https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6efb4431da4571326b9c9bc6ca60fef.pdf c9b1bca8780c7b856a5b40db16a0c2e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1005 Title A name given to the resource Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.235-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI Eskimosi zamieszkiwali północne t e r e n y (wraz z w y s p a m i ) A m e r y ­ k i Północnej, Grenlandię i Półwysep Czukocki K Eskimosi amerykańscy z a j m o w a l i k r a i n y rozciągające się tuż za północną granicą lasów na t y m kontynencie, obejmujące ziemie n a zachód i północ od Z a t o k i H u d sona, północną Alaskę oraz wybrzeża G r e n l a n d i i . G r u p o m koczującym po Alasce, B a r r e n L a n d i G r e n l a n d i i poświęcono w i e l e u w a g i , badań i opracowań w l i t e r a t u r z e etnologicznej Natomiast Eskimosi z B a r r e n Plains okazali się enklawą p r a w i e n i k o m u nie znaną. K o n t a k t z n i m i b o w i e m utrudniały wyjątkowo, n a w e t j a k n a Arktykę, o k r u t n e w a r u n ­ k i k l i m a t y c z n e . I n n e g r u p y miały więc więcej szczęścia ( l u b nieszczę­ ścia) do kontaktów z Białymi. Dlatego wiedza o n i c h jest dziś niepo­ równanie większa. Dlatego też, jeżeli chodzi o k o n t y n e n t amerykań­ ski, p r o b l e m Eskimosów najczęściej sprowadzany zostawał do zasta­ nowień n a d s t o p n i e m i c h wyniszczenia biologicznego i nieprzystosowa­ nia do c y w i l i z a c j i . G r e n l a n d i a zaś i Półwysep Czukocki, gdzie historia potoczyła się inaczej, prezentują d w a różne sposoby rozwiązań współ­ istnienia i kontaktów odmiennych g r u p l u d z k i c h i k u l t u r . 2 3 4 1 W t y m a r t y k u l e n i e korzystałam z materiałów odnoszących się do E s k i m o - mosów a z j a t y c k i c h . 2 Opracowań i e d y c j i materiałów dostępnych w P o l s c e jest k i l k a s e t . D l a p r z y ­ kładu przytoczę k i l k a : of a North Eskimo. Six Annual t e n ż e , The Museum gical of of Results American 1936; Eskimo National of Land Barrow I. M . K a m i ń s k i , Kaladlit-Greenlanders, of and Hudson York Expedition, 1887-1888; The 1959; N. Ginące of a Second the B u r e a u X V , .1, N e w North K. voyage American Bay, Central 1884-1885; B u l l e t t i n of t h e A m e r i c a n Ethnolo­ 1901; J . M u r d o c h , Eskimo. of the Eskimos, discovery The Ethnology, Report B i r k e t - S m i t h, The The of 1824; F . B o a s , I X Annual Alaskan A. C h a n c e , 1966; P . F r e u c h e n , Book 'F.Mowat, 4 History, Ethnology, Journal 1821, 1822, 1823, L o n d o n of Baffin of the Point Washington E. iParry, Report R. F . S p e n c e r , Society, York W. West Passage, A Eskimo Study of the B u r e a u Eskimo, in of North London Ecology and Alaska, New C l e v e l a n d a n d N e w Y o r k 1957. plemię, W a r s z a w a 1972. Minority as Majority: Changes " E t h n o l o g i a P o l o n a " , v o l . 6: 1980. in Status. The Case of �ANNA 236 ZADROŻYŃSKA Eskimosi, j a k podkreślają to wszyscy n i e m a l badacze« i autorzy wykorzystujący wiedzę o i c h k u l t u r z e do teoretycznych r o z p r a w , na całym z a m i e s z k i w a n y m przez siebie obszarze s t a n o w i l i zasadniczo mało zróżnicowaną grupę antropologiczną, językową, kulturową. N i e w i e l k i e a drugorzędne różnice w i c h k u l t u r z e w zależności od szlaków wędrówek (wybrzeża l u b t e r e n y w głębi lądu) były w a r i a n t a m i , p r z e t w o r z e n i a m i zasadniczego podstawowego sposobu życia i przystosowania do środo­ w i s k a naturalnego. Środowisko to zaś należało i należy do n a j s u r o w ­ szych na świecie n i e t y l k o dla człowieka. Jednocześnie j e d n a k otacza­ ło l u d z i s w y m n i e p o w t a r z a l n y m pięknem, można b y rzec, s t r u k t u r a l n e j czystości l i n i i i b a r w y , mąconych t y l k o przez k i l k a d n i w r o k u w y b u ­ chem rozkwitającej roślinności. Czystość t a zawiera się w n a t u r a l n y m powiązaniu b i e l i i czerni, śniegu i nieba, kontraście jałowej z i e m i i n i e ­ p r z e b r a n y c h stad k a r i b u przewalających się przez j e j martwotę, dnia i nocy, lata i z i m y , życia i śmierci . 6 7 A r k t y k a j e d n a k nie była p u s t k o w i e m . Żyły t a m zwierzęta i rośli­ n y . Żyli t a m I n u i t , ludzie z w a n i przez i n n y c h Eskimosami». Z i m a t r w a t u przez przeważającą część r o k u , a w t e d y przez k i l k a miesięcy słońce nie pojawia się na niebie. L a t o arktyczne w y b u c h a nagle i nagle odcho­ dzi. Niskie porosty kwitną jeden dzień. P o t e m p r z y r o d a cichnie. P r z e ­ miana t a wyznaczała życie zwierząt i l u d z i . Wraz z l a t e m pojawiały się zwierzęta, szansa życia d l a l u d z i . Nastawał dzień. W r a z z zimą jeszcze raz przychodziły w i e l k i e stada k a r i b u , a na wybrzeżach pojawiały się w i e l o r y b y . Lecz dzień odchodził i człowiek szukał miejsca n a zimowe przetrwanie. R y t m p r z y r o d y wyznaczał r y t m życia I n u i t . Było to p r z y ­ stosowanie się do warunków, n i g d y zaś nie była to w a l k a z n i m i . Czło­ w i e k nie miał t u szans na walkę. 9 D l a człowieka istniał wyraźny podział na s p r a w y l a t a i s p r a w y z i ­ m y . Z i m o w e życie skupiało się w osadach, gdzie okresowo zamieszki­ wało k i l k a (rzadziej kilkanaście) r o d z i n " , w solidnie w y b u d o w a n y c h , nierzadko k a m i e n n y c h domach, mogących pomieścić k i l k a rodzin. Po­ wszechność z i m o w y c h domów w y d a j e się być wystarczająco p o t w i e r d z o ­ na na całym t e r y t o r i u m z a j m o w a n y m niegdyś przez Eskimosów. Rów5 P a t r z p r z y p i s 2. •Np. studium Eskimosów. Studium M. M a u s s, z morfołogii Szkic o j s z a w a 1973, s. 567-704; R . C a i l l o i s , Teoria !' 1973, s. 73-120; t e n ż e , Teoria | ' R . B u l i a r d , Misje i op. cit, sezonowych społecznej, [w:] przemianach Socjologia zakazów, społeczeństw i antropołogia, [w:] Żywioł i ład, War- Warszawa święta, tamże, s. 121-159. na krańcu świata, W a r s z a w a 1974, s. 33-37; F r e u c h e n , s. 17 n.; M o w a t , op. cit, s. 5-6. 8 Miano Eskimosów nadali I n u i t podobno sąsiadujący z n i m i Indianie. Eski- m e o w z n a c z y t y l e , co " Z j a d a c z s u r o w e g o mięsa", i 8 i 1 0 j|. i: iii II! M a u s s, op. cit., S p e n c e r , op. cit, s. 13-23. M a u s s, op. cit; Land... B o a s, The Central Eskimo ... oraz The Eskimo of Baffin �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 237 nocześnie też budowano podczas wędrówek po śnieżystej p u s t y n i i g l u . Jako zimowe d o m y rozpowszechniły się one dopiero w t e d y , gdy za­ brakło bardziej trwałego budulca. M a r t w o t a z i m y stawała się porą za­ cieśnienia więzi pomiędzy ludźmi. Konieczność czasowego sąsiedztwa wprowadzała wspólnotę jedzenia, spania, obrzędów, m a g i i . W t e d y też opowiadano baśnie, legendy, m i t y . Z d r u g i e j jednak s t r o n y ta bliskość l u d z i , i c h skupienie w obrębie osady czy nawet jednego d o m u , można traktować j a k o konieczność przełamywania l u d z k i e j samotności i o t a ­ czającego m r o k u prowadzące do odczuwania i n n y c h wokół siebie. G d y świat stawał się coraz bardziej nieprzyjazny, poczucie wspólnego i s t n i e ­ n i a przynosiły obrzędy, opowiadane m i t y i życie i n n y c h I n u i t . Również z tej bliskości wynikać mogły n a t u r a l n e w t y c h w a r u n k a c h agresywne rekacje mieszkańców osady, d o m u , i g l u . G d y więc pojawiały się pierwsze s y m p t o m y w i o s n y - l a t a , Eskimosi rozpoczynali n a t y c h m i a s t p r z y g o t o w a n i a do wędrówki, polowań i bardziej p r y w a t n e g o niż zimą życia. L a t e m każda rodzina mogła wędrować osobno. Jednak g d y n a ­ p o t y k a n o n a s z l a k u n a m i o t y i n n y c h I n u i t , w i c h pobliżu rozbijano własne n a m i o t y . 1 1 Eskimosi j a d a l i przede w s z y s t k i m mięso. Rośliny i g l o n y m o r s k i e (znajdowane przede w s z y s t k i m w żołądkach u p o l o w a n y c h zwierząt) spo­ żywali rzadko i okazjonalnie. Podstawą wyżywienia były więc zwie­ rzęta: i c h mięso i tłuszcz. One też dostarczały p o d s t a w o w y c h surowców do w y k o n a n i a wszystkiego, co człowiekowi było potrzebne do życia: n a ­ miotów, sprzętów, b r o n i , sań, łodzi, ubrań, okryć, zabawek i t p . Oprócz wielorybów na wybrzeżach i k a r i b u na lądzie polowano na f o k i , w i l ­ k i , rosomaki, polarne niedźwiedzie i g r i z z l i , lisy polarne, białe w i e l o r y ­ by (bieługi), o r k i , a r k t y c z n e p t a k i ( p a r d w y , k a c z k i itp.) i r y b y . Te os­ t a t n i e j e d n a k były t y l k o d o d a t k i e m do mięsa, n i g d y nie stanowiły pod­ s t a w y pożywienia Eskimosów. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h ludzie przystosowali się do p r z y r o d y b a r ­ dziej niż n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h . I c h życie w ciągu r o k u dzieliło się na d w a podstawowe sposoby egzystencji: z i m o w y i l e t n i , odmienne o d siebie t a k , j a k różne były w t e d y w a r u n k i otaczające I n u i t . D w i e części r o k u , d w a sposoby życia w r a m a c h jego jedności, stanowiły części sobie przeciwstawne, lecz uzupełniające. Człowiek jednak dalej kategoryzo­ wał dostrzegalny i r e a l n y świat. Był o n znany l u b nieznany. L u d z i e natomiast t w o r z y l i grono b l i s k i c h l u b odległych, zaprzyjaźnionych l u b w r o g i c h . O c z y w i s t y również był podział w zależności od płci. Cztery więc zasadnicze cechy: znane i nieznane, żeńskie i męskie wyznaczały 1 2 1 1 F r e u c h e n, op. cit., s. 161-182; C h a n c e , op. cit., s. 77-78. 1 8 L u d z i e , których b y l i nuunamiut kie ssaki (ludem morskie, a życie koncentrowało się wokół polowań n a k a r i b u , zwani ziemi). C i zaś, którzy p r z e d e w s z y s t k i m p o l o w a l i n a w i e l ­ głównie S p e n c e r , op. cit, s. 14. wieloryby, zwani byli tareumiut (ludem morza), �ANNA 238 ZADROZYŃSKA podstawy eskimoskiej k l a s y f i k a c j i l u d z i . W i c h obrębie przebiegało ży­ cie człowieka. Cechy te, j a k k o l w i e k w y k o r z y s t y w a n e w kategoryzacjach człowieka i świata w n i e m a l w s z y s t k i c h k u l t u r a c h , t u w szczególny sposób zostały zrealizowane. Życie b o w i e m Eskimosów zależało przede w s z y s t k i m od współdziałania z i n n y m i . Było ono w a r u n k i e m sine quo, non zarówno w okresie z i m y , j a k lata (choć w każdej z t y c h pór o d ­ miennie). W y d a j e się, że działania I n u i t i reguły i c h k u l t u r y najwyraź­ n i e j przejawiały się w trzech głównych k i e r u n k a c h i c h aktywności: zdobywania pożywienia, posiadania i w y c h o w y w a n i a dzieci oraz rozsze­ rzania kręgu l u d z i bliskich. W t e d y zasady k l a s y f i k a c j i świata i l u d z i przybierały szczególne znaczenie dając szanse przeżycia, niespotykania śmierci. K O B I E T A I MĘŻCZYZNA W społeczności Eskimosów przysługiwały i m zgoła odmienne s t a t u ­ sy. Podróżnicy, misjonarze i badacze podkreślali rzucającą się w oczy nierówność p r a w mężczyzn i kobiet. Była to j e d n a k nierówność pozorna zrozumiała wyłącznie d l a t y c h , którzy c o k o l w i e k pojęli z zasad k u l t u r y I n u i t i " . W istocie nie może być nierówności t a m , gdzie życie człowieka zależy przede w s z y s t k i m od współpracy, a w a r u n k i k l i m a t y c z n e w y ­ magają stałego p a r t n e r s t w a , poświęcenia, szacunku d l a w i e d z y d r u g i e ­ go człowieka, umiejętności korzystania z n i e j , wzajemnej dbałości. W A r k t y c e samotny mężczyzna, nawet p o m i m o doskonałego opano­ w a n i a s z t u k i polowań, potrzebował kobiety. Bez n i e j nie miał go­ towanego mięsa, w y p r a w i o n y c h skór, uszytego ubrania, wysuszo­ n y c h butów, odzieży, rękawic. N i e miał zapasów suszonego mięsa n a podróże. N i e miał potomstwa, które na starość zabezpieczałoby m u pożywienie, mięso i tłuszcz. N i e miał więc przyszłości. Samotna zaś kobieta skazana była na mieszkanie i podróżowanie ze s w y m i k r e w n y ­ m i , a w okresach głodu n a niechybną śmierć. Mężczyzna był t y m , któ­ r y dostarczał pożywienia, skór i tłuszczu; kobieta tą, która p r z e t w a r z a ­ ła przywiezione z polowania dobra, przygotowywała zapasy. Każde z n i c h miało w d o m o w y m gospodarstwie swe własne rzeczy zwązane z w y k o ­ n y w a n y m i pracami. Wszystkie narzędzia łowieckie, szczególnie zaś ło­ dzie do połowu wielorybów (umiaki), osobiste ubrania, b u t y , rękawice i t p . należały do mężczyzny. Kobieta, poza odzieżą, miała sprzęty do go­ towania, narzędzia do obróbki skór, lampę tłuszczową do oświetlania do­ m u czy i g l u . Pozostałe rzeczy, j a k k a j a k i , sanie czy psy z zaprzęgu, n a ­ leżały do n i c h wspólnie, choć przede w s z y s t k i m troszczył się o nie mężczyzna. Nie łamano zasad rozdzielności osobistych rzeczy i wyłącz­ ności i c h używania przez właściciela. Byłoby to niegodne, j a k niegodne |; j\\ i, li­ ii 1 1 Np. Y o r k 1927. M o w a t, op. cit; K. R a s s m u s s e n, Across Arctic America, New �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 239 na przykład mężczyzny byłoby wspominanie swojej żony podczas wspól­ nego z i n n y m i polowania czy dopuszczanie do głosu swej k o b i e t y w m i e j s ­ cu p u b l i c z n y m . F o r m y te pokrywały często zwykłą ludzką czułość i ser­ deczność, a n a w e t szacunek dla kobiety, której zdanie zawsze brał p o d uwagę mężczyzna, g d y musiano rozstrzygać o ważnych problemach. F o r m y te również wprowadzały ład i w miarę b e z k o n f l i k t o w e działania w e wspólnym gospodarowaniu. Dlatego też bezwzględnie zabronione było w y k o n y w a n i e przez k o b i e t y prac mężczyzn. Szczególne zaś t a b u nałożone było na polowania na w i e l o r y b y i sprzęt do tego służący. R ó w ­ nież t o w a r z y s k i e spotkania stawały się głównie domeną mężczyzn. W niektórych rejonach k o b i e t y nie uczestniczyły na przykład w p r a w i e r y t u a l n y m jedzeniu przez mężczyzn gotowanego mięsa. Gdzie indziej natomiast n i e obowiązywał i c h t e n z a k a z . Jeżeli brały udział w e wspólnych posiedzeniach, to tworzyły raczej tło t o w a r z y s k i e j k o n w e r ­ sacji mężczyzn. 14 Wśród Eskimosów daje się wyróżnić d w a rodzaje kontaktów między k o b i e t a m i i mężczyznami. P i e r w s z y m z n i c h i najwyraźniejszym było małżeństwo. D r u g i m — różnorakiego rodzaju więzi oparte na stosunkach seksualnych. T a k i e rozróżnienie może wydać się paradoksalne. Należy jednak pamiętać, że codzienne życie r o d z i n y , więc p a r y małżeńskiej, opierało się przede w s z y s t k i m n a wspólnym działaniu o charakterze e k o n o m i c z n y m . Związek zaś seksualny n i e bywał t r a k t o w a n y j a k o z a ­ czątek r o d z i n y , jeżeli kobieta i mężczyzna nie m i e s z k a l i razem, n i e p o d ­ kreślali wspólnych p r a w do upolowanej z w i e r z y n y , do wzajemnej o sie­ bie dbałości, podziału p r a c y w e wspólnym gospodarstwie. Wszystkie te gesty demonstrowane były publicznie zgodnie ze z n a n y m i n n y m sce­ nariuszem. G d y starający się o dziewczynę chłopak uzyskał już zgodę na zawarcie małżeństwa od j e j ojca (po uprzedniej, najczęściej szczegó­ łowej naradzie dwóch zainteresowanych matek, p o t e m rodziców d z i e w ­ czyny), darowywał j e j skórę k a r i b u , rosomaka czy lisa, b y ją w y p r a w i ­ ła. G d y dziewczyna siadała na p r o g u swego d o m u czy u wejścia do n a m i o t u , b y wykonać tę pracę d l a t y c h , którzy ją w i d z i e l i (a w i d z i e l i ją wszyscy sąsiedzi), stawało się oczywiste, że w przyszłości c i dwoje staną się małżeństwem . Z chwilą przeniesienia się dziewczyny do n a m i o t u rodziców chłopca (najczęściej) l u b ustawienia przez młodych wspólnego n a m i o t u w pobliżu siedziby którejś z rodzin, uznawano m a ł ­ żeństwo za zawarte. Zdarzało się, że jeszcze przez długi n a w e t czas p r o ­ w a d z i l i młodzi wspólne gospodarstwo z rodzicami. Uzbieranie skór n a urządzenie własnego schronienia, zdobycie potrzebnego sprzętu myśliw­ skiego i domowego wymagały pracy, szczęścia i czasu. 15 G d y n i e następowały k a t a k l i z m y w przyrodzie, stada zwierząt w ę - op. cit, 1 4 F r e u c h e n , 15 Tamże, s. 79-121. s. 135-186. i . �5 ANNA 240 ZADROŻYŃSKA i S \ | li | | | j l j ! i i I f i 1 f j f | I 'j i \ j drowały w p r z e w i d z i a n y c h porach, małżeństwo mogło zagwarantować wyżywienie sobie i n a r o d z o n y m dzieciom. Często j e d n a k zdarzało się, że zwierzęta, których coroczne wędrówki zapewniały pożywienie L u ­ dziom K a r i b u czy Morza, nie przychodziły na czas. W t e d y następował głód. Zaczynał się już od wczesnej z i m y . Żadna współpraca n i e była w stanie przełamać śmierci. W t y c h sytuacjach Eskimosi p o d d a w a l i się w y r o c z n i losu regulując jedynie kolejność odchodzenia do k r a i n y p r z o d ków poszczególnych członków rodziny. K i e d y głód wymagał śmierci, którejś nocy w m r o k odchodził najstarszy człowiek z d o m u czy i g l u . Chociaż wyjście w śniegową pustkę nie odbierało całkowicie nadziei na życie, s t a r y człowiek n i g d y n i e wracał. Odejście jego p r z y j m o w a n o m i l ¬ czeniem, n i e k i e d y pożegnalnym gestem należnym zmarłym. G d y zwierzęta nadal się n i e pojawiały, z n a m i o t u odchodziło najmłodsze dziecko, potem kolejno starsze, p o t e m i c h m a t k a . Mężczyzna odchodził na końcu . O k r u t n e p r a w o p r z y r o d y wymagało, b y przede w s z y s t k i m odchod z i l i ci, którzy porzuceni przez i n n y c h m u s i e l i b y i t a k umrzeć: starzec, dzieci bez rodziców, kobieta bez mężczyzny... Zdarzało się, że któreś z małżonków umierało przedwcześnie. W t e d y pozostałe p r z y życiu m u ¬ siało znaleźć wsparcie w powtórnym małżeństwie, b y zapewnić życie dzieciom. Można też było oddać je i n n e j rodzinie, chociaż w t y m w y p a d k u adopcja nie była wcale prosta « . Eskimosi znali zwyczaj (rzeczywiście było to zupełnie zwyczajne) zabijania niemowląt w p e w n y c h szczególnych okolicznościach. P r a k t y ­ k i te oburzały Europejczyków. W t y m j e d n a k w y p a d k u trzeba przede w s z y s t k i m brać pod uwagę to, że zabijano t y l k o te dzieci, które miały niewielką szansę na przeżycie l u b n i e miały j e j wcale. Zabijano przede wszystkim dziewczynki " z a n i m rodzice zdołali się do n i c h przywiązać", więc tuż po urodzeniu. Obawiano się, że n a d m i a r dziewcząt spowoduje i c h samotność przez całe życie, że nie znajdą mężczyzny, który będzie dla n i c h polował. Oznaczało to śmierć albo d o d a t k o w y wysiłek rodziców, b y żywić ją do końca swego życia. Jeśli j e d n a k n a w e t zna¬ lazłaby męża, to i t a k odejdzie od rodziców, pozostawiając i c h na łasce synów. W przyszłości więc byłaby mało przydatna. Ponadto nowo n a rodzona "blokowała" następną ciążę swej m a t k i (Eskmoski karmiły przez k i l k a l a t dzieci piersią, co uniemożliwiało i m w t y m czasie zajście w ciążę), która może pozwoliłaby urodzić j e j syna. Najdogodniejszym rozwiązaniem w p r z y p a d k u narodzenia się d z i e w c z y n k i byłaby u m o w a z przyjacielem rodziców, że w przyszłości zostanie żoną i c h syna. Można 16 1 8 ; ; ' ! ) | i | 'i J ł I | Il l i :l 18 S p e n c e r , op. cit., s. 152-153. 17 Piszę o t y m w dalszej części artykułu. 18 Freuchen, op. cit., s. 97-98. Zdarzało się też, że t a k i niemowlę-chłopca podczas głodu, tamże, s. 102. s a m los spotykał �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 241 | i też było oddać ją i n n e j rodzinie, jeżeli znaleźliby się chętni do j e j adoptowania. W p r z e c i w n y m razie czekała ją t y l k o śmierć. W społecznościach eskimoskich najczęściej istniał n a d m i a r mężczyzn. K o b i e t y więc p r a w i e zawsze po śmierci jednego męża miały szansę na powtórne wyjście za mąż. Natomiast samotny mężczyzna był w stanie dać sobie radę, choć wymagało to ogromnego wysiłku. Zawsze j e d n a k mógł liczyć na to, że któryś z przyjaciół pożyczy m u swą żonę n a okres wędrówki albo, że w y p r a w a odbędzie się wspólnie. Ta f o r m a współ­ działania i współpracy w y m a g a jednak szerszego omówienia. Wykluczając małżeństwo w k u l t u r z e Eskimosów można odnaleźć pięć rodzajów kontaktów seksualnych. 1. Zwyczajne współżycie (poza zwązkiem małżeńskim) seksualne k o ­ biet i mężczyzn, którym społecznie takie prawo przysługiwało. E s k i m o ­ si sprawy płci t r a k t o w a l i w sposób n a t u r a l n y . Młodzież przed małżeń­ stwem nie zachowywała żadnych ograniczeń w t e j dziedzinie. Lecz nic bardziej mylącego j a k przypuszczenie, że dozwolony bywał każdy k o n ­ t a k t fizyczny. Krąg r o d z i n y czuwał, by nie zostały przekroczone zasa­ dy egzogamii, ściśle obowiązujące p r z y z a w i e r a n i u małżeństw, a n a j ­ częściej eliminujące z grona potencjalnych współmałżonków mieszkań­ ców t y c h samych osad (najprawdopodobniej, j a k się sądzi, osady za­ mieszkiwały g r u p y k r e w n y c h ) . Krąg r o d z i n n y również czuwał, b y n a przykład w razie waśni między r o d z i n a m i koniecznie nastąpił seksual­ ny k o n t a k t między i c h przedstawicielami. F a k t t e n pozwalał zażegnać kłótnię, nie prowadził jednak do t r w a l s z y c h związków czy zobowiązań ekonomicznych. W dalszym dorosłym życiu kobieta miewała k o n t a k t y seksualne ze s w o i m mężem albo z i n n y m i mężczyznami, lecz zawsze wynikało to z i n i ­ c j a t y w y j e j męża. K o n t a k t bez takiego przyzwolenia l u b chociażby t y l ­ ko wejście obcego mężczyzny do n a m i o t u k o b i e t y podczas nieobecności jej męża mogły być uznane za naruszenie p r a w małżeńskich i bywało surowo karane: mężczyzna bił publicznie kobietę (nawet jeżeli nie było w t y m j e j w i n y ) , a niedoszły kochanek mógł nawet zostać zabity przez obrażonego męża « . 2. Pożyczanie żon między zaprzyjaźnionymi mężczyznami, k i e d y j e ­ den z n i c h wybierał się " n a szlak", a nie miał własnej żony *>. Kobieta, żona przyjaciela l u b któregoś z partnerów ^ (nigdy zaś k r e w n y c h ) , z i n i ­ c j a t y w y swego męża towarzyszyć mogła podczas d r o g i mężczyźnie, p r o ­ wadząc jego sanie, dbając o jedzenie i odzież, dostarczając ciepła w m r o c z n y m chłodzie nocy. Po powrocie wszystko powracało do dawne- 16 1 19 F r e u c h e n , op. cit., s. 95 n. 80 Tamże, s. 79-100; S p e n c e r, op. cit., s. 83-84. 2 1 Wyjaśniam to w dalszej części artykułu. Etnografia Polska XXVII/! P f | j j �'i ANNA 242 I] I j j 1 | I 1 ] j | I j 1 'l i ZADROŻYNSKA go s t a n u . Z tą formą przyjaźni spotykało się na Alasce czy G r e n l a n d i i w i e l u Białych przyjaźniących się z I n u i t . 3. Zwyczaj zwany wymianą żon wymagał już ściślejszych związków i współpracy między mężczyznami. Powodował o n specyficzne konseksekwencje. Obejmował t y l k o mężczyzn żonatych, których przyjaźń l u b p a r t n e r s t w o zostały wcześniej potwierdzone wymianą darów, wspóln y m podróżowaniem i p o l o w a n i a m i . W y m i a n a żon między n i m i mogła być długoterminowa l u b jednonocna. Zawsze j e d n a k d o k o n y w a n o j e j z i n i c j a t y w y mężczyzn. Żony wymieniać m o g l i mężczyźni nie spokrewnien i a n i nie spowinowaceni ze sobą. O s w o i m planie dokonania zamiany kobiet nie zawsze i n f o r m o w a n o żony. Zdarzało się, że któraś z n i c h n i e zechciała przyjąć w s w o i m namiocie przyjaciela m ę ż a . Następnego r a n k a p r a w o w i t y mąż karał ją publicznie. G d y następnej nocy również n i e chciała wykonać polecenia męża, groziło to dyshonorem d l a mężczyzny, jego przyjaciela, a nawet waśnią między r o d z i n a m i . W konsekwencji w y m i a n y żon zacieśniała się współpraca między mężczyznami. Powstawała również f o r m a półpokrewieństwa pomiędzy i c h p o t o m s t w e m * zobowiązująca wszystkie i c h dzieci do współpracy i pomocy w przyszłości. 4. R y t u a l n a w y m i a n a k o b i e t " , którą odprawiano podczas obrzędów wiosennych, gdy niespokojnie oczekiwane zwierzęta n i e przychodziły na swoje doroczne szlaki. Przywódca polowań (często bywał o n jednocześnie szamanem) zwoływał w s z y s t k i c h dorosłych mieszkańców osady. W niektórych eskimoskich osadach zebranie to obejmowało t y l k o zamężne k o b i e t y i żonatych mężczyzn, gdzie indziej uczestniczyli w n i m wszyscy dorośli i w pełni sił ludzie. Szaman w s k u p i e n i u oddawał się k o n t e m p l a c j i i wreszcie ogłaszał i m i o n a t y c h , którzy czasowo m i e l i ze sobą współżyć seksualnie. Konieczna jest t u uwaga odnosząca się do znaczenia i m i o n w społecznościach eskimoskich. Imię nadawano dziecku po ostatnio zmarłym w osadzie członku r o d z i n y wierząc, że jego życie t r w a nadal, g d y żyje człowiek o t y m s a m y m i m i e n i u . Każda zaś r o d z i ­ na, a być może osada, miała swe własne pule i m i o n cyklicznie p o w t a ­ rzanych i nieprzerwanie k o n t y n u o w a n y c h poprzez pokolenia. Jeżeli więc szaman dobierał podczas obrzędu p a r y i m i o n , prawdopodobnie odwoły­ wał się do przeszłości. Określał znaną sobie, domniemaną l u b r y t u a l n i e najkorzystniejszą i c h konfigurację, b y powtórzyć dawniejszą początko­ wą sytuację, która pozwoliła zaistnieć l u d z i o m . K o n f i g u r a c j a t a m u ­ siała niegdyś być dobra, bo I n u i t trwają. W t e d y też na pewno szlaki obfitowały w k a r i b u , a Ocean pełen był w i e l k i c h m o r s k i c h ssaków. W s y 2 2 23 2 5 i j | | i | F r e u c h e n , op. cit., s. 82-90. *» Tamże. n M 8 5 Piszę o t y m d a l e j . F r e u c h e n , op. cit., s. 90 n . ; M u r d o c h, op. cit, s. 413. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 243 t u a c j i zagrożenia t y l k o właściwa a odzwierciedlająca m i t y c z n y t e n p o ­ czątek sytuacja człowieka dawały gwarancję p r z y b y c i a zwierząt i za­ żegnania głodu. G d y pierwsza k o n f i g u r a c j a i m i o n a nie przyniosła s k u t ­ k u szaman zarządzał następną zamianę seksualnych partnerów. Teore­ tycznie mogłoby dojść do wyczerpania w s z y s t k i c h możliwych zestawów par P r a k t y c z n i e jednak bardziej prawdopodobne było nadejście oczeki­ w a n y c h zwierząt ( l u b odnalezienie i c h w bardziej odległych zakątkach eskimoskiej k r a i n y ) . 5. Zabawa "gaszenie płomyka" 26 opisywana czasami jako przykład zadziwiającej amoralności l u d z i A r k t y k i . Praktykowało się ją wyłącz­ nie zimą, podczas ciągnącej się w nieskończoność ciemności, zawiei, a często głodu. L u d z i e w t e d y z pewnością pragnęli nawzajem swego towarzystwa, b y poczuć się bezpieczniej. Jednocześnie j e d n a k s k a z y w a ­ l i się n a ciągłe przebywanie w c i a s n y m d o m u czy i g l u , oczekując n a zmianę pogody, na wyjście na świat. Stawać się m u s i e l i coraz bardziej agresywni, ponurzy, złośliwi l u b , b y wszystko to ukryć, coraz bardziej milczący. W t e d y ktoś z obecnych w i g l u gasił lampę. Trzeba pamiętać, że szczelnie o t u l e n i w swe p a r k i , p o r t k i , rękawice i buty, z a k u t a n i w f u t r a Eskimosi b y w a l i t y l k o na śniegowej przestrze­ n i . W i g l u czy d o m u przychodził czas n a oddech, suszenie ubrań, ręka­ wic i butów, w ogóle całej odzieży, t a k że p r a k t y c z n i e w j a k i m k o l w i e k wnętrzu m i e s z k a l n y m ludzie p r z e b y w a l i całkiem nadzy, przyzwyczaje­ n i do swojej i cudzej nagości. G d y więc gaszono płomyk tłuszczowej l a m p y , nadzy ludzie wycią­ gali ręce i s t a r a l i się d o t y k i e m rozpoznać kogoś, kogo zdołali objąć. Po c h w i l i zapalano płomyk l a m p y , a rozprężeni ludzie ze śmiechem opo­ w i a d a l i kogo rozpoznali. W opisach tej zabawy wspominano o następują­ c y m po zgaszeniu l a m p y rozpasaniu seksualnym. P r z y p i s y w a n o też j e j ustalony t e r m i n przypadający na okres przesilenia słonecznego w zimie. Można b y z tego wnioskować, że zabawa ta była niegdyś elementem obrzędu zaklinającego życie, będącego p o w r o t e m do niego. Taka i n t e r ­ pretacja n i e w y k l u c z a przecież wtórnych j e j f u n k c j i , które można b y określić jako psychoterapeutyczne. W y m i e n i o n e rodzaje kontaktów seksualnych grupują się w t r z y cykle. Pierwszy o charakterze wyraźnie ekonomiczno-społecznym (1-3), d r u g i o charakterze magiczno-świątecznym (4, 5) i trzeci noszący zna­ miona psychologiczno-wypoczynkowe ( 5 ) . Podstawą w s z y s t k i c h jest ciało człowieka j a k o t w o r z y w o s y m b o l i k i gestów właściwych l u d z i o m z r a c j i i c h istnienia biologicznego ™. Zasadniczym gestem oswajania l u ­ dzi, zrozumiałym dla w s z y s t k i c h I n u i t , był bez wątpienia a k t seksual27 " F r e u c h e n , op. cit., s. 92. N i e d o s t a t e k materiałów n i e p o z w a l a n a inną interpretację. 88 W. W i e k i e r , Czy jesteśmy grzesznikami?, W a r s z a w a 1974, s. 274, 322. 1 7 �244 ANNA ZADROŻYŃSKA ny, który zawsze informował o gotowości do przyjaźni. Jednocześnie też nawiązywał do życia, stanowił jego s y m b o l . Dlatego też wszędzie t a m , gdzie zależało człowiekowi na u t r z y m a n i u serdecznych więzi z i n ­ n y m i , w z m o c n i e n i u i c h czy rozładowaniu uczuć n i e p r z y j a z n y c h , w y ­ k o r z y s t y w a n o gesty i zachowania seksualne. Również t a m , gdzie magia miała wpłynąć na płodność p r z y r o d y , w y k o r z y s t y w a n o symbole seksual­ ne jednocześnie nawiązujące do życia. LUDZIE BLISCY I ODLEGLI Świat Eskimosów wyraźnie dzielił się na przestrzenie znane (szlaki wędrówek, miejsca zimowania, łowiska, t e r e n y polowań) i nieznane (inne szlaki, inne zwierzęta, jeziora, wzgórza, morza). L u d z i e również b y w a l i znani l u b nieznani. C i nieznani nie b y l i to po p r o s t u " o b c y " w stosunku do " s w o i c h " , więc znanych. Sprawa byłaby zbyt prosta. T a k j a k nieznani d z i e l i l i się na różne kategorie na s k a l i rozciągającej się od inności do wrogości, t a k też z n a n y m p r z y p i s y w a n o zróżnicowanie zaczynające się najściślejszą bliskością, a zakończone nikłym t y l k o stop­ n i e m poznania b l i s k i m uczuciu obojętności. Skale te wynikały z do­ świadczeń rzeczywistych kontaktów, t r a d y c j i , wyobrażeń. Ludzie n i e ­ znani zawsze s t a n o w i l i potencjalne zagrożenie. Z n a n i , bez względu na umiejscowienie na skali poznania, s t a w a l i się szansą dalszego zbliżenia. Krąg najbliższych stanowiła rodzina w ścisłym tego słowa znaczeniu (zwana ketuuneraareic). B y l i to ludzie połączeni r e a l n y m i więzami p o ­ krewieństwa, wspólnie mieszkający i polujący, wymieniający d a r y i n a ­ zywający siebie t e r m i n a m i pokrewieństwa . W z i m o w y c h osadach mieszkali zazwyczaj razem w dużym d o m u czy i g l u . L a t e m , podczas w ę ­ drówek i koczowania, r o z b i j a l i obok siebie n a m i o t y . D o r o d z i n y m o g l i należeć rodzice i i c h dzieci (wraz z dziećmi a d o p t o w a n y m i ) . M o g l i to być też k r e w n i (na przykład bracia) ze s w y m p o t o m s t w e m i t p . P o ­ wszechną zasadą określającą miejsce zamieszkiwania była u E s k i m o ­ sów patrylokalność. Nie znaczy to jednak, że w szczególnych p r z y p a d ­ kach przeniesienie się mężczyzny do d o m u rodziców żony czy wspólne z n i m i koczowanie było wykluczone, niewskazane czy zabronione. To mężczyzna wybierał miejsce zamieszkania i ściślejsze więzi rodzinne dla swej zakładanej rodziny. Zdarzało się, że kobieta pochodziła z b i e d ­ nej rodziny, to znaczy t a k i e j , gdzie były t y l k o córki, a b r a k silnego mężczyzny-myśliwego n i e zapewniał dostatecznej ilości pożywienia. W t e d y mężczyzna, mąż jednej z córek, mógł zdecydować się na współ­ działanie z rodziną swej żony. Natomiast gdy chłopak był j e d y n y m opiekunem s w y c h s t a r y c h rodziców, zawsze kobieta przeprowadzała się do i c h i g l u , n a m i o t u czy domu. Te rozwiązania wskazują na b i l a t e r a l 29 « S p e n c e r , op. cit, s. 63, 64. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 245, ność możliwości. W istocie, ta dwoistość odnosiła się do w s z y s t k i c h spo­ sobów określania się człowieka w otoczeniu l u d z i sobie znanych. E s k i ­ mosi w y w o d z i l i swe pochodzenie zarówno w l i n i i m a t k i j a k ojca, swo­ bodnie posługując się genealogiami w obrębie trzech pokoleń . Zasady te i znajomość lineaży miały t u szczególne znaczenie, wykraczające zna­ cznie poza teoretyczną znajomość swego rodu. Krąg k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y ojca i m a t k i tworzył dla człowieka grupę rodzinną (zwaną iilyagiic). Składali się na nią wszyscy k r e w n i a k t u a l n i e żyjący. W przeciwieństwie do podobnych organizacji tego rodzaju znanych z i n n y c h społeczności, u Eskimosów g r u p a r o ­ dzinna nie stanowiła sformalizowanej i n s t y t u c j i o przynależnej j e j h i e ­ r a r c h i i wewnętrznej, której przywodziłby specjalny wódz. N i e m n i e j każda z osad miała swego przywódcę. Osada jednak składać się mogła z k i l k u n a w e t g r u p k r e w n i a c z o - p o w i n o w a t y c h , a j e j przywódcą stawał się mężczyzna najsilniejszy, najsprawniejszy w polowaniach i połowach, który miał najwięcej łowieckiego szczęścia, właściciel łodzi, t e n , "który jeden myśli dla każdego, decyduje, gdzie i k i e d y osada ma wyruszyć w drogę, na jaką zapolować z w i e r z y n ę " . Często przywódca (umealią l u b umialią) miał zdolności czarownika i szamana. W t y m w y p a d k u j e ­ go dyspozycje czy r a d y wspierały się na nadprzyrodzonych mocach, były cenniejsze i t y m bardziej i c h słuchano. Rzadko zdarzyć się mogło, b y dwóch l u d z i o t y c h szczególnych cechach c h a r a k t e r u , które p r e d y s t y nowałyby i c h do wodzostwa, znalazło się w tej samej osadzie czy wspól­ nie polowało. G d y b y jednak przydarzyła się taka sytuacja, jeden % n i c h wraz ze swoją rodziną p o w i n i e n odejść. W p r z e c i w n y m razie prowadzić to musiało do j a w n e j r y w a l i z a c j i i k o n f l i k t u , często kończącego się m o r ­ derstwem . Przywództwo było więc organizacją nie w obrębie r o d z i ­ n y , lecz przede w s z y s t k i m w społeczności zimowej osady, załogi w i e l o rybniczej łodzi czy g r u p y wspólnie polujących na k a r i b u czy inne zwie­ rzęta mężczyzn. 30 31 32 K r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h w l i n i i k o b i e t y i mężczyzny, j a k rów­ nież współuczestników polowania obowiązywała wzajemna współpraca i odpowiedzialność za życie i n n y c h j e j członków . W p r a k t y c e więc każda upolowana zwierzyna bywała dzielona na w s z y s t k i c h członków aktualnie współpracującej społeczności. Ta zaś, czego nie można w y k l u ­ czyć, składała się być może w przeważającej liczbie z członków najsze­ rzej pojmowanej rodziny. M o g l i też w j e j skład wchodzić i n n i bliscy ludzie, w s t o s u n k u do których obowiązywały również zasady współ­ odpowiedzialności. Stwarzało to wrażenie swoistego rodzaju wspólnoty ekonomicznej. W rzeczywistości zaś było w y n i k i e m s k r u p u l a t n i e prze33 30 Tamże, 81 Tamże, s. 65; oraz F r e u c h e n , op. c i t , s. 152. 82 F r e u c h e n , op. cit, s. 153. 8 3 S p e n c e r , op. cit., s. 71-75. s . 62, 66-68. L �ANNA 246 ! * | I j | . I 1 ! ! | | I I ZADROŻYŃSKA strzeganych zasad wzajemności i odpowiedzialności (realizowanych w podziałach u p o l o w a n y c h zwierząt, darach i wspólnych ucztach). Zła¬ manie t y c h reguł było niedopuszczalne. Powodowało sankcje najwyższej r a n g i , do j a k i c h należało w y k l u c z e n i e ze społeczności, skazanie człowiek a na samotność. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h było to równoważne w y ­ r o k o w i śmierci. O d najmłodszych więc l a t uczono małego Eskimosa i m i o n jego k r e w ­ n y c h i p o w i n o w a t y c h , różnic między i c h obowiązkami, miejsc i c h pobytów i szlaków wędrówek. Tworzyło to bezpieczny świat l u d z i bliskich. Wszyscy o n i , k r e w n i i p o w i n o w a c i , szerokie g r u p y rodzinne zobowiązan e były w s t o s u n k u do siebie do wzajemnej pomocy. B y ł y też odpo­ wiedzialne za postępowanie każdego ze s w y c h członków. Chociaż I n u i t n i e m i e l i w o j e n n y c h t r a d y c j i , zdarzały się przecież waśnie, długo¬ trwałe n a w e t k o n f l i k t y wywołane rywalizacją czy zabójstwem p r z y p o minające reguły włoskiej y e n d e t t y o ściśle przestrzeganych zasadach k r w a w e j zemsty. Działania t y l k o całej r o d z i n y mogły położyć i m kres przez odnalezienie j a k i e j k o l w i e k s y t u a c j i mediacyjnej. Taką stwarzał na przykład człowiek należący, na zasadzie s k o m p l i k o w a n y c h powiązań społecznych, do o b y d w u zwaśnionych g r u p r o d z i n n y c h , który podejmował się j e pogodzić. Taką też sytuacją stawał się czasami p r z y p a d k o w y związek seksualny k o b i e t y i mężczyzny należących d o d w u skłóconych r o dzin. Każde zakończenie groźnego k o n f l i k t u bywało p r z y j m o w a n e z ulgą. Umożliwiało to powrót do n o r m a l n e j współpracy i odsuwało w i d m o śmierci zbytecznie zadawanej. Rzeczywisty system pokrewieństwa n i e był j e d n a k wystarczającym dla I n u i t zabezpieczeniem życia. Kręgi znanych a b l i s k i c h l u d z i m u s i a ­ ły być rozszerzone. Z n a l i więc Eskimosi co n a j m n i e j t r z y sposoby oswa­ jania innych ludzi. A. Adopcja d z i e c i * wśród społeczności eskimoskich była powszech­ nie znana. Dzieci t a k i e miały identyczne p r a w a w rodzinie, j a k p o t o m ­ stwo n a t u r a l n e . Czasami też zdarzało się, że były bardziej przez adopcyj­ n y c h rodziców kochane. W zasadzie każde małżeństwo posiadające już dzieci l u b bezdzietne mogło podjąć się adopcji. Uważano jednak, że rodzice mający swoje dzieci m i e l i do tego większe prawa, gdyż z p u n k t u w i d z e n i a społeczne­ go, ekonomicznego i uczuciowego zostali sprawdzeni. Ponadto i c h własne dzieci, stając się rodzeństwem adoptowanego przybysza, stawały się dlań kręgiem najbliższych k r e w n y c h , najcenniejszą zdobyczą dla każdego I n u i t . Równie dobrze m o g l i podjąć się adopcji ludzie, którym dzieci zmarły, lecz nie było w t y m i c h w i n y . Natomiast t y m , którym zmarły dzieci, gdyż nie dopełnili w s z y s t k i c h możliwych warunków o p i e k i nad n i m i , odmawiano p r a w a do adoptowania. Było to z b y t w i e l k i e r y z y k o . 3 8 4 Tamże, s. 87-92. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 247 Rzadko adoptowano sieroty. W y d a j e się, że miało to głębszy sens. P r z y p i s y w a n i e Eskimosom w t y m w y p a d k u bezduszności niczego nie w y ­ jaśnia. Oczywiste jest, że w a r k t y c z n y c h w a r u n k a c h małe dziecko pozba­ wione rodziców skazane było na niechybną śmierć. Mogło przeżyć t y l k o p r z y p a d k i e m l u b dzięki własnym staraniom, jeżeli śmierć rodziców osie­ rociła je w wystarczająco dorosłym w i e k u . W t e d y j e d n a k było za duże, by k t o k o l w i e k podjął się adopcji. Sierota była człowiekiem n i c z y i m : bez rodziców, k r e w n y c h , których nie znała i m i o n , bez przyjaciół ojca, bez przodków, bez duchów opiekuńczych. Była n i k i m i n i k t zań nie g w a ­ rantował. Mogła się tułać po n a m i o t a c h najbliższych k r e w n y c h , którzy m o g l i j e j pomagać w zamian za pracę. Dziecko bez rodziców nie sta­ wało się j e d n a k b l i s k i m dla i n n y c h , dopóki j a k o dorosłe nie nawiązało więzów p a r t n e r s t w a i przyjaźni l u b , jeżeli był to chłopak, n i e ożeniło się i zostało przyjęte do r o d z i n y żony. Prawdopodobnie t a k i e t r a k t o w a ­ nie sierot nie jest możliwe do wyjaśnienia wyłącznie w pojęciach syste­ m u społecznego. Dużo istotniejsze znaczenie mogą t u mieć tłumacze­ nia wynikające ze światopoglądu. Adopcja bardzo często obejmowała dzieci w obrębie g r u p y k r e w n i a czej. Oddawano dziecko, g d y w rodzinie było już k i l k o r o dzieci l u b gdy następne rodziło się „nie w porę" i skazywane było na śmierć. W t e ­ d y któreś ze s p o k r e w n i o n y c h małżeństw zabierało dziecko do siebie. Można było zaadoptować również dziecko r o d z i n y zaprzyjaźnionej l u b nawet obcej. Czasami też omawiano tę sprawę wcześniej, przed n a r o ­ dzeniem się dziecka. Zdarzało się też, że zupełnie podrośnięte dziecko sa­ mo zmieniało sobie rodzinę. P r z y j m o w a n o to jako f a k t zwyczajny, rów­ noważny adopcji. Adopcja była nieodwracalna. N a w e t zgoda n a powrót dziecka do rodziców n a t u r a l n y c h wyraźnie d e k l a r o w a n a zarówno przez rodziców adopcyjnych j a k r z e c z y w i s t y c h n i e wystarczała, b y społecznie zostało to uznane za możliwe i słuszne. Wskazuje to na f a k t , że zadzieżgnięte więzy przez przejęcie pod wspólny dach, oddanie do dyspozycji dziecka i n f o r m a c j i o rodzinie, k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , przyjaciołach i p a r t n e ­ rach były nierozerwalne. One to ustalały nowe zależności między ludź­ m i pozwalające realizować reguły między i n n y m i egzogamii, d o k o n y ­ wać obrzędów. Były t o więc zależności głębsze niż t y l k o u t r z y m y w a n i e dziecka p r z y b i o l o g i c z n y m i s t n i e n i u , bo odwołujące się do reguł n i e t y l k o świata człowieka. W w y m i a r z e społeczno-ekonomicznym adopcja zapewniała bezpieczeństwo przysposobionemu dziecku przez oddanie do przyszłej jego dyspozycji grona l u d z i b l i s k i c h i znanych przestrzeni łowisk. Jednocześnie też wymagała o d niego dopełnienia zabowiązań przynależnych m u z r a c j i wejścia do nowej rodziny, a szczególnie obo­ wiązków w s t o s u n k u do adopcyjnych rodziców i rodzeństwa. Rodzice n a ­ t u r a l n i t r a c i l i na ogół k o n t a k t z o d d a n y m dzieckiem, chociaż zdarzyć się mogło, że w razie potrzeby n o w i rodzice m o g l i zwrócić się do n i c h L �ANNA 248 ZADROŻYŃSKA 0 pomoc. Odmówienie j e j było surowo potępiane przez społeczność. Adopcja tworzyła więzi równoważne n a t u r a l n e m u pokrewieństwu. Małżeństwa więc między a d o p c y j n y m rodzeństwem były w y k l u c z o n e . Stając się członkami nowej g r u p y rodzinnej nie traciły jednak p r a w w swojej dawnej rodzinie. Miały też nadal w stosunku do n i e j zobowią­ zania. Zdarzało się, że dwie r o d z i n y człowieka adoptowanego, n a t u r a l n a 1 adopcyjna, popadały w k o n f l i k t . W t e d y ważniejsza społecznie p o w i n n a stać się rodzina n a t u r a l n a i człowiek musiał stanąć po stronie s w y c h n a ­ t u r a l n y c h k r e w n y c h . Najczęściej jednak właśnie t a k i człowiek miał p r a ­ w o stać się m e d i a t o r e m s t r o n w zaistniałym k o n f l i k c i e . B. W y m i a n a żon, opisywana poprzednio, tworzyła specyficzne więzi swojskości pomiędzy uczestniczącymi w niej ludźmi i i c h p o t o m s t w e m . Sama w y m i a n a wynikała z istniejącego już wcześniej p a r t n e r s t w a czy przyjaźni między mężczyznami, a tworzyła ąuasi-pokrewieństwo między i c h dziećmi. D l a Europejczyków byłoby to oczywiste, g d y b y t e n rodzaj pokrewieństwa powstawał t y l k o między dziećmi n a r o d z o n y m i bezpo­ średnio z nowo u t w o r z o n y c h związków. Eskimoskie ąuasi-pokrewieństwo obejmowało jednak wszystkie dzieci o b y d w u małżeństw, t a k urodzone przed, j a k i po w y m i a n i e żon. Okazuje się więc, że każdy sposób prowadzący do rozszerzenia gro­ na l u d z i bliskich, potwierdzenia zażyłości, podjęcia zobowiązań pomocy i wzajemności został w y k o r z y s t a n y przez I n u i t . Więź między ludźmi n i e s p o k r e w n i o n y m i powstająca z f a k t u w y m i a n y żon przez mężczyzn dawała początek ąatanuutugiit, pojęciu oznaczającym o w i e l e bardziej ścisłą współpracę niż europejski jego odpowiednik "rodzeństwa p r z y r o d ­ niego" 35. T y m też t e r m i n e m określało się wszystkie dzieci k o b i e t y i ' męż­ czyzny z poprzednich i c h związków, jeżeli z a w a r l i ze sobą kolejne mał­ żeństwo. W y n i k a z tego, że dla eskimoskiego dziecka wszystkie osoby, z którymi ojciec i m a t k a m i e l i , mają l u b będą m i e l i stosunki seksualne, stawały się p r a w i e k r e w n y m i zobowiązanymi do przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy. Między ąatanuutigiit nie w y k l u c z a n o możliwości małżeństwa. Nie w o l n o było go t y l k o zawierać w p r z y p a d k u , g d y rodzice ąatanuutigiit się p o b r a l i . Miano ąatanun, którym z w a l i siebie q u a s i - k r e w n i , nie należy do eskimoskiej t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. Niemalże od urodzenia człowiek musiał poznawać i m i o n a ąatanuutigiit s w y c h r o d z i ­ ców, swoich własnych i swoich k r e w n y c h . To zabezpieczyć go miało pod­ czas dalszego życia, w czasie wędrówek po szlaku i polowań. Pozorna więc swoboda seksualna prowadziła do coraz bardziej rozszerzającej się sieci zapewniającej człowiekowi bezpieczeństwo wśród oswojonych l u d z i . C. P a r t n e r s t w o nie należy a n i do systemu pokrewieństwa, a n i p o w i ­ nowactwa. Były to więzi p o d t r z y m y w a n e i konieczne w e współpracy ekonomicznej. U t r z y m y w a l i je przede w s z y s t k i m Eskimosi z różnych eko85 ł Tamże, s. 81-87. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 249 logicznie rejonów k r a j u , choć wiązały również l u d z i polujących w t y m s a m y m regionie. P a r t n e r s t w o handlowe « (związane z wymianą p r z e d ­ miotów w stacji handlowej czy w j a k i m k o l w i e k i n n y m miejscu handlu) często z a w i e r a l i między sobą n u u a a m i u t o w i e i t a r e u m i u t o w i e w celu wzajemnego uzupełniania swoich zasobów i pewności stałego p a r t n e r a . P a r t n e r s t w o mogło wiązać t a k mężczyzn, j a k kobiety, chociaż wśród t y c h ostatnich było one rzadziej spotykane. N i g d y zaś p a r t n e r s t w o n i e mogło związać mężczyzny i kobiety- Zawierano j e przez coroczne przychodzenie do t e j samej stacji h a n d l o w e j i wymianę przedmiotów z t y m s a m y m czło­ w i e k i e m . Po k i l k u latach (trzech l u b czterech) ludzie tacy p r o p o n o w a l i sobie p a r t n e r s t w o . W y m i e n i a n o w t e d y dary. Były t o p r z e d m i o t y posia­ dające szczególną wartość i specjalnie piękne z u w a g i na i c h niezwykłe przeznaczenie. Mogła t o być znakomicie w y p r a w i o n a skóra k a r i b u , lisa czy rosomaka. P a r t n e r s t w o bywało u t r w a l a n e przez wymianę żon i ozna­ czało, że dwaj mężczyźni polujący na różnych szlakach rozpoczęli współ­ pracę, wzajemnie g w a r a n t o w a l i sobie bezpieczeństwo ze s t r o n y swoich rodzin, k r e w n y c h , ąuatanuutigiit i i n n y c h partnerów. Przesyłano sobie wiadomości o swoich miejscach p o b y t u , dary, p l o t k i i t p . Odwiedzano się wzajemnie, ucztowano wspólnie, a czasem wspólnie głodowano. I n n y m rodzajem p a r t n e r s t w a było p a r t n e r s t w o zabawy czy p i e ś n i " . Różne rodzaje t y c h więzi nie wykluczały się nawzajem, lecz przede w s z y s t k i m uzupełniały. Była t o f o r m a przyjaźni, która określała p r a w a i obowiązki w różnych dziedzinach życia spotykających się ludzi. Wszystko t o , co do t e j p o r y zostało powiedziane, t w o r z y obraz spo­ łeczności o wielowątkowych powiązaniach międzyludzkich. Ustabilizowana na okres z i m y g r u p a Eskimosów składała się z różnego rodzaju k r e w n y c h , ich przyjaciół, partnerów, ąatanuutigiit i t p . N i c też dziwnego, że stwa­ rzało t o pozory ścisłych powiązań, które dla Europejczyków prezentować m o g l i t y l k o k r e w n i . Wszystkie te powiązania musiały być brane p o d uwagę w p r z y p a d k u zawierania małżeństwa, a t y m s a m y m wybór t o ­ warzysza czy t o w a r z y s z k i życia bywał dość znacznie ograniczony. Z d r u ­ giej jednak s t r o n y ograniczenie t o oraz swoiste podejście do problemów płci pozwoliły Eskimosom dość łatwo dobierać sobie życiowych p a r t n e ­ rów spośród grona zdecydowanie obcych l u d z i (na przykład I n d i a n czy Europejczyków. To rozszerzało jeszcze bardziej grona bliskich. U Eskimosów ekspansja więzi międzyludzkich, zabezpieczenie siebie na wszelkie możliwe sposoby, b y nie zabrakło t y c h , którzy kiedyś mogą pomóc, odbywało się w sposób n i e z w y k l e prosty p r z y użyciu znaków podstawowego k o d u zawartego w możliwościach ciała człowieka oraz uniwersalnego s y m b o l u przyjaźni, j a k i m jest dar. I n u i t r e a l i z o w a l i po p r o s t u o d k r y w a n y przez w i e k i system wartoś3 8 8 Tamże, s. 167-172. 8 7 Tamże, s. 172-177. �'250 ANNA ZADROZYŃSKA ciowania nakazujący cenić ponad wszystko życie. Wartość ta nie ozna­ czała t y l k o życia jednego człowieka. Rozciągała się na życie r o d z i n y już istniejącej i mających narodzić się kiedyś dzieci. Ze względu na t a k ie rozumienie życia ustalono kolejność śmierci w p r z y p a d k a c h n a j t r u d n i e j ­ szych. Było to samotne odchodzenie w śniegową pustynię, oddawanie j e j najmłodszych, potem starszych, a czasem w s z y s t k i c h dzieci, b y wreszcie p o d przemożnym naporem głodu ulec całkowicie l u b zachować chociażby tego, który może na nowo dać życie i n n y m . B y móc się n i e poddać Eskimosi m u s i e l i utrzymywać k o n t a k t y z i n n y m i sobie p o d o b n y m i . M u ­ s i e l i wspólnie ocalać gasnące płomyki poszczególnych istnień. Dlatego najważniejsza stawała się więź między ludźmi przezwyciężająca waśnie, ambicje i chęć posiadania. B y istniało życie, potrzebna była współpraca. Ona t o dawała możliwość zdobycia umiejętności łowieckich, t r o p i c i e l s k i c h i w y k o r z y s t a n i a wszystkiego, co dawała przyroda. T y l k o t e n rozgałę­ ziony na w i e l k i e połacie śnieżnych pustyń system w z a j e m n y c h powiązań i zabezpieczeń pozwalał człowiekowi mieć nadzieję. T y l k o dzieci, z t r u ­ dem u t r z y m y w a n e p r z y życiu (a zabijane, g d y o t y m życiu nie mogło być m o w y , po to, b y mogły narodzić się inne w lepszej d l a człowieka sy­ tuacji) pozwalały dorosłym mieć szansę p r z e t r w a n i a do późnej starości. Skupiano więc wszystkie siły, b y utworzyć t e n niezbędny krąg b l i s k i c h , zaprzyjaźnionych, spowinowaconych s p o k r e w n i o n y c h l u d z i Przedstawiłam t u j e d y n i e pierwsze, najbardziej podstawowe zasady rzeczywistej k l a s y f i k a c j i l u d z i wśród I n u i t . Miały one ścisły związek z i c h systemem wartościowania odnoszącym się do dostrzegalnego świa­ ta. T e n jednak system był nierozerwalną częścią w całości światopoglądu ujmującego wyobrażalny i przeczuwany w y m i a r wszechświata. Trzeba sądzić, że świat r e a l n y został podporządkowany regułom wynikającym z k o n s t r u k c j i wyobrażeń o domniemanej całości istnienia. Jeżeli docie­ r a m y czasem do znaków tajemnego języka m a g i i czy mitów, zobowiązuje to nas do poszukiwań reguł łączących zapewne k i l k a wymiarów myśli człowieka. Przyroda stworzyła m u t y l k o realną siatkę możliwości i ogra­ niczeń, w której musiał utworzyć s u b i e k t y w n y układ k l a s y f i k a c j i otocze­ nia, ale również i wszechświata, którego się domyślał. W p r z y p a d k u Eskimosów można domniemywać, że dwuczłonowy podział r o k u w p r o w a ­ dzający d w a sposoby współistnienia l u d z i znajdzie swój o d p o w i e d n i k w k l a s y f i k a c j i bytów świata ponadzmysłowego. I n n e podstawowe kategorie podziałów (subiektywne i obiektywne) p o w i n n y również mieć odzwier­ ciedlenie w k l a s y f i k a c j i poszczególnych systemów światopoglądu l u d z i z arktycznej k r a i n y . Ta jednak sfera k u l t u r y w y m a g a szczególnie p r e ­ c y z y j n y c h studiów, choć nie zawsze synteza zachwyca wyobraźnię b a ­ dacza. �ZASADY Anna ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI 251 LUDZI Zadrozynska I • PRINCIPLES OF THE SYSTEM OF CLASSIFYING PEOPLE AMONG THE ESKIMOS S u m m a r y D e s p i t e some differences the c u l t u r e of v a r i o u s E s k i m o groups c a n be treated as one. O n the basis of a v a i l a b l e m a t e r i a l , it is possible to i l l u s t r a t e r o u g h l y .their c u l t u r e reflects along the ways of binary a isystem at categorization: "winning people" and classyfing friendly bringing reasons of m u t u a l s e c u r i t y a n d better This between is d o n e b y properly people a c c o r d i n g — alien. them The c l o s e r to to t h e i r Eskimos know oneself — several a l l this operating the m a i n d i v i s i o n i n a society, i. e. t h a t the s o c i e t y b u t at t h e s a m e time it makes it a w h o l e as both groups c o m p l e m e n t e a c h other. I t b r i n g s a b o u t m a r r i a g e tracts non-marital particularly important sexual relations in the A r c t i c people w h o r e m a i n i n c o n t a c t a n d Sex — based principle of maining under the forming control of special sience t h e y help bonds. to The enlarge con- latter the are circle of cooperation. c r e a t i n g closeness n o n - m a r i t a l s e x u a l relations( for work. the s e x e s . I t differentiates and how closeness is r e a l i z e d i n t h e following especially between families of the those e n t i t l e d by couple concerned forms: custom, and re- mediating conflicts b e t w e e n t h e f a m i l i e s ; — a practice between befriended men to share wives, expecially when it friendship fostered is a m a t t e r of s u r v i v a l d u r i n g difficult or long j o u r n e y s ; — exchange of wives between men of a long established by partnership; — ritual exchange — games of of "putting women out of during the shaman-led the l i g h t " , rites of r e - c r e a t i o n of psychotherapeutic i n character and life; sup- posedly o r i g i n a t i n g f r o m c o m m o n rites m e a n t to r e - c r e a t e life. A second s y s t e m of c r e a t i n g f r i e n d l i n e s s m a k e s use of a broadly understood kinship: — p r o p e r k i n s h i p a n d a f f i n i t y ties; — adoption of c h i l d r e n ; — a quasi-kindship resulting from the e x c h a n g e of wives and bringing children of both f a m i l i e s i n t o a s p e c i a l r e l a t i o n s h i p . Another system is b a s e d on the e x c h a n g e of gifts and includes partnership in w o r k , v a r i o u s e x c h a n g e s , festivities a n d r i t e s . I t is c o n s i d e r e d to be a s p e c i f i c E s k i m o sign of friendship and cooperation a n d meetings o v e r a p e r i o d of y e a r s . w h i c h is b u i l t up through exchanges �