r i g w sta­ rej mongolskiej t r a d y c j i było przyjęte, że jeśli u l u b i o n y s z y b k i koń padł ze starości albo został zabity n a w o j n i e , to aby zachować n a w i e ­ k i pamięć o n i m , jego głowę umieszczono n a Szczycie góry, n a p r z e ­ łęczy (pódkr. — I K S ) , bądź po prostu w stepie w pobliżu rodzinnej miejscowości. U s y p y w a n o owoo i składano ofiary. Kobyłę, która miała się oźrebić, przyprowadzano n a to miejsce, co miało zapewnić n a r o ­ dziny równie dobrego, szybkiego konia. Miejsce takie nosiło nazwę m o rin tolgoj (głowa konia), morin dawaa (przełęcz konia) i t p . Tak więc m a m y w grze jeszcze jeden element mogący wskazywać na j e j symboliczno-magiczne związki z płodnością, z magią życia. Jest n i m obecność "przełęczy", przez które przechodzą astragale — " k o n i e " . Przytoczyłam t u t y l k o niektóre przykłady gier noworocznych, ogra­ niczając się do gier najbardziej p o p u l a r n y c h bądź też z jakiegoś wzglę­ du wyjątkowo interesujących. Gier t y c h było dużo więcej. Stanowiły one jednak najczęściej w a r i a n t y gier o p a r t y c h n a zasadach, j a k i e t u t a j podałam. K o l e j n e przykłady n i e wniosłyby więc niczego nowego (poza s a m y m materiałem) do i l u s t r a c j i tezy o pozaludycznych f u n k c j a c h gier, ich symbolice i związkach z magią, wreszcie do tezy o k o m u n i k a c y j ­ nej f u n k c j i gier, o t y m , że gra występuje j a k o k o m u n i k a t o kontekście czasowoobrzędowym, przekazujące idee w i e r z e n i o w e związane z t y m kontekstem. Msona Ka63HHbCKa-C aBaac T HOBOrOAHHE HX MOHrOJIBCKHE CHMBOJ1HKA H CB.H3H C HrPŁI. MAFHEfł PesKwe H a H36paHHbix n p a M e p a x MOHroJiBCKjix n i p a B T o p noKa3WBaeT HeKOToptie H3 He-pa3BJieKaTeJTMbK <ł>yHKUHH 3THX H i p . OflHOH H3 H H X HBJWeTCfl KOMMyHHKaTHBH3H <ł>yHKUJW. Hrpbl TOB o p j i T HaM o i e M - T c c n o M o m s K ) npaBHJi. Coo6memie, coflepacaiiieeca B STHX flaerea aaHHOH jcyjibType. c ynoTpe6jieHHeM Jmnca MyHHicaraBHaa CHMBOJIOB H 3Ha«reHHH, o6a3M aioiHHx B B npaBHnax, n e p e K O M - <j>yHKUHa H r p coneTaeTca n o s T O M y Hame Bcero c H X CHMBOJimecKolt (JryHKUHeH. H r p w nOHBJMIOTCH 0 6 b I 1 H 0 B TOHHO OnpeflejieHHOM BpeMeHHÓM H OÓpHflOBOM KOHTeKCTe. B 3TOM KOHTeKCTe OHH u cocTaBjisiioT cooómeHKe. O H H noflTBepKAawT OUHOBPCMCHHO coieTaiomHeca c H H M H B e p o B a i m a H Hflen. C B J B H Mesmry poflOM H r p H BpeMeHHÓ-o6paflOBMM K O H T C K C T O M , B K O TOPOM OHH noaBJiaioTca, noKa3aHw 3#ecb H a n p n M e p e MOHronbCKHX HOBoro,ziHHX H r p . ABTOP paccMaTpHBaeT npaBHJia H r p H M e w m H x MCCTO B HOBOrO/JHCC BpCMJI IlOBCIOJUy H3. TCppHTOpHH MoHrojiHH X I X - X X B B coo6me a HH noKa3breaer cBoeo6pa3Hyio TOKflecTBeHHOCTb nepeaaBaeMoró n r p a M H H BepoaaHHH, CBJI33.HHbIX C HOBblM TOAOM 55 D z o r i g , op. cit., s. 34. �NOWOROCZNE BpeMH nepexoaa, 6opb6w HoBwit rofl - 295 GRY MONGOLSKIE JKHSHH CO CMepTbio, 6 : i a r a c o no6eflbi SJIOM, JKHSHH, B03po*fleHHH BpeMCHH H K o c M O c a , a Taiojce B C A K H X O C H O B l e j i o B e i e c i c o r o c y m e c T B O B a r a a . 3 T O T a K K e nepnofl npopHuaHHfi H npaeMOB n o o6ecneieimio 6jiaronoJiyiH« H a Becb rofl. Taicyio rHHecKyio 4>yHKUHio ncnoJiHflJiH T a x x e H MOHroJitcKHe n r p w . MaraiecKaa $yHKHHa r p c o T e r a n a c b c H X KOMMyHHKaraBHOH H cHMBOjnnecKOH (J>yHKUHeH, B b i r e K a a Tarace H caMnx 3 M a - HBHO H npa- BHU 3THX BHflOB IIOBefleHHa. B npeoÓJiaflaiomeM 6oJibmHHCTBe H O B O T O O T H X aciparajiaMH H r p MOHronbcrae ( 6 a 6 a M H ) . AcrparaJiw B MOHroJibCKOił x y j i b r y p e CKOTOBOAM o6jiaflaK>T K nojibsoBajmcb ABHOH CHMBOJIHKOH MHOrOHHCJICHHOCTH H HJIOflOBHTOCTH. BMeCTe C T e M OHH CHMBOJlH3Hpywi CKOTOBOflHeCKOe X03HHC T B O . O H H ynoTpe6jiHJiHCb n p n M a r m e c r a x n p n e M a x no oGecneHeHHw n p o f l J i e m i a J K H S H H (mofleił H acHBOTHbix) H J I H y K p e m i e m i i o ee, o 6 j i e n e H H i o n e p e x o f l a H3 C O C T O A H H A C M e p r a (6ojie HH) B coc- 3 TOHHHe 3KH3HH (3flOpOBbfl). neiMMH, 3 T a CHMBOJIHKa a C T p a r a J I , IlpHMCHHCMblX yicpenjiaeT cHMBOJiHKy caMHX H r p , c j i e f l y w u r y i o C He-pa3BJieKaTCJTbHbIMH H3 H X npaBHJi. CHMBonHKe a c T p a r a J i , a T a i c * e H X He-pa3BJieKaTejibHwM <J>yHKu.HaM n o c B a m e H a oxnenbHaa nacTb cTaTbH. Aajree B c r a T b e o 6 c y K « a i o T c a HecKonwco H r p , npaBHJia K O T o p w x cooSmaioT o n p o HCxoflameM B HOBoroflHHH nepnofl npHBjieKaK>Tca n p H M e p w w p C H M B O J T H H C C K O M pacnpeflejieHHH 6 o r a T C T B Meatfly JHOABMH. B K O C T H H K a p T O i H w x H r p . B C B O K J onepeflb noKa3aHM n r p w , c«a- 3anHbie c Hfleett c o T B o p e r a a MHpa, B0cco3flaHHa BpeMeHH H K o c M o c a , H n r p w c o o 6 m a w m H e o n p e oflojieHHH r p a H H Mexqry »CH3Hbio H CMepTbio, o no6efle XOH3HH, cjiyacamne BMecTe c T C M H rHBaHHio 3jia, y r p o x c a w m e r o lejiOBeicy O C O 6 C H H O CHJibHO B MOMCHTH omy- n e p e x o f l a . LTocJieflHaa n a c T b CTaTbH n o c B a m e H a n r p a M , B K O T O P H X a c T p a r a n n o a B J i a e T c a A K O S M B p o j i H KOHa. K o m , H a c T p a raji o c y m e c T B J i a r o r B MOHroJibCKOH Kyjn.Type cxoflHBie KOMMyHHicaTHBHbie (fryHKiiHH. O H H n o a B ^ a i o T c a name B c e r o B coo6maa o MOMCHTM B O 3 H H K H I C H HJTH nepexofla ( n o x o p o H M , CBaflb6a, CMeHa BpeMeH rofla H T . n . ) , py6eaca Meatfly acejiaTenbHofl npeMeHe, npeoflojieHHw CBeTOM". O H H oflHOBpeMeHHO flOJixoibi ManwecwiM o6pa30M noflflepacHBaTb "STHM" H „TeM HenoBeica B ero 6 o p b 6 e 3 a n e p e x o a r p a H H Meatfly 6 j i a r o M H 3 A O M , a o B H b i o H CMepTbio, " S T H M " H " T e M C B C T O M " . ABTOP B He p a c c M O T p e j i a Bcex BasKHeHinnx HOBoroflHHx noflroTaBjiHBaeMoii HfleH, noflTBepsKflaioiflHxca B . n e i a r b B T O P O H n a c T H CTaTbH 6 y f l y T pacMOTpeHbi Ha npHHiinne yrpaHeHHoe-HaHfleHHoe, nrpw, nrpaMH. ocHOBaHHbie cBa3aHHbie c Hfleen c o T B o p e H H a , posKfle-HHa 3KH3HH, a Taiotce Ta6jiHHHbie n r p b i H3o6pa»caiomHe 6opb6y Meatfly 5KH3HŁIO H CJVtCpTBK) MC^CflV flBYMJT OCHOBHUPvtH npOTMBOITOJTOJKHOCTflMH BŁI^CJlHCMŁrMH BCCMH H3.pOpHa.MH MHpa �